Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
27
अध्याय 27 / 68

Adhyaya 27

16 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ16 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २७

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे सूर्यवंशानुचरितं नाम षड्विंशो ऽध्यायः ॥ नर्प् २६ ॥ अथ सोमवंशोद्भवानां भूभुजां संक्षेपेण चरितम् उच्यते

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe sūryavaṃśānucaritaṃ nāma ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ || narp 26 || atha somavaṃśodbhavānāṃ bhūbhujāṃ saṃkṣepeṇa caritam ucyate

हिन्दी अर्थ

है। बता तो सही, तूने इस सिंहासनपर बैठनेके लिये कौन-सा पुण्यकर्म किया है? यदि पुण्य ही किया होता तो क्या अभागिनीके गर्भसे जन्म लेता? राजकुमार होनेपर भी तू मेरे उदरकी शोभा नहीं बढ़ा सका है। इसी बातसे जान ले कि तेरा पुण्य बहुत कम है। उत्तम कोखसे पैदा हुआ है-कुमार “उत्तम” जो सर्वश्रेष्ठ है; देखो, वह कितने सम्मानके साथ पृथ्वीनाथ महाराजके दोनों घुटनोंपर बैठा है॥ ७--१०१/॥

English

About Candra Vamsa (The Lunar Clan) 3Tsr iraq;

अध्याय २७

श्लोक 2

आदौ तावत् समस्तं त्रैलोक्यं कुक्षौ कृत्वा एकार्णवे महाम्भसि नागभोगशयने

ādau tāvat samastaṃ trailokyaṃ kukṣau kṛtvā ekārṇave mahāmbhasi nāgabhogaśayane

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हैं-राजसभाके बीच सुरुचिके द्वारा इस प्रकार झिड़के जानेपर बालक धुवकी आँखोंसे अश्रुबिन्दु झरने लगे; किंतु वह धैर्यपूर्वक कुछ भी न बोला। इधर राजा भी रानीके सौभाग्य-गौरवसे आबद्ध हो, उसका कार्य उचित था या अनुचित, कुछ भी न कह सके। जब सभासद्गण बिदा हुए, तब अपनी शैशवोचित चेष्टाऑसे शोकको दबाकर वह बालक राजाको प्रणाम करके अपने घरको

English

ugiwtRi ^nwHiyi i AN?ii ^rar wnratesnf*rat v>icih nwrt ^mf%r ww fro Tmt

अध्याय २७

श्लोक 3

ःऋङ्मयो यजुर्मयः साममयो ऽथर्वमयो भगवान् नारायणो योगनिद्रां समारेभे ।ःतस्य सुप्तस्य नाभौ महापद्मम् अजायत ।ःतस्मिन् पद्मे चतुर्मुखो ब्रह्माभवत्

ḥṛṅmayo yajurmayaḥ sāmamayo 'tharvamayo bhagavān nārāyaṇo yoganidrāṃ samārebhe | ḥtasya suptasya nābhau mahāpadmam ajāyata | ḥtasmin padme caturmukho brahmābhavat

हिन्दी अर्थ

सुनीतिने अपने नीतिके खजाने बालकको देखकर उसके मुखकी कान्तिसे ही जान लिया कि ध्रुवका राजाके द्वारा अपमान किया गया है। माता सुनीतिको अन्तःपुरके एकान्त स्थानमें देखकर धुव अपने दुःखके आवेगको न रोक सका। वह माताके गलेसे लगकर लम्बी साँस खींचता हुआ फूट-फूटकर रोने लगा। सुनीतिने उसे सान्त्वना देकर कोमल हाथसे उसका मुखं पोंछा और साड़ीके अञ्चलसे हवा करती हुई माता

English

■qqmTRFrai dfWT ^ dd^QI wrtraq;ii3ii <rra w^tt TqFRT:g^fi5Rrnraq;i aikr^jrar ■hPt.-i "R f s<fnw4^r Jiy-'wviwb^i tlfeiraiai %rraM Tj^rar fsrarar wsrai fe^raRFTTRT: Tffltrat fSf

अध्याय २७

श्लोक 4

ःतस्य ब्रह्मणो मानसः पुत्रो ऽत्रिर् अभवत् ।ःअत्रेर् अनसूयायां सोमः ।ःस तु प्रजापतेर् दक्षस्य त्रयस्त्रिंशत् कन्या रोहिण्याद्या भार्यार्थं गृहीत्वा प्रियायां ज्येष्ठायां विशेषात् प्रसन्नमनाः रोहिण्यां बुधं पुत्रम् उत्पादयाम्_अस

ḥtasya brahmaṇo mānasaḥ putro 'trir abhavat | ḥatrer anasūyāyāṃ somaḥ | ḥsa tu prajāpater dakṣasya trayastriṃśat kanyā rohiṇyādyā bhāryārthaṃ gṛhītvā priyāyāṃ jyeṣṭhāyāṃ viśeṣāt prasannamanāḥ rohiṇyāṃ budhaṃ putram utpādayām_asa

हिन्दी अर्थ

अपने लालसे पूछने लगी--'बेटा! अपने रोनेका कारण बताओ। राजाके रहते हुए किसने तुम्हारा अपमान किया है ?'॥ १४-१७१. ॥ ध्रुव बोला-माँ! मैं तुमसे एक बात पूछता हूँ, मेरे आगे तुम ठीक-ठीक बताओ। जैसे सुरुचि राजाकी धर्मपत्नी है, वैसे ही तुम भी हो; फिर उन्हें सुरुचि ही क्यों प्यारी है? माता, तुम उन नरेशको क्यों प्रिय नहीं

English

^gtftr srffiMR jjRrai

अध्याय २७

श्लोक 5

ःबुधो ऽपि सर्वशास्त्रज्ञः प्रतिष्ठाने पुरे ऽवसत् ।ःइलायां पुरूरवसं पुत्रम् उत्पादयाम्_अस ।ःतस्यातिशयरूपान्वितस्य स्वर्गभोगान् विहाय उर्वशी बहुकालं भार्या बभूव

ḥbudho 'pi sarvaśāstrajñaḥ pratiṣṭhāne pure 'vasat | ḥilāyāṃ purūravasaṃ putram utpādayām_asa | ḥtasyātiśayarūpānvitasya svargabhogān vihāya urvaśī bahukālaṃ bhāryā babhūva

हिन्दी अर्थ

किंचिदुच्छुस्य शनकैः शिशुशोकोपशान्तये। स्वभावमधुरां वाणीं वक्तुं समुपचक्रमे निःसपत्नं शुभं राज्यं प्राप्यं विष्णुप्रसादतः

English

^Mciti TpTOwmrrcTi dwra^Ntcwiracrra 'ra’RTFrrira^ra <j4^o wjpFTR hi< 4 ^ranmi ibi^T: s^rarara: w #/ R rTTFrasnfa: f^T IcrahlMI^M^H 3?rq) wrafl qjpt: WT5^TI 3fTraq;i

अध्याय २७

श्लोक 6

पुरूरवसः उर्वश्याम् आयुः पुत्रो जज्ञे ।स तु राज्यं धर्मतः कृत्वा दिवम् आरुरोह

purūravasaḥ urvaśyām āyuḥ putro jajñe | sa tu rājyaṃ dharmataḥ kṛtvā divam āruroha

हिन्दी अर्थ

इत्याकर्ण्य सुनीत्यास्तन्मातुर्वाक्यमनिन्दितम्। सौनीतेयो श्ुवो वाचमाददे वक्तुमुत्तरम् सिद्धाथोऽस्म्यम्ब यद्यस्ति कञ्चिदाश्रितकामधुक् । अद्रैव सकलाराध्यं तमाराध्य जगत्पतिम्

English

^rra ^Tjit froTq:i *rai^: ■yiRferat wfd: Trats^raqi wr -gfei

अध्याय २७

श्लोक 7

ःआयो रूपवत्यां नहुषः पुत्रो ऽभवत् ।ःयेनेन्द्रत्वं प्राप्तम् ।ःनहुषस्यापि पितृमत्यां ययातिः

ḥāyo rūpavatyāṃ nahuṣaḥ putro 'bhavat | ḥyenendratvaṃ prāptam | ḥnahuṣasyāpi pitṛmatyāṃ yayātiḥ

हिन्दी अर्थ

एकमेव हि साहाय्यं मातम कर्तुमहसि अनुज्ञा देहि मे विष्णुं यथा चाराधयाम्यहम्।

English

Suta said- A brief description of the lunar clan and their activities (the deeds performed) is to be given. This matter pertains to the initial period of the Kalpa. God Narayana who is in the form of Rk, Yajus, Sama and Atharva Veda was

अध्याय २७

श्लोक 8

यस्य वंशजा वृष्णयः ।ययातेः शर्मिष्ठायां पूरुर् अभवत्

yasya vaṃśajā vṛṣṇayaḥ | yayāteḥ śarmiṣṭhāyāṃ pūrur abhavat

हिन्दी अर्थ

हो? सुरुचिका पुत्र उत्तम क्यों श्रेष्ठ है ? राजकुमार होनेमें तो हम दोनों एक समान हैं। फिर क्या कारण है कि मैं उत्तम नहीं हूँ? तुम क्यों मन्दभागिनी हो और सुरुचि क्यों उत्तम कोखवाली है? राजसिंहासन क्यों उत्तमके ही योग्य है? मेरे योग्य क्यों नहीं है? मेरा पुण्य तुच्छ और उत्तमका पुण्य उत्तम कैसे है ?॥ १८--२१४,॥

English

Yoganidra on the bed-cot of Sesanaga in the inmeasurable quantum of aikarnava by merging with the three worlds within his belly. A giant lotus grew up from the navel of that sleeping god. The four¬ mouthed Brahma originated from that lotus. Atri, the thought churned (Manasa) son of Brahma namely, Atri was born. Atri reproduced Moon from the womb of Anusuya. He accepted as bride, etc., thirty three daughters of Daksa Prajapati and having specially been attracted towards the seniormost wife, he reproduced Budha from her womb. Budha began to live in Pratisthanapura. He was learned in all the scriptures. He reproduced Pururava from the womb of Ila. As Pururava was most beautiful, the divine damsel was enchanted and she became his wife for many years. Thus, as a result of intercourse with he reproduced a son namely, Ayu from her womb. He ruled very judiciously and then departed to his heavenly abode. He got a son Nahusa from the womb of his wife Rupavatl who had attained the position of Indra. Nahusa also reproduced Yayati from the womb of Pitrmatl and his descendants are called Vrs nl. Yayati reproduced Puru from the womb of Sarmistha. Puru got a son Samyati from his wife Vamsada who had enjoyed all luxuries on this earth.

अध्याय २७

श्लोक 9

पूरोर् वंशदायां संयातिः पुत्रो ऽभवत् ।यस्य पृथिव्यां संपन्नाः सर्वे कामाः

pūror vaṃśadāyāṃ saṃyātiḥ putro 'bhavat | yasya pṛthivyāṃ saṃpannāḥ sarve kāmāḥ

हिन्दी अर्थ

सुनीति अपने पुत्रके इस नीतियुक्त वचनको सुनकर धीरेसे थोड़ी लम्बी साँस खींच बालकका दुःख शान्त करनेके लिये स्वभावतः मधुर वाणीमें बोलने लगी तुमने जो कुछ पूछा है, वह सब शुद्ध हृदयसे मैं निवेदन करती हूँ; तुम अपमानकी बात मनमें न लाओ । सुरुचिने जो कुछ कहा है, वह सब ठीक ही है, अन्यथा नहीं है। यदि वह पटरानी है तो सभी रानियोंसे बढ़कर

English

Samyati got a son Sarvabhauma from the womb of Bhanudatta. He got emancipation (siddhi) by the grace of god Nrsimha as he pleased god with his great deeds including offerings performed and donations made. That Sarvabhauma got a son from his wife Vaidehl whose name was Bhoja. The monster Kalanemi who was killed by god Visnu with an acute blow of discus, got rebirth in Bhoja's clan and was called Karhsa. He was again killed by god Krsna, the descendent of Vrsna clan.

अध्याय २७

श्लोक 10

संयातेर् भानुदत्तायां सार्वभौमः ।स तु सर्वां पृथिवीं धर्मेण परिपालयन् नरसिंहं भगवन्तम् आराध्य यागदानैः सिद्धिम् आप

saṃyāter bhānudattāyāṃ sārvabhaumaḥ | sa tu sarvāṃ pṛthivīṃ dharmeṇa paripālayan narasiṃhaṃ bhagavantam ārādhya yāgadānaiḥ siddhim āpa

हिन्दी अर्थ

राजाकी प्यारी है ही। राजकुमार उत्तमने बहुत बड़े पुण्योंका संग्रह करके उस पुण्यवती रानीके उत्तम गर्भमें निवास किया था, अत: वही राजसिंहासनपर बैठनेके योग्य है। चन्द्रमाके समान निर्मल श्वेत छत्र, सुन्दर तुरग, आधि-व्याधियोसे रहित जीवन, शत्रुरहित सुन्दर राज्य-ये वस्तुएँ भगवान् विष्णुकी कृपासे प्राप्त होती हैं

English

rTPsr ntwr cKferfPri tpRT:i f Ttfrri

अध्याय २७

श्लोक 11

तस्य सार्वभौमस्य वैदेह्यां भोजः ।यस्य वंशे पुरा देवासुरसंग्रामे विष्णुचक्रहतः कालनेमिः कंसो भूत्वा वृष्णिवंशजेन वासुदेवेन घातितो निधनं गतः

tasya sārvabhaumasya vaidehyāṃ bhojaḥ | yasya vaṃśe purā devāsurasaṃgrāme viṣṇucakrahataḥ kālanemiḥ kaṃso bhūtvā vṛṣṇivaṃśajena vāsudevena ghātito nidhanaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--माता सुनीतिके इस उत्तम वचनको सुनकर सुनीतिकुमार धुवने उन्हें उत्तर देनेके लिये बोलना आरम्भ किया शान्तिपूर्वक कहे हुए वचन सुनो शुभे! आजतक मैं यही समझता था कि पिता उत्तानपादसे बढ़कर और कुछ नहीं है। परंतु अम्ब! यदि अपने आश्रितजनोंकी कामना पूर्ण करनेवाला कोई और भी है तो यह जानकर आज मैं कृतार्थ

English

spT^rnrrKi ddratdiRdWi'J.idi tfhi gftrr g^nT tfht cpfcr aETRp^R^RrJi:

अध्याय २७

श्लोक 12

ःतस्य भोजस्य कलिङ्गायां दुष्यन्तः ।ःस तु नरसिंहं भगवन्तम् आराध्य तत्प्रसादान् निष्कण्टकं राज्यं धर्मेण कृत्वा दिवं प्राप्तवान् ।ःदुष्यन्तस्य शकुन्तलायां भरतः स तु धर्मेण राज्यं कुर्वन् क्रतुभिर् भूरिदक्षिणैः सर्वदेवतामयं भगवन्तम् आराध्य निवृत्ताधिकारो ब्रह्मध्यानपरो वैष्णवे परे ज्योतिषि लयम् अवाप

ḥtasya bhojasya kaliṅgāyāṃ duṣyantaḥ | ḥsa tu narasiṃhaṃ bhagavantam ārādhya tatprasādān niṣkaṇṭakaṃ rājyaṃ dharmeṇa kṛtvā divaṃ prāptavān | ḥduṣyantasya śakuntalāyāṃ bharataḥ sa tu dharmeṇa rājyaṃ kurvan kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ sarvadevatāmayaṃ bhagavantam ārādhya nivṛttādhikāro brahmadhyānaparo vaiṣṇave pare jyotiṣi layam avāpa

हिन्दी अर्थ

हो गया।माँ ! तुम ऐसा समझो कि उन सर्वाराध्य जगदीश्वरकी आराधना करके जो-जो स्थान दूसरोंके लिये दुर्लभ है, वह सब मैंने आज ही प्रास कर लिया । माता! तुम्हें मेरी एक ही सहायता करनी चाहिए। केवल आज्ञा दे दो, जिससे मैं भगवान् विष्णुकी आराधना करूँ॥ ३०-३२/२॥

English

Bhoja got a son Dusyanta from his wife Kalinga. He worshipped god Nrsimha and enjoyed all royal pleasure till he ruled and lastly, attained to heaven by the grace of god Nrsimha. Dusyanta got a son Bharata from the womb of Sakuntala. He was a just king. He performed a number of expensive offerings for god Visnu and gave donations substantially. He then abandoned the attachments and did penance for attainment of Brahma and thus, lastly merged with the abode of Visnu, all illuminating.

अध्याय २७

श्लोक 13

भरतस्य आनन्दायाम् अजमीढः ।स च परमवैष्णवो नरसिंहम् आराध्य जातपुत्रो धर्मेण कृतराज्यो विष्णुपुरम् आरुरोह

bharatasya ānandāyām ajamīḍhaḥ | sa ca paramavaiṣṇavo narasiṃham ārādhya jātaputro dharmeṇa kṛtarājyo viṣṇupuram āruroha

हिन्दी अर्थ

लब्धोऽसि कत्तिभिः कष्टैरिप्टाः सम्प्रार्थ्य देवता: । अद्य प्रभृति मे माता पिता विष्णुर्न संशयः

English

tt ^ muqujicii Tdwmrszr 'didMdl spfut <^d<Mti fgwTTTThrertfj n ^ TTTSfiT <y§c(ij Epfo TTHT

अध्याय २७

श्लोक 14

ःअजमीढस्य सुदेव्यां वृष्णिः पुत्रो ऽभवत् ।ःसो ऽपि बहुवर्षं धर्मेण राज्यं कुर्वन् दुष्टनिग्रहं शिष्टपरिपालनं सप्तद्वीपां वशे चक्रे ।ःवृष्णेर् उग्रसेनायां प्रत्यञ्चः पुत्रो बभूव

ḥajamīḍhasya sudevyāṃ vṛṣṇiḥ putro 'bhavat | ḥso 'pi bahuvarṣaṃ dharmeṇa rājyaṃ kurvan duṣṭanigrahaṃ śiṣṭaparipālanaṃ saptadvīpāṃ vaśe cakre | ḥvṛṣṇer ugrasenāyāṃ pratyañcaḥ putro babhūva

हिन्दी अर्थ

परिक्रम्य प्रणम्याथ तपसे च श्ुवो ययौ तयापि भैर्यसूत्रेण सुनीत्या परिगुम्फ्य च। तत्रेन्दीवरजा माला ध्षुवस्योपायनीकृता

English

■^rSFT Sf^tJT WRR JJTTOcIHH rtgqr fqgfoFdxr vwgRi jiriR«iw

अध्याय २७

श्लोक 15

ःसो ऽपि धर्मेण मेदिनीं पालयन् प्रतिसंवत्सरं ज्योतिष्टोमं चकार ।ःनिर्वाणम् अपि लब्धवान् ।ःप्रत्यञ्चस्य बहुरूपायां शांतनुः

ḥso 'pi dharmeṇa medinīṃ pālayan pratisaṃvatsaraṃ jyotiṣṭomaṃ cakāra | ḥnirvāṇam api labdhavān | ḥpratyañcasya bahurūpāyāṃ śāṃtanuḥ

हिन्दी अर्थ

नारायणो जगद्व्यापी प्रभुः कारुण्यवारिधिः स मातुहैवतोऽभिज्ञः केवलं राजवर्त्मनि। न वेद काननाध्वानं क्षणं दध्यौ नृपात्मजः

English

Bharata during his life-time got a son Ajamldha from the womb of Ananda, his wife. He was a keen devotee of god Visnu. The king Ajamldha got a son Vrsni from the womb of his wife by the grace of god Nrsimha and attained the abode of god Visnu ai his death. That son also ruled for many years. He had subjugated the earth with seven continents as a whole under his polity to protect the gentlemen and suppress the wicked. He got a son Pratyariica from the womb of his wife Ugrasena. He also ruled judiciously and took all care of his subjects. He annually arranged the offering of Jyotistoma and attained emancipation on death. Pratyamca got a son Santanu from the womb of his wife Bahurupa. He was unable to administer the chariot given by the gods but later on he had got the expertise to operate the same.

अध्याय २७

श्लोक 16

तस्य देवदत्तस्यन्दनारोहणम् अशक्यं बभूव पुरतः शक्यं च

tasya devadattasyandanārohaṇam aśakyaṃ babhūva purataḥ śakyaṃ ca

हिन्दी अर्थ

किं करोमि वव गच्छामि को मे साहाव्यदो भवेत् भाग्यसूत्रैरिवाकृष्योपनीतान् प्रमुमोद ह

English

Thus, the end of twenty seventh chapter in Nrsiriiha Purana.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 27
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.