Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
30
अध्याय 30 / 68

Adhyaya 30

52 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ52 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३०

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे शंतनुसंततिवर्णनं नाम एकोनत्रिंशो ऽध्यायः ॥ नर्प् २९ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि भूगोलं द्विजसत्तमाः संक्षेपात् पर्वताकीर्णं नदीभिश् च समन्ततः

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe śaṃtanusaṃtativarṇanaṃ nāma ekonatriṃśo 'dhyāyaḥ || narp 29 || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhūgolaṃ dvijasattamāḥ saṃkṣepāt parvatākīrṇaṃ nadībhiś ca samantataḥ

हिन्दी अर्थ

स्थानाभिकामी तपसि स्थितोऽहं काचं विचिन्वन्निव दिव्यरत्र स्वामिन् कृतार्थोऽस्मि वरान्न याचे

English

A description of Dvipas and the heaven 3R: lit

अध्याय ३०

श्लोक 2

ःजम्बुप्लक्षशाल्मलकुशक्रौञ्चशाकपुष्करसंज्ञाः सप्त द्वीपाः ।ःलक्षयोजनप्रमाणाज् जम्बुद्वीपाद् उत्तरोत्तरद्विगुणाः ।ःलवणेक्षुरससुरासर्पिर्दधिदुग्धस्वच्छोदकसंज्ञैः परस्परं द्विगुणैः सप्तसमुद्रैर् वलयाकारैस् ते द्वीपाः परिधिष्ठिताः

ḥjambuplakṣaśālmalakuśakrauñcaśākapuṣkarasaṃjñāḥ sapta dvīpāḥ | ḥlakṣayojanapramāṇāj jambudvīpād uttarottaradviguṇāḥ | ḥlavaṇekṣurasasurāsarpirdadhidugdhasvacchodakasaṃjñaiḥ parasparaṃ dviguṇaiḥ saptasamudrair valayākārais te dvīpāḥ paridhiṣṭhitāḥ

हिन्दी अर्थ

कामान् न याचे स हि कोऽपि मूढो यः कल्पवृक्षात् तुषमात्रमिच्छेत् त्वां मोक्षबीजं शरणं प्रपन्नः

English

Suta said- O Brahmins, I will now describe the entire earth surrounded by the rivers and mountains from all directions.

अध्याय ३०

श्लोक 3

यो ऽसौ मनुपुत्रः प्रियव्रतो नाम स सप्तद्वीपाधिपतिर् बभूव ।तस्य अग्नीध्रादयो दश पुत्रा बभूवुः

yo 'sau manuputraḥ priyavrato nāma sa saptadvīpādhipatir babhūva | tasya agnīdhrādayo daśa putrā babhūvuḥ

हिन्दी अर्थ

रत्नाकरे देव सति स्वनाथे विभूषणं काचमयं न युक्तम्

English

R^tr-my u rair^i iphrigd tw : i

अध्याय ३०

श्लोक 4

ःत्रयः प्रव्रजिताः ।ःशिष्टानां सप्तानां सप्तद्वीपाः पित्रा दत्ताः ।ःतत्र जम्बुद्वीपाधिपतेर् अग्नीध्रस्य नव पुत्राः जाताः

ḥtrayaḥ pravrajitāḥ | ḥśiṣṭānāṃ saptānāṃ saptadvīpāḥ pitrā dattāḥ | ḥtatra jambudvīpādhipater agnīdhrasya nava putrāḥ jātāḥ

हिन्दी अर्थ

इमं वरं देववर प्रयच्छ पुनः पुनस्त्वामिदमेव याचे पालक हैं तथा जो अपनी चारों भुजाओंमें शङ्ख, चक्र, गदा, पद्म धारण किये नूतन तुलसीदलकी माला, मुक्ताहार, केयूर, कड़ा और मुकुट आदिसे विभूषित हैं, सुनन्दन आदि भगवद्भक्त जिन विश्वरूप हरिकी उपासना करते

English

RRR^<yg<iRf44(4^qtWK*#: tjttt

अध्याय ३०

श्लोक 5

नाभिः किंपुरुषश् चैव हरिवर्ष इलावृतः रम्यो हिरण्ययश् चैव कुरुर् भद्रश् च केतुमान्

nābhiḥ kiṃpuruṣaś caiva harivarṣa ilāvṛtaḥ ramyo hiraṇyayaś caiva kurur bhadraś ca ketumān

हिन्दी अर्थ

हैं, जो पुराण-पुरुषोत्तम हैं, पुण्ययशवाले हैं तथा समस्त लोकोंके आवास-स्थान वासुदेव हैं, जो देवकीके उदरसे प्रकट हुए हैं, भूतनाथ शिव तथा ब्रह्माजीने जिनके चरणारविन्दोंपर मस्तक झुकाया है, जो वृन्दावनमें की गयी लीलासे थकी हुई गोपियोंके श्रमको दूर करनेवाले हैं, सज्जनोंके मनोरथोंको जो सर्वदा पूर्ण किया करते हैं, ऐसी महिमावाले है सर्वेश्वर! जो कुन्दके समान उज्ज्वल शङ्क धारण करते हैं, जिसका चन्द्रमाके समान सुन्दर

English

^rtsTff ■Rgrpt: ftrwr qm

अध्याय ३०

श्लोक 6

ःनववर्षाः विभज्य पुत्रेभ्यः पित्रा दत्ता वनं प्रविशता ।ःअग्नीध्रीयं हिमाह्वयम् ।ःयस्याधिपतिर् नाभेः ऋषभः पुत्रो बभूव

ḥnavavarṣāḥ vibhajya putrebhyaḥ pitrā dattā vanaṃ praviśatā | ḥagnīdhrīyaṃ himāhvayam | ḥyasyādhipatir nābheḥ ṛṣabhaḥ putro babhūva

हिन्दी अर्थ

मुख है, सुन्दर नेत्र हैं तथा अत्यन्त मनोहर मुसकान है, ऐसे अत्यन्त हृदयहारी आपके इस रूपको, जो ज्ञानियोंद्वारा वन्दित है, मैं प्रणाम करता हूँ। मैं उत्तम स्थान प्रास करनेकी इच्छासे तपस्यामें प्रवृत्त हुआ और बड़े-बड़े मुनीश्वरोंके लिये भी जिनका दर्शन पाना असम्भव है, उन्हीं आप परमेश्वरका दर्शन पा गया-ठीक उसी तरह, जैसे काँचकी खोज करनेवाला कोई मनुष्य भाग्यवश दिव्य रत्न हस्तगत कर ले। स्वामिन्।

English

rrw <yj%rd.in trt snjg:11311

अध्याय ३०

श्लोक 7

ऋषभाद् भरतो भरतेन चिरकालं धर्मेण पालितत्वाद् इदं भारतं वर्षम् अभूत् ।ःइलावृतस्य मध्ये मेरुः सुवर्णमयश् चतुरशीतिसहस्राणि योजनानि तस्योच्छ्रायः ।ःषोडशसहस्रम् अप्य् अधस्ताद् अवगाढः ।ःतद्द्विगुणो मूर्ध्नि विस्तारः

ṛṣabhād bharato bharatena cirakālaṃ dharmeṇa pālitatvād idaṃ bhārataṃ varṣam abhūt | ḥilāvṛtasya madhye meruḥ suvarṇamayaś caturaśītisahasrāṇi yojanāni tasyocchrāyaḥ | ḥṣoḍaśasahasram apy adhastād avagāḍhaḥ | ḥtaddviguṇo mūrdhni vistāraḥ

हिन्दी अर्थ

मैं कृतार्थ हो गया, अब मैं कोई वर नहीं माँगता। हे नाथ! जिनका दर्शन अपूर्व है-पहले कभी उपलब्ध नहीं हुआ है, उन आपके चरणकमलोंका दर्शन पाकर अब मैं इन्हें छोड़ नहीं सकता। मैं अब भोगोंको याचना नहीं करूँगा; ऐसा कोई मूर्ख ही होगा,जो कल्पवृक्षसे केवल भूसी पाना चाहेगा ? देव! आज मैं मोक्षके कारणभूत आप परमेश्वरकी शरणमें आ पड़ा हुँ, अब बाह्य विषय- सुखोंको मैं नहीं भोग सकता। जब रत्नोंकी खान समुद्र

English

iRI: 3TslfarTT:l f?TRRt 3TRRT WShfT: fefT ^rTT:l IR 'dM&lyi(£|ikUlHl$IHl 3^3 W

अध्याय ३०

श्लोक 8

तन्मध्ये ब्रह्मणः पुरी ।ऐन्द्र्याम् इन्द्रस्य चामरावती ।आग्नेय्याम् अग्नेस् तेजोवती ।याम्यां यमस्य संयमनी ।नैरृत्यां निरृतेर् भयंकरी ।वारुण्यां वरुणस्य विश्वावती ।ःवायव्यां वायोर् गन्धवती ।ःउदीच्यां सोमस्य विभावरीति ।ःनववर्षान्वितं जम्बूद्वीपं पुण्यपर्वतैः पुण्यनदीभिर् अन्वितम्

tanmadhye brahmaṇaḥ purī | aindryām indrasya cāmarāvatī | āgneyyām agnes tejovatī | yāmyāṃ yamasya saṃyamanī | nairṛtyāṃ nirṛter bhayaṃkarī | vāruṇyāṃ varuṇasya viśvāvatī | ḥvāyavyāṃ vāyor gandhavatī | ḥudīcyāṃ somasya vibhāvarīti | ḥnavavarṣānvitaṃ jambūdvīpaṃ puṇyaparvataiḥ puṇyanadībhir anvitam

हिन्दी अर्थ

अपना मालिक हो जाय, तब काँचका भूषण पहनना कभी उचित नहीं हो सकता। अतः ईश! अब मैं दूसरा कोई वर नहीँ माँगता; आपके चरण-कमलोंमें मेरी सदा भक्ति बनी रहे, देववर! मुझे यही वर दीजिये। मैं बारंबार आपसे यही प्रार्थना करता हूँ

English

RTf 5 T: WTRPf ^HTfcT:!

अध्याय ३०

श्लोक 9

किंपुरुषादीन्य् अष्टवर्षाणि पुण्यवतां भोगस्थानानि साक्षाद् भारतवर्षम् एकं कर्मभूमिश् चातुर्वर्ण्ययुतम्

kiṃpuruṣādīny aṣṭavarṣāṇi puṇyavatāṃ bhogasthānāni sākṣād bhāratavarṣam ekaṃ karmabhūmiś cāturvarṇyayutam

हिन्दी अर्थ

श्रीसूतजी कहते हैं--इस प्रकार अपने दर्शनमात्रसे दिव्य ज्ञान प्राप्त करके स्तुति करते हुए ध्रुवको देखकर भगवानूने उससे कहा श्रीभगवानुवाच आराध्य विष्णुं किमनेन लब्धं

English

tctt ffw#5 *3*1^ idURimn

अध्याय ३०

श्लोक 10

तत्रैव कर्मभिः स्वर्गं कृतेः प्राप्स्यन्ति मानवाः मुक्तिश् चात्रैव निष्कामैः प्राप्यते ज्ञानकर्मभिः अधोगतिम् इतो विप्र यान्ति वै पापकारिणः

tatraiva karmabhiḥ svargaṃ kṛteḥ prāpsyanti mānavāḥ muktiś cātraiva niṣkāmaiḥ prāpyate jñānakarmabhiḥ adhogatim ito vipra yānti vai pāpakāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कालेन मां प्राप्स्यसि शुद्धभावः ममान्तिके या च सुनीतिरार्या

English

There are Jambu, Palaksa, Salmall,

अध्याय ३०

श्लोक 11

ये पापकारिणस् तान् विद्धि पातालतले नरके कोटिसमन्वितान्

ye pāpakāriṇas tān viddhi pātālatale narake koṭisamanvitān

हिन्दी अर्थ

श्रीविष्णुतद्धक्तसमागमं विभाति देवैरपि वन्द्यमानः। नुणां कीर्तनदर्शनाभ्या- मायुर्यशो वर्धयति श्रियं च

English

Kusa, Kraunca, Saka and Puskara- the seven continents on this earth. Jambudvlpa is as much as one lakh yojana long and Palaksa etc., other continents are

अध्याय ३०

श्लोक 12

ःअथ सप्त कुलपर्वताः कथ्यन्ते ।ःमहेन्द्रो मलयः शुक्तिमान् ऋष्यमूकः सह्यपर्वतो विन्ध्यः पारियात्रः ।ःइत्य् एते भारते कुलपर्वताः

ḥatha sapta kulaparvatāḥ kathyante | ḥmahendro malayaḥ śuktimān ṛṣyamūkaḥ sahyaparvato vindhyaḥ pāriyātraḥ | ḥity ete bhārate kulaparvatāḥ

हिन्दी अर्थ

अङ्कारकोऽपि शुक्रस्य तावन्माने व्यवस्थितः। लक्षद्वयं तु भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः श्रीभगवान् बोले--' धुवने विष्णुकी आराधना करके क्या पा लिया?' इस तरहका अपवाद लोगोंमें न फैल जाय। इसके लिये तुम अपने अभीष्ट सर्वोत्तम स्थानको ग्रहण करो, पुनः समय आनेपर शुद्धभाव हो तुम मुझे प्राप्त

English

These dvipas are surrounded by the oceans known as Lavana, Isurasa, Sura, Ghrta, Dadhi, Dugdha and Suddhodaka more than double as compared to the Dvipas.

अध्याय ३०

श्लोक 13

नर्मदा सुरसा ऋषिकुल्या भीमरथी कृष्णावेणी चन्द्रभागा ताम्रपर्णी इत्य् एताः सप्त नद्यः ।गङ्गा यमुना गोदावरी तुङ्गभद्रा कावेरी सरयूर् इत्य् एता महानद्यः पपघ्न्यः

narmadā surasā ṛṣikulyā bhīmarathī kṛṣṇāveṇī candrabhāgā tāmraparṇī ity etāḥ sapta nadyaḥ | gaṅgā yamunā godāvarī tuṅgabhadrā kāverī sarayūr ity etā mahānadyaḥ papaghnyaḥ

हिन्दी अर्थ

कर लोगे। मेरे प्रसादसे समस्त ग्रहॉके आधारभूत, कल्पवृक्ष और सब लोगोंके वन्दनीय होकर तुम और तुम्हारी माता आर्या सुनीति मेरै निकट निवास करोगे श्रीसूतजी कहते हैँ--इस प्रकार प्रत्यक्ष प्रकट हो, उपर्युक्त वरदानोंसे धुवका मनोरथ पूर्ण करके, भगवान् मुकुन्द धीरेसे अपना वह दिव्य रूप छिपा, बारंबार घूमकर उस भक्तकी ओर देखते हुए अपने वैकुण्ठधामको

English

Priyavrata, the son of Manu, was the king of these seven dvipas. He got Agridhra etc., then sons. The three sons among them were reluctant to the worldly affairs so they became recluses. The rest of the sons i.e., seven in number, got the dvipas one each from their father in partition. The nine sons of Agridhra ruled over the Jambudvlpa. Their names were- Nabhi, Kirnpurusa, Harivarsa, Ilavrta, Ramya, Hiranmaya, Kuru, Bhadra and Ketuman.

अध्याय ३०

श्लोक 14

जम्बुनाम्ना च विख्यातं जम्बुद्वीपम् इदं शुभम् लक्षयोजनविस्तीर्णम् इदं श्रेष्ठं तु भारतम्

jambunāmnā ca vikhyātaṃ jambudvīpam idaṃ śubham lakṣayojanavistīrṇam idaṃ śreṣṭhaṃ tu bhāratam

हिन्दी अर्थ

चले गये। इसी बीचमें देवताओंका समुदाय भगवान् विष्णु और उनके भक्तके उस समागमको देख हर्षके मारे तत्काल दिव्य पुष्प बरसाने और उस अविनाशी ध्रुवका स्तवन भी करने लगा। सुनीतिकुमार ध्रुव आज श्री और सम्मान--दोनोंसे सम्पन्न होकर देवताओंका भी वन्दनीय हो, शोभा पा रहा है। यह अपने दर्शन तथा गुणकीर्तनसे मनुष्योंकी आयु, यश तथा लक्ष्मीकी भी वृद्धि करता रहेगा॥ ९७--९९॥

English

^cRlf: xj^kt; frpTT ^tTT cr yfqywn

अध्याय ३०

श्लोक 15

ःऋक्षद्वीपादिपुण्या जनपदाः ।ःनिष्कामा ये स्वधर्मेण नरसिंहं यजन्ति ते तत्र निवसन्ति ।ःअधिकारक्षयान् मुक्तिं च प्राप्नुवन्ति

ḥṛkṣadvīpādipuṇyā janapadāḥ | ḥniṣkāmā ye svadharmeṇa narasiṃhaṃ yajanti te tatra nivasanti | ḥadhikārakṣayān muktiṃ ca prāpnuvanti

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार धुव भगवान् विष्णुके प्रसादसे दुर्लभ पद पा गया--यह कोई आश्चर्यकी बात नहीं है। उन गरुडवाहन भगवानूके प्रसन्न हो जानेपर भक्तोंके लिये कुछ भी दुर्लभ नहीं रह जाता। सूर्यमण्डलका जितना मान है, उससे दूना चन्द्रमण्डलका मान है। चन्द्रमण्डलसे पूरे दो लाख योजन दूर ऊपर नक्षत्रमण्डल है, नक्षत्रमण्डलसे भी दो लाख योजन ऊँचे बुधका स्थान है और बुधके भी स्थानसे उतनी ही दूरीपर शुक्रकी स्थिति

English

At the time of his departure to the forest on Vanaprastha, the king Agridhra divided the Jambudvlpa into nine segments and gave each son a segment so made. The segment adjoining the Himalaya was given to Agridhra (Nabhi). Subsequently, his son Rsabha became the ruler of this

अध्याय ३०

श्लोक 16

ःजम्ब्वाद्याः स्वादूदकान्ताः सप्त पयोधयः ।ःततः परा हिरण्मयी भूमिः ।ःततो लोकालोकपर्वतः एष भूर्लोकः

ḥjambvādyāḥ svādūdakāntāḥ sapta payodhayaḥ | ḥtataḥ parā hiraṇmayī bhūmiḥ | ḥtato lokālokaparvataḥ eṣa bhūrlokaḥ

हिन्दी अर्थ

है। शुक्रसे भी दो लाख योजन दूर मङ्गल है और मङ्गलसे दो लाख योजनपर देवपुरोहित बृहस्पतिका निवास है। बृहस्पतिसे भी दो लाख योजन ऊपर शनैश्चरका स्थान है। उन शनैश्चरसे दो लाख योजन ऊपर सप्तर्षियोंका मण्डल है। सप्तर्षि-मण्डलसे एक लाख योजन ऊपर ध्रुव स्थित है। साधुशिरोमणे! वह समस्त ज्योतिर्मण्डलका केन्द्र है॥ १००--१०५॥

English

RnahiH' spftrr tnrf?racciTfe

अध्याय ३०

श्लोक 17

अस्योपरि अन्तरिक्षलोकः ।खेचराणां रम्यस् तदूर्ध्वं स्वर्गलोकः

asyopari antarikṣalokaḥ | khecarāṇāṃ ramyas tadūrdhvaṃ svargalokaḥ

हिन्दी अर्थ

कालसंख्यां त्रिलोकस्य स करोति युगे युगे जनस्तपस्तथा सत्यमेतांल्लोकान् द्विजोत्तम। ब्रह्मणा मुनिशार्दूल विष्णुभक्तिविवर्धितः

English

giqoqt ctidid-Ucidi 3^i RliRd (4piRm(4 *4^ftiNid4u44dHM < Hi

अध्याय ३०

श्लोक 18

स्वर्गस्थानं महापुण्यं प्रोच्यमानं निबोधत भारते कृतपुण्यानां देवानाम् अपि चालयम्

svargasthānaṃ mahāpuṇyaṃ procyamānaṃ nibodhata bhārate kṛtapuṇyānāṃ devānām api cālayam

हिन्दी अर्थ

अधोगतैश्च भूर्लोकं द्योतते दीर्घदीधितिः सर्वपापहरः सूर्यः कर्ता त्रिभुवनस्य च। छत्रवत् प्रतिपश्येत मण्डलान्मण्डलं परम्

English

3ra>i(drmTl for xrrfR t my*Tf<ui:ii^oii 4 MNehTfiuiWf fofe MMIHdrt 33^1

अध्याय ३०

श्लोक 19

मध्ये पृथिव्याम् अद्रीन्द्रो भास्वान् मेरुर् हिरण्मयः योजनानां सहस्राणि चतुराशीतिम् उच्छ्रितः

madhye pṛthivyām adrīndro bhāsvān merur hiraṇmayaḥ yojanānāṃ sahasrāṇi caturāśītim ucchritaḥ

हिन्दी अर्थ

आदित्यमण्डलाधस्ताद् भुवर्लोकं प्रतिष्ठितम्। त्रैलोक्यस्येश्वरत्वं च विष्णुदत्तं शतक्रतोः लोकपालैः स सहितो लोकान् रक्षति धर्मतः। वसेत् स्वगे महाभाग देवेन्द्रः स तु कीर्तिमान् १११

English

Rsabha got a son Bharata. This country is known after his name as Bharatavarsa as he ruled that segment for many long years. At the middle of Ilavrta varsa, there is a golden mountain known as Meru. Its height is eighty four yojanas. It has been buried in the earth to the measurement of sixteen thousand yojana and the width of its peak is double than it i.e., thirty two yojanas. There is the city of Brahma in the middle, Amaravatl in the east, the city Tejovati of Agni at Agnikona (north east), Samyamani of Yama in the south, the city Bhayankarl of Nairrti in Nairrtyakona (south-west) Vivavatl of Varuna god in the west, Gandhavatl of wind god in Vayavyakona (southern east) and Vibhapuri of the moon god in the north. This Jambudvlpa consisting of nine segments is surrounded by holy mountains and rivers. Kimpurusa etc., eight varsa are the places of enjoyments for the people of great deeds. Only Bharatavarsa is the Karmaksetra comprising of the four varnas. The people in Bharatavarsa only will attain to heaven by virtue of their great deeds and the devotees going by route of knowledge, attain emancipation by virtue of their deeds performed without passions or attachments. O Brahmins, the evil-doers of this land fall to the mean positions directly. Hence, deem the evil-doers fell definitely in the hell at the nether region.

अध्याय ३०

श्लोक 20

प्रविष्टः षोडशाधस्ताद् धरण्यां धरणीधरः तावत्प्रमाणा पृथिवी पर्वतस्य समन्ततः

praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastād dharaṇyāṃ dharaṇīdharaḥ tāvatpramāṇā pṛthivī parvatasya samantataḥ

हिन्दी अर्थ

न तत्र तपते सूर्या न रात्रिर्न निशाकरः स्वर्लोकात्तु महलोंकः कोटिमात्रे व्यवस्थितः । ततो योजनमात्रेण द्विगुणो मण्डलेन तु

English

feat: mR-MU: siRct ^vPt4dl:ll^ll

अध्याय ३०

श्लोक 21

तस्य शृङ्गत्रयं मूर्ध्नि स्वर्गो यत्र प्रतिष्ठितः नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम्

tasya śṛṅgatrayaṃ mūrdhni svargo yatra pratiṣṭhitaḥ nānādrumalatākīrṇaṃ nānāpuṣpopaśobhitam

हिन्दी अर्थ

जनलोकः स्थितो विप्र पञ्चमो मुनिसेवितः। तत्रोपरि तपोलोकश्चतुर्भिः कोटिभिः स्थित: सत्यलोकोऽष्टकोटीभिस्तपोलोकोपरिस्थितः। सर्वे छत्राकृतिज्ञेया भुवनोपरिसंस्थिताः

English

The seven Kulaparvatas are- Mahendra, Malaya, Suktiman, Rsyamuka, Sahya, Vindhya and Pariyatra. These are Kulaprvatas in India. The seven rivers here are - Narmada, Surasa

अध्याय ३०

श्लोक 22

मध्यमं पश्चिमं पूर्वं मेरोः शृङ्गाणि त्रीणि वै मध्यमं स्फाटिकं शृङ्गं वैडूर्यमणिकामयम्

madhyamaṃ paścimaṃ pūrvaṃ meroḥ śṛṅgāṇi trīṇi vai madhyamaṃ sphāṭikaṃ śṛṅgaṃ vaiḍūryamaṇikāmayam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मलोकाद्विष्णुलोको द्विगुणश्च व्यवस्थित: । वाराहे तस्य माहात्म्यं कथितं लोकचिन्तकैः ब्रह्माण्डात् परमः साक्षात्रिलेप: पुरुषः स्थित:

English

Candrabhaga and Tamraparnl. The six rivers i.e., Gaiiga

अध्याय ३०

श्लोक 23

इन्द्रनीलमयं पूर्वं माणिक्यं पश्चिमं स्मृतम् योजनानां सहस्राणि नियुतानि चतुर्दश

indranīlamayaṃ pūrvaṃ māṇikyaṃ paścimaṃ smṛtam yojanānāṃ sahasrāṇi niyutāni caturdaśa

हिन्दी अर्थ

लोकस्य , संस्थानकरोऽप्रमेयो विष्णुर्नुसिंहो नरदेवपूजितः। युगे युगे विष्णुरनादिमूर्तिमा- नास्थाय विश्वं परिपाति दुष्टहा विप्रवर! सूर्यदेव स्वभावतः अपनी किरणोंद्वारा नीचे तथा ऊपरके लोकोंमें ताप पहुँचाते हैं। वे ही प्रत्येक युगमें त्रिभुवनकी कालसंख्या निश्चित करते हैं। द्विजोत्तम! मुनिश्रेष्ठ! ब्रह्माजीके द्वारा विष्णुभक्तिसे अभ्युदयको प्राप

English

Yamuna, Godavari, Tungabhadra, Kaverl and Sarayu are capable of sweeping the

अध्याय ३०

श्लोक 24

उच्छ्रितं मध्यमं शृङ्गं स्वर्गो यत्र त्रिविष्टपः अप्रभान्तरितं शृङ्गं मूर्ध्नि छत्राकृति स्थितम्

ucchritaṃ madhyamaṃ śṛṅgaṃ svargo yatra triviṣṭapaḥ aprabhāntaritaṃ śṛṅgaṃ mūrdhni chatrākṛti sthitam

हिन्दी अर्थ

होकर सूर्य अपनी ऊर्ध्वगत किरणोंसे ऊपरके जन, तप तथा सत्य लोकोंमें गमी पहुँचाते हैं और अधोगत किरणोंसे भूलोकको प्रकाशित करते हैं समस्त पापोंको हरनेवाले सूर्यदेव त्रिभुवनकी सृष्टि करते हैं। वे छत्रकी भाँति स्थित हो एक मण्डलसे दूसरे मण्डलको दर्शन देते और प्रकाशित करते हैं। सूर्यमण्डलके नीचे भुवर्लोक प्रतिष्ठित है। तीनों भुवनोंका आधिपत्य

English

This beautiful Jambudvlpa is famous for Jambu (Jamuna fruit) and it is as lengthy as one lakh yojana. This Bharatavarsa is the best place in this continent.

अध्याय ३०

श्लोक 25

पूर्वम् उत्तरशृङ्गाणाम् अन्तरं मध्यमस्य च त्रिविष्टपो नाकपृष्ठे ह्य् अप्सराः सन्ति निर्वृताः

pūrvam uttaraśṛṅgāṇām antaraṃ madhyamasya ca triviṣṭapo nākapṛṣṭhe hy apsarāḥ santi nirvṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुने शतक्रतु इन्द्रको दे रखा है। वे समस्त लोकपालोंके साथ धर्मपूर्वक लोकोंकी रक्षा करते हैं। महाभाग! वे यशस्वी देवेन्द्र स्वर्गलोकमें निवास करते हैं। मुने! इन सात लोकोंसे नीचे यह प्रभापूर्ण पाताललोक स्थित है, ऐसा आप जानें। वहाँ न सूर्यका ताप है, न चन्द्रमाका प्रकाश, न दिन है न रात। द्विजश्रेष्ठ! पातालवासी जन दिव्यरूप धारण करके सदा अपने तेजसे प्रकाशित होते हुए तपते हैं। स्वर्गलोकसे करोड़ योजन ऊपर महर्लोक स्थित

English

Tikcjlril: W^chHI: W cPT: W ^Rt:i cFTt e^cblHlchMcjd:I

अध्याय ३०

श्लोक 26

आनन्दो ऽथ प्रमोदश् च स्वर्गशृङ्गे तु मध्यमे श्वेतश् च पौष्टिकश् चैव उपशोभनमन्मथौ

ānando 'tha pramodaś ca svargaśṛṅge tu madhyame śvetaś ca pauṣṭikaś caiva upaśobhanamanmathau

हिन्दी अर्थ

है। है विप्र! उससे दूने दो करोड़ योजनपर मुनिसेवित जनलोक, जो पाँचवाँ लोक है, स्थित है। उससे चार करोड़ योजन ऊपर तपोलोककी स्थिति है। तपोलोकसे ऊपर आठ करोड़ योजनपर सत्यलोक (ब्रह्मलोक) स्थित है। ये सभी भुवन एक-दूसरेके ऊपर छत्रकी भाँति स्थित हैं। ब्रहलोकसे सोलह करोड़ योजनपर विष्णुलोककी स्थिति है। लोकचिन्तकोंने वाराहपुराणमें उसके माहात्म्यका वर्णन किया है। द्विजश्रेष्ठ! इसके आगे परम पुरुषकी स्थिति है,

English

Aksadvlpa etc., are the holy countries. The people abiding their respective varnas and doing worship of god Nrsimha, only reside in those countries. On diminishing of the right acquired by virtue of their deeds, they attain to the emancipation also. From Jambudvlpa to Suddhodaka, there are seven continents in all and these are surrounded by seven seas. Beyond this, there is a golden land, then Lokaloka mountain onwards and all this is called Bhuloka or the earth

अध्याय ३०

श्लोक 27

आह्लादः स्वर्गराजा वै स्वर्गशृङ्गे तु पश्चिमे निर्ममो निरहंकारः सौभाग्यश् चातिनिर्मलः

āhlādaḥ svargarājā vai svargaśṛṅge tu paścime nirmamo nirahaṃkāraḥ saubhāgyaś cātinirmalaḥ

हिन्दी अर्थ

जो ब्रह्माण्डसे विलक्षण साक्षात् परमात्मा हैं। इस प्रकार जाननेवाला मनुष्य तप और ज्ञानसे युक्त होकर पशुपाश (अविद्या-बन्धन)-से मुक्त हो जाता है॥ १०९-११८/॥ अनघ! इस प्रकार मैने तुम्हें भूगोलकी स्थिति बतलायी। जो पुरुष सम्यक् प्रकारसे इसका ज्ञान रखता है, वह परम गतिको प्राप्त होता है। मनुष्यों और देवताओंसे पूजित नृसिंहस्वरूप अप्रमेय भगवान् विष्णु लोककी रक्षा करनेवाले

English

ra n i^ re Ttfr gu - 4 fr amR forera i ■htcI ^JcppiHi eJcfRmft wvbp{iiun vm #smqM wr W|wr:i qtoTCRT rJWJ[IVlUdi|f^d:II^H dWrtimuii ijfacft WRT:IR°II

अध्याय ३०

श्लोक 28

स्वर्गाश् चैव द्विजश्रेष्ठ पूर्वशृङ्गे समास्थितः एकविंशानि स्वर्गा वै निविष्टा मेरुमूर्धनि

svargāś caiva dvijaśreṣṭha pūrvaśṛṅge samāsthitaḥ ekaviṃśāni svargā vai niviṣṭā merumūrdhani

हिन्दी अर्थ

हैं। वे अनादि मूर्तिमान् परमेश्वर प्रत्येक युगमें शरीर धारणकर दुष्टोंका वध करके विश्वका पालन करते हैं इति श्रीनरसिंहपुराणे एकत्रिंशोऽध्यायः

English

There is space above the earth or environment. It is most comfortable for the acrobats or the space creatures. Now, the description on the heaven is given. Listen to it patiently. The people who have performed great deeds in India they along with gods reside in the heaven. The mountain king, Meru is located in the middle of the earth. It is of golden lustre and shines the earth adjoining. It is as high as eighty four thousand yojana and its portion of sixteen thousand yojana has been buried below the earth. It is surrounded by the land of the same measurement.

अध्याय ३०

श्लोक 29

अहिंसादानकर्तारो यज्ञानं तपसां तथा तत् तेषु निवसन्ति स्म जनाः क्रोधविवर्जिताः

ahiṃsādānakartāro yajñānaṃ tapasāṃ tathā tat teṣu nivasanti sma janāḥ krodhavivarjitāḥ

हिन्दी अर्थ

सहस्त्रानीक-चरित्र; श्रीनृसिंह-पूजनका माहात्म्य सहस्त्रानीक-चरित्र; श्रीनृसिंह-पूजनका

English

cprt irfcr wff sraiw: i •qsqpft T#cpj ^TCT: ^Tflfcri Tlfw tl ttkitt RtfifoR %fofuic}tfWTimil ^4irFF-i Tcf HTforaRT TtpPTI

अध्याय ३०

श्लोक 30

जलप्रवेशे चानन्दं प्रमोदं वह्निसाहसे भृगुप्रपाते सौख्यं च रणं चैवास्य निर्मलम्

jalapraveśe cānandaṃ pramodaṃ vahnisāhase bhṛguprapāte saukhyaṃ ca raṇaṃ caivāsya nirmalam

हिन्दी अर्थ

सहरस्त्रानीकोऽभिषिक्तो निजराज्ये द्विजोत्तमैः । पालयामास धर्मेण राज्यं स तु नृपात्मजः भक्तिर्बभूव देवेशे नरसिंहे सुरोत्तमे

English

RTgTTTf&T M^cilPl r|d'<JvH 13 311 3fept TRzrh '?5 7 T wft BttrtTprfrh ^ -qj&r Rvt^m i y y

अध्याय ३०

श्लोक 31

अनाशके तु संन्यासे मृतो गच्छेत् त्रिविष्टपम् ऋतुयाजी नाकपृष्ठं अग्निहोत्री च निर्वृतिम्

anāśake tu saṃnyāse mṛto gacchet triviṣṭapam ṛtuyājī nākapṛṣṭhaṃ agnihotrī ca nirvṛtim

हिन्दी अर्थ

तं द्रष्टुमागतः साक्षाद्विष्णुभक्त भृगुः पुरा। अर्घ्यपाद्यासनै राजा तमभ्यर्च्यांब्रवीदिदम् पावितोऽहं मुनिश्रेष्ठ साम्प्रतं तव दर्शनात्। त्वह्दर्शनमपुण्यानां कलावस्मिन् सुदुर्लभम्

English

Rtfo II There are three ridges upside the Meru mountain where the abode of heaven is situated. Those heavenly ridges of Meru are

अध्याय ३०

श्लोक 32

तडागकूपकर्ता च लभते पौष्टिकं द्विजः सुवर्णदायी सौभाग्यं लभन् स्वर्गं तपः फलम्

taḍāgakūpakartā ca labhate pauṣṭikaṃ dvijaḥ suvarṇadāyī saubhāgyaṃ labhan svargaṃ tapaḥ phalam

हिन्दी अर्थ

नरसिंहं प्रतिष्ठाप्य देवदेवं सनातनम्। आराधयितुमिच्छामि विधानं तत्र मे वद अवतारानशेषांश्र देवदेवस्य चक्रिणः। श्रोतुमिच्छामि सकलांस्तान् पुण्यानपि मे वद

English

The three ridges are known as middle, west and east ridges. The middle ridge is made of Sphatika and Vaidurya gem. The east ridge is made of Indranila and the west ridge is made of precious stones. The middle ridge is at an altitude of fourteen lakh fourteen thousand yojana and the heaven Trivistapa is located there. The east ridge of umbrella feature on the mountain Meru. Amid the middle ridge and east ridge, there is dense darkness. It is located just in the middle of the middle ridge and the west ridge. The beautiful Apsaras live in the

अध्याय ३०

श्लोक 33

शीतकाले महावह्निं प्रज्वालयति यो नरः सर्वसत्त्वहितार्थाय स्वर्गं सो ऽप्सरसं लभेत्

śītakāle mahāvahniṃ prajvālayati yo naraḥ sarvasattvahitārthāya svargaṃ so 'psarasaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

हरौ भक्तिं करोत्यत्र नृसिंहे चातिभक्तिमान् स्वभावाद्यस्य भक्तिः स्यान्नरसिंहे सुरोत्तमे। तस्यारयः प्रणश्यन्ति कार्यसिब्द्रश्च जायते

English

II The heaven situated on the middle ridge of Meru is full of pleasure and amenities. Sveta, Paustika, Upasobhana and Kama as also the king of heaven Alhada reside on the west ridge. O the great Brahmin, the heavens namely, Nirmama, Niraharhkara, Saubhagya and Atinirmala are situated on the east ridge. There are twenty one heavens situated on the peak of the mountain Meru. The people observing Ahirnsa (non¬ violence) in principle, generous, performers of offerings and resolute to penance as also away from the anger only reside in these

अध्याय ३०

श्लोक 34

हिरण्यगोप्रदाने हि निरहंकारम् आप्नुयात् भूमिदानेन शुद्धेन लभते शान्तिकं पदम्

hiraṇyagopradāne hi nirahaṃkāram āpnuyāt bhūmidānena śuddhena labhate śāntikaṃ padam

हिन्दी अर्थ

तेन ते निखिलं वक्ष्ये शृणुष्वैकाग्रमानसः यः कुर्याच्छोभनं वेश्म नरसिंहस्य भक्तिमान्। स सर्वपापनिर्मुक्तो विष्णुलोकमवाप्नुयात्

English

3tw^« f 'R^rm Tjtrt WfafamiH i 'th^Nl '-Rchijid ^ idjidH) ^ qn

अध्याय ३०

श्लोक 35

रौप्यदानेन स्वर्गं तु निर्मलं लभते नरः अश्वदानेन पुण्याहं कन्यादानेन मङ्गलम्

raupyadānena svargaṃ tu nirmalaṃ labhate naraḥ aśvadānena puṇyāhaṃ kanyādānena maṅgalam

हिन्दी अर्थ

प्रतिमां लक्षणोपेतां नरसिंहस्य कारयेत्। स सर्वपापनि्मुक्तो विष्णुलोकमवाप्नुयात् भरद्वाजजी बोले--सूतजी! अब मैं सहस्रानीकका चरित्र और भगवान् विष्णुके अवतारोंकी कथा सुनना चाहता हूँ; महामते! कृपा करके वह मुझसे कहिये

English

wsTwrgraf *r vmtr Ttfeg; fer:i ^e|uR'|ift Trh7F?t cTO^f cPT: TE?f^ll?9ll yftdchl^ JI-rc)M4lfd ^TT:I «4Rrc<^dl«lk TcPf TfattHTT vl^ll^ll %{u<jjn«d;A f% fni^Koi^i^

अध्याय ३०

श्लोक 36

द्विजेभ्यस् तर्पणं कृत्वा दत्त्वा वस्त्राणि भक्तितः श्वेतं तु लभते स्वर्गं यत्र गत्वा न शोचते

dvijebhyas tarpaṇaṃ kṛtvā dattvā vastrāṇi bhaktitaḥ śvetaṃ tu labhate svargaṃ yatra gatvā na śocate

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा--ब्रह्मन्! बहुत अच्छा, अब मैं बुद्धिमान् सहस्नानीकके चरित्रका और भगवानूके अवतारोंका वर्णन करूँगा, सुनिये राजकुमार सहस्रानीकको जब उत्तम ब्राह्मणोंने उसके राज्यपर अभिषिक्त कर दिया, तब वे धर्मपूर्वक राज्यका पालन करने लगे। राज्यके पालनमें लगे हुए बुद्धिमान् राजकुमारकी देवेश्वर, देवश्रेष्ठ भगवान् नृसिंहमें भक्ति हो

English

<1uidHH wf jj fofcr rTO^ ^T:l 3i7<r<i^ cb-ui^H wnpismi

अध्याय ३०

श्लोक 37

कपिलागोप्रदानेन परमार्थे महीयते गोवृषस्य प्रदानेन स्वर्गं मन्मथाम् आप्नुयात्

kapilāgopradānena paramārthe mahīyate govṛṣasya pradānena svargaṃ manmathām āpnuyāt

हिन्दी अर्थ

गयी। पूर्वकालमें एक बार उन विष्णुभक्त नरेशका दर्शन करनेके लिये स्वयं भृगुजी आये। राजाने अर्घ्य, पाद्य और आसनादिके द्वारा भूगुजीका सम्मान करके उनसे यह कहा--'मुनिश्रेष्ठ! इस समय मैं आपके दर्शनसे पवित्र हो गया। जिन्होंने पुण्य नहीँ किया है, ऐसे मनुष्योंक लिये इस कलियुगमें आपका दर्शन परम दुर्लभ है। मैं सनातन देवदेव नरसिंहकी स्थापना करके उनकी आराधना करना चाहता हूँ, आप कृपया मुझे

English

The people attain to the heaven Ananda who abandon their breathings (Pranas) by drowning for the sake of their duty. The people attain to Pramoda heaven who similarly offer their bodies fearlessly to the fire for philanthropic causes. Saukhya is obtained as a result of sacrifice made as to jump from the peak of a mountain for the sake of protection of the humanity. The people who do mytrdom for the cause of a nation while fighting against the enemy, get the Nirmala (or Atinirmala) heaven to reside. The people attaining death in the state of reclusion, resolution or 'upavasa, move to the heaven Trivistapa. The people attain Nakaprtha and Nirvrti heavens who perform the offering Srauta and Agnihotra. Paustika heaven is obtained if the man has constructed ponds and wells while in earthly living. Saubhagya is obtained to reside when the man has donated gold during his earthly living. The man who arranges wood for burning and relieving the public from the waves of shivering cold attains to Apsara heaven. The donor of gold and cows attains to Nirahamkara heaven.

अध्याय ३०

श्लोक 38

माघमासे सरित्स्नायी तिलधेनुप्रदस् तथा छत्रोपानहदाता च स्वर्गं यात्य् उपशोभनम्

māghamāse saritsnāyī tiladhenupradas tathā chatropānahadātā ca svargaṃ yāty upaśobhanam

हिन्दी अर्थ

इसका विधान बतायें। तथा मैं देवदेव श्रीहरिके सम्पूर्ण अवतारोंको भी सुनना चाहता हूँ; अतः आप उन सभी पुण्यावतारोंकी कथा मुझसे कहिये'॥ ३--८॥ भृगुजी बोले-राजकुमार! सुनो; इस कलियुगमें कोई भी भगवान् नृसिंहके प्रति अत्यन्त भक्तिभाव रखकर उनकी आराधना नहीं कर रहा है। देववर भगवान् नृसिंहमें जिसकी स्वभावतः भक्ति हो जाती है, उसके सारे शत्रु

English

The man attains Santika heaven who donates land with reverence and for the common cause. The donor of silver attains to Nirmala heaven. Punyaha heaven is availed of if horses are donated and Mangala heaven by virtue of Kanyadana (by entrusting daughter to her husband through solemnised marriage). The Sveta heaven is attained when Brahmins are duly offered food and clothes. He seldom suffers from agony after availing of that heaven.

अध्याय ३०

श्लोक 39

देवतायतनं कृत्वा द्विजशुश्रूषकस् तथा तीर्थयात्रापरश् चैव स्वर्गराजे महीयते

devatāyatanaṃ kṛtvā dvijaśuśrūṣakas tathā tīrthayātrāparaś caiva svargarāje mahīyate

हिन्दी अर्थ

नष्ट हो जाते हैं और उसे प्रत्येक कार्यमें सिद्धि प्रास होती है। इस पाण्डुवंशमें तुम ही श्रेष्ठ पुरुष और भगवानूके अत्यन्त भक्त हो; अतः तुमसे मैं तुम्हारी पूछी हुई सब बातें बताऊँगा; एकाग्रचित्त होकर सुनो जो भक्तिपूर्वक नृसिंहदेवका सुन्दर मन्दिर निर्माण कराता है, वह सब पापोंसे मुक्त होकर भगवान् विष्णुके लोकमें स्थान पाता है। जो भगवान् नुसिंहकी सुन्दर लक्षणोसे युक्त प्रतिमा बनवाता है, वह सब

English

mymt) trfTrRra) (deduct win dl«SyidlMt^d wkw RfRRtll^ll

अध्याय ३०

श्लोक 40

एकान्नभोगी यो मर्त्यो नक्तभोगी च नित्यशः उपवासी त्रिरात्राद्यैः शान्तः स्वर्गं शुभं लभेत्

ekānnabhogī yo martyo naktabhogī ca nityaśaḥ upavāsī trirātrādyaiḥ śāntaḥ svargaṃ śubhaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

पापोंसे छुटकारा पाकर विष्णुलोकको जाता है। प्रतिष्ठां नरसिंहस्य यः करोति यथाविधि। निष्कामो नरशार्दूल देहबाधात् प्रमुच्यते

English

fa'tMlir: vWcpi'tf oil

अध्याय ३०

श्लोक 41

सरित्स्नायी जितक्रोधो ब्रह्मचारी दृढव्रतः निर्मलं स्वर्गम् आप्नोति यथाभूतहिते रतः विद्यादानेन मेधावी निरहंकारम् आप्नुयात्

saritsnāyī jitakrodho brahmacārī dṛḍhavrataḥ nirmalaṃ svargam āpnoti yathābhūtahite rataḥ vidyādānena medhāvī nirahaṃkāram āpnuyāt

हिन्दी अर्थ

तस्य कामाः प्रसिध्यन्ति परमं पदमाप्नुयात् ब्रह्मादयः सुराः सर्वे विष्णुमाराध्य ते पुरा।

English

The donor of Kapila cows enjoys the pleasure of living in Paramartha heaven. Manmatha heaven is obtained for living when ones best ox is donated. Upasobhana heaven is obtained by virtue of regular bathe in a river particularly in the month of Magha, donation of the cow consisting mole as also umbrella and shoe. The king of heaven Alhada is obtained if the man has constructed a temple, served the Brahmins and did pilgrimage during his life time. Subha heaven is obtained if the man survives on a single cereal, single diet that too at night and observes the fasts as Triratra etc., during his life on the earth. Nirmala heaven is obtained by a man who takes a dip in a river, checks on anger

अध्याय ३०

श्लोक 42

येन येन हि भावेन यद् यद् दानं प्रयच्छति तत् तत् स्वर्गम् अवाप्नोति यद् यद् इच्छति मानवः

yena yena hi bhāvena yad yad dānaṃ prayacchati tat tat svargam avāpnoti yad yad icchati mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वं स्वं पदमनृप्राताः केशवस्य प्रसादतः ते ते विष्णुं समाराध्य स्वर्गलोकमितो गताः

English

Brahmacarl (who observes Brahma) and philanthropist. The heaven Nirahamkara is obtained when a scholar educates others for no reward or fee.

अध्याय ३०

श्लोक 43

चत्वारि अतिदानानि कन्या गौर् भूः सरस्वती नरकाद् उद्धरन्त्य् एते जयवाहनदोहनात्

catvāri atidānāni kanyā gaur bhūḥ sarasvatī narakād uddharanty ete jayavāhanadohanāt

हिन्दी अर्थ

यस्तु पूजयते नित्यं नरसिंहं सुरेश्वरम्। स स्वर्गमोक्षभागी स्यान्नात्र कार्या विचारणा

English

4nr ft srrar giRR wgsfai tRanir 3rftcjRTft gpgr tW: trofti

अध्याय ३०

श्लोक 44

यस् तु सर्वाणि दानानि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति संप्राप्य न निवर्तेत स्वर्गं शान्तम् अनामयम्

yas tu sarvāṇi dānāni brāhmaṇebhyaḥ prayacchati saṃprāpya na nivarteta svargaṃ śāntam anāmayam

हिन्दी अर्थ

अर्चनान्नरसिंहस्य प्राप्स्यसे स्वाभिवाञ्छितम् विधिवत्स्थापयेद्यस्तु कारयित्वा जनार्दनम्

English

TWil^Rcdcl ^hdT^gt^TRIl'i^ll ycdfri TRrhr ■jn^Qi'ct: truw&frn WTO T frrfa wf ?IIRiRWq^||'i{^||

अध्याय ३०

श्लोक 45

शृङ्गे तु पश्चिमे यत्र ब्रह्मा तत्र स्थितः स्वयम् पूर्वशृङ्गे स्वयं विष्णुः मध्ये चैव शिवः स्थितः

śṛṅge tu paścime yatra brahmā tatra sthitaḥ svayam pūrvaśṛṅge svayaṃ viṣṇuḥ madhye caiva śivaḥ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

न तु निर्गमनं तस्य विष्णुलोकाद् भवेन्नप नरो नृसिंहं तमनन्तविक्रमं

English

Tgf <T tfrot m 1UT cR fwr: fgRJ: W *Nr ftre: fwill'Shll

अध्याय ३०

श्लोक 46

अतः परं तु विप्रेन्द्र स्वर्गाध्वानम् इमं शृणु विमलं विपुलं बुद्धम् उपर्य् उपरि संस्थितः

ataḥ paraṃ tu viprendra svargādhvānam imaṃ śṛṇu vimalaṃ vipulaṃ buddham upary upari saṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

नरश्रेष्ठ! जो निष्कामभावसे नृसिंहदेवकी विधिवत् प्रतिष्ठा करता है, वह हैहिक दुःखोंसे मुक्त हो जाता है। जो भगवान् नृसिंहकी स्थापना करके सदा उनकी पूजा करता है, उसके सब मनोरथ पूर्ण होते हैं तथा वह परम पदको प्राप्त कर लेता है। ब्रह्मादि सभी देवता पूर्वकालमें भगवान् विष्णुकी आराधना करके उनके प्रसादसे अपने- अपने लोकको प्राप्त हुए थे। राजन्! मांधाता आदि जो- जो प्रधान नरेश हो गये हैं, वे सभी भगवान् विष्णुकी

English

A man according to his spirit and desire for fruit attached while donating something, obtains the heavens of that nature. Donation of daughter, cow, land and learning is called Alidana. The donor avails accession to from the hell if these four are donated with reverence by him. Moreover, the evils attached due to riding on a bull and milking the cow also are swept away by virtue of such donations. The man who donates all kinds of things available with him, attains to the peaceful and the heaven free from ailments and seldom returns from there. He himself resides at the west ridge of the Meru where god Brahma is enshrined. God Visnu is enshrined at its east ridge and god Siva at the middle ridge.

अध्याय ३०

श्लोक 47

प्रथमे तु कुमारस् तु द्वितीये मातरः स्थितः तृतीये सिद्धगन्धर्वास् तुर्ये विद्याधरा द्विज

prathame tu kumāras tu dvitīye mātaraḥ sthitaḥ tṛtīye siddhagandharvās turye vidyādharā dvija

हिन्दी अर्थ

आराधना करके यहासे स्वर्गलोकको चले गये। जो सुरेश्वर नृसिंहका प्रतिदिन पूजन करता है, वह स्वर्ग और मोक्षका भागी होता है-इसमें अन्यथा विचार करनेकी आवश्यकता नहीं है। इसलिये तुम भी प्रतिज्ञापूर्वक एकचित्त होकर जीवनपर्यन्त भगवान् नूसिंहकी पूजा करते हुए अपना मनोरथ प्राप्त करोगे। नृप! जो भगवान् जनार्दनकी प्रतिमा बनवाकर विधिवत् उसकी स्थापना करता है, उसका विष्णुलोकसे कभी निष्क्रमण नहीं

English

3TcT: tr f fatRS WhfaHftRT ^RJI fopR fg^r ^rpRfrfr TTfw.-ii'i^ii wir ct chRKRt ferft trmr: fwri:i gtftg feptraf femRT fet: 1n TFRRtW iTTOf f4TcTRTcT:l wr rdtoiihidtr uMtrgwrRRi f TOT ^ 3TTferr TrfsnrS,£ II

अध्याय ३०

श्लोक 48

पञ्चमे नागराजा च षष्ठे तु विनतासुतः सप्तमे दिव्यपितरो धर्मराजस् तथाष्टमे नवमे तु तथा दक्ष आदित्यो दशमे पथि

pañcame nāgarājā ca ṣaṣṭhe tu vinatāsutaḥ saptame divyapitaro dharmarājas tathāṣṭame navame tu tathā dakṣa ādityo daśame pathi

हिन्दी अर्थ

होता। यदि मनुष्य उन अनन्त विक्रमशाली भगवान् नरसिंहकी, जिनके चरण-कमलोंकी देवता तथा असुर, दोनों ही पूजा करते हैं, विधिवत् स्थापना करके भक्तिपूर्वक पूजा करे तो वह साक्षात् परमेश्वर भगवान् विष्णुको प्रयाति साक्षात् परमेश्वरं हरिम्॥ २१ प्राप्त कर लेता है॥ १२-२१॥.

English

O the crown of Brahmin, listen to me about the Nirmala and Vimala route that lead to heaven hereinafter. There are ten routes leading to heaven and these are duly arranged one above another. On the first route, there is Kumara Karttikeya and Matrkas on the other. Similarly, Siddha- Gandharvas on the three, Vidyadharas on the fourth, king serpent on the fifth, Garuda, son of Vinata on the sixth, divine Pitras on the seventh, the king of Dharma on the eighth, Daksa on the ninth and Aditya is enshrined on the tenth route.

अध्याय ३०

श्लोक 49

भूर्लोकाच् छतसहस्राद् ऊर्ध्वं चरति भास्करः योजनानां सहस्रे द्वे विष्टम्भनसमं ततः

bhūrlokāc chatasahasrād ūrdhvaṃ carati bhāskaraḥ yojanānāṃ sahasre dve viṣṭambhanasamaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीनरसिंहपुराणे सहस्रानीक चरिते द्वात्रिंशो5 ध्यायः भगवानके मन्दिरमें झाडू देने और उसको 'लीपनेका महान् फल--राजा जयध्वजकी कथा

English

gfjRRT cRT-.ll'ar^ II %trr tiRuu^r tt4fgig strtrrt: i wggf totf? rpJrt gro ■q^RgpRrarsn trt frosft street: i i h o 11 sroi| vgiRWrdi ert TOft street:!

अध्याय ३०

श्लोक 50

त्रिगुणं परिणाहेन सूर्यबिम्बं प्रमाणतः सोमपुर्यां विभावर्यां मध्याह्ने चार्यमा यदा महेन्द्रस्यामरावत्यां तदा तिष्ठति भास्करः

triguṇaṃ pariṇāhena sūryabimbaṃ pramāṇataḥ somapuryāṃ vibhāvaryāṃ madhyāhne cāryamā yadā mahendrasyāmarāvatyāṃ tadā tiṣṭhati bhāskaraḥ

हिन्दी अर्थ

सम्मार्जनकरो यश्च नरसिंहस्य मन्दिरे। शुद्धोदकेन यत्पुण्यं स्रापिते केशवे भवेत्।

English

sfE TRfjjRT ^lr4c( U14 cl I TRTI

अध्याय ३०

श्लोक 51

मध्याह्ने त्व् अमरावत्यां यदा भवति भास्करः तदा संयमने याम्ये तत्रोद्यंस् तु प्रदृश्यते

madhyāhne tv amarāvatyāṃ yadā bhavati bhāskaraḥ tadā saṃyamane yāmye tatrodyaṃs tu pradṛśyate

हिन्दी अर्थ

राजा बोले--भगवन्! मैं आपके प्रसादसे भगवान्के पूजनकी पावन विधिको विशेषरूपसे यथावत् सुनना चाहता हूँ; कृपया आप मुझे विस्तारसे बतायें। भगवान् नृसिंहके मन्दिरमें जो झाड़ देता है वह तथा जो उसे तद्वदुपलेपनकृन्नरः॥ २ लीपता-पोतता है, वह पुरुष किस पुण्यको प्राप्त करता

English

The god Sun moves at an altitude of one lakh two thousand yojana measured from the earth. The spot for his stay has been there at that altitude and the expanse of sun- orbit covers the distance as much as three times more than that altitude. The sun appears rising at Amaravat! at the time when it exists at noon in Vibhavarl, the realm of Moon. It further seems arising in Samyamani, the city of Yama when he exists at noon in Amaravat!. God sun always revolves round Meru mountain. He is stable at the premise of (axis of) Dhruva (the pole). Valakhilya etc., hermits pray at the time of his rising.

अध्याय ३०

श्लोक 52

मेरुं प्रदक्षिणं कुर्वन् भात्य् एव सविता सदा ध्रुवाधारस् तथोत्तिष्ठन् वालिखिल्यादिभिः स्तुतः

meruṃ pradakṣiṇaṃ kurvan bhāty eva savitā sadā dhruvādhāras tathottiṣṭhan vālikhilyādibhiḥ stutaḥ

हिन्दी अर्थ

है? केशवको शुद्ध जलसे स्नान करानेपर कौन-सा पुण्य कर्पूरागुरुतोयेन मिश्रेण स्नापितेन च

English

Thus, the end of thirtheth chapter in

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 30
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.