Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
29
अध्याय 29 / 68

Adhyaya 29

13 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ13 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २९

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे शांतनुचरितं नामाष्टविंशो ऽध्यायः ॥ नर्प् २८ ॥ शंतनयोर् योजनगन्धायां विचित्रवीर्यः ।स तु हस्तिनापुरे स्थित्वा प्रजाः स्वधर्मेण पालयन् देवांश् च यागैः पितृंश् च श्राद्धैः संतर्प्य संजातपुत्रो दिवम् आरुरोह

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe śāṃtanucaritaṃ nāmāṣṭaviṃśo 'dhyāyaḥ || narp 28 || śaṃtanayor yojanagandhāyāṃ vicitravīryaḥ | sa tu hastināpure sthitvā prajāḥ svadharmeṇa pālayan devāṃś ca yāgaiḥ pitṛṃś ca śrāddhaiḥ saṃtarpya saṃjātaputro divam āruroha

हिन्दी अर्थ

उसके नेत्रॉमें आनन्दके आँसू भरे थे, शरीरके रोएँ खड़े हो गये थे। वह भगवानूके सामने उच्चस्वरसे “हे त्रिभुवननाथ!' यों कहता हुआ दण्डवत्-प्रणाम करनेके लिये पृथ्वीपर पड़ गया। उस समय उसकी भौहें काँप रही थीं। दण्डकी भाँति प्रणाम करके जगद्गुरु भगवान्को ओर एकटक दृष्टि लगाये वह आनन्दातिरेकसे चारों ओर लोट-पोट होकर देरतक रोता रहा। नारद, सनन्दन,

English

A description of the generation of Santanu

अध्याय २९

श्लोक 2

ःविचित्रवीर्यस्याम्बालिकायां पाण्डुः पुत्रो जज्ञे ।ःसो ऽपि राज्यं धर्मतः कृत्वा मुनिशापाच् छरीरं विहाय देवलोकम् अवाप ।ःतस्य पाण्डोः कुन्तिदेव्याम् अर्जुनः

ḥvicitravīryasyāmbālikāyāṃ pāṇḍuḥ putro jajñe | ḥso 'pi rājyaṃ dharmataḥ kṛtvā muniśāpāc charīraṃ vihāya devalokam avāpa | ḥtasya pāṇḍoḥ kuntidevyām arjunaḥ

हिन्दी अर्थ

योगीश्वरका श्रवण-कीर्तन एवं स्तवन किया करते हैं और जिनके नेत्र करुणाके आँसुओंसे भीगे हुए थे, उन्हीं कमललोचन भगवानको आज धुवने प्रत्यक्ष देखा। उस समय चक्रधर भगवानूने अपने हाथसे पकड़कर ध्रुवको उठा लिया। इतना ही नहीं, उन्होंने अपने दोनों कोमल हाथोसे उसके धूलिधूसरित शरीरको सब ओरसे पोंछा और उसे हृदयसे लगाकर कहा

English

tipjf: gar #i TTtefa Trat «nfa: f^T gf%TOTg5TtT f^Ft TTS xntrst: *fcR>oqw44:lRll TT ^ R?cTT TTTOT ?Ift dltRi^l

अध्याय २९

श्लोक 3

स तु महता तपसा शंकरं तोषयित्वा पाशुपतम् अस्त्रम् अवाप्य त्रिविष्टपाधिपतेः शत्रून् निवातकवचान् दानवान् हत्वा खाण्डववनम् अग्नेर् यथारुचि निवेद्य तृप्ताग्नितो दिव्यान् वरान् अवाप्य सुयोधनेन हृतराज्यो धर्मभीमनकुलसहदेवद्रौपदीसहितो विराटनगरे ऽज्ञातवासं चरित्वा गोग्रहे च भीष्मद्रोणकृपदुर्योधनकर्णादीन् जित्वा समस्तगोमण्डलं निवर्तयित्वा भ्रातृभिः सह विराटराजकृतपूजो वासुदेवसहितः कुरुक्षेत्रे धार्तराष्ट्रैर् बहुबलैर् युद्धं कुर्वन् भीष्मद्रोणकृपशल्यकर्णादिभिर् भूरिपराक्रमैः क्षत्रियैर् नानादेशागतैर् अनेकैर् अपि राजपुत्रैः सह दुर्योधनादीन् धार्तराष्ट्रान् हत्वा स्वराज्यं प्राप्य धर्मेण राज्यं परिपाल्य भ्रातृभिः सह मुदितो दिवम् आरुरोह

sa tu mahatā tapasā śaṃkaraṃ toṣayitvā pāśupatam astram avāpya triviṣṭapādhipateḥ śatrūn nivātakavacān dānavān hatvā khāṇḍavavanam agner yathāruci nivedya tṛptāgnito divyān varān avāpya suyodhanena hṛtarājyo dharmabhīmanakulasahadevadraupadīsahito virāṭanagare 'jñātavāsaṃ caritvā gograhe ca bhīṣmadroṇakṛpaduryodhanakarṇādīn jitvā samastagomaṇḍalaṃ nivartayitvā bhrātṛbhiḥ saha virāṭarājakṛtapūjo vāsudevasahitaḥ kurukṣetre dhārtarāṣṭrair bahubalair yuddhaṃ kurvan bhīṣmadroṇakṛpaśalyakarṇādibhir bhūriparākramaiḥ kṣatriyair nānādeśāgatair anekair api rājaputraiḥ saha duryodhanādīn dhārtarāṣṭrān hatvā svarājyaṃ prāpya dharmeṇa rājyaṃ paripālya bhrātṛbhiḥ saha mudito divam āruroha

हिन्दी अर्थ

“बच्चा! तुम्हारे मनमें जो भी इच्छा है, उसके अनुसार चर माँग लो। मैं निस्संदेह वह सब तुम्हें दे दूँगा। तुम्हारे लिये कोई भी वस्तु अदेय नहीँ है' विष्णु वरं ते स्तवशक्तिमेव। तं मूर्तविज्ञाननिभेन देवः पस्पर्श शङ्खेन मुखेञ्मलेन

English

Mi^MdUWMdUZT RlRremiSpRl: TTf^ ftdld^ddl^ <Hdl< W <sllu^dd4M^4yihld fUlT <^lR4d) ^cdMtHdlid g4fa44 fWTraft «T^144^HTp£c| Hfstdl

अध्याय २९

श्लोक 4

अर्जुनस्य सुभद्रायाम् अभिमन्युः ।येन भारतयुद्धे चक्रव्यूहं प्रविश्यानेकभूभुजो निधनं प्रापिताः

arjunasya subhadrāyām abhimanyuḥ | yena bhāratayuddhe cakravyūhaṃ praviśyānekabhūbhujo nidhanaṃ prāpitāḥ

हिन्दी अर्थ

अथ सुरमुनिदत्तज्ञानचन्द्रेण सम्यग् अखिलमुनिजननिवहनमितचरणः । खरकदन- करः। चपलचरितः। देवाराधितपादजलः।

English

fcuii49^3^lcldlti dRcdl UliR> g iWlUl^qftHcfcUl^ f%c3T 44MtddlMU^H wgf5r: TT? fd<litM<3hd£ji) cfi^dR^d: fJT^I gRfrpf-%Rl ft£ f^bf

अध्याय २९

श्लोक 5

अभिमन्योर् उत्तरायां परीक्षितः ।सो ऽप्य् अभिषिक्तो वनं गच्छता धर्मपुत्रेण राज्यं कृत्वा राजपुत्रो नाकं संप्राप्य रेमे

abhimanyor uttarāyāṃ parīkṣitaḥ | so 'py abhiṣikto vanaṃ gacchatā dharmaputreṇa rājyaṃ kṛtvā rājaputro nākaṃ saṃprāpya reme

हिन्दी अर्थ

सुररमणीविहितान्तःकरणानन्दः। अनादिनिधनः। स्यमन्तकापमार्जितनिजापवाददुरितहतत्रैलोक्यभारः। द्वारकावासनिरतः । स्वरितमधुरवेणुवादनश्रवणामृत- प्रकटितातीन्द्रियज्ञानः । यमुनातटचरः । द्विजधेनुभूङ्ग-

English

Suta said- Santanu reproduced

अध्याय २९

श्लोक 6

परीक्षितान् मातृवत्यां जनमेजयः ।येन ब्रह्महत्यावारणार्थं महाभारतं व्यासशिष्याद् वैशंपायनात् साद्यन्तं श्रुतम्

parīkṣitān mātṛvatyāṃ janamejayaḥ | yena brahmahatyāvāraṇārthaṃ mahābhārataṃ vyāsaśiṣyād vaiśaṃpāyanāt sādyantaṃ śrutam

हिन्दी अर्थ

समुत्तारणाइब्रिपोतः । स्वप्रतापानलहुतकालयवनः । वनमालाधरवरमणिकुण्डलालंकृतश्रवणः । नाना- प्रसिद्धाभिधानः। निगमविबुधषमुनिजनवचन- मनोऽगोचरः। 'कनकपिशङ्गकौशेयवासोभगवान् तब राजकुमारने भगवान् विष्णुसे यही वर माँगा कि मुझे आपकी स्तुति करनेकी शक्ति प्राप्त हो।' यह सुनकर भगवानूने मूर्तिमान् विज्ञानके समान निर्मल शङ्खसे धुवके मुखको छुआ दिया। मरीचि आदि देवर्षियोंके दिये हुए

English

Yojanagandha. The king ruled in Hastinapura. During his regime he hosted a number of feedings to satiate the gods, sraddha to satiate the Pitrs and did everything benevolent for the subjects. After being blessed with the sons, he was dead. The son of from Ambalika was Pandu. Pandu also ruled as a kind and just king as long as he lived. Owing to the curse of a hermit, he had to die a premature death.

अध्याय २९

श्लोक 7

राज्यं च धर्मतः कृत्वा दिवम् आरुरोह ।जनमेजयस्य पुष्पवत्यां शतानीकः

rājyaṃ ca dharmataḥ kṛtvā divam āruroha | janamejayasya puṣpavatyāṃ śatānīkaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानरूपी चन्द्रमाकी किरणोंसे क्षालित होकर ध्रुवका चित्त पूर्णतया निर्मल हो गया था। फिर त्रिभुवनगुरु भगवानूके शङ्ख-स्पर्शसे उसके अन्तःकरणमें ज्ञानरूपी सूर्यका उदय हो जानेपर उसमें पूर्ण प्रकाश हो गया। इससे वह आनन्दित होकर भगवानूकी सुन्दर स्तुति करने लगा

English

Arjuna was his son from who pleased god Mahadeva as a result of his severe penance and thus got Pasupatastra from him. He then killed the Nivatakavaca monsters who were the enemy of god Indra and rendered the Khandava forest to the fire god when it was desired by him. God Agni then burnt Khandava forest into ashes and thus was satiated. He bestowed a number of boons on Arjuna. He sheltered king Virat for Ajnatavasa (unidentified living) with his brothers Yudhistira, Nakula and Sahadeva along with wife when the state was seized by Duryodhana under manipulation. Arjuna fought in favour of king Virat against the enemies who had abducted all the cows by an attack and thus defeated them. The cows were then brought back. At that time he defeated the great warriors like, Drona, Krpa, Salya, Kama etc. In the battle-field of Kuruksetra he in the company of Vasudeva fought against the mighty sons of Dhrtarastra and regained his kingdom by slaughtering ma, Drona, Krpa, Salya, Kama etc., great chivalrous Ksatriyas and the princes of a number of states including Duryodhana with the co-operation of etc. He then enthroned his eldest brother Yudhisthira as per law, ruled the state and finally, departed together to the abode of heaven.

अध्याय २९

श्लोक 8

स तु धर्मेण राज्यं कुर्वन् संसारदुःखाद् विरक्तः शौनकोपदेशेन क्रियायोगेन सकललोकनाथं विष्णुम् आराध्य निष्कामो वैष्णवं पदम् अवाप ।तस्य शतानीकस्य फलवत्यां सहस्रानीकः

sa tu dharmeṇa rājyaṃ kurvan saṃsāraduḥkhād viraktaḥ śaunakopadeśena kriyāyogena sakalalokanāthaṃ viṣṇum ārādhya niṣkāmo vaiṣṇavaṃ padam avāpa | tasya śatānīkasya phalavatyāṃ sahasrānīkaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रुव बोला--समस्त मुनिगण जिनके चरणकमलोंकी वन्दना करते हैं, जो खर राक्षस अथवा गर्दभरूपधारी धेनुकासुरका संहार करनेवाले हैं, जिनकी बाललीलाएँ चपलतासे पूर्ण हैं, देवगण जिनके चरणोदक (गङ्गाजी)- की आराधना करते हैं, सजल मेघके समान जिनका श्याम वर्ण है, सौभ विमानके अधिपति शाल्चके धाम (त्तेज)-को जिन्होंने सदाके लिये शान्त कर दिया है, जिन्होंने सुन्दर गोपवनिताओंके अत्यन्त विनयवश नूतन

English

Trawr Trai Trying It T rat g suk

अध्याय २९

श्लोक 9

स तु बाल एवाभिषिक्तो नरसिंहे ऽत्यन्तं भक्तिमान् अभवत् ।तस्य चरितम् उपरिष्टाद् भविष्यति

sa tu bāla evābhiṣikto narasiṃhe 'tyantaṃ bhaktimān abhavat | tasya caritam upariṣṭād bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

प्रेमसमय रासलीलाको प्रकट किया और उससे मोहित होनेवाली देववनिताओके अन्तःकरणमें भी आनन्दका संचार किया, जिनका आदि और अन्त नहीं है, जिन्होंने अपने निर्धन मित्र सुदामा नामक ब्राह्मणका धीरतापूर्वक हैन्यदुःखसे उद्धार किया, देवराज इन्द्रकी प्रार्थनासे जिन्होंने उनके शत्रुपक्षको पराजित किया, ऋक्षराज जाम्बवानूको गुहामें प्रवेश करके खोयी हुई स्यमन्तक मणिको लाकर जिन्होंने अपने ऊपर लगे हुए कलङ्करूप दुरितको दूर

English

guprari vwi 4 ')cb:iiv 9 ii tt <t gfrn- Tnrn5:yii4<cw: TTRT8ZT PtchlMI ^TOTcf M<Mc4iq| TTRT VldldUW LbHcfrhT * 13 «Hleb:ll<ill TT TT <s(M lJ cl I R-lfq cf-ci^ H <PU^Sr«4-rl

अध्याय २९

श्लोक 10

सहस्रानीकस्य मृगवन्त्याम् उदयनः ।सो ऽपि राज्यं कृत्वा धर्मतो नारायणम् आराध्य तत्पुरम् अवाप

sahasrānīkasya mṛgavantyām udayanaḥ | so 'pi rājyaṃ kṛtvā dharmato nārāyaṇam ārādhya tatpuram avāpa

हिन्दी अर्थ

करके त्रिभुवनका भार हल्का किया है, जो द्वारकापुरीमें नित्य निवास करते हैं, जो अपनी मधुर मुरली बजाकर श्रुतिमधुर अतीन्द्रिय-ज्ञानको प्रकट करते तथा यमुनातटपर विचरते हैं, जिनके वंशीनादको सुननेके लिये पक्षी, गौ और भृङ्गगण अपना-अपना आहार त्याग देते हैं, जिनके चरणकमल दुस्तर संसार-सागरसे पार करनेके लिये 'जहाजरूप हैं, जिन्होंने अपनी प्रतापाग्निमें कालयवनको होम दिया है, जो वनमालाधारी हैं, जिनके श्रवण

English

TTTSlxr TFHT f^TT SP^TT TTTTWRKIsq 35^RTq ^roa^HFft •Uetl^:! IT <t ^tsirjtst TTHT tp=TT fddMclim dTdl^HWIVd^ddWi $fora>:ll Wi

अध्याय २९

श्लोक 11

ःउदयनस्य वासवदत्तायां नरवाहनः ।ःस तु यथान्यायं राज्यं कृत्वा दिवम् अवाप ।ःनरवाहनस्याश्वमेधदत्तायां क्षेमकः

ḥudayanasya vāsavadattāyāṃ naravāhanaḥ | ḥsa tu yathānyāyaṃ rājyaṃ kṛtvā divam avāpa | ḥnaravāhanasyāśvamedhadattāyāṃ kṣemakaḥ

हिन्दी अर्थ

सुन्दर मणिमय कुण्डलॉसे अलंकृत हैं, जिनके अनेक प्रसिद्ध नाम हैं, जो वेदवाणी तथा देवता और मुनियोंके भी मन-वाणीके अगोचर हैं, जो भगवान् सुवर्णके समान पीत रेशमी वस्त्र धारण करते हैं, जिनका वक्षःस्थल भृगुजीके चरण-चिह्व तथा कौस्तुभमणिसे अलंकृत है,

English

TOT: Wife Arjuna got the son Abhimanyu from the womb of his wife Subhadra. He had killed a number of kings by jumping within Cakravyuha when the war of Mahabharata was waged. Abhimanyu had another son from Uttara. His name was Parlksita. Most religious Yudhisthira, at the time of his departure to Vanaprastha (departure to forest), enthroned Parlksita. He also ruled ideally and taking all care of subjects and lastly departed to the abode of Vaikuntha. Parlksita had a son from the womb of Matrvatl. His name was Janamejaya. He had heard the entire Mahabharata from the mouth of Vaisampayana, the disciple of Vyasa in order to sweep away the heinous evil of the murder of Brahmins (Brahmahatya). He was also a just king and after a certain period of time, he also went to his heavenly abode. Janamejaya had got a son Satanlka from his wife Puspavati. He ruled ideally and gradually became reluctant to the worldly affairs as also pains by virtue of Saunaka's preaching which influenced him. He performed a number of offerings and worshipped god Visnu, the supreme master of all the worlds, without any worldly desire and finally, acquired the abode of Visnu. Satanlka had a son Sahasranlka from his wife Phalavatl. He was enthroned at a very early age and developed his devotion for the god Nrsimha. His account of the deeds will be unveiled later on. Sahasranlka got a son Udayana from his wife Mrgavatl. He ruled for many years and did continue the worship of god Narayana. Then he attained the Vaikuntha Dhama. Udayana got a son Naravahana from his wife Vasavadatta. He also ruled judiciously and finally, breathed his last. Naravahana's son from Asvamedhadatta was Ksemaka. Ks emaka also ruled and provided his subjects all amenities and care. During his regime, Mlecchas had started attacking the states and this whole world began to be subjugated by them. He then, visited Kalpagrama by virtue of his

अध्याय २९

श्लोक 12

स च राज्यस्थः प्रजाः परिपाल्य म्लेच्छाभिभूते जगति ज्ञानबलात् कलापग्रामम् आश्रितः

sa ca rājyasthaḥ prajāḥ paripālya mlecchābhibhūte jagati jñānabalāt kalāpagrāmam āśritaḥ

हिन्दी अर्थ

क्ररनिजजननीगोकुलपालकचतुर्भुजशङ्ख चक्र - जो अपने प्रिय भक्त अक्रूर, माता देवकी और गोकुलके गदापद्यतुलसीनवदलदामहारकेयूरकटकमुकुटा-

English

ST^TR: W ^ptrffT 3 T s?rf *rf% ^rfer rnhypriiri

अध्याय २९

श्लोक 13

यः श्रद्दधानः पठते शृणोति वा हरौ च भक्तिं चरितं महीभृताम् स संततिं प्राप्य विशुद्धकर्मकृद् दिवं समासाद्य वसेच् चिरं सुखी

yaḥ śraddadhānaḥ paṭhate śṛṇoti vā harau ca bhaktiṃ caritaṃ mahībhṛtām sa saṃtatiṃ prāpya viśuddhakarmakṛd divaṃ samāsādya vasec ciraṃ sukhī

हिन्दी अर्थ

पुराणपुरुषोत्तमः। उत्तमश्लोकः। लोकावासो वासुदेवः । श्रीदेवकीजठरसम्भूतः । भूतपतिविरञ्जि- नतचरणारविन्दः। वृन्दावनकृतकेलिगोपिकाजन- श्रमापहः । सततं सम्पादितसुजनकामः । कुन्दनिभ- विद्वजनवन्दितमिहै ते रूपमतिहृद्ममखिलेश्वरं

English

The man who either listens to or recites this account of the deeds and devotion for god pertaining to the above kings and who practically performs the great deeds, attains the heaven after his death and enjoys all pleasure there for long. Thus, the end of twentynineth chapter on account in Nrsimha Purana.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 29
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.