Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
28
अध्याय 28 / 68

Adhyaya 28

41 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ41 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २८

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे सोमवंशवर्णनं नाम सप्तविंशो ऽध्यायः ॥ नर्प् २७ ॥ स्यन्दनारोहणे पूर्वम् अशक्तिः शांतनोः कथम् पश्चाच् छक्तिः कथं चासीत् तस्य वै तद् वदस्व नः

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe somavaṃśavarṇanaṃ nāma saptaviṃśo 'dhyāyaḥ || narp 27 || syandanārohaṇe pūrvam aśaktiḥ śāṃtanoḥ katham paścāc chaktiḥ kathaṃ cāsīt tasya vai tad vadasva naḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं दे सकती। मेरे बच्चे! इस समय तुम्हारी सात-आठ वर्षकी अवस्था है। अभी तो तुम खेलने-कूदनेके योग्य तुम्हारे ही आधारपर टिका हुआ है। कितने ही कष्ट उठाकर, अनेक इष्ट देवी-देवताओंकी प्रार्थना करके मैंने तुम्हें पाया है। तात! तुम जब-जब खेलनेके लिये भी

English

Account of deeds performed by Santanu

अध्याय २८

श्लोक 2

भरद्वाज शृणुष्वैतत् पुरावृत्तं वदामि ते सर्वपापहरं तद् धि चरितं शांतनोर् नृणाम्

bharadvāja śṛṇuṣvaitat purāvṛttaṃ vadāmi te sarvapāpaharaṃ tad dhi caritaṃ śāṃtanor nṛṇām

हिन्दी अर्थ

पीछे-ही-पीछे लगे रहते हैं॥ ३३--३५॥ ध्रुव बोला--माँ! अबतक तो तुम और राजा उत्तानपाद ही मेरे माता-पिता थे; परंतु आजसे मेरे माता और पिता दोनों भगवान् विष्णु ही हैं, इसमें संदेह नहीं है

English

BKHItlgu) TTr^RT: gsp^l

अध्याय २८

श्लोक 3

बभूव शांतनुर् भक्तो नरसिंहतनौ पुरा नारदोक्तविधानेन पूजयाम्_अस माधवम्

babhūva śāṃtanur bhakto narasiṃhatanau purā nāradoktavidhānena pūjayām_asa mādhavam

हिन्दी अर्थ

सुनीति बोली--मेरे सुयोग्य पुत्र! मैं भगवान् विष्णुकी आराधना करनेसे तुम्हें रोकती नहीं। यदि रोकूँ तो मेरी जिह्वाके सैकड़ों टुकड़े हो जायँ इस प्रकार आज्ञा-सी पाकर ध्रुव माताके चरणकमलोंकी परिक्रमा और उन्हें प्रणाम करके तपस्याके लिये प्रस्थित हुआ। सुनीतिने धैर्यपूर्वक सूत्रमें नील कमलकी माला गूँथकर पुत्रको उपहार दिया। मार्गमें पुत्रकी रक्षाके लिये

English

MiNhsifad: gST ^r:ll^ll

अध्याय २८

श्लोक 4

नरसिंहस्य देवस्य निर्माल्यं तेन लङ्घितम् राज्ञा शांतनुना विप्र तस्मात् स्यन्दनम् उत्तमम्

narasiṃhasya devasya nirmālyaṃ tena laṅghitam rājñā śāṃtanunā vipra tasmāt syandanam uttamam

हिन्दी अर्थ

माताने अपने शत-शत आशीर्वाद, जिनका प्रभाव शत्रु भी नहीं रोक सकते थे, उसके पीछे लगा दिये वह बोली 'पुत्र! शङ्ख, चक्र और गदा धारण करनेवाले दयासागर जगट्ट्यापी भगवान् नारायण सर्वत्र तुम्हारी रक्षा करें'

English

Bharadvaja asked- Why was Santanu not capable to operate the chariot given by gods initially? And how did he later on get that

अध्याय २८

श्लोक 5

देवदत्तं तद् आरोढुम् अशक्तस् तत्क्षणाद् अभूत् किम् इयं मे गतिर् भग्ना सहसा वै रथात् ततः

devadattaṃ tad āroḍhum aśaktas tatkṣaṇād abhūt kim iyaṃ me gatir bhagnā sahasā vai rathāt tataḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--बालोचित पराक्रम करनेवाले बालक धुवने अपने महलसे निकलकर अनुकूल वायुके द्वारा दिखायी हुई राह पकड़कर उपवनमें प्रवेश किया। माताको ही देवता माननेवाला और केवल राजमार्गको ही जाननेवाला वह राजकुमार वनके मार्गको नहीं जानता था, अत: एक क्षणतक आँखें बंद करके कुछ सोचने लगा

English

Kindly, highlight this issue in

अध्याय २८

श्लोक 6

दुःखं चिन्तयतस् तस्य संप्राप्तो नारदः किल किं विषण्णः स्थितो राजन्न् इति पृष्टः स शांतनुः

duḥkhaṃ cintayatas tasya saṃprāpto nāradaḥ kila kiṃ viṣaṇṇaḥ sthito rājann iti pṛṣṭaḥ sa śāṃtanuḥ

हिन्दी अर्थ

नगरके उपवनमें आकर बालक ध्रुव इस प्रकार चिन्ता करने लगा-“क्या करूँ? कहाँ जाऊँ? कौन मुझे सहायता देनेवाला होगा?' ऐसा विचार करते हुए उसने ज्यों ही आँखें खोलकर देखा, त्यों ही उस उपवनमें अप्रत्याशित गतिवाले सपर्षि उसे दिखायी दिये। उन सूर्यतुल्य तेजस्वी सप्तर्षियोंको, जो मानो भाग्यसूत्रसे ही खिंचकर ले आये गये थे, देखकर ध्रुव बहुत प्रसन्न

English

cT^oT ^RR^cRTT 'itf'Msjd'il M<l I

अध्याय २८

श्लोक 7

नारदैतन् न जानामि गतिभङ्गस्य कारणम् इत्युक्तो नारदो ध्यात्वा ज्ञात्वा तत्कारणं ततः

nāradaitan na jānāmi gatibhaṅgasya kāraṇam ityukto nārado dhyātvā jñātvā tatkāraṇaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

तिलकाङ्कितसद्धालान् कुशोपग्रहिताङ्गुलीन्। कृष्णाजिनोपविष्टांश्च ब्रहमसूत्रैरल॑कृतान् उपगम्य विनम्रांसः प्रबद्धकरसम्पुटः।

English

w^'cwfsisri^T fsr«rr*TRT w^i on

अध्याय २८

श्लोक 8

शांतनुं प्राह राजानं विनयेन यतः स्थितः यत्र क्वापि त्वया राजन् नरसिंहस्य वै ध्रुवम्

śāṃtanuṃ prāha rājānaṃ vinayena yataḥ sthitaḥ yatra kvāpi tvayā rājan narasiṃhasya vai dhruvam

हिन्दी अर्थ

अवैत मां मुनिवराः सुनीत्युदरसम्भवम्। तवाद्यापि न जानीमो वत्स निर्वेदकारणम्

English

TT^ifr ?ll*dTHI fer dfqirBKHjjdnHII'SII

अध्याय २८

श्लोक 9

निर्माल्यो लङ्घितस् तस्माद् रथारोहणकर्मणि गतिर् भग्ना महाराज श्रूयताम् अत्र कारणम्

nirmālyo laṅghitas tasmād rathārohaṇakarmaṇi gatir bhagnā mahārāja śrūyatām atra kāraṇam

हिन्दी अर्थ

किमस्माभिरहो कार्य कस्तवास्ति मनोरथः। इन्द्रादिदुरवापं यत् कथं लभ्येत तत्पदम्

English

Rhfa'4 ^ oid^HI # TSUrTcT:imil fy-dqdtdW MMl ^TT^: fo?TI f%f%EpKn: feral twfqfa ^2: TT?fRPT:IOII

अध्याय २८

श्लोक 10

अन्तर्वेद्यां पुरा राजन्न् आसीत् कश्चिन् महामतिः मालाकारो रविर् नाम्ना तेन वृन्दावनं कृतम्

antarvedyāṃ purā rājann āsīt kaścin mahāmatiḥ mālākāro ravir nāmnā tena vṛndāvanaṃ kṛtam

हिन्दी अर्थ

। उनके सुन्दर ललाटमें तिलक लगे थे। उन्होंने अँगुलियोंमें कुशकी पवित्री पहन रखी थी तथा यज्ञोपवीतोसे विभूषित होकर वे काले मूगचर्मपर बैठे हुए थे। उनके पास जाकर धुवने गर्दन झुका दी, दोनों हाथ जोड़ लिये और प्रणाम करके मधुर वाणीमें उन्हें

English

Suta said- Bharadvaja, it is ancient history which I explain here. Please, listen to the same. The deeds performed by Santanu are evil sweeping to all. Santanu was devoted to god Nrsimha in the past and used to worship Laksmlpati in the manner as told by to him. However, he inadvertently contravened the Nirmalya of Sri Nrsimha on a day and immediately lost the power to operate the chariot which was given to him by the gods. He then pondered upon the reason for such a sudden disability. Once came to him when he was very sad and repeatedly his mind was tangled to detect the reason for such a sudden disqualification. He asked the anxious Santanu- "O king, why are you so

अध्याय २८

श्लोक 11

विविधानि च पुष्पार्थं वनानि सुकृतानि वै मल्लिकामालतीजातिबकुलादीनि सर्वशः

vividhāni ca puṣpārthaṃ vanāni sukṛtāni vai mallikāmālatījātibakulādīni sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

ध्रुव बोला--मुनिवरो! आप मुझे सुनीतिके गर्भसे उत्पन्न राजा उत्तानपादका पुत्र धुव जानें। इस समय मेरा चित्त जगतूकी ओरसे विरक्त है सूतजी कहते हैं--अमूल्य नीति ही जिसका भूषण है--ऐसे मधुर और गम्भीर भाषण करनेवाले एवं स्वभावतः मनोहर आकृतिवाले उस तेजस्वी बालकको देखकर ऋषियोंने अत्यन्त विस्मित हो उसे अपने पास बिठाया

English

^ icpqrr 1 family ii

अध्याय २८

श्लोक 12

प्राकारम् उच्छ्रितं तस्य स्वभूमौ चापि विस्तृतम् अलङ्घ्यम् अप्रवेश्यं च कृत्वा चक्रे स्वकं गृहम्

prākāram ucchritaṃ tasya svabhūmau cāpi vistṛtam alaṅghyam apraveśyaṃ ca kṛtvā cakre svakaṃ gṛham

हिन्दी अर्थ

और कहा--'वत्स! अभीतक तुम्हारे वैराग्य या निर्वेदका कारण हम नहीं जान सके। वैराग्य तो उन मनुष्योंको होता है, जिनकी मनःकामनाएँ पूर्ण नहीं हो पातीं। तुम तो सातों द्वीपोंके अधीश्वर सम्राट्के पुत्र हो; तुम अपूर्णमनोरथ कैसे हो सकते हो? हमसे तुम्हें क्या काम है? तुम्हारी मनोवाञ्छा क्या है'॥ ५०-५२/,॥

English

The king replied- O I am still unable to detect the reason for my sudden disqualification in regard to the operation of the divine chariot. This only is the reason for my pain. concentrated on the matter and replied to Santanu who then humbly stood when the reason appeared to his intuitive power- O king, it appears that you would have definitely contravened the Ninnalya of god Nrsirhha any day and this is the sole reason for your sudden disqualification. O majesty, listen to its

अध्याय २८

श्लोक 13

गृहं प्रविश्य तद्द्वारं भवेन् नान्यत्र सत्तम एवं कृत्वा नु वसतो मालाकारस्य धीमतः

gṛhaṃ praviśya taddvāraṃ bhaven nānyatra sattama evaṃ kṛtvā nu vasato mālākārasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

ध्रुव बोला--'मुनिगण! मेरे जो उत्तमोत्तम बन्धु उत्तमकुमार हैं-उनके ही लिये पिताका दिया हुआ शुभ सिंहासन रहे। उत्तम व्रतका पालन करनेवाले मुनीश्वरो! मैं आपलोगोंसे इतनी ही सहायता चाहता हूँ कि जिस स्थानका किसी दूसरे राजाने उपभोग न किया हो, जो अन्य सभी स्थानॉंसे उत्कृष्ट हो और इन्द्रादि देवताओंके लिये भी दुर्लभ हो, वह स्थान मुझे किस उपायसे प्राप्त हो सकता है, यह बता दें।' उस समय उस बालककी

English

fdfqqifa w wtref srcifr

अध्याय २८

श्लोक 14

पुष्पितं तद् वनं त्व् आसीद् गन्धामोदितदिङ्मुखम् भार्यया सह पुष्पाणि समाहृत्य दिने दिने

puṣpitaṃ tad vanaṃ tv āsīd gandhāmoditadiṅmukham bhāryayā saha puṣpāṇi samāhṛtya dine dine

हिन्दी अर्थ

ये बातें सुनकर मरीचि आदि ऋषियोंने उसे यथार्थ ही उत्तर दिया मरीचि बोलेजिसने गोविन्द-चरणारविन्दोके परागके रसका आस्वादन नहीं किया, वह मनोरथ- 'पथसे अतीत (ध्यानमें भी न आ सकनेवाले) परमोज्चल "फलको नहीं प्रास कर सकता

English

I Long long ago, a wise gardener lived in Antarvedl. He was Ravi. He had a garden of basil plants and gave it the name as- Vrndavana. A number of flowers consisting of Mallika, Malati, Jatl, Bakula, etc., were also planted there in a systematic manner. He had constructed a high fence all around and by making it hard to trespass he had constructed his residential building at the middle of that garden. O the crown of sages, he had left the main entrance only from the front of the house and impossible from any other direction. No other entrance was left

अध्याय २८

श्लोक 15

कृत्वा मालां यथान्यायं नरसिंहस्य नित्यशः ददौ काश्चिद् द्विजेभ्यश् च काश्चिद् विक्रीय पोषणम्

kṛtvā mālāṃ yathānyāyaṃ narasiṃhasya nityaśaḥ dadau kāścid dvijebhyaś ca kāścid vikrīya poṣaṇam

हिन्दी अर्थ

इन्द्रादिदुरवापं यन्मानवैः सुदुरासदम् 'कमलाकान्तकान्ताङ्घ्रिकमलं यः सुशीलयेत्

English

pet 3 croft gtacT:ll^ll

अध्याय २८

श्लोक 16

चक्रे समात् प्रजीवी च भार्यादेर् आत्मनस् तथा अथ स्वर्गाद् उपागम्य इन्द्रपुत्रो रथेन वै

cakre samāt prajīvī ca bhāryāder ātmanas tathā atha svargād upāgamya indraputro rathena vai

हिन्दी अर्थ

परमान्तकमाप्नोति स विष्णुः सर्वदो श्रुव यदाहुः परमं ब्रह्म प्रधानपुरुषात् परम्। यन्मायया कृतं सर्वं स विष्णुः कीर्तितोऽर्थदः

English

That Vrndavana of the gardener was always filled with a number of blossomed flowers. Its fragrance had made the atmosphere scented to and fro. Every morning he would enter the garden with his wife, collect the flowers of several species, intertwine them in garlands, offer some garlands to god Nrsirhha, a few to Brahmins and sell others for the survival of his family. Whatever he would receive from the sale of the garlands; was his only income.

अध्याय २८

श्लोक 17

अप्सरोगणसंयुक्तो निशि पुष्पाणि संहरेत् तद्गन्धलिप्सुः सर्वाणि विचित्याहृत्य गच्छति

apsarogaṇasaṃyukto niśi puṣpāṇi saṃharet tadgandhalipsuḥ sarvāṇi vicityāhṛtya gacchati

हिन्दी अर्थ

यो यज्ञपुरुषो विष्णुर्वेदवेद्यो जनार्दनः। तमाराध्य हृषीकेशं चतुर्वर्गा न दूरतः

English

^■attriruiqqcrdi frftr wtiut ^R rfeWJ: EraiToT fqfttAllgHI W%l l^ll

अध्याय २८

श्लोक 18

दिने दिने हृते पुष्पे मालाकारो ऽप्य् अचिन्तयत् नान्यद् द्वारं वनस्यास्यालङ्घ्यप्राकारम् उन्नतम्

dine dine hṛte puṣpe mālākāro 'py acintayat nānyad dvāraṃ vanasyāsyālaṅghyaprākāram unnatam

हिन्दी अर्थ

कथं स भगवानिज्यः स विधिश्चोपदिश्यताम् शयानेनोपविष्टेन वेद्यो नारायणः सदा

English

ait Tifg^r ? wifa fofts g fRr ■tffwr wnaft wy&fr ^ fw: i

अध्याय २८

श्लोक 19

समस्तपुष्पजातस्य हरणे निशि वै नृणाम् अहं शक्तिं न पश्यामि किम् इदं नु परीक्षये

samastapuṣpajātasya haraṇe niśi vai nṛṇām ahaṃ śaktiṃ na paśyāmi kim idaṃ nu parīkṣaye

हिन्दी अर्थ

वासुदेवं जपन् मर्त्यः सर्व प्राप्नोत्यसंशयम् अत्रि बोले- जिसने अच्युतके चरणोंकी अर्चना नहीं की है, वह पुरुष उस पदको, जो इन्द्रादि देवताओंके

English

cT^Firtr granfirr gmgii^oii

अध्याय २८

श्लोक 20

इति संचिन्त्य मेधावी जाग्रद् रात्रौ वने स्थितः तथैवागत्य पुष्पाणि संगृहीत्व गतः पुमान्

iti saṃcintya medhāvī jāgrad rātrau vane sthitaḥ tathaivāgatya puṣpāṇi saṃgṛhītva gataḥ pumān

हिन्दी अर्थ

दुष्प्राप्य है, कैसे पा सकता है ? अङ्गिरा बोले--जो भगवान् कमलाकान्तके कमनीय चरणकमलोंका अनुशीलन (चिन्तन) करता है, उसके लिये त्रिभुवनकी सारी सम्पदाओंका स्थान दूर (दुर्लभ) नहीं है

English

"On the lapse of some years, Jayanta, the son of indra came to know of the existence of that garden due to the fragrance spread around miles of distant places. He began to come every night with Apsaras on his chariot and voluntarily plucked the flowers. He used to pluck all blossomed flowers and left that place immediately. This continued stealing of flowers made the gardener very sad. fie thought- "there is no other entrance left except the front side of the home throughout the compound. The compound too has been constructed so high as nobody can jump and overlap the same I don't see it possible for any humans to jump from so high a fence and pluck all the flowers. What may then be the reason for such disappearance of flowers?" That wise gardener, therefore, sat throughout the night with all alertness, as he had determined to catch the thief red-handed. That man entered into the garden, plucked the flowers and took them away with him.

अध्याय २८

श्लोक 21

तं दृष्ट्वा दुःखितो ऽतीव माल्यजीवी वने ऽभवत् ततो निद्रां गतः स्वप्ने दृष्टवांस् तं नृकेसरिम्

taṃ dṛṣṭvā duḥkhito 'tīva mālyajīvī vane 'bhavat tato nidrāṃ gataḥ svapne dṛṣṭavāṃs taṃ nṛkesarim

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्य बोले--ध्रुव! जिनके स्मरणमात्रसे महापातकोंकी परम्परा अत्यन्त नाशको प्राप्त हो जाती

English

-^dBI RI*R3ftd ftciKUl^i

अध्याय २८

श्लोक 22

तद्वाक्यं श्रुतवांश् चैवं निर्माल्यं मम पुत्रक आनीय क्षिप्यतां क्षिप्रं पुष्पारामसमीपतः

tadvākyaṃ śrutavāṃś caivaṃ nirmālyaṃ mama putraka ānīya kṣipyatāṃ kṣipraṃ puṣpārāmasamīpataḥ

हिन्दी अर्थ

है, वे भगवान् विष्णु ही सब कुछ देनेवाले हैं (जीव)-से विलक्षण परमब्रह्म कहते हैं, जिनकी मायासे समस्त प्रपञ्च रचा गया है, उन भगवान् विष्णुका यदि कीर्तन किया जाय तो वे अपने भक्तके अभीष्ट मनोरथको पूर्ण कर देते हैं

English

Having seen that man the gardener, whose source of survival was only the flowers, badly shocked. On his dream at night, he saw god Nrsimha and heard him saying- "O son, go immediately into the garden and sprinkle my Nirmalya there. As no other way to prevent that wicked Jayanta, the son of Indra is left now."

अध्याय २८

श्लोक 23

इन्द्रपुत्रस्य दुष्टस्य नान्यद् अस्ति निवारणम् इति श्रुत्वा हरेर् वाक्यं नरसिंहस्य धीमतः

indraputrasya duṣṭasya nānyad asti nivāraṇam iti śrutvā harer vākyaṃ narasiṃhasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

क्रतु बोले-जो यज्ञपुरुष भगवान् विष्णु वेदोंके द्वारा जाननेयोग्य हैं तथा जो जनार्दन इस समस्त जगत्के अन्तरात्मा है, वे प्रसन्न हों तो क्या नहीं दे सकते ? वसिष्ठबोले- राजकुमार ! जिनकी भाँहोंके नर्तनमात्रमें आठौं सिद्धियाँ वर्तमान हैं, उन भगवान् हृषीकेशकी आराधना करनेसे धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष-ये चारों पुरुषार्थ दूर नहीं रहते

English

R^SSTRTR <T IdR^R cWT ^ Rmfenfl

अध्याय २८

श्लोक 24

बुद्ध्वानीय तु निर्माल्यं तथा चक्रे यथोदितम् सो ऽप्य् आगत्य यथापूर्वं रथेनालक्षितेन तु

buddhvānīya tu nirmālyaṃ tathā cakre yathoditam so 'py āgatya yathāpūrvaṃ rathenālakṣitena tu

हिन्दी अर्थ

श्रुव बोले--ट्विजवरो ! भगवान् विष्णुकी आराधनाके सम्बन्धमें आपलोगोंने जो विचार प्रकट किया, वह सत्य है। अब मुझे यह बताइये कि उन भगवानको पूजा कैसे करनी चाहिए? उसकी विधिका मुझे उपदेश कीजिये। जो बहुत कुछ दे सकते हैं, उनकी आराधना

English

fthted c^UIRIR ddRTW R WH«lltl^U|ctiTiruil 3crt: RitfsHT Rctii;>$ii

अध्याय २८

श्लोक 25

रथाद् उत्तीर्य पुष्पाणि विचिन्वंस् तद्भुवि स्थितम् निर्माल्यं लङ्घयाम्_अस इन्द्रसूनुर् अनिष्टकृत्

rathād uttīrya puṣpāṇi vicinvaṃs tadbhuvi sthitam nirmālyaṃ laṅghayām_asa indrasūnur aniṣṭakṛt

हिन्दी अर्थ

मुझसे विशेष कष्ट नहीँ सहा जा सकता मुनिगण बोले--खड़े होते, चलते, सोते-जागते, लेटते और बैठते हुए प्रतिक्षण भगवान् नारायणका स्मरण करना चाहिए। भगवान् वासुदेवके नामका जप करनेवाला मनुष्य पुत्र, स्त्री, मित्र, राज्य, स्वर्ग तथा मोक्ष--सब कुछ

English

RtfRlT^R dlfcd 4bddll

अध्याय २८

श्लोक 26

ततस् तस्य न शक्तिः स्यद् रथारोहणकर्मणि उक्तः सारथिना चैव रथस्यारोहणे तव

tatas tasya na śaktiḥ syad rathārohaṇakarmaṇi uktaḥ sārathinā caiva rathasyārohaṇe tava

हिन्दी अर्थ

द्वादशाक्षरमन्त्रेण वासुदेवात्मकेन च। ध्यायंश्चतुर्भुजं विष्णुं जपत्वा सिद्धि न को गतः मनुना राज्यकामेन वैष्णवेन नृपात्मज

English

"Hearing this advice from god Nrsimha, the wise gardener got up immediately and he sprinkled Nirmalya in the garden. Jayanta too entered in the garden on an

अध्याय २८

श्लोक 27

नरसिंहस्य निर्माल्यलङ्घने नास्ति योग्यता गच्छामि दिवम् एवाहं त्वं भूम्यां वस मारुह

narasiṃhasya nirmālyalaṅghane nāsti yogyatā gacchāmi divam evāhaṃ tvaṃ bhūmyāṃ vasa māruha

हिन्दी अर्थ

त्वमप्येतेन मन्त्रेण वासुदेवपरो भव। यथाभिलषितामृद्धिं क्षिप्रं प्राप्स्यसि सत्तम वासुदेवमना भूत्वा श्रुवोऽपि तपसे ययौ

English

In course of plucking the flowers, he overlapped the Nirmalya inadvertently. His power to operate the chariot was then suddenly lost. His charioteer told him that as he has overlapped or jumped from the Nirmalya of Nrsimha; he cannot any more operate the chariot. He then said to him to stay there and prepared to return to heaven himself."

अध्याय २८

श्लोक 28

तेनैवम् उक्तो मतिमांस् तम् आह हरिनन्दनः पापस्य नोदनं त्व् अत्र कर्मणा येन मे भवेत्

tenaivam ukto matimāṃs tam āha harinandanaḥ pāpasya nodanaṃ tv atra karmaṇā yena me bhavet

हिन्दी अर्थ

स चक्रे यमुनातीरे मुनिदिष्टेन वर्त्मना विघ्नाश्च तस्य किल शक्धितदेवसृष्टा

English

rtrtr cenr Rnfarr ^r 4 i r <s i i dgcRcu RR5 RT9i cR %dMl

अध्याय २८

श्लोक 29

तद् उक्त्वा गच्छ नाकं त्वं कर्मास्मान् सारथे द्रुतम् रामसत्त्रे कुरुक्षेत्रे द्वादशाब्दे तु नित्यशः

tad uktvā gaccha nākaṃ tvaṃ karmāsmān sārathe drutam rāmasattre kurukṣetre dvādaśābde tu nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

शीतातपादिरिव विष्णुमयं मुनिं हि प्रादेशिका न खलु धर्षयितुं क्षमन्ते

English

"Reacting on the words of his charioteer, Jayanta said- O charioteer, I don't say you to stop here but please, tell me the procedure competent to efface my unintended evil so committed."

अध्याय २८

श्लोक 30

द्विजोच्छिष्टापनयनं कृत्वा त्वं शुद्धिम् एष्यसि इत्य् उक्त्वासौ गतः स्वर्गं सारथिर् देवसेवितम्

dvijocchiṣṭāpanayanaṃ kṛtvā tvaṃ śuddhim eṣyasi ity uktvāsau gataḥ svargaṃ sārathir devasevitam

हिन्दी अर्थ

पा लेता है--इसमें संशय नहीं है । वासुदेवस्वरूप द्वादशाक्षर भुजाधारी भगवान् विष्णुका ध्यान और जप करके किसने सिद्धि नहीं प्राप्त कर ली ? राजकुमार पितामह (ब्रह्माजी)- ने भी इस महामन्त्रकी उपासना की थी । विष्णुभक्त मनुने भी राज्यकी कामनासे इस मन्त्रद्वारा भगवानूकी आराधना

English

tirrr fre# 4KVii<^ 3 it r^difeiUtliRdd fssrT Ri

अध्याय २८

श्लोक 31

इन्द्रसूनुः कुरुक्षेत्रं प्राप्तः सारस्वतं तटम् रामसत्त्रे तथा कुर्याद् द्विजोच्छिष्टस्य मार्जनम्

indrasūnuḥ kurukṣetraṃ prāptaḥ sārasvataṃ taṭam rāmasattre tathā kuryād dvijocchiṣṭasya mārjanam

हिन्दी अर्थ

की थी। सत्पुरुषशिरोमणे तुम भी इस मन्त्रद्वारा भगवान् वासुदेवकी आराधनामें लग जाओ। इससे बहुत शीघ्र ही अपनी मनोवाञ्छित समृद्धि प्राप्त कर लोगे॥ ६६--७० ॥ सूतजी कहते हैं--यों कहकर वे सभी महात्मा मुनीधर वहीं अन्तर्हित हो गये और धुव भी भगवान् वासुदेवमें मन लगाकर तपस्याके लिये चला गया। द्वादशाक्षर मन्त्र सम्पूर्ण मनोरथोंको देनेवाला है। धुव

English

The charioteer told- "Parasurama has arranged an offering in Kuruksetra which will be over after twelve years. Go there and clean the pots and pans of Brahmins there. It will purify you." With these words, the charioteer Devasevlta departed to

अध्याय २८

श्लोक 32

पूर्णे द्वादशमे वर्षे तम् ऊचुः शङ्किता द्विजाः कस् त्वं ब्रूहि महाभाग नित्यम् उच्छिष्टमार्जकः

pūrṇe dvādaśame varṣe tam ūcuḥ śaṅkitā dvijāḥ kas tvaṃ brūhi mahābhāga nityam ucchiṣṭamārjakaḥ

हिन्दी अर्थ

मधुवनमें यमुनाके तटपर मुनियोंकी बतायी हुई पद्धतिसे उस मन्त्रका जप करने लगा! श्रद्धापूर्वक उस मन्त्रका जप करते हुए राजकुमार धुवने तपके प्रभावसे तत्काल ही हृदयमें भगवान् कमलनयनको प्रकट प्रत्यक्षवत् देखा । उनकी आकृति बड़ी दिव्य थी। भगवानके दर्शनसे उसका हर्ष बढ़ गया। अब तो वह राजपुत्र पुनः बड़े उत्साहसे उस मन्त्रका जप करने लगा। उस समय भूख, प्यास, वर्षा, आँधी और अधिक गर्मी आदि हैहिक दुःखोंमेंसे

English

ttrr^t rrt rf£rjii^ii RTSR fit RRTRFT 113^11

अध्याय २८

श्लोक 33

न भुञ्जसे च नः सत्त्रे शङ्का नो महती भवेत् इत्युक्तः कथयित्वा तु यथावृत्तम् अनुक्रमात्

na bhuñjase ca naḥ sattre śaṅkā no mahatī bhavet ityuktaḥ kathayitvā tu yathāvṛttam anukramāt

हिन्दी अर्थ

कोई भी उसे नहीं व्यापा। उस राजकुमारका मन अनृपम आनन्द-महासागरमें गोता लगा रहा था। अत: उस समय उसे अपने शरीरकी भी सुध नहीं रह गयी थी। कहते हैं, उसकी तपस्यासे शङ्कित हुए देवताओंने कितने ही विघ्न खडे किये; परंतु उस तीव्र तपस्वी बालकके लिये वे सभी निष्फल ही सिद्ध हुए। शीत और धूप आदिकी ही तरह ये एकदेशीय विघ्न भी उस विष्णुस्वरूप मुनिको व्यथित नहीं कर पाते थे ॥७१--७५॥

English

R R R: ?lfT Rf RRRT R^RI

अध्याय २८

श्लोक 34

जगाम त्रिदिवं क्षिप्रं रथेन तनयो हरेः तस्मात् त्वम् अपि भूपाल ब्राह्मणोच्छिष्टम् आदरात्

jagāma tridivaṃ kṣipraṃ rathena tanayo hareḥ tasmāt tvam api bhūpāla brāhmaṇocchiṣṭam ādarāt

हिन्दी अर्थ

कुछ समयके बाद भक्तजनोंके प्रियतम वरदाता भगवान् विष्णु बालक धुवके ध्यान-बलसे संतुष्ट होकर पक्षिराज गरुडपर सवार हो, अपने उस भक्तको देखनेके लिये आये। मणिसमूहद्वार निर्मित मुकुटसे मण्डित और शोभाशाली कोस्तुभरनसे समलंकृत, महामेघके समान श्यामकान्तिवाले वे भगवान् श्रीहरि ऐसी शोभा पा रहे थे, मानो उदयाचलके प्रति डाह रखनेके कारण अपने थृङ्गपर बालरविको धारण किये साक्षात् कजलगिरि प्रकाशित हो

English

II wm P&R Rt: I Jayanta the son of Indra, then went to the bank of Sarasvatl river in Kuruksetra and began to wash the pots of Brahmins in the offering hosted by Parasurama. On completion of the twelfth year, the Brahmins asked him with doubt- "O gentleman, who are you? You don't take food and only wash the pots daily. Your so surprising act is realising doubt in our mind." The son of Indra then told all that had happened to him and then immediately moved to heaven on the chariot (as his power to operate the same was

अध्याय २८

श्लोक 35

मार्जनं कुरु रामस्य सत्त्रे द्वादशवार्षिके ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति सर्वपापहरं परम्

mārjanaṃ kuru rāmasya sattre dvādaśavārṣike brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti sarvapāpaharaṃ param

हिन्दी अर्थ

दन्तांशुसंज्ञैरमितप्रवाहैः प्रक्षालयन् रेणुमिवास्य गात्रे मनोनिरोधेन च दुष्करेण ७९

English

IT^nifCT: Tit Tlffo RchlMiH ifo ^rPPI^Tltt?lJt Trf?T: I ■pfeuifd nfpiTvT trmfofo 3RT 33^ W Pmivd RT vl^BI RShfo

अध्याय २८

श्लोक 36

एवं कृते देवदत्तस्यन्दनारोहणे गतिः भविष्यति महीपाल प्रायश्चित्ते कृते तव

evaṃ kṛte devadattasyandanārohaṇe gatiḥ bhaviṣyati mahīpāla prāyaścitte kṛte tava

हिन्दी अर्थ

पुरःस्थितं ब्रह्म चतुर्भुजं सः किं वा करोमीति ससम्भ्रमः स तु

English

O king, you too should go at the offering hosted by Parasurama and clean the pots of Brahmins with keen devotion for them not less than twelve years i.e., up to the completion of that offering. No person except Brahmin is so great as to predate the evils. O king, regret of such nature, will definitely rejuvenate your power to operate the chariot given by gods. O learned hermits, you too should take care of the Nirmalya of Nrsimha and other gods and seldom overlap or cross over the same any time in your life.

अध्याय २८

श्लोक 37

अत ऊर्ध्वं च निर्माल्यं मा लङ्घय महामते नरसिंहस्य देवस्य तथान्येषां दिवौकसाम्

ata ūrdhvaṃ ca nirmālyaṃ mā laṅghaya mahāmate narasiṃhasya devasya tathānyeṣāṃ divaukasām

हिन्दी अर्थ

न चाब्रवीत् किंचन नो चकार हर्षाश्रुपूर्णः पुलकाञ्चिताङ्ग- स्त्रिलोकनाथेति वदन्नथोच्चैः।

English

Following the words of Narada, the king Santanu cleaned the pots and pans of Brahmins up to twelve years. Then only he could operate that chariot. O Brahmins, thus, the power to operate the chariot was lost and it was rejuvenated when the above- said remedy was exercised by Santanu in

अध्याय २८

श्लोक 38

इत्युक्तः शांतनुस् तेन ब्राह्मणोच्छिष्टमार्जनम् कृतवान् द्वादशाब्दं तु आरुरोह रथं च तम्

ityuktaḥ śāṃtanus tena brāhmaṇocchiṣṭamārjanam kṛtavān dvādaśābdaṃ tu āruroha rathaṃ ca tam

हिन्दी अर्थ

नारदेन सनन्देन सनकेन च संश्रुतम्। अन्यैः सनत्कुमाराष्यैर्योगिभिर्योगिनां वरम् कारुण्यबाष्पनीराद्रं पुण्डरीकविलोचनम्। श्रुवमुत्थापयांचक्रे चक्री धृत्वा करेण तम्

English

pci ti gjfert for efctt forfoiv^Ri ■JJPEI rT8JT fojfRT ^ o II

अध्याय २८

श्लोक 39

एवं पुर्वम् अशक्तिः स्याद् रथारोहे महीक्षितः पश्चात् तस्यैव विप्रेन्द्र शक्तिर् एवम् अजायत

evaṃ purvam aśaktiḥ syād rathārohe mahīkṣitaḥ paścāt tasyaiva viprendra śaktir evam ajāyata

हिन्दी अर्थ

कराभ्यां कोमलाभ्यां स परिष्वज्याह तं हरि: रहा हो। निश्चल और स्नेहपूर्ण दृष्टिवाले वे भगवान् अपने दाँतोंकी किरणरूप जलके अमित प्रवाहद्वारा तपस्यामे लगे हुए राजकुमार ध्रुवके शरीरकी धूलिको धोते हुए- से उससे इस प्रकार बोले

English

Tfo Ti^fo%foRT:ll'k^ll

अध्याय २८

श्लोक 40

एवं ते कथितो विप्र दोषो निर्माल्यलङ्घने पुण्यं तथा द्विजानां तु प्रोक्तम् उच्छिष्टमार्जने

evaṃ te kathito vipra doṣo nirmālyalaṅghane puṇyaṃ tathā dvijānāṃ tu proktam ucchiṣṭamārjane

हिन्दी अर्थ

“वत्स! मैं तुम्हारी तपस्या, ध्यान, इन्द्रिय-निग्रह और दुस्साध्य मनःसंयमसे तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ। अतः तुम्हारे मनमें जो अभीष्ट हो, वह उत्तम वर मुझसे माँग लो' भगवान्की वह सम्पूर्ण गम्भीर वाणी सुनते ही

English

O Brahmins, I have thus explained the evil caused as a result when even unknowingly the Nirmalya is crossed or overlapped. I have simultaneously told the blessing which may be acquired by cleaning the pots of Brahmins. The man who with physical and mental cleaning i.e., the body by bath and the mind by inserting there the pious and sanctifying thoughts for Brahmins, washes the pots of Brahmins, becomes free from the bondage of evils and after attaining to the fruits equal to the donation of cows, deserves a high place in heaven after his death.

अध्याय २८

श्लोक 41

भक्त्या द्विजोच्छिष्टम् इहापमार्जयेच् छुचिर् नरो यः सुसमाहितात्मा स पापबन्धं प्रविहाय भुङ्क्ते गवां प्रदानस्य फलं दिवि स्थितः

bhaktyā dvijocchiṣṭam ihāpamārjayec chucir naro yaḥ susamāhitātmā sa pāpabandhaṃ pravihāya bhuṅkte gavāṃ pradānasya phalaṃ divi sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माको, जिनका वह अपने हृदयमें चिन्तन कर रहा था, उसने सामने मूर्तिमान् होकर खड़ा देखा उन परम पूजनीय त्रिभुवनपतिको सहसा सामने देख वह राजकुमार सकपका गया और “मैं यहाँ इनसे क्या कहूँ? क्या करूँ?' इत्यादि बातें सोचता हुआ क्षणभर न तो कुछ बोला और न कुछ कर ही सका।

English

Thus, the end of twenty Eight chapter in Nrsimha Purana.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 28
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.