Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
24
अध्याय 24 / 68

Adhyaya 24

45 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ45 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २४

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे त्रयोविंशो ऽध्याय ॥ नर्प् २३ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि वंशानुचरितं शुभम् शृण्वताम् अपि पापघ्नं सूर्यसोमनृपात्मकम्

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe trayoviṃśo 'dhyāya || narp 23 || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi vaṃśānucaritaṃ śubham śṛṇvatām api pāpaghnaṃ sūryasomanṛpātmakam

हिन्दी अर्थ

२° ्रीनरसिंहपुराण अध्याय २६ अभिशम्भु हुआ। अभिशम्भुसे दारुण और दारुणे सगरका जन्म हुआ। सगरसे र्यश्च, हर्यश्वसे हारीत, हारीतसे रोहिताश्व, रोहिताश्वसे अंशुमान् और अंशुमानूसे भगीरथ हुए, जो पूर्वकालमें बहुत बड़ी तपस्या करके

English

Devotion of Ik$v&ku, his departure for

अध्याय २४

श्लोक 2

सूर्यवंशोद्भवो यो वै मनुपुत्रः पुरोदितः इक्ष्वाकुर् नाम भूपालश् चरितं तस्य मे शृणु

sūryavaṃśodbhavo yo vai manuputraḥ puroditaḥ ikṣvākur nāma bhūpālaś caritaṃ tasya me śṛṇu

हिन्दी अर्थ

समस्त पापोंका नाश करनेवाली और चारों पुरुषार्थांको देनेवाली गङ्गाको आकाशसे पृथ्वीपर ले आये। उन्होंने गङ्गाजलके स्पर्शसे अपने 'सगर' संज्ञक पितरोंको, जो महर्षि कपिलके शापसे दग्ध होकर अस्थि-भस्ममात्र शेष रह गये थे, स्वर्गलोकको पहुँचा दिया। भगीरथसे सौदास और सौदाससे सत्रसवका जन्म हुआ। सत्रसवसे अनरण्य और अनरण्यसे दीर्घबाहु हुआ। दीर्घबाहुसे अज तथा अजसे दशरथ हुए। इनके घरमें साक्षात्

English

Sri Suta said- I will now describe the evil sweeping account of the activities of the kings born in the Sun and Moon clan. O hermit, firstly listen to the account of the deeds performed by Iksvaku, the king born in the Sun-clan about which I had indicated

अध्याय २४

श्लोक 3

आसीद् भूमौ महाभाग पुरी दिव्या सुशोभना सरयूतीरम् आसाद्य अयोध्या नाम नामतः

āsīd bhūmau mahābhāga purī divyā suśobhanā sarayūtīram āsādya ayodhyā nāma nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् नारायण रावणका नाश करनेके लिये “राम' रूपमें अवतीर्ण हुए थे राम अपने पिताके कहनेसे छोटे भाई लक्ष्मण तथा पत्नीसहित दण्डकारण्यमें जाकर तपस्या करने लगे। उस वनमें रावणने इनकी पत्नी सीताका अपहरण कर 'लिया। इससे दुःखी होकर वे अपने भाई लक्ष्मणको

English

RtydKmnisi 3^nstT qmtr:ii^ii

अध्याय २४

श्लोक 4

अमरावत्यतिशया त्रिंशद्योजनजालिनी हस्त्यश्वरथपत्त्योघैर् द्रुमैः कल्पद्रुमप्रभैः

amarāvatyatiśayā triṃśadyojanajālinī hastyaśvarathapattyoghair drumaiḥ kalpadrumaprabhaiḥ

हिन्दी अर्थ

साथ लेकर अनेक करोड़ वानर-सेनाके अधिपति सुग्रीवको सहायक बनाकर चले और महासागरमें पुल बाँधकर उन सबके साथ लङ्कामें जा पहुँचे। वहाँ देवताओंके मार्गका काँट बने हुए रावणको उसके बन्धु-बान्धवोंसहित मारकर सीताको साथ ले पुनः अयोध्यामें लौट आये। अयोध्यामें भरतजीने उनका 'राजा' के पदपर अभिषेक किया। श्रीरामने विभीषणको लङ्काका राज्य तथा (विषणुप्रतिमायुक्त) विमान देकर अयोध्यासे विदा किंया।

English

Tnchnrc.jydiHlf^wU'ul: gn^RW.i

अध्याय २४

श्लोक 5

प्राकाराट्टप्रतोलीभिस् तोरणैः काञ्चनप्रभैः विराजमाना सर्वत्र सुविभक्तचतुष्पथा

prākārāṭṭapratolībhis toraṇaiḥ kāñcanaprabhaiḥ virājamānā sarvatra suvibhaktacatuṣpathā

हिन्दी अर्थ

विमानपर विराजमान परमेश्वर विष्णु विभीषणद्वार ले जाये जानेपर भी राक्षसपुरी लङ्कामें निवास करना नहीं चाहते थे, अतः विभीषणने वहाँ जिस पवित्र वनकी स्थापना की थी, उसको देखकर वे उसीमें स्थित हो गये। वहाँ महान् सर्प-शरीरकी शय्यापर भगवान् शयन करते हैं। विभीषण भी जब वहाँसे उस विमानको ले जानेमें असमर्थ हो गये, तब भगवानके ही कहनेसे वे उन्हे वहीं छोड़ अपनी पुरी लङ्काको चले गये

English

■^cniiyiftw ill t¥i)<fr&q vitl^ni i^n

अध्याय २४

श्लोक 6

अनेकभूमिप्रासादा बहुभाण्डसुविक्रया पद्मोत्पलशुभैस् तोयैर् वापीभिर् उपशोभिता

anekabhūmiprāsādā bahubhāṇḍasuvikrayā padmotpalaśubhais toyair vāpībhir upaśobhitā

हिन्दी अर्थ

भगवान् नारायणको उपस्थितिसे वह स्थान महान् वैष्णवतीर्थ हो गया, जो आज भी श्रीरङ्गक्षेत्रके नामसे प्रसिद्ध देखा जाता है। रामसे लव, लवसे पद्म, पसे भुवमानीता। अस्थिशर्कराभूताः 'कपिलमहर्षि-

English

O the Scholar, A divine city popularly known as Ayodhya is situated on the bank of Sarayu river on this earth. That city is more fascinating than Amaravati and it is extended in the land thirty yojana both in length and width. The charming gems of that city were the elephants, chariots and the infantry segments of the army and the greenery of the trees not less charming than the Kalpavrksa. There were fences, grand buildings, highways, streets and decent gates all orderly maintained. The roundabouts distinctly constructed were very fascinating. The palaces constructed there were multi-stories. The marketing system for a number of commodities and vessels was well disciplined. The ponds filled with water and lotus flowers were the next attraction of the city. Excellently constructed temples and the recital of the Vedic hymns therein were the cause for accession to and wealth of the city. That city was under echo of flute, lyre, and drums all time. That Ayodhya was excellently decorated with the trees like sala, palm, coconut, katahala, amla, jamuna, mango and kaith etc. and with the flowers

अध्याय २४

श्लोक 7

देवतायतनैर् दिव्यैर् वेदघोषैश् च शोभिता वीणावेणुमृदङ्गैश् च शब्दैर् उत्कृष्टकैर् युता

devatāyatanair divyair vedaghoṣaiś ca śobhitā vīṇāveṇumṛdaṅgaiś ca śabdair utkṛṣṭakair yutā

हिन्दी अर्थ

साक्षान्नारायणोऽवतीर्णो रामः स तु पितृबचनाद् भ्रातृभार्यासहितो दण्डकारण्यं

English

There were a number of orchards, gardens and the trees were laden with delicious fruits. It seemed as if the city has been trimmed Mallika (motiya), Malati, Jasmine, Pangara, Nagakesara, Campa, Kanera, Kanakacampa and etc. flowers. There were the fruit trees laden with banana, harapha, revadi, jayaphala and bijaura lemon as also oranges of sandal fragrance and of other scents. The people expert in music and singing used to arrange functions there daily. All the men and women of that city were beautiful, modest and of fascinating eyes.

अध्याय २४

श्लोक 8

शालैस् तालैर् नालिकेरैः पनसामलजम्बुकैः तथैवाम्रकपित्थाद्यैर् अशोकैर् उपशोभिता

śālais tālair nālikeraiḥ panasāmalajambukaiḥ tathaivāmrakapitthādyair aśokair upaśobhitā

हिन्दी अर्थ

दुःखितोऽनेककोटिवानरनायकसुग्रीवसहायो महोदधौ सेतुं निबध्य तैर्गत्वा लङ्कां रावणं देवकण्टकं भरताभिषिक्तो विभीषणाय लङ्काराज्यं विमानं वा

English

rTT ^ctT TTT?: ytTOt

अध्याय २४

श्लोक 9

आरामैर् विविधैर् युक्ता सर्वत्र फलपादपैः मल्लिकामालतीजातिपाटलानागचम्पकः

ārāmair vividhair yuktā sarvatra phalapādapaiḥ mallikāmālatījātipāṭalānāgacampakaḥ

हिन्दी अर्थ

विभीषणेन नीयमानो लङ्कायामपि राक्षसपुर्या वस्तुमनिच्छन् पुण्यारण्यं तत्र स्थापितवान् तन्निरीक्ष्य तत्रैव महाहिभोगशयने भगवान् शेते।

English

^ ^nrrrPT widj<a^-RT:i yMrai&yEfsratT ^rnf?r ^mtwrf^cTrii^ii

अध्याय २४

श्लोक 10

करवीरैः कर्णिकारैः केतकीभिर् अलंकृता कदलीलवलीजातिमातुलुङ्गमहाफलैः क्वचिच् चन्दनगन्धाद्यैर् नारङ्गैश् च सुशोभिता

karavīraiḥ karṇikāraiḥ ketakībhir alaṃkṛtā kadalīlavalījātimātuluṅgamahāphalaiḥ kvacic candanagandhādyair nāraṅgaiś ca suśobhitā

हिन्दी अर्थ

नारायणसंनिधानान्महद्वैष्णवं क्षेत्रमभवदद्यापि चन्द्रवंशका वर्णन

English

That city was crowded with foreigners, adorned with flags and door-decorations and there were a number of god-like princes. There were modest and beautiful women analogous to the damsels of heaven.

अध्याय २४

श्लोक 11

नित्योत्सवप्रमुदिता गीतवाद्यविचक्षणैः नरनारीभिर् आढ्याभी रूपद्रविणप्रेक्षणैः

nityotsavapramuditā gītavādyavicakṣaṇaiḥ naranārībhir āḍhyābhī rūpadraviṇaprekṣaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

ऋतुपर्णादस्त्रपाणिः। -अस्त्रपाणेः शुद्धोदनः ऋतुपर्ण, ऋतुपर्णे अस्त्रपाणि, अस्त्रपाणिसे शुद्धोदन बुधाह्ंशो निवर्तते॥ १२॥ और शुद्धोदनसे बुध (बुद्ध)-की उत्पत्ति हुई; बुधसे

English

The philanthropic poet Brahmins were as intelligent as Jupiter (Brhaspati). The citizens were as generous as Kalpavrksa, the kind businessmen, the horses were as Ucchaisrava and giant elephants as Diggajas. Thus, Ayodhya was as prosperous with all things as Amaravati. In the olden times, Narada had expressed his views about Ayodhya in a hymn and it has become more than heaven in matters to provide with all kinds of desired

अध्याय २४

श्लोक 12

नानाजनपदाकीर्णा पताकाध्वजशोभिता देवतुल्यप्रभायुक्तैर् नृपपुत्रैश् च संयुता

nānājanapadākīrṇā patākādhvajaśobhitā devatulyaprabhāyuktair nṛpaputraiś ca saṃyutā

हिन्दी अर्थ

इस वंशकी समाप्ति हो जाती है मैंने यहाँ आपके समक्ष पूर्ववर्ती उन प्रधान-प्रधान महाबली सूर्यवंशी राजाओंका नामोल्लेख किया है, जिन्होंने धर्मपूर्वक पृथ्वीका पालन और यज्ञ-क्रियाओंद्वारा

English

Iksvaku was the resident of such an Ayodhya. He was crowned and began to rule judiciously. He, the mighty king, had won all kings by waging a war of Dharma. Owing to frequent salute made by the subsidiary or subjugated kings, marks were emerged on his feet by the kings crowns as in course of salute they all used to put their heads on the feet of Iksvaku. Some of them did this due to fear of him while some due to keen devotion for him.

अध्याय २४

श्लोक 13

सरूपाभिर् वरस्त्रीभिर् देवस्त्रीभिर् इवावृता विप्रैः सत्कविभिर् युक्ता बृहस्पतिसमप्रभैः

sarūpābhir varastrībhir devastrībhir ivāvṛtā vipraiḥ satkavibhir yuktā bṛhaspatisamaprabhaiḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञक्रियाभिश्च दिवौकसैर्नृपैः॥ १३ ॥ देवताओंका भी पोषण किया था इति श्रीनरसिंहयुराणे सूर्यवंशानुचारितं नाम षड्विंशोऽ ध्यायः

English

TT^TT *RT: ^FT: MRcITHII^II

अध्याय २४

श्लोक 14

वणिग्जनैस् तथा पौरैः कल्पवृक्षवरैर् युता अश्वैर् उच्चैःश्रवस्तुल्यैर् दन्तिभिर् दिग्गजैर् इव

vaṇigjanais tathā pauraiḥ kalpavṛkṣavarair yutā aśvair uccaiḥśravastulyair dantibhir diggajair iva

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीनरसिंहपुराणमें 'सूर्ववृंशका अनुचरित ' नामक छब्बीसवाँ अध्याय पूय हुआ चन्द्रबंशका वर्णन

English

3 H^hiy TrajvtRjqrr irqdWHii 3Tcjf^R?T d'-Huscm«us>tqJIy y I1

अध्याय २४

श्लोक 15

इति नानाविधैर् भावैर् अयोध्येन्द्रपुरीसमा तां दृष्ट्वा नारदः श्लोकं सभामध्ये पुरोक्तवान्

iti nānāvidhair bhāvair ayodhyendrapurīsamā tāṃ dṛṣṭvā nāradaḥ ślokaṃ sabhāmadhye puroktavān

हिन्दी अर्थ

चरितमुच्यते॥ १॥ आदौ तावत् समस्तं त्रैलोक्यं कुक्षौ कृत्वा एकार्णवे महाम्भसि साममयोऽथर्वमयो भगवान्नारायणो योगनिद्रां

English

ftctc[T^ MUdichi^ 5hjjRT4R^(^u1:l TT^t tTcmtqHliy y II

अध्याय २४

श्लोक 16

स्वर्गं वै सृजमानस्य व्यर्थं स्यात् पद्मजन्मनः जातायोध्याधिका स्वर्गात् कामभोगसमन्विता

svargaṃ vai sṛjamānasya vyarthaṃ syāt padmajanmanaḥ jātāyodhyādhikā svargāt kāmabhogasamanvitā

हिन्दी अर्थ

पदे चतुर्मुखो ब्रह्माभवत्॥ ३॥ तस्य ब्रह्मणो मानसः स्वर्गभोगान् विहाय उर्वशी बहुकालं भार्या

English

wip^r crcprt nrrattbri

अध्याय २४

श्लोक 17

ताम् आवसद् अयोध्यां तु स्वभिषिक्तो महीपतिः जितवान् सर्वभूपालान् धर्मेण स महाबलः

tām āvasad ayodhyāṃ tu svabhiṣikto mahīpatiḥ jitavān sarvabhūpālān dharmeṇa sa mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

तु राज्यं धर्मतः कृत्वा. दिवमारुरोह॥ ६॥ आयो सूतजी बोले--अब संक्षेपसे चन्द्रवंशी राजाओंके चरित्रका वर्णन किया जाता है। कल्पके आदिकी बात है। ऋकू, यजुष्, साम और अथर्ववेदस्वरूप भगवान् नारायण समस्त त्रिभुवनको अपने उदरमें लीन करके

English

oWR M^iytRI fetht Rmny^ll WTtPZFRT <T cfiHnRyi T^strc^liyxil

अध्याय २४

श्लोक 18

माणिक्यमुकुटैर् युक्तै राजभिर् मण्डलाधिपैः नमद्भिर् भक्तिभीतिभ्यां पादौ तस्य किणीकृतौ

māṇikyamukuṭair yuktai rājabhir maṇḍalādhipaiḥ namadbhir bhaktibhītibhyāṃ pādau tasya kiṇīkṛtau

हिन्दी अर्थ

एकार्णवकी अगाध जलराशिमें शेषनागकी शय्यापर योगनिद्राका आश्रय ले सो रहे थे। सोये हुए उन भगवानूकी नाभिसे एक महान् कमल प्रकट हुआ। उस कमलमें चतुर्मुख ब्रह्माका आविर्भाव हुआ। उन ब्रह्माजीके मानसपुत्र अत्रि हुए। अत्रिसे अनसूयाके गर्भसे चन्द्रमाका जन्म हुआ। उन्होंने दक्ष प्रजापतिकी रोहिणी आदि पैंतीस कन्याओंको पत्नी बनानेके लिये ग्रहण किया और ज्येष्ठ भार्या रोहिणीसे उसके प्रति अधिक प्रसन्न रहनेके कारण, “बुध' नामक

English

flranH WTRIsq Wt fauJTb%Tc*R:l

अध्याय २४

श्लोक 19

इक्ष्वाकुर् अक्षतबलः सर्वशास्त्रविशारदः तेजसेन्द्रेण सदृशो मनोः सूनुः प्रतापवन्

ikṣvākur akṣatabalaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ tejasendreṇa sadṛśo manoḥ sūnuḥ pratāpavan

हिन्दी अर्थ

पुत्र उत्पन्न किया। बुध भी समस्त शास्त्रोंके ज्ञाता होकर प्रतिष्ठानपुरमें निवास करने लगे। उन्होंने इलाके गर्भसे पुरूरवा नामक पुत्रको जन्म दिया। पुरूरवा बहुत ही सुन्दर थे, अतः उर्वशी नामक अप्सरा बहुत कालतक स्वर्गके भोगोंको त्यागकर इनकी भार्या बनी रही। पुरूरवाद्वारा उर्वशीके गर्भसे आयु नामक पुत्रका जन्म हुआ। वह धर्मपूर्वक राज्य करके अन्तमें स्वर्गलोकको चला गया। आयुके रूपवतीसे नहुष नामक पुत्र हुआ, जिसने इन्द्रत्व

English

gjOTt <t fUflijqpT W^#raifRTRI

अध्याय २४

श्लोक 20

धर्मतो न्यायतश् चैव वेदज्ञैर् ब्राह्मणैर् युतः पालयाम्_अस धर्मात्मा आसमुद्रां महीम् इमाम्

dharmato nyāyataś caiva vedajñair brāhmaṇair yutaḥ pālayām_asa dharmātmā āsamudrāṃ mahīm imām

हिन्दी अर्थ

प्राप्त किया था। नहुषके भी पितृमतीके गर्भसे ययाति सम्पन्नाः सर्वे कामाः

English

Tfliram vr w^srft yr ^gxTRjiy^ii rJcRTT rT^TTt SgRRRft ^tt:l q^TOcT rt tFlTfcr 1ft TT^r *T cTT^Il I y ^

अध्याय २४

श्लोक 21

अस्त्रैर् जिगाय सकलान् संयुगे भूपतीन् बली अवजित्य सुतीक्ष्णैस् तु तन्मण्डलम् अथाहरत्

astrair jigāya sakalān saṃyuge bhūpatīn balī avajitya sutīkṣṇais tu tanmaṇḍalam athāharat

हिन्दी अर्थ

धर्मेण परिपालयन्नरसिंहं भगवन्तमाराध्य यागदानैः यस्य वंशे पुरा देवासुरसंग्रामे विष्णुचक्रहतः कालनेमिः कंसो भूत्वा वृष्णिवंशजेन वासुदेवेन घातितो निधनं गतः

English

O Brahmin, the chivalrous king Iksvaku had even won the metaphysical world too by his generosity and by performing the grand offerings wherein substantial wealth was required for donation. He used to bear the burden of earth on his arms, by his chest (heart), Sarasvatl by the fore portion of tongue and god Laksmlpati by his heart. He had got from the painter, the portrait of god Hari in standing posture and Anantadeva in sleeping posture and he used to worship with flowers and fragrances all these three portraits of god Visnu in the morning, at noon and in the evening respectively. He could imagine the apparent god even in these portraits. Moreover, he used to see even in dream god Srlkrsna (Vis nu), lotus-eyed, PItambara on body, dark complexion like the dark clouds and in sleeping posture on the cot of king serpent Ananta. The king had developed a sense of respect for the dark clouds. He favoured the black deer and dark colour lotus owing to their similarity in the names with Sri Krsna.

अध्याय २४

श्लोक 22

जितवान् परलोकांश् च क्रतुभिर् भूरिदक्षिणैः दानैश् च विविधैर् ब्रह्मन् राजेक्ष्वाकुः प्रतापवान्

jitavān paralokāṃś ca kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ dānaiś ca vividhair brahman rājekṣvākuḥ pratāpavān

हिन्दी अर्थ

तस्य भोजस्य कलिङ्गायां दुष्यन्तः । स तु नरसिंहं भगवन्तमाराध्य तत्प्रसादान्निष्कण्टकं राज्यं धर्मेण भरतः। स तु धर्मेण राज्यं कुर्वन् क्रतुभिर्भूरि-

English

erf: cTrt hti^jrr: i

अध्याय २४

श्लोक 23

बाहुद्वयेन वसुधां जिह्वाग्रेण सरस्वतीम् बभार पद्माम् उरसा भक्तिं चित्तेन माधवे

bāhudvayena vasudhāṃ jihvāgreṇa sarasvatīm babhāra padmām urasā bhaktiṃ cittena mādhave

हिन्दी अर्थ

दक्षिणैः सर्वदेवतामयं भगवन्तमाराध्य निवृत्ताधिकारो ब्रह्मध्यानपरो वैष्णवे परे ज्योतिषि लयमवाप नरसिंहमाराध्य जातपुत्रो धर्मेण कृतराज्यो विष्णुपुरमारुरोह॥ १३ ॥ अजमीढस्य सुदेव्यां वृष्णिः पुत्रोऽभवत्। सोऽपि बहुवर्षं धर्मेण राज्यं कुर्वन्

English

jmm % yRmuyiii gwnrat f tPftgrat ipnte ft trrffg; i

अध्याय २४

श्लोक 24

संतिष्ठतो हरे रूपम् उपविष्टं च माधवम् शयानम् अप्य् अनन्तं तु कारयित्वा पटे ऽमलम्

saṃtiṣṭhato hare rūpam upaviṣṭaṃ ca mādhavam śayānam apy anantaṃ tu kārayitvā paṭe 'malam

हिन्दी अर्थ

वृष्णेरुग्रसेनायां प्रत्यक्ष: पुत्रो बभूव ॥ १४॥ सो5पि धर्मेण मेदिनीं पालयन् प्रतिसंवत्सरं ज्योतिष्टोमं चकार। हुए, जिनके वंशज वृष्णिं कहलाते हैं। ययातिके शर्मिष्ठाके गर्भसे पूरु हुए। पूरुके वंशदासे संयाति नामक पुत्र हुआ, जिसको इस पृथ्वीपर सभी तरहके मनोवाञ्छित भोग प्रास थे

English

^f^FTTfef cTc^T*?:«Io II

अध्याय २४

श्लोक 25

त्रिकालं त्रयम् आराध्य रूपं विष्णोर् महात्मनः गन्धपुष्पादिभिर् नित्यं रेमे दृष्ट्वा पटे हरिम्

trikālaṃ trayam ārādhya rūpaṃ viṣṇor mahātmanaḥ gandhapuṣpādibhir nityaṃ reme dṛṣṭvā paṭe harim

हिन्दी अर्थ

संयातिसे भानुदत्ताके गर्भसे सार्वभौम नामक पुत्र हुआ। उसने सम्पूर्ण पृथ्वीका धर्मपूर्वक पालन करते हुए यज्ञ-दान आदिके द्वारा भगवान् नृसिंहकी आराधना करके सिद्धि (मुक्ति) प्राप्त कर ली। उपर्युक्त सार्वभौमसे वैदेहीके गर्भसे भोज उत्पन्न हुआ, जिसके वंशमें कालनेमि नामक राक्षस, जो पहले देवासुर-संग्राममें भगवान् विष्णुके चक्रसे मारा गया था, कंसके रूपमें उत्पन्न हुआ और वृष्णिवंशी वसुदेवनन्दन भगवान् श्रीकृष्णके हाथसे मारा

English

ctfw tifrcrw aaimd grtf^ii? ?n

अध्याय २४

श्लोक 26

कृष्णं तं कृष्णमेघाभं भुजगेन्द्रनिवासिनम् पद्माक्षं पीतवासं च स्वप्नेष्व् अपि स दृष्टवान्

kṛṣṇaṃ taṃ kṛṣṇameghābhaṃ bhujagendranivāsinam padmākṣaṃ pītavāsaṃ ca svapneṣv api sa dṛṣṭavān

हिन्दी अर्थ

जाकर मृत्युको प्रास हुआ भोजकी पत्नी कलिङ्गासे दुष्यन्तका जन्म हुआ। वह भगवान् नृसिंहकी आराधना करके उनकी प्रसन्नतासे धर्मपूर्वक निष्कण्टक राज्य भोगकर जीवनके अन्तमें स्वर्गको प्राप्त हुआ। दुष्यन्तको, शकुन्तलाके गर्भसे भरत

English

fltira^Td ^?r dHtyumvii 3^1

अध्याय २४

श्लोक 27

चकार मेघे तद्वर्णे बहुमानमतिं नृपः पक्षपातं च तन्नाम्नि मृगे पद्मे च तादृशे

cakāra meghe tadvarṇe bahumānamatiṃ nṛpaḥ pakṣapātaṃ ca tannāmni mṛge padme ca tādṛśe

हिन्दी अर्थ

नामक पुत्र प्राप्त हुआ। वह धर्मपूर्वक राज्य करता हुआ. प्रचुर दक्षिणावाले यज्ञॉसे सर्वदेवमय भगवान् विष्णुकी आराधना करके कर्माधिकारसे निवृत्त एवं ब्रह्मध्यान- परायण हो परम ज्योतिर्मय वैष्णवधाममें लीन हो भरतके उसकी पली आनन्दाके गर्भसे अजमीढ नामक पुत्र हुआ। वह परम वैष्णव था। राजा अजमीढ भगवान् नूसिंहकी आराधनासे पुत्रवान् होकर धर्मपूर्वक राज्य करनेके पश्चात् श्रीविष्णुधामको प्राप्त हुए। अजमीढके

English

O the crown of sages, a burning passion to see god Visnu in his divine form lifted its head in the mind of that king and it was a temptation unprecedented. He began to be reluctant to the royal luxuries gradually and in proportion to the rise of the temptation to see god. He began to think- "Nobody other is so lucky as the man who was abandoned his home, wife, son and territory etc. cause for the pains by virtue of his self conscious and detachment." Having thoroughly deliberated and determined for the penance, he enquired of the procedure from his Purohita, Vasistha- "O hermit, I am desirous of meeting god Narayana, the unborn, king of gods with severe penance. So, kindly tell me of the best procedure for

अध्याय २४

श्लोक 28

दिव्याकृतिं हरेः साक्षाद् द्रष्टुं तस्य महीभृतः अतीव तृष्णा संजाता अपूर्वैव हि सत्तम

divyākṛtiṃ hareḥ sākṣād draṣṭuṃ tasya mahībhṛtaḥ atīva tṛṣṇā saṃjātā apūrvaiva hi sattama

हिन्दी अर्थ

सुदेवीके गर्भसे वृष्णि नामक: पुत्र हुआ। वह भी. बहुत वर्षोंतक धर्मपूर्वक राज्य करता रहा। दुष्टोंका दमन और सज्जनोंका पालन करते हुए उसने सातों द्वीपोंसे युक्त पृथ्वीको अपने वशमें कर लिया था। वृष्णिके उग्रसेनाके गर्भसे प्रत्यञ्च नामक पुत्र हुआ। वह भी धर्मपूर्वक पृथ्वीका पालन करता था। उसने प्रतिवर्ष ज्योतिष्टोमयागका अनुष्ठान करते हुए आयुका अन्त होनेपर निर्वाणपद (मोक्ष) 'प्राप्त कर लिया ।

English

'-l-ilwiftt UftHM 372 4Hiqu( qrxp rTTOT 3 TTWT

अध्याय २४

श्लोक 29

तृष्णायां तु प्रबुद्धायां मनसैव हि पार्थिवः चिन्तयाम्_अस मतिमान् राज्यभोगम् असारवत्

tṛṣṇāyāṃ tu prabuddhāyāṃ manasaiva hi pārthivaḥ cintayām_asa matimān rājyabhogam asāravat

हिन्दी अर्थ

शांतनुका चरित्र ९३ शांतनुः॥ १५॥ तस्य देवदत्तस्यन्दनारोहणमशक्यं बहुरूपाके गर्भसे शांतनु नामक पुत्र प्राप्त हुआ, जिनमें

English

^4|UJd<ddMyi qqT^q: I

अध्याय २४

श्लोक 30

वेश्मदारसुतक्षेत्रं संयस्तं येन दुःखदम् वैराग्यज्ञानपूर्वेण लोके ऽस्मिन् नास्ति तत्समः

veśmadārasutakṣetraṃ saṃyastaṃ yena duḥkhadam vairāgyajñānapūrveṇa loke 'smin nāsti tatsamaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं थी, परंतु पीछे उसपर चढ़नेकी शक्ति हो गयी इति श्रीनरसिंहपुराणे सोमवंशवर्णनं नाम सत्तविशो5 ध्यायः

English

^ q cTWtt dUttbiilllSmi

अध्याय २४

श्लोक 31

इत्य् एवं चिन्तयित्वा तु तपस्य् आसक्तचेतनः वसिष्ठं परिपप्रच्छ तत्रोपायं पुरोहितम्

ity evaṃ cintayitvā tu tapasy āsaktacetanaḥ vasiṣṭhaṃ paripapraccha tatropāyaṃ purohitam

हिन्दी अर्थ

शांतनुका चरित्र भरद्वाज उवाच भरद्वाजजीने पूछा--शांतनुको पहले देवताओंके स्यन्दनारोहणे पूर्वमशक्तिः शांतनोः रथपर चढ्नेकी शक्ति क्यों नहीं थी? और फिर उनमें पश्चाच्छक्तिः कल त पी आळ वह शक्ति कैसे आ गयी ? इसे आप हमें बतलायें मे सूतजी बोले--भरद्वाजजी! यह पुराना इतिहास है;

English

The great hermit Vasistha, always prepared for the welfare of the king and well-versed in the essence of Dharma, replied to the king- "O king, you should please Narayana with great deeds and penance if you really want to see him apparently. Nobody may meet to Janardana

अध्याय २४

श्लोक 32

तपोबलेन देवेशं नारायणम् अजं मुने द्रष्टुम् इच्छाम्य् अहं तत्र उपायं तं वदस्व मे

tapobalena deveśaṃ nārāyaṇam ajaṃ mune draṣṭum icchāmy ahaṃ tatra upāyaṃ taṃ vadasva me

हिन्दी अर्थ

भरद्वाज शृणुष्वैतत् पुरावृत्तं वदामि ते। सर्वपापहरं तद्धि चरितं शांतनोर्नृणाम्॥ बभूव शांतनुर्भक्तो नरसिंहतनौ पुरा। नरसिंहस्य देवस्य निर्माल्यं तेन लङ्ितम्।

English

Hence, do penance to meet him.

अध्याय २४

श्लोक 33

इत्युक्तः प्राह राजानां तपस्य् आसक्तमानसम् वसिष्ठः सर्वधर्मज्ञः सदा तस्य हिते रतः

ityuktaḥ prāha rājānāṃ tapasy āsaktamānasam vasiṣṭhaḥ sarvadharmajñaḥ sadā tasya hite rataḥ

हिन्दी अर्थ

देवदत्तं तदारोढुमशक्तस्तत्क्षणादभूत्। नारहैतन्न जानामि गतिभङ्गस्य कारणम्। इत्युक्तो नारदो ध्यात्वा जञात्वा तत्कारणं ततः॥ शांतनु प्राह राजानं विनयेन यतः स्थितः। यत्र क्कापि त्वया राजन् नरसिंहस्य वै श्रुवम्॥

English

MMcfSigtslHi q ddftuiwfa *n3PT:ll3*UI

अध्याय २४

श्लोक 34

यदीच्छसि महाराज द्रष्टुं नारायणं परम् तपसा सुकृतेनेह आराधय जनार्दनम्

yadīcchasi mahārāja draṣṭuṃ nārāyaṇaṃ param tapasā sukṛteneha ārādhaya janārdanam

हिन्दी अर्थ

गतिर्भग्ना महाराज श्रूयतामत्र कारणम्॥ इसे मैं कहता हूँ, सुनिये। शांतनुका चरित्र मनुष्योंके समस्त पापोंका नाश करनेवाला है। शांतनु पूर्वकालमें नृसिंहरूपधारी भगवान् विष्णुके भक्त थे और नारदजीकी बतायी हुई विधिसे भगवान् लक्ष्मीपतिकी सदा पूजा

English

WMPdPui dlfdqrd^ ^91

अध्याय २४

श्लोक 35

केनाप्य् अतप्ततपसा देवदेवो जनार्दनः द्रष्टुं न शक्यते जातु तस्मात् तं तपसार्चय

kenāpy ataptatapasā devadevo janārdanaḥ draṣṭuṃ na śakyate jātu tasmāt taṃ tapasārcaya

हिन्दी अर्थ

किया करते थे। विप्रवर! एक बार राजा शांतनु भूलसे श्रीनृसिंहदेवके निर्माल्यको लाँघ गये, अतः वे उसी क्षण देवताओंके दिये हुए उत्तम रथपर चढ़नेमें असमर्थ हो गये। तब वे सोचने लगे-“यह क्या बात है? इस रथपर चढ़नेमें हमारी गति सहसा कुण्ठित क्यों हो गयी?” कहते हैं, इस प्रकार दुःखी होकर सोचते हुए उन राजाके पास नारदजी आये और उन्होंने राजा शांतनुसे पूछा--' राजन्! तुम क्यों विषादमें डूबे

English

WFHT9R «4diiaSRfq fern 3<j||

अध्याय २४

श्लोक 36

पूर्वदक्षिणदिग्भागे सरयूतीरगे नृप गालवप्रमुखानां च ऋषीणाम् अस्ति चाश्रमः

pūrvadakṣiṇadigbhāge sarayūtīrage nṛpa gālavapramukhānāṃ ca ṛṣīṇām asti cāśramaḥ

हिन्दी अर्थ

राजाने कहा--' नारदजी! मेरी गति कुण्ठित कैसे हुई, इसका कारण मुझे ज्ञात नहीं हो रहा है, इसीसे मैं चिन्तित हूँ।' उनके यों कहनेपर नारदजीने ध्यान लगाया और उसका कारण जानकर राजा शांतनुसे, जो विनीतभावसे वहाँ खड़े थे, कहा--' राजन्! अवश्य ही तुमने कहीं- न-कहां भगवान् नृसिंहके निर्माल्यका लङ्कन किया है। इसीसे रथपर चढ्नेमें तुम्हारी गति अवरुद्ध हो गयी है। महाराज! इसका कारण सुनो

English

■qjtgrsTrsq qqn^fqqt sRf fcHmqi

अध्याय २४

श्लोक 37

पञ्चयोजनम् अध्वानं स्थानम् अस्मात् तु पावनम् नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पसमाकुलम्

pañcayojanam adhvānaṃ sthānam asmāt tu pāvanam nānādrumalatākīrṇaṃ nānāpuṣpasamākulam

हिन्दी अर्थ

्रीनरसिंहपुराण अध्याय २८ मालाकारो रविर्नाम्ना तेन वृन्दावनं कृतम्

English

tqiq-quiqui ^qfqq tpq Ttqr t 3HTi|>soil

अध्याय २४

श्लोक 38

स्वमन्त्रिणि महाप्राज्ञे नीतिमत्य् अर्जुने नृप स्वराज्यभारं विन्यस्य कर्मकाण्डम् अपि द्विज

svamantriṇi mahāprājñe nītimaty arjune nṛpa svarājyabhāraṃ vinyasya karmakāṇḍam api dvija

हिन्दी अर्थ

मल्लिकामालतीजातिबकुलादीनि सर्वशः प्राकारमुच्छितं तस्य स्वभूमौ चापि विस्तृतम्। अलङ्कयमप्रवेश्यं च कृत्वा चक्रे स्वकं गृहम्

English

TJW Rtfo&<*<! 'tfcTt s.i^i lifi

अध्याय २४

श्लोक 39

स्तुत्वाराध्य गणाध्यक्षम् इतो व्रज विनायकम् तपःसिद्ध्यर्थम् अन्विच्छंस् तस्मात् तत्र तपः कुरु

stutvārādhya gaṇādhyakṣam ito vraja vināyakam tapaḥsiddhyartham anvicchaṃs tasmāt tatra tapaḥ kuru

हिन्दी अर्थ

एवं कृत्वा नु वसतो मालाकारस्य धीमतः कृत्वा मालां यथान्यायं नरसिंहस्य नित्यशः। ददौ काश्चिद् द्विजेभ्यश्च काश्चिद्विक्रीय पोषणम्

English

O king! go to a distance of five yojuna at east-south corner of the bank of Sarayu where you will find a holy place and the hermitage of Galava etc. Rsis, numerous trees and creepers are there and different kinds of flowers you will see there. Assign the burden of the affairs of state to the wise and expert secretary Arjuna and the state itself for ruling, worship Vinayaka, the head of ganas and leave for that place with the clear intentions. Engage yourself in penance, wear the costumes of an ascetic, eat vegetable and fruit and roots and do japa of "Om Namo Bhagavate Vasudeva" with keen attention on Narayana. This twelve letter hymn ensures the desired axiom (siddhi). The Rsis in the past have also acquired the supreme axiom as a fruit for the recital of this hymn.

अध्याय २४

श्लोक 40

तापसं वेषम् आस्थाय शाकमूलफलाशनः ध्यायन् नारायणं देवम् इमं मन्त्रं सदा जप

tāpasaṃ veṣam āsthāya śākamūlaphalāśanaḥ dhyāyan nārāyaṇaṃ devam imaṃ mantraṃ sadā japa

हिन्दी अर्थ

अथ स्वर्गादुपागम्य इन्द्रपुत्रो रथेन वै दिने दिने हते पुष्पे मालाकारोऽप्यचिन्तयत्। 'जान्यद् द्वारं वनस्यास्यालङ्घयप्राकारमुन्नतम्

English

■nrcJT ■q^T PictT^I TiKffyfeql tj^T: |

अध्याय २४

श्लोक 41

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ।एष सिद्धिकरो मन्त्रो द्वादशाक्षरसंज्ञितः जप्त्वैनं मुनयः सिद्धिं परां प्राप्ताः पुरातनाः

oṃ namo bhagavate vāsudevāya | eṣa siddhikaro mantro dvādaśākṣarasaṃjñitaḥ japtvainaṃ munayaḥ siddhiṃ parāṃ prāptāḥ purātanāḥ

हिन्दी अर्थ

ततो निद्रां गतः स्वप्ने दृष्टवांस्तं नकेसरिम् 'राजन्। पूर्वकालकी बात है, अन्तर्वेदीमें कोई बड़ा बुद्धिमान् माली रहता था। उसका नाम था रवि। उसने तुलसीका बगीचा लगाया था और उसका नाम 'वृन्दावन' रख दिया था। उसमें फूलोंके लिये सब ओर मल्लिका,

English

?f?r ?r *l5idrt'ui) ^forp^wT: f*fh

अध्याय २४

श्लोक 42

गत्वा गत्वा निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः अद्यापि न निवर्तन्ते द्वादशाक्षरचिन्तकाः

gatvā gatvā nivartante candrasūryādayo grahāḥ adyāpi na nivartante dvādaśākṣaracintakāḥ

हिन्दी अर्थ

मालती, जाती तथा बकुल (मौलसिरी) आदि नाना प्रकारके वृक्षोके बाग सुंदर ढंगसे लगाये थे। उस चनकी चहारदीवारी बहुत ऊँची और चौड़ी बनवाकर, उसे अलङ्घनीय और दुर्गम करके भीतरकी भूमिपर उसने अपने रहनेके लिये था कि घरमें प्रवेश करनेके बाद ही उस वाटिकाका द्वार प्राप्त हो सकता था, दूसरी ओरसे उसका मार्ग नहीं

English

pj: WSTct ^Tt ildWfa 3IW cT^lUXII

अध्याय २४

श्लोक 43

बाह्येन्द्रियं हृदि स्थाप्य मनः सूक्ष्मे परात्मनि नृप संजप तन् मन्त्रं द्रष्टव्यो मधुसूदनः

bāhyendriyaṃ hṛdi sthāpya manaḥ sūkṣme parātmani nṛpa saṃjapa tan mantraṃ draṣṭavyo madhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

"ऐसी व्यवस्था करके निवास करते हुए उस मालीका वह वृन्दावन फूलोंसे भरा रहता था और उसकी सुगन्धसे सारी दिशाएँ सुवासित होती रहती थीं। वह प्रतिदिन अपनी पत्नीके साथ फूलोंका संग्रह करके यथोचित मालाएँ तैयार करता था। उनमेंसे कुछ मालाएँ तो वह भगवान् नृसिंहको अर्पण कर देता था, कुछ ब्राह्मणोंको दे डालता था और कुछको बेचकर उससे अपना तथा पल्ली आदिका पालन-पोषण करता था। मालासे जो कुछ प्राप्त होता, उसीके

English

The moon and the Sun even run with the cycle of arrival and departure but the people concentrating on this hymn seldom turn back again and attain emancipation. O king, do japa of this hymn, by pulling the extraneous senses in the heart and the mind duly stable in the element of the supreme soul. This will definitely enable you to meet Madhusudana. Thus, just on your enquiry, I have told you the procedure for the deeds to be performed as part and parcel of penance and now, you may do as you like"

अध्याय २४

श्लोक 44

इति ते कथितोपायो हरिप्राप्तेस् तपःकृतौ पृच्छतः सांप्रतं भूयो यदीच्छसि कुरुष्व तत्

iti te kathitopāyo hariprāptes tapaḥkṛtau pṛcchataḥ sāṃprataṃ bhūyo yadīcchasi kuruṣva tat

हिन्दी अर्थ

द्वारा वह अपनी जीविका चलाता था॥ १३--१५'/२॥ 'कुछ कालके बाद वहाँ इन्द्रका पुत्र जयन्त प्रतिदिन रातमें स्वर्गसे अप्सराओंके साथ रथपर चढ़कर आने और फूलोंकी चोरी करने लगा। उस बनके पुष्पोंकी सुगन्धके लोभसे वह सारे फूल तोड़ लेता और लेकर

English

Complying with the procedure told by Vasistha, the king Iksvaku assigned the burden of the state affairs to his able secretary, worshipped god Ganesa, determined firmly on penance and finally, left his state for the holy place suggested by Purohita Vasistha.

अध्याय २४

श्लोक 45

इत्य् एवम् उक्तो मुनिना स राजा राज्यं भुवो मन्त्रिवरे समर्प्य स्तुत्वा गणेशं सुमनोभिर् अर्च्य गतः पुरात् स्वात् तपसे धृतात्मा

ity evam ukto muninā sa rājā rājyaṃ bhuvo mantrivare samarpya stutvā gaṇeśaṃ sumanobhir arcya gataḥ purāt svāt tapase dhṛtātmā

हिन्दी अर्थ

चल देता था। जब प्रतिदिन फूलोंकी चोरी होने लगी, तब मालीको बड़ी चिन्ता हुई। उसने मन-ही-मन सोचा- “इस वनका कोई दूसरा द्वार तो है नहीं । चहारदीवारी भी इतनी ऊँची है कि वह लाँघी नहीं जा सकती। मनुष्योंकी ऐसी शक्ति मैं नहीं देखता कि इसे लाँघकर वे सारे फूल चुरा ले जानेमें समर्थ हों। फिर इन फूलोंके लुप्त होनेका क्या कारण है, आज अवश्य ही इसका पता लगाउँगा।' यह सोचकर वह बुद्धिमान् माली उस रातमें जागता हुआ

English

Thus, the chapter twenty fourth on "the account of deeds performed by Iksvaku" in Sri Nrsimha Purana approaches the end.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 24
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.