Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
13
अध्याय 13 / 68

Adhyaya 13

63 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ63 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे यमीयमसंवादो नाम द्वादशो ऽध्याय ॥ नर्प् १२ ॥ विचित्रेयं कथा तात वैदिकी मे त्वयेरिता अन्याः पुण्याश् च मे ब्रूहि कथाः पापप्रणाशिनीः

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe yamīyamasaṃvādo nāma dvādaśo 'dhyāya || narp 12 || vicitreyaṃ kathā tāta vaidikī me tvayeritā anyāḥ puṇyāś ca me brūhi kathāḥ pāpapraṇāśinīḥ

हिन्दी अर्थ

भृगुनन्दन परशुरामजीका दर्शन किया; फिर पूर्ववत् पितरोंके लिये तर्पण करके चलते-चलते एक वनमें प्रवेश किया, जो पापोंका नाश करनेवाला था॥ २--५॥ वहाँ एक पर्वतसे बहुत बड़ी धारा गिरती थी, जो निश्शेष पापराशिका विनाश करनेवाली थी। उसके जलको लेकर ब्राह्मणने भक्तिपूर्वक भगवान् नृसिंहके मस्तकपर चढ़ाया। इससे उसी समय उसका शरीर विशुद्ध हो गया। फिर विन्ध्याचल पर्वतपर स्थित होकर भक्तों और

English

Power of chastity and conversation with a

अध्याय १३

श्लोक 2

अहं ते कथयिष्यामि पुरावृत्तम् अनुत्तमम् पतिव्रतायाः संवादं कस्यचिद् ब्रह्मचारिणः

ahaṃ te kathayiṣyāmi purāvṛttam anuttamam pativratāyāḥ saṃvādaṃ kasyacid brahmacāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

मुनीधरोंसे सदा पूजित होनेवाले अनन्त अच्युत भगवान् विष्णुकी सुन्दर पर्वतीय पुष्पोंसे पूजा करता हुआ वह ब्राह्मण सिद्धिकी कामनासे वहीं ठहर गया इस तरह दीर्घकालतक उसने पूजा की। उससे प्रसन्न होकर वे भगवान् नृसिंह गाढ़ निद्रामें सोये हुए अपने उस भक्तसे स्वप्नमें दर्शन देकर बोले-- ब्रह्मन्! किसी आश्रमधर्मको स्वीकार करके न चलना गृहस्थकी मर्यादाके

English

RiRhld gSIT cTFcT ^ ^i)Rdll

अध्याय १३

श्लोक 3

कश्यपो नीतिमान् नाम ब्राह्मणो वेदपारगः सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो व्याख्याने परिनिष्ठितः

kaśyapo nītimān nāma brāhmaṇo vedapāragaḥ sarvaśāstrārthatattvajño vyākhyāne pariniṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

भङ्गका कारण होता है; अतः यदि तुम्हें गृहस्थ नहीं रहना है तो किसी दूसरे उत्तम आश्रमको ग्रहण करो । ब्रह्मन्। जो किसी आश्रममें स्थित नहीं है, वह यदि वेदोंका पारगामी विद्वान् हो, तो भी मै यहाँ उसपर अनुग्रह नहीं करता; परंतु साधुवर! तुम्हारी निष्ठा देखकर मैं तुमपर प्रसन्न हूँ, इसीसे मैंने तुमसे यह बात कही है'

English

3RTC: ^ gsrr: irvuuiiR>h1:II^II

अध्याय १३

श्लोक 4

स्वधर्मकार्यनिरतः परधर्मपराङ्मुखः ऋतुकालाभिगामी च अग्निहोत्रपरायणः

svadharmakāryanirataḥ paradharmaparāṅmukhaḥ ṛtukālābhigāmī ca agnihotraparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

उन परमेश्वरके इस प्रकार कहनेपर उस ब्राह्मणने भी अपनी बुद्धिसे नृसिंहस्वरूप श्रीहरिके उस कथनपर विचार करके उसे अलङ्घनीय माना और सम्पूर्ण जगतका बाध (त्याग) करके वह संन्यासी हो गया फिर प्रतिदिन उस पापहारी जलमें डुबकी लगाकर तथा उसीमें खड़ा रहकर त्रिदण्ड और अक्षमाला धारण करनेसे पवित्र हाथोंवाला वह ब्राह्मण मन-ही-मन भगवान् विष्णुका स्मरण करता हुआ निर्दोष गायत्री-मन्त्रका जप

English

Suka said- Father, this Vedic story is eccentric in itself. I now request you to describe other stories worth sweeping the evils out from the hearts of people.

अध्याय १३

श्लोक 5

सायंप्रातर् महाभाग हुत्वाग्निं तर्पयन् द्विजान् अतिथीन् आगतान् गेहं नरसिंहं च पुजयत्

sāyaṃprātar mahābhāga hutvāgniṃ tarpayan dvijān atithīn āgatān gehaṃ narasiṃhaṃ ca pujayat

हिन्दी अर्थ

करने लगा। नित्यप्रति शुद्ध आदिदेन भगवान् विष्णुका हृदयमें ध्यान करके उनके नूसिंह-विग्रहका पूजन करता और वनवासी हो किसी प्रकार शाक आदि खाकर भिक्षावृत्तिसे ही संतोषपूर्वक रहता था। विस्तृत एकान्त प्रदेशमे कुशासनपर बैठकर वह इन्द्रियोंके समस्त बाह्य

English

3ti cfttyfawiifa ^i^TWTffhFHj qfdstdiqT: w? *wRjct§'^raiRui:iRii ^faw~rra inprl i

अध्याय १३

श्लोक 6

तस्य पत्नी महाभागा सावित्री नाम नामतः पतिव्रता महाभागा पत्युः प्रियहिते रता

tasya patnī mahābhāgā sāvitrī nāma nāmataḥ pativratā mahābhāgā patyuḥ priyahite ratā

हिन्दी अर्थ

विलीन करके विज्ञेयः अजन्मा, विराट्, सत्यस्वरूप, श्रेष्ठ, कल्याणधाम आनन्दमय परमेश्वरका चिन्तन करता हुआ आयु पूरी होनेपर शरीर त्यागकर मुक्त एवं जो लोग मोक्ष-सम्बन्धिनी अथवा मोक्षको ही उत्कृष्ट बनानेवाली इस कथाको भगवान् नूसिंहका स्मरण करते हुए पढ़ते हैं, वे प्रयागतीर्थमें स्नान करनेसे जो फल होता है, उसे पाकर अन्तमें भगवान् विष्णुके महान् पदको

English

htpssit} qRfqtdd:ii^n wsi4*[^Rrrd: Ti«4M<i^pr:i d^cbiHiRpntf rr^Rn^dMiidumi'isii RldHIdtffWPT d'JdR^'dlll ^(riyHMidiH h? xt fimtfiimi

अध्याय १३

श्लोक 7

भर्तुः शुश्रूषणेनैव दीर्घकालम् अनिन्दिता परोक्षज्ञानम् आपन्ना कल्याणी गुणसंमता

bhartuḥ śuśrūṣaṇenaiva dīrghakālam aninditā parokṣajñānam āpannā kalyāṇī guṇasaṃmatā

हिन्दी अर्थ

प्राप्त कर लेते हैं। बेरा! तुम्हारे पूछनेसे मैंने यह उत्तम, पवित्र, पुण्यतम एवं पुरातन उपाख्यान, जो संसारवृक्षका नाश करनेवाला है, तुमसे कहा है; अब और क्या सुनना पुनः कमिच्छस्यभिवाञ्छितं वद॥ १६ चाहते हो? अपना मनोरथ प्रकट करो

English

Mrdi RfPTFTT UlfeJl ^TTR HlHd: I y f d9frl l RgmHI l TRf: TtTT'l^l!

अध्याय १३

श्लोक 8

तया सह स धर्मात्मा मध्यदेशे महामतिः नन्दिग्रामे वसन् धीमान् स्वानुष्ठानपरायणः

tayā saha sa dharmātmā madhyadeśe mahāmatiḥ nandigrāme vasan dhīmān svānuṣṭhānaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीनरसिंहयुराणे चतुर्दशोऽध्यायः संसारवृक्षका वर्णन तथा इसे नष्ट करनेवाले ज्ञानकी महिमा

English

tPtT 'tr? tr snfon w^r i

अध्याय १३

श्लोक 9

अथ कौशलिको विप्रो यज्ञशर्मा महामतिः तस्य भार्याभवत् साध्वी रोहिणी नाम नामतः

atha kauśaliko vipro yajñaśarmā mahāmatiḥ tasya bhāryābhavat sādhvī rohiṇī nāma nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

ओतुमिच्छाम्यहं तात साम्प्रतं मुनिभिः सह। संसारवृक्षं सकलं येनेदं परिवर्तते श्रीशुकदेवजी बोले--तात ! मैं इस समय मुनियोंके

English

dRdtll4 WHWHM<iqui:ii < iii

अध्याय १३

श्लोक 10

सर्वलक्षणसंपन्ना पतिशुश्रूषणे रता सा प्रसूता सुतं त्व् एकं तस्माद् भर्तुर् अनिन्दिता

sarvalakṣaṇasaṃpannā patiśuśrūṣaṇe ratā sā prasūtā sutaṃ tv ekaṃ tasmād bhartur aninditā

हिन्दी अर्थ

साथ संसारवृक्षका वर्णन सुनना चाहता हूँ, जिसके द्वारा यह परिवर्तनका सम्पूर्ण चक्र चलता रहता है। तात! आपने ही पहले इस वृक्षको सूचित किया है; अतः आप ही इसका वर्णन करनेके योग्य हैं। महाभाग ! आपके सिवा दूसरा कोई इस संसारवृक्षका लक्षण नहीं जानता

English

Vyasa said- Dear son, I will now highlight that ancient story which has been knitted as a conversation of a chaste woman with a Bachelor (Brahmacarl). Kasyapa was a Brahmin who lived in Madhya Pradesh. He was a master in ethics, a scholar in the

अध्याय १३

श्लोक 11

स यायावरवृत्तिस् तु पुत्रे जाते विचक्षणः जातकर्म तदा चक्रे स्नात्वा पुत्रस्य मन्त्रतः

sa yāyāvaravṛttis tu putre jāte vicakṣaṇaḥ jātakarma tadā cakre snātvā putrasya mantrataḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--भरद्वाज! अपने शिष्योंके बीचमें बैठे हुए पुत्र शुकदेवजीके इस प्रकार पूछनेपर श्रीकृष्णद्वैपायन

English

Vedas 'and their parts, well-versed in the essence of the scriptures and the element, an expert orator, prepared to perform the acts supporting his principles and non- oriented to the principles followed by others. He used to enjoy coition with his wife only in Rtukala and perform offering to gods (Agnihotra) daily. Learned Kasyapa used to serve the Brahmins and guests who came to his home to the extent of their desires after completing Agnihotra in morning and evening. He had a strong faith and devotion to god Nrsimha. His most lucky wife was Savitri. Being a chaste wile she used to keep herself busy all time in the service of her husband. On account of her merits, she was popular in society and people had respect for her. As a result of prolonged devotion and service to her husband, that chaste woman had automatically acquired the power of intuition. She could see the events taking place indirectly or which cannot be seen apparently. Learned Kasyapa, the resident of Madhya Pradesh, used to live in Nandigrama with his very meritorious wife and perform his routine.

अध्याय १३

श्लोक 12

द्वादशे ऽहनि तस्यैव देवशर्मेति बुद्धिमान् पुण्याहं वाचयित्वा तु नाम चक्रे यथाविधि

dvādaśe 'hani tasyaiva devaśarmeti buddhimān puṇyāhaṃ vācayitvā tu nāma cakre yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

(व्यासजी)-ने उन्हें संसारवृक्षका लक्षण इस प्रकार श्रीव्यासजी बोले--मेरे सभी शिष्य इस विषयको

English

m ctfo rf Hch i fott itdvml wrcfr: i tPBt 'Miuntcirttiycfi itfjpjTt rtr rtrr:ii^ii

अध्याय १३

श्लोक 13

उपनिष्क्रमणं चैव चतुर्थे मासि यत्नतः तथान्नप्राशनं षष्ठे मासि चक्रे यथाविधि

upaniṣkramaṇaṃ caiva caturthe māsi yatnataḥ tathānnaprāśanaṃ ṣaṣṭhe māsi cakre yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

सुनें; तथा वत्स! तुम भी सावधान होकर सुनो-मैं बुद्धिस्कन्धमयञ्चैव इन्द्रियाङ्कुरकोटरः

English

RsE RTTrR TpTCR TT^rT: 11 ^

अध्याय १३

श्लोक 14

संवत्सरे ततः पूर्णे चूडाकर्म च धर्मवित् कृत्वा गर्भाष्टमे वर्षे व्रतबन्धं चकार सः

saṃvatsare tataḥ pūrṇe cūḍākarma ca dharmavit kṛtvā garbhāṣṭame varṣe vratabandhaṃ cakāra saḥ

हिन्दी अर्थ

धर्माधर्मसुपुष्पश्च सुखदुःखफलोदयः आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्म वृक्षः सनातनः। एतद् ब्रह्म परं चैव ब्रह्म वृक्षस्य तस्य तत्

English

RlftttfRR sfe Rife RcRT:l

अध्याय १३

श्लोक 15

सोपनीतो यथान्यायं पित्रा वेदम् अधीतवान् स्वीकृते त्व् एकवेदे तु पिता स्वर्लोकम् आस्थितः

sopanīto yathānyāyaṃ pitrā vedam adhītavān svīkṛte tv ekavede tu pitā svarlokam āsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रायेण प्राकृता मर्त्या ब्रह्मज्ञानपराङ्मुखाः छित्त्वैनं कृतिनो यान्ति नो यान्ति ब्रह्मज्ञानिनः। कर्मक्रिये महाप्राज्ञ नैनं छिन्दन्ति दुष्कृताः

English

R7TRWR W Rtfe wfefilll^ll

अध्याय १३

श्लोक 16

मात्रा सहास दुःखी स पितर्य् उपरते सुतः धैर्यम् आस्थाय मेधावी साधुभिः प्रेरितः पुनः

mātrā sahāsa duḥkhī sa pitary uparate sutaḥ dhairyam āsthāya medhāvī sādhubhiḥ preritaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

तोषणं नरसिंहस्य ज्ञानहीनः पशुः पुमान् ज्ञानं नराणामधिकं हि लोके

English

In the same period of time, one more learned Brahmin namely, Yajnasarma used to live in Kosala Desa with his chaste wife Rohinl. She was all meritorious and used to keep herself busy all the moments in the service of her husband. That meritorious woman gave birth to a son. The Brahmin Yajnasarma, surviving on Yayavara profession, performed the ceremony of Namakarana and gave him the name as Devas'arma on the twelfth day of the birth after Punyahavacana rite was performed. Similarly, he was taken our from home (Upaniskramana) in the fourth month of birth and the ceremony of feeding was performed in the sixth month.

अध्याय १३

श्लोक 17

प्रेतकार्याणि कृत्वा तु देवशर्मा गतः सुतः गङ्गादिषु सुतीर्थेषु स्नानं कृत्वा यथाविधि

pretakāryāṇi kṛtvā tu devaśarmā gataḥ sutaḥ gaṅgādiṣu sutīrtheṣu snānaṃ kṛtvā yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुके ध्यानसे मोक्षकी प्राप्तिका प्रतिपादन संसारवृक्षका वर्णन करता हुँ, जिसने इस सारे दृश्य- प्रपञ्चको व्याप्त कर रखा है। यह संसारवृक्ष अव्यक्त परमात्मारूपी मूलसे प्रकट हुआ है । उन्हींसे प्रकट होकर हमारे सामने इस रूपमें खड़ा है। बुद्धि (महत्तत्त्व)

English

RRc*ft HR: Rtf ’pratf R spffejgi

अध्याय १३

श्लोक 18

तम् एव प्राप्तवान् ग्रामं यत्रास्ते सा पतिव्रता संप्राप्य विश्रुतः सो ऽथ ब्रह्मचारी महामते

tam eva prāptavān grāmaṃ yatrāste sā pativratā saṃprāpya viśrutaḥ so 'tha brahmacārī mahāmate

हिन्दी अर्थ

उसका तना है, इन्द्रियाँ ही उसके अङ्कुर और कोटर हैं, पञ्चमहाभूत उसकी बड़ी-बड़ी डालियाँ हैं, विशेष पदार्थ ही उसके पत्ते और टहनियाँ हैं, धर्म-अधर्म फूल हैं, उससे 'सुख' और 'दुःख' नामक फल प्रकट होते हैं, प्रवाहरूपसे सदा रहनेवाला यह संसारवृक्ष ब्रह्मकी भाँति सभी भूतोंका आश्रय है। यह अपरब्रह्म और परब्रह्म भी इस संसारवृक्षका कारण है। पुत्र! इस प्रकार मैंने तुमसे संसारवृक्षका लक्षण बतलाया है। इस वृक्षपर

English

yimldl RyRid fw ^MRldciiTi

अध्याय १३

श्लोक 19

भिक्षाटनं तु कृत्वासौ जपन् वेदम् अतन्द्रितः कुर्वन्न् एवाग्निकार्यं तु नन्दिग्रामे च तस्थिवान्

bhikṣāṭanaṃ tu kṛtvāsau japan vedam atandritaḥ kurvann evāgnikāryaṃ tu nandigrāme ca tasthivān

हिन्दी अर्थ

चढ़े हुए देहाभिमानी जीव मोहित हो जाते हैं। प्रायः ब्रह्मज्ञानसे विमुख प्राकृत मनुष्य सदा सुख-दुःखसे युक्त होकर इस संसारमें फँसे रहते हैं, ब्रह्मज्ञानी विद्वान् इस संसारवृक्षको नहीं प्रा होते। वे इसका उच्छेद करके मुक्त हो जाते हैं। महाप्राज्ञ शुकदेव! जो पापी हैं, वे कर्म-क्रियाका उच्छेद नहीं कर पाते। ज्ञानी पुरुष ज्ञानरूपी उत्तम खड्गके द्वारा इस वृक्षको छिन्न-भिन्न करके उस अमरपदको प्राप्त करते हैं, जहाँसे जीव पुनः इस संसारमें

English

Riffe: ^fer: fr.-ii^ii tldchiiljiiir fW g 7RT: -^t:!

अध्याय १३

श्लोक 20

मृते भर्तरि तन्माता पुत्रे प्रव्रजिते तु सा दुःखाद् दुःखम् अनुप्राप्ता नियतं रक्षकं विना

mṛte bhartari tanmātā putre pravrajite tu sā duḥkhād duḥkham anuprāptā niyataṃ rakṣakaṃ vinā

हिन्दी अर्थ

नहीं आता। शरीर तथा स्त्रीरूपी बन्धनोंसे दृढतापूर्वक बँधा हुआ पुरुष भी ज्ञानके द्वारा मुक्त हो जाता है; अतः श्रेष्ठतम पुरुषोंको ज्ञानकी प्राप्ति ही परम अभीष्ट होती है; क्योंकि ज्ञान ही भगवान् नृसिंहको संतोष देता है। ज्ञानहीन पुरुष तो पशु ही है। मनुष्योंके आहार, निद्रा, भय और मैथुन आदि कर्म तो पशुओंके ही समान होते हैं; उनमें केवल ज्ञान ही अधिक होता है। जो ज्ञानहीन हैं, वे

English

nfrfHg bp gw yyifdlaii^n rir m<?raH;Trni rrrI rt yfdsiHii RRIPZlfegH: RW sT^rlfe R?TRRIIU1I

अध्याय १३

श्लोक 21

अथ स्नात्वा तु नद्यां वै ब्रह्मचारी स्वकर्पटम् क्षितौ प्रसार्य शोषार्थं जपन्न् आसीत वाग्यतः

atha snātvā tu nadyāṃ vai brahmacārī svakarpaṭam kṣitau prasārya śoṣārthaṃ japann āsīta vāgyataḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानेन हीनाः पशुभिः समानाः॥ १३ पशुओंके ही तुल्य हैं ॥ ४--१३॥ इति श्रीनरसिंहयुराणे पञ्चदशोऽध्यायः भगवान् विष्णुके ध्यानसे मोक्षकी प्रासिका प्रतिपादन

English

Tpt HRTrlT gt RsTfeR g RTI grtRUg^RtyiRl fWT feRlR o II

अध्याय १३

श्लोक 22

काको बलाका तद् वस्त्रं परिगृह्याशु जग्मतुः तौ दृष्ट्वा भर्त्सयाम्_अस देवशर्मा ततो द्विजः

kāko balākā tad vastraṃ parigṛhyāśu jagmatuḥ tau dṛṣṭvā bhartsayām_asa devaśarmā tato dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीशुकदेवजी बोले-पिताजी! जो संसारवृक्षपर आरूढ़ हो; राग-द्वेषादि इन्द्रमय सैकड़ों सुदृढ़ पाशों बध्यमानः सुतैश्चयैःः पतितो योनिसागरे॥ १ तथा पुत्र और ऐश्वर्य आदिके बन्धनसे बँधकर योनि-

English

Subsequently, Cudakarma at the age of one year and Upanayana ceremony at the age of eight years, worked out from the womb were performed by the religion abiding father. After the Upanayana ceremony so performed in a prescribed manner, he began study on the Vedas. Before he could complete his study of the

अध्याय १३

श्लोक 23

विष्ठाम् उत्सृज्य वस्त्रे तु जग्मतुस् तस्य भर्त्सनात् रोषेण वीक्षयाम्_अस खे यान्तौ पक्षिणौ तु सः

viṣṭhām utsṛjya vastre tu jagmatus tasya bhartsanāt roṣeṇa vīkṣayām_asa khe yāntau pakṣiṇau tu saḥ

हिन्दी अर्थ

यः कासक्रोधलोभैस्तु विषयैः परिपीडितः। बद्धः स्वकर्मभिर्गौणैः पुत्रदारैषणादिभिः॥ स केन निस्तरत्याशु दुस्तरं भवसागरम्। नरके रौरवे घोरे धर्मज्ञानविवर्जिताः। स्वकर्मभिर्महादुःखं प्राप्ता यत्र यमालये॥ महापापकृतं घोरं सम्प्राप्तः पापकृज्जनाः। आलोक्य नारदः शीघ्र गत्वा यत्र त्रिलोचनः ॥

English

Veda, his father expired. On the death of his father, he started wailing with his mother. However, complying with the directions of the great men, he somehow made himself bold and performed the funeral ceremony. Devas'arma then left his home (viz. became reluctant). He took dip in the Gariga etc. holy rivers and began to stroll to and fro in many places. Eventually, he finally reached the place where the chaste woman Savitrl was living. He became popular as a Brahmacarl there. He used to live on alms and carried on his self- study of the Vedas and performed Agnihotra in a regular manner and began to pass his days in Nandlgrama. His mother, on the other hand, was suffering from a number of pains on the death of her husband and the sudden departure of her son from home, as nobody was left there to care for her.

अध्याय १३

श्लोक 24

तद्रोषवह्निना दग्धौ भूम्यां निपतितौ खगौ स दृष्ट्वा तौ क्षितिं यातौ पक्षिणौ विस्मयं गतः

tadroṣavahninā dagdhau bhūmyāṃ nipatitau khagau sa dṛṣṭvā tau kṣitiṃ yātau pakṣiṇau vismayaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

गङ्गाधरं महादेवं शंकरं शूलपाणिनम्। प्रणम्य विधिवद्देवं नारदः परिपूच्छति॥ यः संसारे महाद्वन्हैः कामभोगैः शुभाशुभैः।

English

-STHfI cjrrcffi-.ll'R ^11

अध्याय १३

श्लोक 25

तपसा न मया कश्चित् सदृशो ऽस्ति महीतले इति मत्वा गतो भिक्षाम् अटितुं ग्रामम् अञ्जसा

tapasā na mayā kaścit sadṛśo 'sti mahītale iti matvā gato bhikṣām aṭituṃ grāmam añjasā

हिन्दी अर्थ

भगवन् ब्रूहि मे तत्त्वं श्रोतुमिच्छामि शंकर॥ स निस्तरति संसारं देवानामपि दुस्तरम्॥

English

3KT3Rt stHIchl WIW Ttft-Jjglig *rrcRT:l

अध्याय १३

श्लोक 26

अटन् ब्राह्मणगेहेषु ब्रह्मचारी तपःस्मयी प्रविष्टस् तद् गृहं वत्स गृहे यत्र पतिव्रता

aṭan brāhmaṇageheṣu brahmacārī tapaḥsmayī praviṣṭas tad gṛhaṃ vatsa gṛhe yatra pativratā

हिन्दी अर्थ

संसारसुमहापङ्के जीर्णा गौरिव मज्ञति समुद्रमें गिरा हुआ है तथा काम, क्रोध, लोभ और

English

d^lNdfgdl ^it fdqfdcft wftl ^TT eft ft*# *TTcft Ttftftrjft fgwt 7 TcT:IR^I TTWT ^ w #ft#l

अध्याय १३

श्लोक 27

तं दृष्ट्वा याच्यमानापि तेन भिक्षां पतिव्रता वाग्यता पूर्वं विज्ञाय भर्तुः कृत्वानुशासनम्

taṃ dṛṣṭvā yācyamānāpi tena bhikṣāṃ pativratā vāgyatā pūrvaṃ vijñāya bhartuḥ kṛtvānuśāsanam

हिन्दी अर्थ

तथा पुत्रैषणा और दारैषणा आदि गौण बन्धनोंसे आबद्ध है, चह मनुष्य इस दुस्तर भवसागरको कैसे शीघ्र पार कर सकता है? उसकी मुक्ति कैसे हो सकती है? हमारे इस प्रश्नका समाधान कीजिये श्रीव्यासजी बोले--महाप्राज्ञ पुत्र! मैने पूर्वकालमें नारदजीके मुखसे जिसका श्रवण किया था और जिसे जान लेनेपर मनुष्यं मुक्ति प्राप्त कर लेता है, उस दिव्य ज्ञानका मैं तुमसे वर्णन करता हूँ। यमराजके भवनमें

English

trtt fftajmfej yrcm^r^urR^n

अध्याय १३

श्लोक 28

क्षालयाम्_अस तत्पादौ भूय उष्णेन वारिना आश्वास्य स्वपतिं सा तु भिक्षां दातुं प्रचक्रमे

kṣālayām_asa tatpādau bhūya uṣṇena vārinā āśvāsya svapatiṃ sā tu bhikṣāṃ dātuṃ pracakrame

हिन्दी अर्थ

जहाँ घोर रौरव नरकके भीतर. धर्म और ज्ञानसे रहित प्राणी अपने पापकर्माके कारण महान् कष्ट पाते हैं, वहाँ एक बार नारदजी गये। उन्होंने देखा, पापी जीव अपने महान् पापोंके फलस्वरूप घोर संकटमें पड़े हैं। यह देखकर नारदजी शीघ्र ही उस स्थानपर गये, जहाँ त्रिलोचन महादेवजी थे। वहाँ पहुँचकर सिरपर गङ्गाजीको धारण करनेवाले महान् देवता शूलपाणि भगवान् शंकरको उन्होंने विधिवत् प्रणाम किया और इस

English

One day that Brahmacarl spread his towel after a bath in the river so as to get it dried. In the meantime, a crow and heron came down, took that towel and fled. Having seen their nuisance, Devas'arma scolded them at which they left that cloth after throwing their dropping on the same.

अध्याय १३

श्लोक 29

ततः क्रोधेन रक्ताक्षो ब्रह्मचारी पतिव्रताम् दग्धुकामस् तपोवीर्यात् पुनः पुनर् उदैक्षत सावित्री तु निरीक्ष्यैवं हसन्ती सा तम् अब्रवीत्

tataḥ krodhena raktākṣo brahmacārī pativratām dagdhukāmas tapovīryāt punaḥ punar udaikṣata sāvitrī tu nirīkṣyaivaṃ hasantī sā tam abravīt

हिन्दी अर्थ

प्रकार पूछा॥ ४--७॥ नारदजी बोले--' भगवन्! जो संसारमें महान् इन्द्रं, शुभाशुभ कामभोगों और शब्दादि विषयोंसे बँधकर छहों ऊर्मियोंद्वारा" पीड़ित हो रहा है, वह मृत्युमय संसार-सागरसे किस प्रकार शीघ्र ही मुक्त हो सकता

English

That Brahmin then started with anguish at them. The anguish gaze of the Brahmin had singed the birds and they fell down dead on the ground. The Brahmin was surprised at this event. Then he was caught in the grip of illusion that nobody is equal to me on this earth to observe so strict penance. Deeming this and with full of ego, he went to the village for alms.

अध्याय १३

श्लोक 30

न काको न बलाकाहं त्वत्क्रोधेन तु यौ मृतौ नदीतीरे ऽद्य कोपात्मन् भिक्षां मत्तो यदीच्छसि

na kāko na balākāhaṃ tvatkrodhena tu yau mṛtau nadītīre 'dya kopātman bhikṣāṃ matto yadīcchasi

हिन्दी अर्थ

है ? कल्याणस्वरूप भगवान् शिव! यह बात मुझे बताइये। मैं यही सुनना चाहता हूँ।' नारदजीका वह वचन सुनकर त्रिनेत्रधारी भगवान् हरका मुखारविन्द प्रसन्नतासे खिल उठा। चे उन महर्षिसे बोले श्रीमहेश्वरने कहा--मुनिश्रेष्ठ! सुनो; मैं सब प्रकारके बन्धनोंका भय और दुःख दूर करनेवाले गोपनीय रहस्यभूत ज्ञानामृतका वर्णन करता हूँ। तृणसे लेकर चतुरानन ब्रह्माजीतक, जो चार प्रकारका प्राणिसमुदाय

English

sHglUPt^ sr^raTTt rPT:'W4tl

अध्याय १३

श्लोक 31

तयैवम् उक्तः सावित्र्या भिक्षाम् आदाय सो ऽग्रतः चिन्तयन् मनसा तस्याः शक्तिं दूरार्थवेदिनीम्

tayaivam uktaḥ sāvitryā bhikṣām ādāya so 'grataḥ cintayan manasā tasyāḥ śaktiṃ dūrārthavedinīm

हिन्दी अर्थ

है, वह अथवा समस्त चराचर जगत् जिनकी मायासे सुप्त हो रहा है, उन भगवान् विष्णुकी कृपासे यदि कोई जाग उठता है-ज्ञानवान् हो जाता है तो वही कर जाता है। जो मनुष्य भोग और ऐश्वर्यके मदसे उन्मत्त और तत्त्वज्ञानसे विमुख; है, वह संसाररूपी

English

ffl l erWWm cRRRft Wt 3H# 3Tf#TI sitw "HT <t fa# ^ift

अध्याय १३

श्लोक 32

एत्याश्रमे मठे स्थाप्य भिक्षापात्रं प्रयत्नतः पतिव्रतायां भुक्तायां गृहस्थे निर्गते पतौ

etyāśrame maṭhe sthāpya bhikṣāpātraṃ prayatnataḥ pativratāyāṃ bhuktāyāṃ gṛhasthe nirgate patau

हिन्दी अर्थ

भूख, प्यास, जरा, मृत्यु शोक और मोह-ये छः दुःख 'ऊर्मि' कहे गये हैं। यस्त्वात्मानं निबध्नाति कर्मभिः कोशकारवत्। तस्य मुक्ति न पश्यामि जन्मकोटिशतैरपि

English

tRT: {fitifa WT# qfdtfdlHJ

अध्याय १३

श्लोक 33

पुनर् आगम्य तद्गेहं ताम् उवाच पतिव्रताम् प्रब्रूह्य् एतन् महाभागे पृच्छतो मे यथार्थतः

punar āgamya tadgehaṃ tām uvāca pativratām prabrūhy etan mahābhāge pṛcchato me yathārthataḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मान्नारद सर्वेशं देवानां देवमव्ययम्। आराधयेत्सदा सम्यग् ध्यायेद्विष्णु समाहितः सर्वज्ञममलं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

English

f fERTT W dMtfqTcflR ^ II

अध्याय १३

श्लोक 34

विप्रकृष्टार्थविज्ञानं कथम् आशु तवाभवत् इत्युक्ता तेन सा साध्वी सावित्री तु पतिव्रता

viprakṛṣṭārthavijñānaṃ katham āśu tavābhavat ityuktā tena sā sādhvī sāvitrī tu pativratā

हिन्दी अर्थ

निर्विकल्पं निराकाशं निष्प्रपञ्जं निरामयम्। वासुदेवमजं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते देवगर्भं विभुं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

English

T cRT# T dHIdil? cdc*|yd jj # TJcftl

अध्याय १३

श्लोक 35

तं ब्रह्मचारिणं प्राह पृच्छन्तं गृहम् एत्य वै शृणुष्वावहितो ब्रह्मन् यन् मां त्वं परिपृच्छसि

taṃ brahmacāriṇaṃ prāha pṛcchantaṃ gṛham etya vai śṛṇuṣvāvahito brahman yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi

हिन्दी अर्थ

सर्वपापविनिर्मुक्तमप्रमेयमलक्षणम् । निर्वाणमनघं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते अमृतं परमानन्दं सर्वपापविवर्जितम्। ब्रह्मण्यं शंकरं विष्णुं सदा संकीर्त्य मुच्यते

English

#tftfara chlMirMT, fa# wr i 3 °

अध्याय १३

श्लोक 36

तत् ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि स्वधर्मपरिबृंहितम् स्त्रीणां तु पतिशुश्रूषा धर्म एष परिस्थितः

tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi svadharmaparibṛṃhitam strīṇāṃ tu patiśuśrūṣā dharma eṣa paristhitaḥ

हिन्दी अर्थ

योगेश्वरं पुराणाख्यमशरीरं गुहाशयम्। अमात्रमव्ययं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते अचिन्त्यममलं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

English

Dear son, that egoist of penance, went to that home where the chaste woman Savitrl used to live. Without taking least care that he was asking for alms; She kept silence. She first took care of her husband, complied his order, washed his feet with warm water and only then she prepared herself to give alms to the Brahmacarl. That Brahmin was annoyed and he started staring at her as if he would burn her into ashes. Savitrl noticed it and said in humour - O furious Brahmin remember that I am not like the crow and heron which were burnt into ashes by your anger today at the bank of the river. Take the alms with silence and peace if you so desire.

अध्याय १३

श्लोक 37

तम् एवाहं सदा कुर्यां नान्यम् अस्मि महामते दिवारात्रम् असंदिग्धं श्रद्धया परितोषणम्

tam evāhaṃ sadā kuryāṃ nānyam asmi mahāmate divārātram asaṃdigdhaṃ śraddhayā paritoṣaṇam

हिन्दी अर्थ

अप्रतर्क्यमजं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते तं सर्वहदतं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

English

d^cW: TTlfetT TTtSW:«

अध्याय १३

श्लोक 38

कुर्वन्त्या मम संभूतं विप्रकृष्टार्थदर्शनम् अन्यच् च ते प्रवक्ष्यामि निबोध त्वं यदीच्छसि

kurvantyā mama saṃbhūtaṃ viprakṛṣṭārthadarśanam anyac ca te pravakṣyāmi nibodha tvaṃ yadīcchasi

हिन्दी अर्थ

अरूपं सत्यसंकल्पं शुद्धमाकाशवत्परम्। एकाग्रमनसा विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते शुभ्रमेकाक्षरं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

English

TJoTPinj W^t f^RTR y'iRd:l

अध्याय १३

श्लोक 39

पिता यायावरः शुद्धस् तस्माद् वेदम् अधीत्य वै मृते पितरि कृत्वा तु प्रेतकार्यम् इहागतः

pitā yāyāvaraḥ śuddhas tasmād vedam adhītya vai mṛte pitari kṛtvā tu pretakāryam ihāgataḥ

हिन्दी अर्थ

एकं नूल्ं सदा विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते भगवान् विष्णुके ध्यानसे मोक्षकी प्राप्तिका प्रतिपादन

English

MfasTdrai ^<*didi Rnft hcftu^ii

अध्याय १३

श्लोक 40

उत्सृज्य मातरं द्रष्टुं वृद्धां दीनां तपस्विनीम् अनाथां विधवाम् अत्र नित्यं स्वोदरपोसकः

utsṛjya mātaraṃ draṣṭuṃ vṛddhāṃ dīnāṃ tapasvinīm anāthāṃ vidhavām atra nityaṃ svodaraposakaḥ

हिन्दी अर्थ

महान् पङ्कमै उस तरह डूब जाता है, जैसे कीचड़में फॅसी हुई बूढ़ी गाय। जो रेशमके कीड़ेकी भाँति अपनेको कर्मेकि बन्धनसे बाँध लेता है, उसके लिये करोड़ों जन्मॉंमें भी मैं मुक्तिकी सम्भावना नहीं देखता। इसलिये नारद! सदा समाहितचित्त होकर सर्वेश्वर अविनाशी देवदेव भगवान् विष्णुका सदा भलीभाँति आराधन और ध्यान करना चाहिए

English

U-HIHUI tt^l? diy<3TEl

अध्याय १३

श्लोक 41

यया गर्भे धृतः पूर्वं पालितो लालितस् तथा तां त्यक्त्वा विपिने धर्मं चरन् विप्र न लज्जसे

yayā garbhe dhṛtaḥ pūrvaṃ pālito lālitas tathā tāṃ tyaktvā vipine dharmaṃ caran vipra na lajjase

हिन्दी अर्थ

जो सदा उन विश्वस्वरूप, आदि-अन्तसे रहित, सबके आदिकारण, आत्मनिष्ठ, अमल एवं सर्वज्ञ भगवान् विष्णुका ध्यान करता है, वह मुक्त हो जाता है। जो विकल्पसे रहित, अवकाशशून्य, प्रपञ्चसे परे, रोग-शोकसे हीन एवं अजन्मा हैं, उन वासुदेव (सर्वव्यापी भगवान्) विष्णुका सदा ध्यान करनेवाला पुरुष संसार-बन्धनसे मुक्त हो जाता है। जो सब दोषोंसे रहित, परम शान्त, अच्युत, प्राणियोंको सृष्टि करनेवाले तथा देवताओंके भी उत्पत्ति-

English

He took the alms without any reaction on his part and proceeded further. On the way, he was regularly thinking over the intuitive power of that woman and finally, reached his hermitage. He carefully kept the alms-bowl in the hermitage and again visited the home of that chaste woman at an appropriate time when she had taken food and her husband went out from home. On this visit, he said to that woman

अध्याय १३

श्लोक 42

यया तव कृतं ब्रह्मन् बाल्ये मलनिकृन्तनम् दुःखितां तां गृहे त्यक्त्वा किं भवेद् विपिने ऽटतः

yayā tava kṛtaṃ brahman bālye malanikṛntanam duḥkhitāṃ tāṃ gṛhe tyaktvā kiṃ bhaved vipine 'ṭataḥ

हिन्दी अर्थ

स्थान हैं, उन भगवान् विष्णुका सदा ध्यान करनेवाला पुरुष जन्म-मृत्युके बन्धनसे छुटकारा पा जाता है। जो सम्पूर्ण पापोंसे शून्य, प्रमाणरहित, लक्षणहीन, शान्त तथा निष्पाप हैं, उन भगवान् विष्णुका सदा चिन्तन करनेवाला मनुष्य कर्मोके बन्धनसे मुक्त हो जाता है। जो अमृतमय, 'परमानन्दस्वरूप, सब पापोँसे रहित, ब्राह्मणप्रिय तथा सबका कल्याण करनेवाले हैं, उन भगवान् विष्णुका निरन्तर नाम- कीर्तन करनेसे मनुष्य संसार-बन्धनसे मुक्त हो जाता है।

English

The Brahmacarl said- O the luckiest woman, I ask you humbly that by which means you come to know the events taking place indirectly? Please, tell me the reality.

अध्याय १३

श्लोक 43

मातृदुःखेन ते वक्त्रं पूतिगन्धम् इदं भवेत् पित्रैव संस्कृतो यस्मात् तस्माच् छक्तिर् अभूद् इयम्

mātṛduḥkhena te vaktraṃ pūtigandham idaṃ bhavet pitraiva saṃskṛto yasmāt tasmāc chaktir abhūd iyam

हिन्दी अर्थ

जो योगोंके ईश्वर, पुराण, प्राकृत देहहीन, बुद्धिरूप गुहामें शयन करनेवाले, विषयोंके सम्मर्कसे शून्य और अविनाशी हैं, उन भगवान् विष्णुका सदा ध्यान करनेवाला पुरुष जन्म-मृत्युके बन्धनसे छुटकारा पा जाता है॥ १७--२२॥ जो शुभ और अशुभके बन्धनसे रहित, छः ऊर्मियोंसे परे, सर्वव्यापी, अचिन्तनीय तथा निर्मल हैं, उन भगवान् विष्णुका सदा ध्यान करनेवाला मनुष्य संसारसे मुक्त हो जाता है। जो समस्त द्वन्दोसे मुक्त और सब दुःखोंसे

English

sjojicndf^df sf^R w MR^Riii^mi

अध्याय १३

श्लोक 44

पक्षी दग्धः सुदुर्बुद्धे पापात्मन् सांप्रतं वृथा वृथा स्नानं वृथा तीर्थं वृथा जप्तं वृथा हुतम्

pakṣī dagdhaḥ sudurbuddhe pāpātman sāṃprataṃ vṛthā vṛthā snānaṃ vṛthā tīrthaṃ vṛthā japtaṃ vṛthā hutam

हिन्दी अर्थ

रहित हैं, उन तर्कके अविषय, अजन्मा भगवान् विष्णुका सदा ध्यान करता हुआ पुरुष मुक्त हो जाता है। जो नाम-गोत्रसे शून्य, अद्वितीय और जाग्रत् आदि तीनों अवस्थाओंसे परे तुरीय परमपद हैं, समस्त भूतोंके हृदय- मन्दिरमें विद्यमान उन भगवान् विष्णुका सदा ध्यान करनेवाला पुरुष मुक्त हो जाता है। जो रूपरहित, सत्यसंकल्प और आकाशके समान परम शुद्ध हँ, उन भगवान् विष्णुका सदा एकाग्रचित्तसे चिन्तन करनेवाला मनुष्य मुक्ति प्रा

English

Taking care of his revisit, the woman replied - O Brahmin, listen to me carefully. I am going to tell you how the power of intuition can be increased when a man observes his own apparent duty. You see that the supreme duty or religion for the wife is to serve her husband.

अध्याय १३

श्लोक 45

स जीवति वृथा ब्रह्मन् यस्य माता सुदुःखिता यो रक्षेत् सततं भक्त्या मातरं मातृवत्सलः

sa jīvati vṛthā brahman yasya mātā suduḥkhitā yo rakṣet satataṃ bhaktyā mātaraṃ mātṛvatsalaḥ

हिन्दी अर्थ

कर लेता है। जो सर्वरूप, स्वभावनिष्ठ और आत्मचैतन्यरूप हैं, उन प्रकाशमान एकाक्षर (प्रणवमय) भगवान् विष्णुका सदा ध्यान करनेवाला मनुष्य मुक्त हो जाता है। विश्वाद्यं विश्वगोप्तारं विश्वादं सर्वकामदम्। स्थानत्रयातिगं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

English

O learned man, I always observe that religion with all my devotion and sincerity. Other religions are valueless and void for me. I undoubtedly serve and keep satisfied my husband throughout the day and night. This is the reason, I am so intuitive to know the event to which I do not see through my physical eyes. I will tell you some more. Listen to me if you so desire.

अध्याय १३

श्लोक 46

तस्येहानुष्ठितं सर्वं फलं चामुत्र चेह हि मातुश् च वचनं ब्रह्मन् पालितं यैर् नरोत्तमैः

tasyehānuṣṭhitaṃ sarvaṃ phalaṃ cāmutra ceha hi mātuś ca vacanaṃ brahman pālitaṃ yair narottamaiḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वदुःखक्षयकरं सर्वशान्तिकरं हरिम्। सर्वपापहरं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते ब्रह्मादिदेवगन्धवैर्मुनिभिः सिद्धचारणैः। योगिभिः सेवितं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

English

Your father was a holy Brahmin observing the Yayavara profession. You had learnt the Vedas from him. You came here just after the funeral ceremony. What you are doing here is no more than earning bread for your single stomach and the widow and old mother has been left by you for suffering as she is absolutely helpless

अध्याय १३

श्लोक 47

ते मान्यास् ते नमस्कार्या इह लोके परत्र च अतस् त्वं तत्र गत्वाद्य यत्र माता व्यवस्थिता

te mānyās te namaskāryā iha loke paratra ca atas tvaṃ tatra gatvādya yatra mātā vyavasthitā

हिन्दी अर्थ

विष्णौ प्रतिष्ठितं विश्वं विष्णुर्विश्वे प्रतिष्ठितः। विश्वेश्वरमजं विष्णुं कीर्तयन्नेव मुच्यते संसारबन्धनान्मुक्तिमिच्छन् काममशेषतः। भक्त्यैव वरदं विष्णुं सदा ध्यायन् विमुच्यते

English

W ^ Mild til HlltHdWyil

अध्याय १३

श्लोक 48

तां त्वं रक्षय जीवन्तीं तद्रक्षा ते परं तपः क्रोधं परित्यजैनं त्वं दृष्टादृष्टविघातकम्

tāṃ tvaṃ rakṣaya jīvantīṃ tadrakṣā te paraṃ tapaḥ krodhaṃ parityajainaṃ tvaṃ dṛṣṭādṛṣṭavighātakam

हिन्दी अर्थ

तमेव सततं ध्याहि निर्बीजं ब्रह्म केवलम्। अवाप्स्यसि श्रुवं तात शाश्वतं पदमव्ययम् श्रुत्वा सुरऋषिर्विष्णोः प्राधान्यमिदमीश्वरात्।

English

O Brahmin, tell me whether you should not feel it a shameful act that you have left the woman who once had brought you up and who is helpless now.

अध्याय १३

श्लोक 49

तयोः कुरु वधे शुद्धिं पक्षिणोर् आत्मशुद्धये याथातथ्येन कथितम् एतत् सर्वं मया तव

tayoḥ kuru vadhe śuddhiṃ pakṣiṇor ātmaśuddhaye yāthātathyena kathitam etat sarvaṃ mayā tava

हिन्दी अर्थ

स विष्णुं सम्यगाराध्य परां सिद्धिमवासवान् शतजन्मकृतं पापमपि तस्य प्रणश्यति

English

■JTsrt tfoT cfitT sUFf hdfaifinPPfl tit HltMT f%

अध्याय १३

श्लोक 50

ब्रह्मचारिन् कुरुष्व त्वं यदीच्छसि सतां गतिम् इत्य् उक्त्वा विररामाथ द्विजपुत्रं पतिव्रता

brahmacārin kuruṣva tvaṃ yadīcchasi satāṃ gatim ity uktvā virarāmātha dvijaputraṃ pativratā

हिन्दी अर्थ

विष्णोः स्तवमिदं पुण्यं महादेवेन कीर्तितम् प्रातः स्नात्वा पठेन्नित्यममृतत्वं स गच्छति हत्यद्ममध्येष्वथ कीर्तयन्ति ये। उपासकानां प्रभुमीश्वरं परं

English

Brahmin, what result for your penance

अध्याय १३

श्लोक 51

सो ऽपि ताम् आह भूयो ऽपि सावित्रीं तु क्षमापयन् अज्ञानात् कृतपापस्य क्षमस्व वरवर्णिनि

so 'pi tām āha bhūyo 'pi sāvitrīṃ tu kṣamāpayan ajñānāt kṛtapāpasya kṣamasva varavarṇini

हिन्दी अर्थ

रहित हैं, उन एकमात्र नित्यनूतन भगवान् विष्णुका सदा ध्यान करनेवाला मनुष्य मुक्त हो जाता है। जो विश्वके आदिकारण, विश्वके रक्षक, विश्वका भक्षण (संहार) करनेवाले तथा सम्पूर्ण काम्यवस्तुओंके दाता हैं, तीनों अवस्थाओंसे अतीत उन भगवान् विष्णुका सदा ध्यान करनेवाला मनुष्य मुक्त हो जाता है। समस्त दुःखोंके नाशक, सबको शान्ति प्रदान करनेवाले और सम्पूर्ण पापोंको हर लेनेवाले भगवान् विष्णुका सदा ध्यान करनेवाला मनुष्य संसार-बन्धनसे

English

The pains of your mother will turn your mouth emitting odour. Your father had performed the ceremonies properly and the power that you see with yourself are as a result of the same. His all acts go futile like dive into saced rivers, a visit at pilgrimage, japa and oblation into fire.

अध्याय १३

श्लोक 52

मया तवाहितं यच् च कृतं क्रोधनिरीक्षणम् तत् क्षमस्व महाभागे हितम् उक्तं पतिव्रते

mayā tavāhitaṃ yac ca kṛtaṃ krodhanirīkṣaṇam tat kṣamasva mahābhāge hitam uktaṃ pativrate

हिन्दी अर्थ

मुक्त हो जाता है। ब्रह्मा आदि देवता, गन्धर्व, मुनि, सिद्ध, चारण और योगियोंद्वारा सेवित भगवान् विष्णुका सदा ध्यान करनेवाला पुरुष पाप-तापसे मुक्त हो जाता है। यह विश्व भगवान् विष्णुमें स्थित है और भगवान् विष्णु इस विश्वमें प्रतिष्ठित हैं। सम्पूर्ण विश्वके स्वामी, अजन्मा भगवान् विष्णुका कीर्तन करनेमात्रसे मनुष्य मुक्त हो जाता है। जो संसार-बन्धनसे मुक्ति तथा सम्पूर्ण कामनाओंकी पूर्ति चाहता है, वह यदि भक्तिपूर्वक वरदायक

English

Midi O wicked and evil-doer, your burnt japa and even the offering-all is redundant. Brahmin, man lives the life of a corpse whose mother suffers from pains.

अध्याय १३

श्लोक 53

तत्र गत्वा मया यानि कर्माणि तु शुभव्रते कार्याणि तानि मे ब्रूहि यथा मे सुगतिर् भवेत्

tatra gatvā mayā yāni karmāṇi tu śubhavrate kāryāṇi tāni me brūhi yathā me sugatir bhavet

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुका ध्यान करे तौ सफलमनोरथ होकर संसार-बन्धनसे मुक्त हो जाता है॥ २३--३३॥ श्रीव्यासजी कहते हैं--बेटा ! इस प्रकार पूर्वकालमें देवर्षि नारदजीके पूछनेपर उन वृषभचिहित ध्वजावाले भगवान् शंकरने उस समय उनके प्रति जो कुछ कहा था, वह सब मैंने तुमसे कह सुनाया। तात!

English

sms ar tort w TO-feremi^ii

अध्याय १३

श्लोक 54

तेनैवं उक्ता साप्य् आह तं पृच्छन्तं पतिव्रता यानि कार्याणि वक्ष्यामि त्वया कर्माणि मे शृणु

tenaivaṃ uktā sāpy āha taṃ pṛcchantaṃ pativratā yāni kāryāṇi vakṣyāmi tvayā karmāṇi me śṛṇu

हिन्दी अर्थ

निर्बीज ब्रह्मरूप उन अद्वितीय विष्णुका ही निरन्तर ध्यान करो; इससे तुम अवश्य ही सनातन अविनाशी पदको प्राप्त करोगे देवर्षि नारदने शंकरजीके मुखसे इस प्रकार भगवान् विष्णुकी श्रेष्ठताका प्रतिपादन सुनकर उनकी भलीभाँति आराधना करके उत्तम सिद्धि प्राप्त कर ली। जो भगवान् नृसिंहमें चित्त लगाकर इस प्रसंगका नित्य पाठ करता

English

The son obedient to his mother and who protects her with all his might and devotion, his acts performed are fructified in this and that world too. O Brahmin, the people deserve honour and respect in both worlds who have complied with the advices of their mother. Hence, I advise you to go there where your mother is and serve her till TOTTOT TO

अध्याय १३

श्लोक 55

पोष्या माता त्वया तत्र निश्चयं भैक्षवृत्तिना अत्र वा तत्र वा ब्रह्मन् प्रायश्चित्तं च पक्षिणोः

poṣyā mātā tvayā tatra niścayaṃ bhaikṣavṛttinā atra vā tatra vā brahman prāyaścittaṃ ca pakṣiṇoḥ

हिन्दी अर्थ

है, उसका सौ जन्मोंमें किया हुआ पाप भी नष्ट हो जाता है। महादेवजीके द्वारा कथित भगवान् विष्णुके इस पावन स्तोत्रका जो प्रतिदिन प्रातःकाल स्नान करके पाठ करता है, वह अमृतपद (मोक्ष)-को प्राप्त कर लेता है। जो लोग अपने हृदय-कमलके मध्यमें विराजमान अनन्त भगवान् अच्युतका सदा ध्यान करते हैं और उपासकॉके प्रभु उन परमेश्वर भगवान् विष्णुका कीर्तन करते हैं, वे परम उत्तम वैष्णवी सिद्धि (विष्णु-सायुज्य) प्राप्त कर

English

It is your only supreme penance to serve her. Give up the anger as it destroys and makes fruitless all the acts either performed directly or indirectly. Regret for the killing

अध्याय १३

श्लोक 56

यज्ञशर्मसुता कन्या भार्या तव भविष्यति तां गृह्णीष्व च धर्मेण गते त्वयि स दास्यति

yajñaśarmasutā kanyā bhāryā tava bhaviṣyati tāṃ gṛhṇīṣva ca dharmeṇa gate tvayi sa dāsyati

हिन्दी अर्थ

ते यान्ति सिद्धि परमां तु वैष्णवीम्॥ ३९॥ लेते हैं॥ ३६--३९॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे विष्णो:स्तवराजनिरूपणे षोडशोऽध्यायः ॥ (६ ॥ ,

English

I have told all these facts without any twist. Brahmacari, do as I say if you really want to attain the position of a great man.

अध्याय १३

श्लोक 57

पुत्रस् ते भविता तस्याम् एकः संततिवर्धनः यायावरधनाद् वृत्तिः पितृवत् ते भविष्यति

putras te bhavitā tasyām ekaḥ saṃtativardhanaḥ yāyāvaradhanād vṛttiḥ pitṛvat te bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

अष्टाक्षरमन्त्र और उसका माहात्म्य किं जपन् मुच्यते तात सततं विष्णुतत्परः। संसारदुःखात् सर्वेषां हिताय वद मे पितः

English

fromrar fgaga tf%dTim ° n

अध्याय १३

श्लोक 58

पुनर् मृतायां भार्यायां भविता त्वं त्रिदण्डकः स यत्याश्रमधर्मेण यथोक्त्यानुष्ठितेन च नरसिंहप्रसादेन वैष्णवं पदम् आप्स्यसि

punar mṛtāyāṃ bhāryāyāṃ bhavitā tvaṃ tridaṇḍakaḥ sa yatyāśramadharmeṇa yathoktyānuṣṭhitena ca narasiṃhaprasādena vaiṣṇavaṃ padam āpsyasi

हिन्दी अर्थ

एकाग्रमनसा ध्यात्वा विष्णुं कुर्याज्पं द्विजः एकान्ते निर्जनस्थाने विष्णवग्रे वा जलान्तिके । जपेदष्टाक्षरं मन्त्रं चित्ते विष्णुं निधाय वै

English

THtsftr arof grotr TTiforf stcttoii fflro aT etfuf frim ^11 RaT ncnf^n U’cd <jici fldycki Trfrotim^u tht tot to arfa g ^rori cfi i yffui Wlfa R TO R 3 M

अध्याय १३

श्लोक 59

भाव्यम् एतत् तु कथितं मया तव हि पृच्छतः मन्यसे नानृतं त्व् एतत् कुरु सर्वं हि मे वचः

bhāvyam etat tu kathitaṃ mayā tava hi pṛcchataḥ manyase nānṛtaṃ tv etat kuru sarvaṃ hi me vacaḥ

हिन्दी अर्थ

अष्टाक्षरस्य मन्त्रस्य ऋषिर्नारायणः स्वयम्। छन्दश्च हैवी गायत्री परमात्मा च देवता शुक्लवर्ण च ॐकारं नकारं रक्तमुच्यते। मोकारं वर्णतः कृष्णं नाकारं रक्तमुच्यते

English

That chaste woman, stopped with these words. Brahmacari then asked for apology for the offence he had committed and replied - O the chaste woman, forgive me for this unintended offence committed O the most lucky chaste woman, you have said for my interests. Forgive me for the anguished stare. Please, tell me the duties I should observe so that I could attain the sanctifying position.

अध्याय १३

श्लोक 60

गच्छामि मातृरक्षार्थम् अद्यैवाहं पतिव्रते करिष्ये त्वद्वचः सर्वं तत्र गत्वा शुभेक्षणे

gacchāmi mātṛrakṣārtham adyaivāhaṃ pativrate kariṣye tvadvacaḥ sarvaṃ tatra gatvā śubhekṣaṇe

हिन्दी अर्थ

राकारं कुङ्कमाभं तु यकारं पीतमुच्यते। णाकारमञ्जनाभं तु यकारं बहुवर्णकम् ३ नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः। भक्तानां जपतां तात स्वर्गमोक्षफलप्रदः। वेदानां प्रणवेनैष सिद्धो मन्त्रः सनातनः

English

ft^rgro toto a afaroi yjrafftii ar^yrfiT tot *MfftrT r ^jim-aii tot tot aa farro

अध्याय १३

श्लोक 61

इत्य् उक्त्वा गतवान् ब्रह्मन् देवशर्मा ततस् त्वरन् संरक्ष्य मातरं यत्नात् क्रोधमोहविवर्जितः

ity uktvā gatavān brahman devaśarmā tatas tvaran saṃrakṣya mātaraṃ yatnāt krodhamohavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वपापहरः श्रीमान् सर्वमन्त्रेषु चोत्तमः। एनमष्टाक्षरं मन्त्रं जपन्नारायणं स्मरेत् संध्यावसाने सततं सर्वपापैः प्रमुच्यते। एष एव परो मन्त्र एष एव परं तपः

English

TO CTT aa eTT WT MWfw-d ^TT%TJTT:immr

अध्याय १३

श्लोक 62

कृत्वा विवाहम् उत्पाद्य पुत्रं वंशकरं शुभम् मृतभार्यश् च संन्यस्य समलोष्टाश्मकाञ्चनः नरसिंहप्रसादेन परां सिद्धिम् अवाप्तवान्

kṛtvā vivāham utpādya putraṃ vaṃśakaraṃ śubham mṛtabhāryaś ca saṃnyasya samaloṣṭāśmakāñcanaḥ narasiṃhaprasādena parāṃ siddhim avāptavān

हिन्दी अर्थ

एष एव परो मोक्ष एष स्वर्ग उदाहतः। सर्ववेदरहस्येभ्यः सार एष समुद्धृतः विष्णुना वैष्णवानां हि हिताय मनुजां पुरा। एवं ज्ञात्वा ततो विप्रो दृष्टाक्षरमिमं स्मरेत्

English

y^vi^'gdT eiTO aar qfrofai at gahar a y^uT aa aria tt arcafaim^ii aara d«T^<*: TOfacrfei i<iMic«ydic^fd: srfrofaim^u gq^rTO TOlfat S Q<05cb; |

अध्याय १३

श्लोक 63

पतिव्रताशक्तिर् इयं तवेरिता धर्मश् च मातुः परिरक्षणं परम् संसारवृक्षं च निहत्य बन्धनं छित्वा च विष्णोः पदम् एति मानवः

pativratāśaktir iyaṃ taveritā dharmaś ca mātuḥ parirakṣaṇaṃ param saṃsāravṛkṣaṃ ca nihatya bandhanaṃ chitvā ca viṣṇoḥ padam eti mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

्रीशुकदेवजी बोले-तात! पिताजी! मनुष्य सदा भगवान् विष्णुके भजनमें तत्पर रहकर किस मन्त्रका जप करनेसे सांसारिक कष्टसे मुक्त होता है? यह मुझे 'बताइये। इससे सब लोगोंका हित होगा श्रीव्यासजी बोले- बेटा! मैं तुम्हें सभी मन्त्रोमें उत्तम अष्टाक्षरमन्त्र बतलाऊँगा, जिसका जप करनेवाला मनुष्य जन्म और मृत्युसे युक्त संसाररूपी बन्धनसे मुक्त हो जाता है

English

TT TOTSTO^ut -qSTlTORfeTO

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 13
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.