Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
25
अध्याय 25 / 68

Adhyaya 25

72 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ72 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २५

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे इक्ष्वाकुचरित्रं चतुर्विंशो ऽध्यायः ॥ नर्प् २४ ॥ कथं स्तुतो गणाध्यक्षस् तेन राज्ञा महात्मना यथा तेन तपस् तप्तं तन् मे वद महामते

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe ikṣvākucaritraṃ caturviṃśo 'dhyāyaḥ || narp 24 || kathaṃ stuto gaṇādhyakṣas tena rājñā mahātmanā yathā tena tapas taptaṃ tan me vada mahāmate

हिन्दी अर्थ

बगीचेमें ही बैठा रहा। अन्य दिनोंकी भाँति उस दिन भी वह पुरुष आया और फूल लेकर चला गया॥ १६--२०॥ “उसे देखकर मालाओंसे ही जीविका चलानेवाला वह माली उस उपवनमें बहुत ही दुःखी हुआ। तदनन्तर रातको नींद आनेपर उसने स्वप्नमें साक्षात् भगवान् नसिंहको देखा तथा उन नृसिंहदेवका यह वचन भी

English

Penance performed by Ik$vaku and attainment of Vi$nu's icon by Brahma

अध्याय २५

श्लोक 2

चतुर्थीदिवसे राजा स्नात्वा त्रिषवणं द्विज रक्ताम्बरधरो भूत्वा रक्तगन्धानुलेपनः

caturthīdivase rājā snātvā triṣavaṇaṃ dvija raktāmbaradharo bhūtvā raktagandhānulepanaḥ

हिन्दी अर्थ

सुना- “पुत्र! तुम शीघ्र ही फूलोंके बगीचेके समीप मेरा इन्द्रपुत्रस्य दुष्टस्य नान्यदस्ति निवारणम्। इति श्रुत्वा हरे्वांक्यं नरसिंहस्य धीमतः

English

W clT d'M'Wki g? TRIP#II^II

अध्याय २५

श्लोक 3

सुरक्तकुसुमैर् हृद्यैर् विनायकम् अथार्चयत् रक्तचन्दनतोयेन स्नानपूर्वं यथाविधि

suraktakusumair hṛdyair vināyakam athārcayat raktacandanatoyena snānapūrvaṃ yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

ततस्तस्य न शक्तिः स्याद्र्थारोहणकर्मणि। उक्तः सारथिना चैव रथस्यारोहणे तव नरसिंहस्य निर्माल्यलङ्घने नास्ति योग्यता। गच्छामि दिवमेवाहं त्वं भूम्यां वस माऽऽरुह

English

Bharadvaja asked- O the commander of great learning, tell me how the king prayed to god Ganes'a and further, how had he performed the intended penance?

अध्याय २५

श्लोक 4

विलिप्य रक्तगन्धेन रक्तपुष्पैः प्रपूजयत् ततो ऽसौ दत्तवान् धूपम् आज्ययुक्तं सचन्दनम् नैवेद्यं चैव हारिद्रं गुडखण्डघृतप्लुतम्

vilipya raktagandhena raktapuṣpaiḥ prapūjayat tato 'sau dattavān dhūpam ājyayuktaṃ sacandanam naivedyaṃ caiva hāridraṃ guḍakhaṇḍaghṛtaplutam

हिन्दी अर्थ

पापस्य नोदनं त्वत्र कर्मणा येन मे भवेत् तदुक्त्वा गच्छ नाकं त्वं कर्मास्मान् सारथे द्रुतम्।

English

rld«flRcRT TF5TT ^FTT^T %f|

अध्याय २५

श्लोक 5

एवं सुविधिना पूज्य विनायकम् अथास्तवीत् नमस्कृत्य महादेवं स्तोष्ये ऽहम् तं विनायकम्

evaṃ suvidhinā pūjya vināyakam athāstavīt namaskṛtya mahādevaṃ stoṣye 'ham taṃ vināyakam

हिन्दी अर्थ

इत्युक्त्वासौ गतः स्वर्ग सारथिदेवसेवितम् इन्द्रसूनुः कुरुक्षेत्रं प्राप्त: सारस्वतं तटम्। रामसत्रे तथा कुर्यादद्विजोच्छिष्टस्य मार्जनम्

English

irataft ^rrai^wiai^aRt

अध्याय २५

श्लोक 6

महागणपतिं शूरम् अजितं ज्ञानवर्धनम् एकदन्तं द्विदन्तं च चतुर्दन्तं चतुर्भुजम्

mahāgaṇapatiṃ śūram ajitaṃ jñānavardhanam ekadantaṃ dvidantaṃ ca caturdantaṃ caturbhujam

हिन्दी अर्थ

न भुञ्जसे च नः सत्रै शङ्का नो महती भवेत्। इत्युक्तः कथयित्वा तु यथावृत्तमनुक्रमात् मार्जनं कुरु रामस्य सत्रे द्वादशवार्षिके। ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति सर्वपापहरं परम्

English

fife JJ^tslu^di^dH.11^11

अध्याय २५

श्लोक 7

त्र्यक्षं त्रिशूलहस्तं च रक्तनेत्रं वरप्रदम् आम्बिकेयं शूर्पकर्णं प्रचण्डं च विनायकम्

tryakṣaṃ triśūlahastaṃ ca raktanetraṃ varapradam āmbikeyaṃ śūrpakarṇaṃ pracaṇḍaṃ ca vināyakam

हिन्दी अर्थ

एवं कृते देवदत्तस्यन्दनारोहणे गतिः। भविष्यति महीपाल प्रायश्चित्ते कृते तव नरसिंहस्य देवस्य तथान्येषां दिबौकसाम्

English

Itt TjfgfiRT fHT f^ra<*>wiw4)c(i

अध्याय २५

श्लोक 8

आरक्तं दण्डिनं चैवम् वह्निवक्त्रं हुतप्रियम् अनर्चितो विघ्नकरः सर्वकार्येषु यो नृणाम्

āraktaṃ daṇḍinaṃ caivam vahnivaktraṃ hutapriyam anarcito vighnakaraḥ sarvakāryeṣu yo nṛṇām

हिन्दी अर्थ

निर्माल्य लाकर छींट दो। उस दुष्ट इनद्रपुत्रको रोकनेका कोई दूसरा उपाय नहीं है'॥ २१-२२/२॥ “बुद्धिमान् भगवान् नृसिंहका यह वचन सुनकर माली जाग उठा और उसने निर्माल्य लाकर उनके कथनानुसार वहाँ छींट दिया। जयन्त भी पहलेके ही समान अलक्षित रथसे आया और उससे उतरकर फूल

English

Suta said- O Brahmin, the king had worn red apparel on Ganesa after a bath and smeared red sandal. He then

अध्याय २५

श्लोक 9

तं नमामि गणाध्यक्षं भीमम् उग्रम् उमासुतम् मदमत्तं विरूपाक्षं भक्तविघ्ननिवारकम्

taṃ namāmi gaṇādhyakṣaṃ bhīmam ugram umāsutam madamattaṃ virūpākṣaṃ bhaktavighnanivārakam

हिन्दी अर्थ

तोड्ने लगा। उसी समय अपना अनिष्ट करनेवाला इन्द्रपुत्र वहाँ भूमिपर पड़े हुए निर्माल्यको लाँच गया। इससे उसमें रथपर चढ़नेकी शक्ति नहीं रह गयी। तब सारथिने उससे कहा-'नृसिंहका निर्माल्य लाँघ जानेके कारण अब तुममें इस रथपर चढनेकी योग्यता नहीं रह गयी है। मैं तो स्वर्गलोकको लौटता हुँ, किंतु तुम यहाँ

English

Ganesa and thus made him to bathe. The worship was then made

अध्याय २५

श्लोक 10

सूर्यकोटिप्रतीकाशं भिन्नाञ्जनसमप्रभम् बद्धं सुनिर्मलं शान्तं नमस्यामि विनायकम्

sūryakoṭipratīkāśaṃ bhinnāñjanasamaprabham baddhaṃ sunirmalaṃ śāntaṃ namasyāmi vināyakam

हिन्दी अर्थ

'सारथिके इस प्रकार कहनेपर मतिमान् इन्द्रकुमारने उससे कहा--'सारथे। जिस कर्मसे यहाँ मेरे पापका निवारण हो, उसे बताकर तुम शीघ्र स्वर्गलोकको सारथि बोला-- कुरुक्षेत्रमे परशुरामजीका एक यज्ञ हो रहा है, जो बारह वर्षोमें समाप्त होनेवाला है। उसमें जाकर तुम प्रतिदिन ब्राह्मणोंका जूठा साफ करो; इससे तुम्हारी शुद्धि होगी।' यों कहकर सारथि देवसेवित

English

He then smeared red sandal on Ganesa's parts of body (Sri ahgas). The red flowers were then used for worship. The fragrance (Dhupa) was made with the mixture of ghee and sandal and finally offered the sweet Naivedya prepared by mixing turmeric, ghee and jaggery. Thus the king started praying to god Ganesa after worshipping him in orderly manner.

अध्याय २५

श्लोक 11

नमो ऽस्तु गजवक्त्राय गणानां पतये नमः मेरुमन्दररूपाय नमः कैलासवासिने

namo 'stu gajavaktrāya gaṇānāṃ pataye namaḥ merumandararūpāya namaḥ kailāsavāsine

हिन्दी अर्थ

स्वर्गलोकको चला गया “इधर इन्द्रपुत्र जयन्त कुरुक्षेत्रमें सरस्वतीके तटपर आया और परशुरामजीके यज्ञमें ब्राह्मणोंको जूठन साफ करने लगा। जब बारहवाँ वर्ष पूर्ण हुआ, तब ब्राह्मणोंने शङ्कत होकर उससे पूछा--' महाभाग! तुम कौन हो?

English

RMT^-irR Aaitir'4 R faRTReFRimil

अध्याय २५

श्लोक 12

विरूपाय नमस् ते ऽस्तु नमस् ते ब्रह्मचारिणे भक्तस्तुताय देवाय नमस् तुभ्यं विनायक

virūpāya namas te 'stu namas te brahmacāriṇe bhaktastutāya devāya namas tubhyaṃ vināyaka

हिन्दी अर्थ

जो नित्य जूठन साफ करते हुए भी हमारे यज्ञमें भोजन नहीं करते। इससे हमारे मनमें महान् संदेह हो रहा है।' उनके इस प्रकार पूछनेपर इन्द्रकुमार क्रमशः अपना सारा वृत्तान्त ठीक-ठीक बताकर तुरंत रथसे स्वर्गलोकको. “इसलिये, है भूपाल! तुम भी परशुरामजीके द्वादशवार्षिक यज्ञमें आदरपूर्वक ब्राह्मणोंकी जूठन साफ करो। ब्राह्मणोंसे बढ़कर दूसरा कोई ऐसा नहीं है, जो 'पापोंका अपहरण कर सके। महीपाल! इस प्रकार प्रायश्चित्त

English

M^MIUlMfd y HR fil'd ?H'ci4hH.I

अध्याय २५

श्लोक 13

त्वया पुराण पूर्वेषां देवानां कार्यसिद्धये गजरूपं समास्थाय त्रासिताः सर्वदानवाः

tvayā purāṇa pūrveṣāṃ devānāṃ kāryasiddhaye gajarūpaṃ samāsthāya trāsitāḥ sarvadānavāḥ

हिन्दी अर्थ

कर लेनेपर तुम्हें देवताओंके दिये हुए रथपर चढ़नेकी शक्ति प्राप्त हो जायगी। महामते! आजसे तुम भी श्रीनृसिंहदेवका तथा अन्य देवताओंके भी निर्माल्यका उल्लंघन न करना' स॒ पापबन्धं प्रविहाय भुङ्के

English

5R§T f^RdfPd xj RoR^R dRHSRJ yrfferay yrtfcfiof R^nt x* feRTWfii'aii sttccRT ^ftrgR ^ cjf|ctcF=r pfirsp^i 3iqff^ fgtRcFT: h 4*I% 4) ^nn^iid II R RRTfR WSI^ RiRRilRRI^dq)

अध्याय २५

श्लोक 14

ऋषीणां देवतानां च नायकत्वं प्रकाशितम् यतस् ततः सुरैर् अग्रे पूज्यसे त्वं भवात्मज

ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca nāyakatvaṃ prakāśitam yatas tataḥ surair agre pūjyase tvaṃ bhavātmaja

हिन्दी अर्थ

नारदजीके ऐसा कहनेपर शांतनुने बारह वर्षोतक ब्राह्मणोंकी जूठन साफ की। इसके बाद वे शक्ति पाकर उस रथपर चढ्नेमें समर्थ हुए। विप्रवर! इस प्रकार पूर्व-कालमें राजाकी उस रथपर चढ्नेकी शक्ति जाती रही और फिर उक्त उपाय करनेसे उनमें पुनः वह शक्ति आ गयी

English

^4<*rfdyd)«wyi fMHi^RRRRyRRi f£ gft4cd RTFR RRWlfR fcHW<*HII?o|| RRtRR TM^TRTR RtTTRT RR^ RR:I

अध्याय २५

श्लोक 15

त्वाम् आराध्य गणाध्यक्षं सर्वज्ञं कामरूपिणम् कार्यार्थं रक्तकुसुमै रक्तचन्दनवारिभिः

tvām ārādhya gaṇādhyakṣaṃ sarvajñaṃ kāmarūpiṇam kāryārthaṃ raktakusumai raktacandanavāribhiḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मन्! इस प्रकार मैंने निर्माल्य लाँघनेमें जो दोष है, वह बताया तथा ब्राह्मणोंका जूठा साफ करनेमें जो पुण्य है, उसका भी वर्णन किया। जो मनुष्य इस लोकमें पवित्र होकर, अपने चित्तको एकाग्र करके, भक्तिपूर्वक ब्राह्मणोंका जूठा साफ करता है, वह पापबन्धनसे मुक्त हो स्वर्गमें निवास करता और गौओंके दानका

English

fRRSRTR TOR RRR*) sr^TcnfWtl RckHddN ^TRRR^KT fadlRcfill^ll

अध्याय २५

श्लोक 16

रक्ताम्बरधरो भूत्वा चतुर्थ्याम् अर्चयेज् जपेत् त्रिकालं एककालं वा पूजयेन् नियताशनः

raktāmbaradharo bhūtvā caturthyām arcayej japet trikālaṃ ekakālaṃ vā pūjayen niyatāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

गवाँ प्रदानस्य फलं दिवि स्थितः॥ ४१ फल भोगता है इति श्रीनरसिंहयुराणे शांतनुचारितं नामाष्टविंशो5 ध्यायः

English

Iksvaku said- I pray Vighnaraja with offering salute to him as Ganesa who is a great god and master of ganas. He is chivalrous and undefeated. He enhances one's knowledge. He is three-eyed, he holds a trident in his hands, his eyes are of red colour, he gives boons, he is the son of mother Parvatl, his eyes are like Supa (winnowing instrument), he has reddish complexion, he holds a danda (a rod) and Agnimukha, he favours offering and who created hurdles if not worshipped initially and first of all. I salute such a giant and aggressive Ganesa, the son of Who is always intoxicated of Mada, whose eyes are dreadful, who kicks off the hurdles of devotees, whose brilliance is like crores of Suns, whose complexion is as dark as the coal excavated from a mine, and who is sacrosanct and in peace. I salute such god

अध्याय २५

श्लोक 17

राजानं राजपुत्रं वा राजमन्त्रिणम् एव वा राज्यं च सर्वविघ्नेश वशं कुर्यात् सराष्ट्रकम्

rājānaṃ rājaputraṃ vā rājamantriṇam eva vā rājyaṃ ca sarvavighneśa vaśaṃ kuryāt sarāṣṭrakam

हिन्दी अर्थ

'शांतनुकी संततिका वर्णन हस्तिनापुरे स्थित्वा प्रजा: स्वधर्मेण पालयन् देवांश्च

English

Vinayaka. Salute to Ganapati, the resident of Kailasa, giant as Merugiri and elephant mouth. O god Vinayaka, you are Virupa and Brahmacarl, devotees pray to you. You are frequently saluted.

अध्याय २५

श्लोक 18

अविघ्नं तपसो मह्यं कुरु नौमि विनायक मयेत्थं संस्तुतो भक्त्या पूजितश् च विशेषतः

avighnaṃ tapaso mahyaṃ kuru naumi vināyaka mayetthaṃ saṃstuto bhaktyā pūjitaś ca viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

दिवमारुरोह॥ १॥ विचचित्रवीर्यस्याम्बालिकायां चाण्डुः पुत्रो जज्ञे। सोऽपि राज्यं धर्मतः कृत्वा मुनिशापाच्छरीरं विहाय देवलोकमवापं। तस्य पाण्डोः कुन्तिदेव्यामर्जुनः ॥ २॥ स तु महता तपसा शंकरं तोषयित्वा पाशुपतमस्त्रमवाप्य त्रिविष्टपाधिपतेः

English

TRWt RMWPy RlfTOT: fl4c(Rcfr:ll^II tCTUli ^ RlRcfird UcblfyirlRI

अध्याय २५

श्लोक 19

यत् फलं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु यत् फलम् तत् फलं पूर्णम् आप्नोति स्तुत्वा देवं विनायकम्

yat phalaṃ sarvatīrtheṣu sarvayajñeṣu yat phalam tat phalaṃ pūrṇam āpnoti stutvā devaṃ vināyakam

हिन्दी अर्थ

श्रीसूतजी कहते हैं--शांतनुके योजनगन्धासे “विचित्रवीर्य नामक पुत्र हुआ। राजा विचित्रवीर्य हस्तिनांपुरमें रहकर धर्मपूर्वक प्रजाका पालन करते रहे और यज्ञोद्वारा देवताओंको तथा श्राद्धके द्वारा पितरोंको तृप्त करके पुत्र पैदा होनेपर स्वर्गलोकको प्राप्त हुए। विचित्रवीर्ये अम्बालिकाके गर्भसे “पाण्डु' नामक पुत्र उत्पन्नं हुआ। पाण्डु भी धर्मपूर्वक राज्यपालन करके मुनिके शापसे शरीर त्यागकर देवलोकको चले गये।

English

RRRRR: RT RcTTcRRII^II

अध्याय २५

श्लोक 20

विषमं न भवेत् तस्य न च गच्छेत् पराभवम् न च विघ्नो भवेत् तस्य जातो जातिस्मरो भवेत्

viṣamaṃ na bhavet tasya na ca gacchet parābhavam na ca vighno bhavet tasya jāto jātismaro bhavet

हिन्दी अर्थ

उन रांजां पोण्डुके कुन्तीदेवीके गर्भसे ' अर्जुन' नामक पुत्र हुआ। अर्जुने बड़ी भारी तपस्या करके शंकरजीको प्रसन्न किया, उनसे “पाशुपत' नामक अस्त्र प्रास किया और स्वर्गलोकके अधिपति इन्द्रके शत्रु “निवातकवच' नामक दानवोंका वध करके अग्निदेवको उनकी रुचिके अनुसार खाण्डववन समर्पित किया। खाण्डववनको जलाकर, तृप्त हुए अग्निदेवसे अनेक दिव्य वर प्राप्त कर,

English

rirt<(bh ri# chm^pMumi

अध्याय २५

श्लोक 21

य इदं पठते स्तोत्रं षड्भिर् मासैर् वरं लभेत् संवत्सरेण सिद्धिं च लभते नात्र संशयः

ya idaṃ paṭhate stotraṃ ṣaḍbhir māsair varaṃ labhet saṃvatsareṇa siddhiṃ ca labhate nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

अश्याच 6१1 शांतनुकी संततिका वर्णन ९७ धर्म (युधिष्ठिर), भीम, नकुल, सहदेव और (पत्नी) द्रौपदीके साथ विराटनगरमें अज्ञातवास किया। वहाँ जब शत्रुओने आक्रमण करके विराटकी गौओंको अपने अधिकारमें कर लिया, तब अर्जुनने भीष्म, द्रोण, कृप,

English

faRiMRdicbld cR MhJli|lHRdlW:ll^ll TTRIR TOTJR RT Tl^fRpdurilcf oTtl trr r ■R4fet^yrayt ^qWthd^Rii^n

अध्याय २५

श्लोक 22

एवं स्तुत्वा पुरा राजा गणाध्यक्षं द्विजोत्तम तापसं वेषम् आस्थाय तपश् चर्तुम् गतो वनम्

evaṃ stutvā purā rājā gaṇādhyakṣaṃ dvijottama tāpasaṃ veṣam āsthāya tapaś cartum gato vanam

हिन्दी अर्थ

दुर्योधन और कर्ण आदिको हराकर समस्त गौओंको वापस घुमाया। फिर विराटराजके द्वारा भाइयोंसहित सम्मानित होकर कुरुक्षेत्रमे भगवान् वासुदेवको साथ ले अत्यन्त बलशाली धूतराष्ट्रपुत्रोके साथ युद्ध किया और भीष्म, द्रोण, कृप, शल्य, कर्ण आदि महापराक्रमी क्षत्रियां तथा नाना देशोंसे आये हुए अनेकों राजपुत्रॉसहित दुर्यो धनादि धृतराष्ट्रपुत्रोंका उन्होंने भीम आदिके सहयोगसे वध करके अपना राज्य प्रास कर लिया। फिर भाइयोंसहित वे धर्मके

English

O Purana Purusa, you appeared in the form of an elephant and frightened the demons in order to proceed with the divine work for success in the past. O son of Siva, you have established your ownership/ authority on Rsis and the gods. This is the reason, why they all worship you first of all, O Sarvavighnes'vara, a man can enslave the king, prince minister including the state or the entire nation if he takes a balanced diet, offers red flowers, sprinkles the sandal mixed water, prays to omniscient Ganapati in the form of the proposed mission (Kama) on caturthi either morning, noon and evening (i.e. three time) or in morning only.

अध्याय २५

श्लोक 23

उत्सृज्य वस्त्रं नागत्वक्सदृशं बहुमूल्यकम् कठिनां तु त्वचं वार्क्षीं कट्यां धत्ते नृपोत्तमः

utsṛjya vastraṃ nāgatvaksadṛśaṃ bahumūlyakam kaṭhināṃ tu tvacaṃ vārkṣīṃ kaṭyāṃ dhatte nṛpottamaḥ

हिन्दी अर्थ

अनुसार (अपने सबसे बड़े भाई धर्मराज युधिष्ठिरको राजाके पदपर अभिषेक करके) राज्यका पालन करके अन्तमें सबके साथ प्रसन्नतापूर्वक स्वर्गलोकमें चले गये॥ १--३॥ अर्जुनको सुभद्राके गर्भसे ' अभिमन्यु' नामक पुत्र प्रास हुआ, जिसने महाभारत-युद्धमें चक्रव्यूहके भीतर प्रवेश करके अनेक राजाओंको मृत्युके घाट उतारा था। अभिमन्युके उत्तराके गर्भसे परीक्षितृका जन्म हुआ। धर्मनन्दन युधिष्ठिर जब वानप्रस्थ धर्मके अनुसार वनमें

English

3lfeR RRRt RW RTR AlfR fRRTRRtl R^iST tfRJcTt RRRTT RfddyV fgflRR:ll^ll RRERT h4dtV% RRfitRRI

अध्याय २५

श्लोक 24

तथा रत्नानि दिव्यानि वलयानि निरस्य तु अक्षसूत्रम् अलंकारं फलैः पद्मस्य शोभनम्

tathā ratnāni divyāni valayāni nirasya tu akṣasūtram alaṃkāraṃ phalaiḥ padmasya śobhanam

हिन्दी अर्थ

जाने लगे, तब उन्होंने परीक्षितृको राजाके पदपर अभिषिक्त कर दिया। तब वे भी धर्मपूर्वक राज्यका पालन करके अन्तमें वैकुण्ठधाममें जाकर अक्षय सुखके भागी हुए। परीक्षित्से मातृवतीके गर्भसे जनमेजयका जन्म हुआ, जिन्होंने ब्रह्महत्याके पापसे मुक्त होनेके लिये व्यासशिष्य वैशम्पायनके मुखसे सम्पूर्ण महाभारत आदिसे अन्ततक सुना था। वे भी धर्मपूर्वक राज्यका पालन करके अन्तमें स्वर्गवासी हुए। जनमेजयको अपनी पली पुष्पवतीके

English

RcRkR yulRURtid RPRT fqRlRRTRIinil

अध्याय २५

श्लोक 25

तथोत्तमाङ्गे मुकुटं रत्नहाटकशोभितम् त्यक्त्वा जटाकलापं तु तपोर्थे बिभृयान् नृपः

tathottamāṅge mukuṭaṃ ratnahāṭakaśobhitam tyaktvā jaṭākalāpaṃ tu taporthe bibhṛyān nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

गर्भसे 'शतानीक' नामक पुत्र प्राप्त हुआ। उन्होंने धर्मपूर्वक राज्यका पालन करते हुए संसार-दुःखसे विरक्त हो, शौनकके उपदेशसे यागादि कमाँके द्वारा समस्त लोकोंके अधीश्वर भगवान् विष्णुकी निष्कामभावसे आराधना की और अन्तमें वैष्णवधामको प्राप्त कर लिया। शतानीकके 'फलवतीके गर्भसे सहस्रानीकको उत्पत्ति हुई। सहस्रानीक बाल्यावस्थामें ही राजाके पदपर अभिषिक्त हो भगवान् नृसिंहके प्रति अत्यन्त भक्तिभाव रखने

English

R xf feRl r4tTCR RTtff RnffRRTT RRifIR o II

अध्याय २५

श्लोक 26

कृत्वेत्थं स तपोवेषं वसिष्ठोक्तं तपोवनम् प्रविश्य च तपस् तेपे शाकमूलफलाशनः

kṛtvetthaṃ sa tapoveṣaṃ vasiṣṭhoktaṃ tapovanam praviśya ca tapas tepe śākamūlaphalāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

'लगे। उनके चरित्रका आगे वर्णन किया जायगा। सहस्नानीकके मृगवतीसे उदयन हुए। वे कौशाम्बीमें धर्मपूर्वक राज्यका पालन करके नारायणकी आराधना करते हुए वैकुण्ठधामको प्राप्त हुए। उदयनके वासवदत्ताके गर्भसे नरवाहन नामक पुत्र हुआ। वह भी न्यायतः राज्यका पालन करके स्वर्गको

English

frarwtui fafig XT cTOcf Wf:IR *11

अध्याय २५

श्लोक 27

ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो ऽतपत् काले महातपाः वर्षाकाले निरालम्बो हेमन्ते च सरोजले

grīṣme pañcāgnimadhyastho 'tapat kāle mahātapāḥ varṣākāle nirālambo hemante ca sarojale

हिन्दी अर्थ

सुयोधनेन हतराज्यो धर्मभीमनकुलसहदेव- च भीष्मद्रोणकृपदुर्योधनकर्णादीन् जित्वा

English

Vinayaka, I pray to you. Accept this prayer with devotion and do away the hurdle standing in the way of my penance of this special worship. A man attains the same fruit as he would have obtained as a result of a bath in all pilgrimages and offering of all kinds if he duly worships god Ganesa. He neither befalls in adversity nor humiliation and seldom has to face hurdles. He gets such a sound mind as to keep ready the matters of the previous life. One may achieve the desired aim as a result of regular worship and prayer to god Ganapati and achieves complete aim within the period of one'year. No doubt can be arisen regarding this fact.

अध्याय २५

श्लोक 28

इन्द्रियाणि समस्तानि नियम्य हृदये पुनः मनो विष्णौ समावेश्य मन्त्रं वै द्वादशाक्षरम्

indriyāṇi samastāni niyamya hṛdaye punaḥ mano viṣṇau samāveśya mantraṃ vai dvādaśākṣaram

हिन्दी अर्थ

विराटराजकृतपूजो वासुदेवसहितः कुरुक्षेत्रे कर्णादिभिर्भूरिपराक्रमैः कषत्रियैर्नानादेशागतैरनेकैरपि

English

cTTTO cWWifildl cFPqil^ll

अध्याय २५

श्लोक 29

जपतो वायुभक्षस्य तस्य राज्ञो महात्मनः आविर् बभूव भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः

japato vāyubhakṣasya tasya rājño mahātmanaḥ āvir babhūva bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्य धर्मेण राज्यं परिपाल्य भ्रातृभिः सह मुदितो दिवमारुरोह गच्छता धर्मपुत्रेण राज्यं कृत्वा राजपुत्रो नाकं सम्प्राप्य

English

{PIcqcHlc^l qgl+Heh*^| cwt -ppifp fcrsjnfq dcHuiPi frrer <ji

अध्याय २५

श्लोक 30

तम् आगतम् अथालोक्य पद्मयोनिं चतुर्मुखम् प्रणम्य भक्तिभावेन स्तुत्या च पर्यतोषयत्

tam āgatam athālokya padmayoniṃ caturmukham praṇamya bhaktibhāvena stutyā ca paryatoṣayat

हिन्दी अर्थ

ब्रह्महत्यावारणार्थं महाभारतं व्यासशिष्या- द्वैशम्पायनात् साह्यन्तं श्रुतम्॥ ६॥ राज्यं च धर्मतः शतानीकः ॥ ७॥ स तु धर्मेण राज्यं कुर्वन् संसारदु:खाद्विरक्त: शौनकोपदेशेन क्रियायोगेन सकललोकनाथं विष्णुमाराध्य निष्कामो वैष्णवं

English

f^gtsi -p tungd gftrMicki ctoIcr^i

अध्याय २५

श्लोक 31

नमो हिरण्यगर्भाय जगत्स्रष्ट्रे महात्मने वेदशास्त्रार्थविदुषे चतुर्वक्त्राय ते नमः

namo hiraṇyagarbhāya jagatsraṣṭre mahātmane vedaśāstrārthaviduṣe caturvaktrāya te namaḥ

हिन्दी अर्थ

सोऽपि राज्यं कृत्वा धर्मतो नारायणमाराध्य २८ श्रीनरसिंहपुराण अध्याय ३०

English

Suta said- O learned Brahmins, king Iks vaku had first prayed to Ganesa and then went into the forest as a recluse with dress

अध्याय २५

श्लोक 32

इति स्तुतो जगत्स्रष्टा ब्रह्मा प्राह नृपोत्तमम् तपस्य् अभिरतं शान्तं त्यक्तराज्यं महासुखम् लोकप्रकाशको राजन् सूर्यस् तव पितामहः

iti stuto jagatsraṣṭā brahmā prāha nṛpottamam tapasy abhirataṃ śāntaṃ tyaktarājyaṃ mahāsukham lokaprakāśako rājan sūryas tava pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

जरवाहनस्याश्चमेधदत्तायां क्षेमकः॥ ११॥ स च प्रात हुआ। नरवाहनके अश्वमेधदत्ताके गर्भसे क्षेमक राज्यस्थः प्रजाः परिपाल्य म्लेच्छाभिभूते जगति नामक पुत्रका जन्म हुआ। क्षेमक राजाके पदप प्रतिष्ठित स संततिं प्राप्य विशुद्धकर्मकृद्

English

His wore the hard bark of tree round the delicate waist and gave up the precious clothes. He took out the garlands of divine gems as also the bangles (kade) and held basil garland round the wrist and a garland made of lotus stem

अध्याय २५

श्लोक 33

मुनीनाम् अपि सर्वेषां सदा मान्यो मनुः पिता कृतवन्तौ तपः पूर्वं तीव्रं पितृपितामहौ

munīnām api sarveṣāṃ sadā mānyo manuḥ pitā kṛtavantau tapaḥ pūrvaṃ tīvraṃ pitṛpitāmahau

हिन्दी अर्थ

होनेके पश्चात् प्रजाका धर्मपूर्वक पालन करने लगे। उन्हीं दिनों म्लेच्छोंका आक्रमण हुआ और सम्पूर्ण जगत् उनके द्वारा पददलित होने लगा। तब वे ज्ञानके बलसे 'कलापग्राममें चले आये॥ ४--१२॥ जो उपर्युक्त राजाओंकी हरिभक्ति तथा चरित्रका श्रद्धापूर्वक पाठ या श्रवण करता है, वह विशुद्ध कर्म करनेवाला पुरुष संतति प्रा करके अन्तमें स्वर्गलोकमें

English

Similarly, he substituted matted hair for the gold crown studded with gems. Thus, he was prepared for the

अध्याय २५

श्लोक 34

किमर्थं राज्यभोगं तु त्यक्त्वा सर्वं नृपोत्तम तपः करोषि घोरं त्वं समाचक्ष्व महामते

kimarthaṃ rājyabhogaṃ tu tyaktvā sarvaṃ nṛpottama tapaḥ karoṣi ghoraṃ tvaṃ samācakṣva mahāmate

हिन्दी अर्थ

दिवं समासाद्य वसेच्चिरं सुखी॥ १३॥ पहुँचकर वहाँ सुदीर्घ कालतक सुखी रहता है इति श्रीनरसिंहयुराणे शांतनुसंततिवर्णनं नाम एकोनत्रिँशोऽ ध्यायः

English

Sfcillfni RMRilHt fadvd PT:l

अध्याय २५

श्लोक 35

इत्युक्तो ब्रह्मणा राजा तं प्रणम्याब्रवीद् वचः दृष्टुम् इच्छंस् तपश्चर्याबलेन मधुसूदनम्

ityukto brahmaṇā rājā taṃ praṇamyābravīd vacaḥ dṛṣṭum icchaṃs tapaścaryābalena madhusūdanam

हिन्दी अर्थ

भूगोल तथा स्वर्गलोकका वर्णन संक्षेपात् पर्वताकीर्णं नदीभिश्च समन्ततः

English

RTifpwfi TO t iiKVIK^IRdll ^TOTt ctFWaTO TOT Wt : I

अध्याय २५

श्लोक 36

करोम्य् एवं तपो ब्रह्मन् शङ्खचक्रगदाधरम् इत्युक्तः प्राह राजानं पद्मजन्मा हसन्न् इव

karomy evaṃ tapo brahman śaṅkhacakragadādharam ityuktaḥ prāha rājānaṃ padmajanmā hasann iva

हिन्दी अर्थ

जम्बुप्लक्षशाल्मलकुशक्रौञ्रशाकपुष्करसंज्ञाः संज्ञैः परस्परं द्विगुणैः सप्तसमुद्रैर्वलयाकारैस्ते द्वीपाः

English

Thus, in pursuance of the suggestions of Vasistha, he entered into the forest as an ascetic, and started penance living on vegetables, fruits and roots as his food. He did penance amid Pancagni during summer, under the open sky during rainy season and half-immersed in the water of pond during the winter. Gripping very hard all senses in the mind, merging that mind in god Visnu, doing japa of twelfth-letter hymn and taking only wind as food he proceed on penance. Finally, god Brahma appeared before the king. The king saluted with reverence and satisfy that four-mouthed, Padmayoni Brahma with a psalm in praise of him.

अध्याय २५

श्लोक 37

न शक्यस् तपसा द्रष्टुं त्वया नारायणो विभुः मादृशैर् अपि नो दृश्यः केशवः क्लेशनाशनः

na śakyas tapasā draṣṭuṃ tvayā nārāyaṇo vibhuḥ mādṛśair api no dṛśyaḥ keśavaḥ kleśanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

रम्यो हिरण्मयश्चैव कुरु्भद्रश्च केतुमान् श्रीसूतजी बोले-द्विजवरो! अब मैं सब ओर नदी तथा पर्वतोंसे व्याप्त भूगोल (भूमिमण्डल)-का संक्षेपसे वर्णन करूँगा

English

Tjdcfeuq qrc:ll 3 *11 ff?T ■RJtll 3 PTP 5 TCT sT^TT 3 tT? I nm^tRUd PTFtT rgcRPTHf

अध्याय २५

श्लोक 38

पुरातनीं पुण्यकथां कथयामि निबोध मे निशान्ते प्रलये लोकान् निनीय कमलेक्षणः

purātanīṃ puṇyakathāṃ kathayāmi nibodha me niśānte pralaye lokān ninīya kamalekṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

इस पृथ्वीपर जम्बू, प्लक्ष, शाल्मलि, कुश, क्रौञ्च, शाक और पुष्कर नामके सात द्वीप हैं। इनमें जम्बूद्वीप तो लाख योजन लंबा-चौड़ा है और प्लक्ष आदि जम्बूद्वीपसे उत्तरोत्तर दुगुने बड़े हैं। ये द्वीप क्रमशः अपनेसे दूने प्रमाणवाले लवण, इक्षुरस, सुरा, घृत, दधि, दुग्ध और शुद्धोदक नामसे विख्यात सात वलयाकार समुद्रोंसे घिरे हुए हैं। मनुके जो ' प्रियत्रत' नामक पुत्र थे, वे ही सात द्वीपोंक अधिपति हुए। उनके अग्नीध्र आदि

English

The king said- Salute to the creator of universe, knower of the essence of the Vedas and scriptures, four mouthed, the great soul and Hiranyagarbha Brahma. "Brahma, the creator of universe said to that king, engaged in severe penance, who had

अध्याय २५

श्लोक 39

अनन्तभोगशयने योगनिद्रां गतो हरिः सनन्दनाद्यैर् मुनिभिः स्तूयमानो महामते

anantabhogaśayane yoganidrāṃ gato hariḥ sanandanādyair munibhiḥ stūyamāno mahāmate

हिन्दी अर्थ

दस पुत्र हुए। इनमेंसे तीन तो सर्वत्यागी संन्यासी हो गये और शेष सातोंको उनके पिताने एक-एक द्वीप बाँट दिया। इनमें जम्बुद्वीपे अधिपति 'अग्नीभ्र'के नौ पुत्र हुए। उनके नाम ये हैं-नाभि, किम्पुरुष, हरिवर्ष, इलावृत, रम्य, हिरण्मय, कुरु, भद्र और केतुमान्

English

give up the authority, the tranquil and the

अध्याय २५

श्लोक 40

तस्य सुप्तस्य नाभौ तु महत् पद्मम् अजायत तस्मिन् पद्मे शुभे राजन् जातो ऽहं वेदवित् पुरा

tasya suptasya nābhau tu mahat padmam ajāyata tasmin padme śubhe rājan jāto 'haṃ vedavit purā

हिन्दी अर्थ

भूगोल तथा स्वर्गलोकका वर्णन ऋषभाद् भरतो भरतेन चिरकालं धर्मेण

English

RThTTRfrr uSm ui-UI fiRTTI

अध्याय २५

श्लोक 41

ततो भूत्वा त्व् अधोदृष्टिर् दृष्टवान् कमलेक्षणम् अनन्तभोगपर्यङ्के भिन्नाञ्जननिभं हरिम्

tato bhūtvā tv adhodṛṣṭir dṛṣṭavān kamalekṣaṇam anantabhogaparyaṅke bhinnāñjananibhaṃ harim

हिन्दी अर्थ

तदद्विगुणो मूर्धि विस्तार; ॥ ७॥ तन्मध्ये ब्रह्मणः निर्ऋतेर्भयंकरी। वारुण्यां वरुणस्य विश्वावती।

English

Brahma said- 0 king, your ancestor Sun, the light giver of universe and your father Manu too had attained high place among the hermits. Both of them also did severe penance in the past. (You also are doing the same like them). O learned and great king, tell me for what purpose, are you busy on this severe penance after kicking-off your authority and luxuries as a king?

अध्याय २५

श्लोक 42

अतसीकुसुमाभासं शयानं पीतवाससम् दिव्यरत्नविचित्राङ्गं मुकुटेन विराजितम्

atasīkusumābhāsaṃ śayānaṃ pītavāsasam divyaratnavicitrāṅgaṃ mukuṭena virājitam

हिन्दी अर्थ

कर्मभूमिश्चातुर्वणर्ययुतम् तत्रैव कर्मभिः स्वर्ग कृतैः प्राप्स्यन्ति मानवा: । मुक्तिश्चात्रैव निष्कामैः प्राप्यते ज्ञानकर्मभिः। अधोगतिमितो विप्र यान्ति वै पापकारिणः

English

IcfFR) w*nT irt w STJiuri9rcfi&t(:i

अध्याय २५

श्लोक 43

कुन्देन्दुसदृशाकारम् अनन्तं च महामते सहस्रफणमध्यस्थैर् मणिभिर् दीप्तिमत्तरम्

kundendusadṛśākāram anantaṃ ca mahāmate sahasraphaṇamadhyasthair maṇibhir dīptimattaram

हिन्दी अर्थ

ये पापकारिणस्तान् विद्धि पातालतले नरके कोटिसमन्वितान् ऋषिकुल्या भीमरथी कृष्णा वेणी चन्द्रभागा

English

ditluld ?i<sWshJ|<iq<qi <^<W: JTTf TTCTR W3FPT pTfacTII^II

अध्याय २५

श्लोक 44

क्षणमात्रं तु तं दृष्ट्वा पुनस् तत्र न दृष्टवान् दुःखेन महताविष्टो बभूवाहं नृपोत्तम

kṣaṇamātraṃ tu taṃ dṛṣṭvā punas tatra na dṛṣṭavān duḥkhena mahatāviṣṭo babhūvāhaṃ nṛpottama

हिन्दी अर्थ

तुङ्गभद्रा कावेरी सरयूरित्येता महानद्य पापध्न्यः राजा अग्नीध्र जब (घर त्यागकर) वनमें जाने लगे उन्होंने जम्बूद्वीपको उसके नौ खण्ड करके अपने पुत्रोंको बाँट दिया। हिमालय पर्वतसे मिला हुआ वर्ष अग्नीध्र (नाभि)-को मिला था। इसके अधिपति राजा

English

The king with bowed head replied- O Brahmana, I am busy with the penance in order to see apparently the god Madhusudana with conch-shell, discus and gada in this hands. Having heard of the mission of that king, god Brahma, the lotus born laughed and said.

अध्याय २५

श्लोक 45

ततो न्व् अवातरं तस्मात् पद्मनालं समाश्रितः कौतूहलेन तं द्रष्टुं नारायणम् अनामयम्

tato nv avātaraṃ tasmāt padmanālaṃ samāśritaḥ kautūhalena taṃ draṣṭuṃ nārāyaṇam anāmayam

हिन्दी अर्थ

नाभिसे "ऋषभ' नामक पुत्र हुआ ऋषभसे भरतका जन्म हुआ, जिनके द्वारा चिरकालतक धर्मपूर्वक पालित होनेके कारण इस देशका नाम “ भारतवर्ष ' पड़ा। इलावृत वर्षके बीचमें मेरु नामक सुवर्णमय पर्वत है। उसकी ऊँचाई चौरासी हजार योजन है। वह सोलह

English

T V I cKHdMRI rcPTT HKBPl) UlcjyHft qt ^r: <^VWIVH:II?V9||

अध्याय २५

श्लोक 46

ततस् त्व् अन्विष्य राजेन्द्र सलिलान्ते न दृष्टवान् श्रीशं पुनस् तम् एवाहं पद्मम् आश्रित्य चिन्तयन्

tatas tv anviṣya rājendra salilānte na dṛṣṭavān śrīśaṃ punas tam evāhaṃ padmam āśritya cintayan

हिन्दी अर्थ

हजार योजनतक नीचे जमीनमें गड़ा है और इससे दूनी (बत्तीस हजार योजन) इसकी चोटीकी चौड़ाई है। इसीके मध्यभागमें ब्रह्माजीकी पुरी है, पूर्वभागमें इन्द्रको ' अमरावती' है, अग्निकोणमें अग्निकी “तेजोवती पुरी है, दक्षिणमें यमराजकी 'संयमनी' है, नै्ऋत्यकोणमें निर्क्रतिकी ' भयंकरी' नामक पुरी है, पश्चिममें वरुणकी “विश्वावती ' है, वायव्यकोणमें वायुकी “गन्धवती? नगरी है और उत्तरमें चन्द्रमाकी 'विभावरी' पुरी है। नौ खण्डोंसे युक्त

English

apptPTFTymT 4mf%i Ttrt ffr:i

अध्याय २५

श्लोक 47

तद् रूपं वासुदेवस्य द्रष्टुं तेपे महत् तपः ततो माम् अन्तरिक्षस्था वाग् उवाचाशरीरिणी

tad rūpaṃ vāsudevasya draṣṭuṃ tepe mahat tapaḥ tato mām antarikṣasthā vāg uvācāśarīriṇī

हिन्दी अर्थ

यह जम्बूद्वीप पुण्य पर्वतों तथा पुण्य नदियोंसे युक्त है। किम्पुरुष आदि आठ वर्ष पुण्यवानोंके भोगस्थान हैं; केवल एक भारतवर्ष ही चारों वणाँसे युक्त कर्मक्षेत्र है। भारतवर्षमें ही कर्म करनेसे मनुष्य स्वर्ग प्राप्त करेंगे और वहाँ ही ज्ञान-साधकको निष्काम कर्मोसे मुक्ति भी प्राप होती है। विप्रवर! पाप करनेवाले पुरुष यहाँसे अधोगतिको प्राप्त होते हैं। जो पापी हैं, उन करोड़ों मनुष्योंको पातालस्थ नरकमें पड़े हुए समझिये॥ ७--११॥

English

TfFFf TT5R t^f^TTII^oll rRTf <fc3T cHUTTffPJIH)

अध्याय २५

श्लोक 48

वृथा किं क्लिश्यते ब्रह्मन् सांप्रतं कुरु मे वचः न दृश्यो भगवान् विष्णुस् तपसा महतापि ते

vṛthā kiṃ kliśyate brahman sāṃprataṃ kuru me vacaḥ na dṛśyo bhagavān viṣṇus tapasā mahatāpi te

हिन्दी अर्थ

अब सात कुलपर्वतोंका वर्णन किया जाता है-- पारियात्र। ये ही भारतवर्षमें कुलपर्वत हैं । नर्मदा, सुरसा, ऋषिकुल्या, भीमरथी, कृष्णावेणी, चन्द्रभागा तथा ताम्रपर्णी-ये सात नदियाँ हैं तथा गङ्गा, यमुना, गोदावरी, तुङ्गभद्रा, कावेरी और सरयू-ये छः महानदियाँ सब

English

3TTPtgpprmnT Mldciiytthi

अध्याय २५

श्लोक 49

सृष्टिं कुरु तदाज्ञप्तो यदि द्रष्टुम् इहेच्छसि शुद्धस्फटिकसंकाशनागपर्यङ्कशायिनम्

sṛṣṭiṃ kuru tadājñapto yadi draṣṭum ihecchasi śuddhasphaṭikasaṃkāśanāgaparyaṅkaśāyinam

हिन्दी अर्थ

पापोंको नष्ट करनेवाली हैं यह सुन्दर जम्बुद्वीप जम्बू (जामुन)-के नामसे विख्यात है। इसका विस्तार एक लाख योजन है। इस ट्वीपमें यह भारतवर्ष ही सबसे श्रेष्ठ स्थान है

English

O king, you will not able to see omnipresent god Narayana only by virtue of your penance (what to say about others when) people like ours are bereaved of a look at god Kesava who sweeps away the sins and pains. I would like to tell you a story in this context. Please, listen to. In the night of the great devastation (Pralaya) the lotus-eyed god Visnu merged all lokas with him and enjoying to hear the prayer from Sanaka and Sanandana etc., hermits; he slept on the bed of Sesanaga known as Ananta under his Yoganidra. O king, a giant lotus grew from the navel of that sleeping god. I, the well-versed in the Vedas (Brahmin) originated from that lotus. I peeped downward and saw god Visnu sleeping on Sesanaga. His complexion was as black as the coal extracted from the mine. The radiance coming out from his parts of body was as good as the flower of Alas!. He was ornamented with the divine gems and his forehead was adorned with a

अध्याय २५

श्लोक 50

यद् दृष्टं शार्ङ्गिणो रूपं भिन्नाञ्जनसमप्रभम् प्रतिभानियतं रूपं विमानस्थं महामते

yad dṛṣṭaṃ śārṅgiṇo rūpaṃ bhinnāñjanasamaprabham pratibhāniyataṃ rūpaṃ vimānasthaṃ mahāmate

हिन्दी अर्थ

ऋक्षद्वीपादिपुण्या जनपदाः। निष्कामा ये स्वधर्मेण नरसिंहं यजन्ति ते तत्र निवसन्ति। अधिकारक्षयान्मुक्तिं च प््राण्नुवन्ति जम्ब्वाद्याः स्वादूदकान्ताः सप्त पयोधयः। ततः परा हिरण्मयी भूमिः। ततो लोकालोकपर्वतः। एष भूरलोकः

English

<T ^ HUiquHHW^II-sqil

अध्याय २५

श्लोक 51

भज नित्यम् अनालस्यस् ततो द्रक्ष्यसि माधवम् तयेत्थं चोदितो राजंस् त्यक्त्वा तप्तम् अनुक्षणम्

bhaja nityam anālasyas tato drakṣyasi mādhavam tayetthaṃ codito rājaṃs tyaktvā taptam anukṣaṇam

हिन्दी अर्थ

अस्योपरि अन्तरिक्षलोकः। खेचराणां रम्यस्तदूर्ध्व स्वर्गलोकः भारते कृतपुण्यानां देवानामपि चालयम्

English

3tt?t JPUdiMl* <Kl‘tlEilc*T fa*d*Hjr*$ll cTf Tj Wrj-dWI ^ ^ RfrPT: I

अध्याय २५

श्लोक 52

सृष्टवान् लोकभूतानां सृष्टिं सृष्ट्वा स्थितस्य च आविर् बभूव मनसि विश्वकर्मा प्रजापतिः

sṛṣṭavān lokabhūtānāṃ sṛṣṭiṃ sṛṣṭvā sthitasya ca āvir babhūva manasi viśvakarmā prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

चानाद्नुमलताकीर्ण नानापुष्पोपशोभितम् मध्यमं स्फटिकं शृङ्गं वैदूर्यमणिकामयम्

English

rRTf ctmciMivr^uitii^iaii

अध्याय २५

श्लोक 53

अनन्तकृष्णयोस् तेन द्वे रूपे निर्मिते शुभे विमानस्थो यथापूर्वं मया दृष्टो जले नृप

anantakṛṣṇayos tena dve rūpe nirmite śubhe vimānastho yathāpūrvaṃ mayā dṛṣṭo jale nṛpa

हिन्दी अर्थ

इन्द्रनीलमयं पूर्वं माणिक्यं पश्चिमं स्मृतम्। योजनानां सहस्त्राणि नियुतानि चतुर्दश ऋक्षद्वीप आदि पुण्य देश हैं। जो लोग निष्कामभावसे अपने-अपने वर्णधर्मका आचरण करते हुए नृसिंहका यजन करते हैं, वे ही उन पुण्य देशोंमें निवास करते हैं तथा कर्माधिकारका क्षय हो जानेपर मोक्ष भी

English

O learned, I saw in the meantime that Ananta god, Sesanaga too. His complexion was as white as kunda flower and moon and that was radiating with the thousand gems on his hoods. O the great king, I could thus, see him there and that too for a moment and never from that day. I therefore, became excessively anxious and finally, I took the support of the lotus trunk and began to crawl downward. However, what was a matter of surprise that I could not see him there. I again came back to my previous place and started severe penance under imagination of the same complexion as I had seen that day. Subsequently, an inexpressive voice coming out from the space said to me. o

अध्याय २५

श्लोक 54

तथैव तं ततो भक्त्या संपूज्याहं हरिं स्थितः तत्प्रसादात् तपः श्रेष्ठं मया ज्ञानम् अनुत्तमम्

tathaiva taṃ tato bhaktyā saṃpūjyāhaṃ hariṃ sthitaḥ tatprasādāt tapaḥ śreṣṭhaṃ mayā jñānam anuttamam

हिन्दी अर्थ

प्राप्त कर लेते हें । जम्बूढीपसे लेकर “शुद्धोदक' संज्ञक समुद्रपर्यन्त सात द्वीप और सात समुद्र हैं । उसके बाद स्वर्णमयी भूमि है। उसके आगे लोकालोक पर्वत है-- यह सब “भूलोक' का वर्णन हुआ इसके ऊपर अन्तरिक्षलोक है, जो अन्तरिक्षचारी प्राणियोंके लिये परम रमणीय है। इसके ऊपर स्वर्गलोक है। अब महापुण्यमय स्वर्गलोकका वर्णन किया जाता है, उसे आपलोग मुझसे सुनें। जिन्होंने भारतवर्षमें

English

O Brahmin, why are you putting you in trouble for nothing? Follow what I say. You shall not see god Visnu irrespective of the size of your penance. If you are really curious to see again the god sleeping on the body of the white complexioned serpent, do creation as per his suggestion. Concentrate on the same image of god as you have seen sleeping on the body of Sesanaga and give up all idle thoughts, then only you could be able to see that Madhava.

अध्याय २५

श्लोक 55

लब्ध्वा मुक्तिं च पश्यामि अविकारक्रियासुखम् तद् अहं ते प्रवक्ष्यामि हितं नृपवरेश्वर

labdhvā muktiṃ ca paśyāmi avikārakriyāsukham tad ahaṃ te pravakṣyāmi hitaṃ nṛpavareśvara

हिन्दी अर्थ

रहकर पुण्यकर्म किये हैं, उनका तथा देवताओंका वहाँ निवास है। भूमण्डलके बीचमें पर्वतोंका राजा मेरु है, जो सुवर्णमय होनेके कारण अपनी प्रभासे उद्धासित होता रहता है। वह पर्वत चौरासी हजार योजन ऊँचा है और सोलह हजार योजनतक पृथ्वीमें नीचेकी ओर धँसा हुआ है। साथ ही उसके चारों ओर उतने ही प्रमाणवाली पृथिवी है

English

^< 41 ^ Hld^dRt ■gfe ■giScJT fWFT rSTI 3 TTfo%cT TFlfa JMIlfarim ?!l iWTOf Wjcf W ^t fill I q ?

अध्याय २५

श्लोक 56

विसृज्यैतत् तपो घोरं पुरीं व्रज निजां नृप प्रजानां पालनं धर्मस् तपश् चैव महीभृताम्

visṛjyaitat tapo ghoraṃ purīṃ vraja nijāṃ nṛpa prajānāṃ pālanaṃ dharmas tapaś caiva mahībhṛtām

हिन्दी अर्थ

मेरुगिरिके ऊपरी भागमें तीन शिखर हैं, जहाँ स्वर्गलोक बसा हुआ है। मेरुके वे स्वर्गीय शिखर नाना प्रकारके वृक्ष और लताओंसे आवृत तथा भाँति-भाँतिके पुष्मोंसे सुशोभित हैं। मध्यम, पश्चिम और पूर्व-ये ही तीन मेरुके शिखर हैं। इनमें मध्यम शृङ्ग स्फटिक तथा वैदूर्यमणिमय हैं, पूर्व भृङ्ग इन्द्रनीलमय और पश्चिम शिखर माणिक्यमय कहा जाता है। इनमेंसे मध्यम शृङ्ग चौदह लाख चौदह हजार योजन ऊँचा है, जहाँ 'त्रिविष्टप'

English

dsNt <T ddt wm # fw: I

अध्याय २५

श्लोक 57

विमानं प्रेषयिष्यामि सिद्धद्विजगणान्वितम् तत्राराधय देवेशं बाह्यार्थैर् अखिलैः शुभैः

vimānaṃ preṣayiṣyāmi siddhadvijagaṇānvitam tatrārādhaya deveśaṃ bāhyārthair akhilaiḥ śubhaiḥ

हिन्दी अर्थ

नामका स्वर्गलोक प्रतिष्ठित है। पूर्व शुद्ध मेरुके ऊपर छत्राकार स्थित है। मध्यम शृङ्ग और उसके बीच अन्धकारका व्यवधान है। वह मध्यम शृङ्ग और उसके बादवाले पश्चिम शिखरके. बीचमें स्थित है। नाकपृष्ठ-त्रिविष्टपमें आनन्दमयी अप्सराएँ निवास करती हैं

English

O king, under inspiration of that inexpressive voice, I gave up that ceaseless penance and created the living organisms of this world. On completion of that project, Prajapati Visvakarma appeared in my heart in a relaxed state. He made two radiant icons of god Visnu and Sesanaga known as Ananta. O king, those portraits were made of the same posture and sentiments as I had seen of god at that time. Since then I used to worship those icons and by virtue of the blessing so indirectly obtained from god, I could acquire knowledge, ever pleasing and started living peacefully and in the state of emancipation.

अध्याय २५

श्लोक 58

नारायणम् अनन्ताख्ये शयानं क्रतुभिर् यजन् निष्कामो नृपशार्दूल प्रजा धर्मेण पालय

nārāyaṇam anantākhye śayānaṃ kratubhir yajan niṣkāmo nṛpaśārdūla prajā dharmeṇa pālaya

हिन्दी अर्थ

मेरुके मध्यवर्ती शिखरपर विराजमान स्वर्गमें आनन्द और प्रमोदका वास है। पश्चिम शिखरपर श्वेत, पौष्टिक, उपशोभन और काम एवं स्वर्गके र भूगोल तथा स्वर्गलोकका वर्णन

English

tteti tr sragyifa fgti ^McAyqtimmi cTrPft UTt 9RT ^Tl 3T3TRt UTvFT IH ^

अध्याय २५

श्लोक 59

प्रसादाद् वासुदेवस्य मुक्तिस् ते भविता नृप इत्य् उक्त्वा तं जगामाथ ब्रह्मलोकं पितामहः

prasādād vāsudevasya muktis te bhavitā nṛpa ity uktvā taṃ jagāmātha brahmalokaṃ pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

आह्वादः स्वर्गराजा वै स्वर्गशृङ्गे तु पश्चिमे। निर्ममो निरहंकारः सौभाग्यक्षातिनिर्मलः अहिँसादानकर्तारो यज्ञानां तपसां तथा। तत्तेषु निवसन्ति स्म जनाः क्रोधविवर्जिताः

English

'd4R|sq «Hgm5<Rsk3: ^phllVall t 3PTTOTO dfilHlcb imII

अध्याय २५

श्लोक 60

इक्ष्वाकुश् चिन्तयन्न् आस्ते पद्मयोनिवचो द्विज आविर् बभूव पुरतो विमानं तन् महीभृतः

ikṣvākuś cintayann āste padmayonivaco dvija āvir babhūva purato vimānaṃ tan mahībhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

जलप्रवेशे चानन्दं प्रमोदं वह्विसाहसे। भृगुप्रपाते सौख्यं च रणं चैवास्य निर्मलम् अनाशके तु संन्यासे मृतो गच्छेत्त्रिविष्टपम्। क्रतुयाजी नाकपृष्ठमग्निहोत्री च निर्वृतिम्

English

O the king of kings, I am going to tell you the benevolent way. Listen to it and as per my words give up this severe penance to which you are performing this time and go

अध्याय २५

श्लोक 61

ब्रह्मदत्तं द्विजयुतं माधवानन्तयोः शुभम् तं दृष्ट्वा परया भक्त्या नत्वा च पुरुषोत्तमम्

brahmadattaṃ dvijayutaṃ mādhavānantayoḥ śubham taṃ dṛṣṭvā parayā bhaktyā natvā ca puruṣottamam

हिन्दी अर्थ

तडागकूपकर्ता च लभते पौष्टिकं द्विज। सुवर्णदायी सौभाग्य लभन् स्वर्ग तपःफलम् शीतकाले महावह्निं प्रज्चालयति यो नरः। सर्वसत्त्वहितार्थाय स्वर्गं सोऽप्सरसं लभेत्

English

It is the foremost religion and penance of kings to take care of their subjects. I will send that aircraft (vimana) containing that icon to you with siddha and Brahmanas. Do the worship of god in the prescribed manner for extraneous or physical adoration. O the great king, do worship of that god sleeping on Sesanaga known as Ananta duly performing the offerings without any expressive desire in the mind (Niskamabhava) and take care of your subjects. O king, you will definitely avail of emancipation by the grace of god Vasudeva. "With these words Brahma returned to his abode." ferati t tot top

अध्याय २५

श्लोक 62

ऋषीन् प्रणम्य विप्रांश् च तद् आदाय ययौ पुरीम् पौरैर् जनैश् च नारीभिर् दृष्टः शोभासमन्वितैः

ṛṣīn praṇamya viprāṃś ca tad ādāya yayau purīm paurair janaiś ca nārībhir dṛṣṭaḥ śobhāsamanvitaiḥ

हिन्दी अर्थ

हिरण्यगोप्रदाने हि निरहंकारमाण्नुयात्। भूमिदानेन शुद्धेन लभते शान्तिकं पदम् माघमासे सरित््रायी तिलधेनृप्रदस्तथा। छत्रोपानहदाता च स्वर्ग यात्युपशोभनम्

English

•gq^pPTPT fa ri VrJ d<l< i a PPT pffrfl

अध्याय २५

श्लोक 63

लाजा विनिक्षिपद्भिश् च नीतो राजा स्वकं गृहम् स्वमन्दिरे विशाले तु विमानं वैष्णवं शुभम्

lājā vinikṣipadbhiś ca nīto rājā svakaṃ gṛham svamandire viśāle tu vimānaṃ vaiṣṇavaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

आह्लाद निवास करते हैं। द्विजश्रेष्ठ! पूर्व शिखरपर निर्मम, निरहंकार, सौभाग्य और अतिनिर्मल नामक स्वर्ग सुशोभित होते हैं। मेरु पर्वतकी चोटीपर कुल इक्कीस स्वर्ग बसे हुए हैं। जो अहिंसाधर्मका पालन करनेवाले और दानी हैं तथा जो यज्ञ और तपका अनुष्ठान करनेवाले हैं, वे क्रोधरहिंत मनुष्य इन स्वर्गॉमें निवास करते हैं

English

ni'fli 4i<tl TF3TT tec* J j6*pl TOpf^ f fsrPFt twra ^JPpjl^ll TTTOTORisrarpra irfrq)

अध्याय २५

श्लोक 64

संस्थाप्याराधयाम्_अस तैर् द्विजैर् अर्चितं हरिम् महिष्यः शोभना यास् तु पिष्ट्वा तु हरिचन्दनम्

saṃsthāpyārādhayām_asa tair dvijair arcitaṃ harim mahiṣyaḥ śobhanā yās tu piṣṭvā tu haricandanam

हिन्दी अर्थ

जो धर्मपालनके लिये जलमें प्रविष्ट होकर प्राण त्याग करते हैं, वे “आनन्द' नामक स्वर्गको प्राप्त होते हैं। इसी प्रकार जो धर्मरक्षाके ही लिये अग्निमें जलनेका साहस करते हैं, उन्हें “प्रमोद' नामक स्वर्गकी प्राप्ति होती है और जो धर्मार्थ पर्वतशिखरसे कूदकर प्राण देते हैं, उन्हें 'सौख्य' संज्ञक स्वर्ग प्रात होता है। संग्रामकी मृत्युसे 'निर्मल' (या अतिनिर्मल) नामक स्वर्गको उपलब्धि होती है। उपवास-व्रत एवं संन्यासावस्थामें

English

PTclt frpPI^Pt PtfpPTW TOftf II

अध्याय २५

श्लोक 65

मालां कृत्वा सुगन्धाढ्यां प्रीतिस् तस्य ववर्ध ह पौराः कर्पूरं श्रीखण्डं कुङ्कुमाद्य् अगुरुं तथा

mālāṃ kṛtvā sugandhāḍhyāṃ prītis tasya vavardha ha paurāḥ karpūraṃ śrīkhaṇḍaṃ kuṅkumādy aguruṃ tathā

हिन्दी अर्थ

मृत्युको प्राप्त होनेवाले लोग 'त्रिविष्टप' नामक स्वर्गमें जाते हैं। श्रौत यज्ञ करनेवाला “नाकपृष्ठ'में और अग्निहोत्री 'निर्वृति' नामक स्वर्गमें जाते हैं। द्विज! पोखरा और कुआँ बनवानेवाला मनुष्य 'पौष्टिक' स्वर्गको पाता है, सोना दान करनेवाला पुरुष तपस्याके फलभूत ' सौभाग्य' नामक स्वर्गको जाता है। जो शीतकालमें सब प्राणियोंके 'हितके लिये लकड़योंके ढेरको जलाकर बड़ी भारी अग्निराशि प्रज्वलित करता और उन्हें गरमी पहुँचाता है,

English

O Brahmana, on departure of god Brahma, as Iksvaku was about to think over his suggestions, the aircraft (vimana) given by Brahma suddenly appeared with the icons of Ananta and Visnu along with Siddha Brahmanas before him. He saluted with great reverence the icons and bowed his head before the Brahmins came in that

अध्याय २५

श्लोक 66

कृत्स्नं विशेषतो वस्त्रं महिषाख्यं च गुग्गुलम् पुष्पाणि विष्णुयोग्यानि ददुर् आनीय भूपतेः

kṛtsnaṃ viśeṣato vastraṃ mahiṣākhyaṃ ca guggulam puṣpāṇi viṣṇuyogyāni dadur ānīya bhūpateḥ

हिन्दी अर्थ

वह 'अप्सरा' संज्ञक स्वर्गको उपलब्ध करता है। सुवर्ण और गोदान करनेपर दाता “निरहंकार' नामवाले स्वर्गको पाता है और शुद्धभावसे भूमिदान करके मनुष्य “शान्तिक ' नामसे प्रसिद्ध स्वर्गधामको उपलब्ध करता है। चाँदी दान करनेसे मनुष्यको “निर्मल' नामक स्वर्गकी प्राप्ति होती है। अश्वदानसे दाता “पुण्याह'का और कन्यादानसे 'मङ्गल'का लाभ करता है। ब्राह्मणोंको तृस करके उन्हें भक्तिपूर्वक वस्त्र दान करनेसे मनुष्य श्वेत नामक स्वर्गको

English

Then he took the aircraft to his kingdom. All men and women of that kingdom saw the king and they took him spreading flowers (lava) on the way. The king installed that Vaisnava aircraft at his giant temple and began to worship the icon of god Visnu as the same was worshipped by the Brahmins come in that aircraft. His queens used to make garlands of scented flowers for the icon which pleased the king. The citizens too began to bring camphor, sandal, kumkum, aguru etc., fragrances and clothes, gugula and special flowers for god Visnu's worship.

अध्याय २५

श्लोक 67

विमानस्थं हरिं पूज्य गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् त्रिसंध्यं परया भक्त्या जपैः स्तोत्रैश् च वैष्णवैः

vimānasthaṃ hariṃ pūjya gandhapuṣpādibhiḥ kramāt trisaṃdhyaṃ parayā bhaktyā japaiḥ stotraiś ca vaiṣṇavaiḥ

हिन्दी अर्थ

पाता है, जहाँ जाकर वह कभी शोकका भागी नहीं 'होता कपिला गौका दान करनेसे दाता “परमार्थ? नामक स्वर्गमें पूजित होता है और उत्तम साँड़का दान करनेसे उसे 'मन्मथ' नामक स्वर्गकी प्राप्ति होती है। जो माघके महीनेमें नित्य नदीमें स्नान करता, तिलमयी धेनु देता

English

fopRPi # TRjgnjif^lP: arPTcfi PgJPRfp pTRPTPrT: Pfcfw ^PtT:ll^ill efiHPTPTP ffPWRTcj PUT f*; |

अध्याय २५

श्लोक 68

गीतैः कोलाहलैः शब्दैः शङ्खवादित्रनादितैः प्रेक्षणैर् अपि शास्त्रोक्तैः प्रीतैश् च निशि जागरैः

gītaiḥ kolāhalaiḥ śabdaiḥ śaṅkhavāditranāditaiḥ prekṣaṇair api śāstroktaiḥ prītaiś ca niśi jāgaraiḥ

हिन्दी अर्थ

एकान्नभोजी यो मर्त्यो नक्तभोजी च नित्यशः। सरित्स्रायी जितक्रोधो ब्रह्मचारी दृढव्रतः।

English

PFflrq- Hlp fa c TT P P ^ PP P P %ffoll^H fjteblMI Pt TOTPPTPtPTP;i

अध्याय २५

श्लोक 69

कारयाम्_अस सुचिरम् उत्सवं परमं हरेः यागैश् च तोषयित्वा तं सर्वदेवमयं हरिम्

kārayām_asa suciram utsavaṃ paramaṃ hareḥ yāgaiś ca toṣayitvā taṃ sarvadevamayaṃ harim

हिन्दी अर्थ

विद्यादानेन मेधावी निरहंकारमाप्नुयात् नरकादुद्धरन्त्येते जयवाहनदोहनात्

English

3tPT?T PPTT fpp^i SPWTtP<MI cf>HTc|{^| FRT TOTTC^fw^RPefi rHT:l

अध्याय २५

श्लोक 70

निष्कामो दानधर्मैश् च परं ज्ञानम् अवाप्तवान् यजन् यज्ञं महीं रक्षन् स कुर्वन् केशवार्चनम्

niṣkāmo dānadharmaiś ca paraṃ jñānam avāptavān yajan yajñaṃ mahīṃ rakṣan sa kurvan keśavārcanam

हिन्दी अर्थ

भृङ्गे तु पश्चिमे यत्र ब्रह्मा तत्र स्थितः स्वयम्। पूर्वशृङ्गे स्वयं विष्णुः मध्ये चैव शिवः स्थितः भूलाँकाच्छतसाहसाू् चरति. भास्करः। योजनानां सहस्रे द्वे विष्टम्भनं समन्ततः

English

PTPTP pfgpjjp^ % TF3TTI|\9'?II

अध्याय २५

श्लोक 71

उत्पाद्य पुत्रान् पित्रर्थं ध्यानात् त्यक्त्वा कलेवरम् ध्यायन् वै केवलं ब्रह्म प्राप्तवान् वैष्णवं पदम्

utpādya putrān pitrarthaṃ dhyānāt tyaktvā kalevaram dhyāyan vai kevalaṃ brahma prāptavān vaiṣṇavaṃ padam

हिन्दी अर्थ

और छत्र तथा जूतेका दान करता है, वह “उपशोभन' नामक स्वर्गमें जाता है। जिसने देवमन्दिर बनवाया है, जो द्विजोंकी सेवा करता है तथा सदा तीर्थयात्रा करता रहता है, वह 'स्वर्गराज' (आह्ाद)-में प्रतिष्ठित होता है। जो मनुष्य नित्य एक ही अन्न भोजन करता, जो प्रतिदिन केवल रातमें ही खाता तथा त्रिरात्र आदि ब्रतोंके द्वारा उपवास किया करता है, वह “शुभ' नामक स्वर्गको पाता है। नदीमें स्नान करनेवाला, क्रोधको जीतनेवाला

English

The king used to worship god Visnu, seated on the aircraft in the morning, noon and in the evening with obeisance. He did japa, recited the hymns, praise of his mercy and piping of conch-shell and other musical instruments himself and made others to do the same, in his realm. He used to arrange function at nights and the procession of god duly trimmed according to the manner prescribed by the scriptures. The king acquired the supreme knowledge by the grace of god Visnu with his religious acts, the offerings, donations etc. He reproduced sons in order to maintain the rites exercised by him as to perform offerings, ruling and for satiation of Pitras coincide continuous worship of god. He attained the abode of god Visnu merely by extracting the breathings through concentration on the Brahma. Thus king Iksvaku attained to the position of god Visnu, who is Aja, Asoka, Amala, holy, tranquil and in the form of truth, chid and pleasure (Saccidananda) by kicking off the limitless pain giving world.

अध्याय २५

श्लोक 72

अजं विशोकं विमलं विशुद्धं शान्तं सदानन्दचिदात्मकं ततः विहाय संसारम् अनन्तदुःखं जगाम तद् विष्णुपदं हि राजा

ajaṃ viśokaṃ vimalaṃ viśuddhaṃ śāntaṃ sadānandacidātmakaṃ tataḥ vihāya saṃsāram anantaduḥkhaṃ jagāma tad viṣṇupadaṃ hi rājā

हिन्दी अर्थ

एवं दृढतापूर्वक व्रतका पालन करनेवाला ब्रह्मचारी सम्पूर्ण जीवोंके हितमें तत्पर रहनेवाले पुरुषके समान “निर्मल! नामक स्वर्गको पाता है। मेधावी पुरुष विद्यादान करके “निरहंकार' नामक स्वर्गको प्राप्त होता है मनुष्य जिस-जिस भावनासे जो-जो दान देता है और उससे जो-जो फल चाहता है, तदनुसार ही विभिन्न स्वर्गलोकोंको पाता है। कन्या, गौ, भूमि तथा विद्या- इन चारोंके दानको “अतिदान' कहा गया है। ये चार

English

Thus, the chapter twenty fifth on "the account of deeds performed by Iksvaku" in Sri Nrsirhha Purana approaches the end.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 25
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.