Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
31
अध्याय 31 / 68

Adhyaya 31

120 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ120 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३१

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे भूगोलकथने त्रिंशो ऽध्यायः ॥ नर्प् ३० ॥ को ऽसौ ध्रुवः कस्य सुतः सूर्याधारो ऽभवत् कथम् विचिन्त्य कथयाशु त्वं सूत जीव समाः शतम्

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe bhūgolakathane triṃśo 'dhyāyaḥ || narp 30 || ko 'sau dhruvaḥ kasya sutaḥ sūryādhāro 'bhavat katham vicintya kathayāśu tvaṃ sūta jīva samāḥ śatam

हिन्दी अर्थ

अर्घ्यदानेन यत्पुण्यं पाद्याचमनदानके। मन्त्रेण स्रापिते यच्च सस्त्रदानेन यद्भवेत् नमस्कारकृते यच्च फलं यत्स्तोत्रगीतयोः

English

A succinct description of Dhruva's account of deeds, the stars, plants and the nether region

अध्याय ३१

श्लोक 2

मनोः स्वायंभुवस्यासीद् उत्तानचरणः सुतः तस्य क्षितिपतेर् विप्र द्वौ सुतौ संबभूवतुः

manoḥ svāyaṃbhuvasyāsīd uttānacaraṇaḥ sutaḥ tasya kṣitipater vipra dvau sutau saṃbabhūvatuḥ

हिन्दी अर्थ

तत्सर्वं कथय ब्रह्मन् भक्तस्य मम केशवे मार्कण्डेयं नियुज्याथ कथने स गतो मुनिः

English

3tUttt get: cftpt tjtt:

अध्याय ३१

श्लोक 3

सुरुच्याम् उत्तमो ज्येष्ठः सुनीत्यां तु ध्रुवो ऽपरः मध्येसभं नरपतेर् उपविष्टस्य चैकदा

surucyām uttamo jyeṣṭhaḥ sunītyāṃ tu dhruvo 'paraḥ madhyesabhaṃ narapater upaviṣṭasya caikadā

हिन्दी अर्थ

राज्ञे प्रबक्तुमारेभे भृगुणा चोदितो मुनिः विष्णुभक्तस्य वक्ष्यामि तवाहं पाण्डुवंशज

English

thth^r <er tjftar w: wiii^ii

अध्याय ३१

श्लोक 4

सुनीत्या राजसेवायै नियुक्तो ऽलंकृतः सुतः ध्रुवो धात्रेयिकापुत्रैः समं विनयतत्परः

sunītyā rājasevāyai niyukto 'laṃkṛtaḥ sutaḥ dhruvo dhātreyikāputraiḥ samaṃ vinayatatparaḥ

हिन्दी अर्थ

नरसिंहस्य नित्यं च यः सम्मार्जनमारभेत्। सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके स मोदते गोमयेन मृदा तोयैर्यः करोत्युपलेपनम्। स चाक्षयफलं प्राप्य विष्णुलोके महीयते

English

Bharadvaja asked- Suta, who is Dhruva? Who is his father and how did he become the axis of the Sun god? Kindly, tell all these matters with due consideration. We wish your longevity extended by many hundred years and continue to be able to tell

अध्याय ३१

श्लोक 5

स गत्वोत्तानचरणं क्षोणीशं प्रणनाम ह दृष्ट्वोत्तमं तदुत्सङ्गे निविष्टं जनकस्य वै

sa gatvottānacaraṇaṃ kṣoṇīśaṃ praṇanāma ha dṛṣṭvottamaṃ tadutsaṅge niviṣṭaṃ janakasya vai

हिन्दी अर्थ

यच्छुत्वा सर्वपापेभ्यो मुक्तिर्भवति सत्तम ९५ पुरा युधिष्टिरो राजा पञ्जभि्भातुभिर्युतः। द्रौपद्या सह राजेन्द्र काननं विचचार ह

English

*Rt: ^cn^vHct^lKllgTiM^tui: w:l TRT TUTT ttUfUdd:il9ll

अध्याय ३१

श्लोक 6

प्राप्य सिंहासनस्थं च नृपतिं बालचापलात् आरुरुक्षुम् अवेक्ष्यामुं सुरुचिर् ध्रुवम् अब्रवीत्

prāpya siṃhāsanasthaṃ ca nṛpatiṃ bālacāpalāt ārurukṣum avekṣyāmuṃ surucir dhruvam abravīt

हिन्दी अर्थ

अश्याय ३२ भगवानके मन्दिरमें झाडू देने और उसको लीपनेका महान् फल ९१७ प्राप्त होता है तथा दूध, दही, मधु, घी एवं पञ्चगव्यद्वारा स्नान करानेसे क्या पुण्य होता है? भगवानूकी प्रतिमाको गर्म जलसे भक्तिपूर्वक स्तान करानेपर तथा कर्पूर और अगुरु मिले हुए जलसे खान करानेपर कौन-सा पुण्य

English

Tparrgrnrt f-rlcqr 5 %£m:\

अध्याय ३१

श्लोक 7

दौर्भगेय किम् आरोढुम् इच्छेर् अङ्कं महीपतेः बाल बालिशबुद्धित्वाद् अभाग्याजाठरोद्भवः

daurbhageya kim āroḍhum iccher aṅkaṃ mahīpateḥ bāla bāliśabuddhitvād abhāgyājāṭharodbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त होता है? भगवानूको अर्घ्य देनेसे, पाद्य और आचमन अर्पण करनेसे, मन्त्रोच्चारणपूर्वक नहलानेसे और वस्त्र-दान करनेसे क्या पुण्य होता है ?॥ १--५॥ चन्दन और केसरद्वारा पूजा करनेपर तथा फूलोंसे पूजा करनेपर क्या फल होता है? तथा धूप और दीप देनेका क्या फल है? नैवेद्य निवेदन करनेका और प्रदक्षिणा करनेका क्या फल है? इसी प्रकार नमस्कार

English

WTTff HfMtl'wfdWW ^g^TII^II •ynlryi TTST^arr^ Rt^ewlpi^fl: TJTT:I

अध्याय ३१

श्लोक 8

अस्मिन् सिंहासने स्थातुं सुकृतं किं त्वया कृतम्

asmin siṃhāsane sthātuṃ sukṛtaṃ kiṃ tvayā kṛtam

हिन्दी अर्थ

करनेसे एवं स्तुति और यशोगान करनेसे कौन-सा फल प्रात होता है ? भगवान् विष्णुके लिये पंखा दान करने, चँचर प्रदान करने, ध्वजाका दान करने और शङ्ख-दान करनेसे क्या फल होता है? ब्रह्मन्! मैंने जो कुछ पूछा है, वह तथा अज्ञानवश मैंने जो नहीं पूछा है, वह सब भी मुझसे कहिये; क्योंकि भगवान् केशवके प्रति मेरी हार्दिक भक्ति है

English

srat snhfhgrprt: tpt Rnudcquimi

अध्याय ३१

श्लोक 9

यदि स्यात् सुकृतं तत् किं दुर्भाग्योदरगो ऽभवः अनेनैवानुमानेन बुध्यस्व स्वल्पपुण्यताम्

yadi syāt sukṛtaṃ tat kiṃ durbhāgyodarago 'bhavaḥ anenaivānumānena budhyasva svalpapuṇyatām

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले--राजाके इस प्रकार पूछनेपर वे ब्रह्मर्षि भृगु मुनि मार्कण्डेयजीको उत्तर देनेके लिये नियुक्त करके स्वयं चले गये। भृगुजीकी प्रेरणासे मुनिवर मार्कण्डेयजीने राजापर उनकी हरिभक्तिसे विशेष प्रसन्न होकर उनके प्रति इस प्रकार कहना आरम्भ किया

English

IT 'Ir^MH^tui ^rroffti yUHiq ?|

अध्याय ३१

श्लोक 10

भूत्वा राजकुमारो ऽपि नालंकुर्या ममोदरम् सुकुक्षिजं अमुं पश्य त्वम् उत्तमम् अनुत्तमम्

bhūtvā rājakumāro 'pi nālaṃkuryā mamodaram sukukṣijaṃ amuṃ paśya tvam uttamam anuttamam

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी बोले-पाण्ड्कुलनन्दन राजकुमार! भगवान् विष्णुकी इस पूजा-विधिको क्रमशः सुनो; तुम विष्णुके भक्त हो, अतः मैं तुम्हें यह सब बताऊँगा। जो भगवान् नरसिंहके मन्दिरमें नित्य झाडू लगाता है, वह सब पापोंसे मुक्त होकर विष्णुलोकमें आनन्दित होता है। जो गोबर, मिट्टी तथा जलसे वहाँकी भूमि लीपता है, वह अक्षय फल प्राप्त करके विष्णुलोकमें प्रतिष्ठित होता है। सत्तम! इस विषयमें एक प्राचीन सत्य इतिहास है, जिसे

English

TITO t%TTTCTST xT dlvMIMvTOI Tjrfo^rosratciii^ii

अध्याय ३१

श्लोक 11

अधिजानु धराजनेर् मानेन परिबृंहितम् मध्येराजसभं बालस् तयेति परिभर्त्सितः

adhijānu dharājaner mānena paribṛṃhitam madhyerājasabhaṃ bālas tayeti paribhartsitaḥ

हिन्दी अर्थ

सुनकर सब पापोंसे मुक्ति मिल जाती है॥ १२--१५॥ राजेनद्र! पूर्वकालमें राजा युधिष्ठिर द्रौपदी तथा अपने पाँच भाइयोंके साथ वनमें विचरते थे। घूमते-

English

Suta said- O the great Brahmin, Uttanapada was the son of Svayambhu Manu. He got two sons out of which one was born from the womb and called Uttama. He was the older of the two. The second son was born from the womb of Sunlti and called Dhruva. One day, Sunlti sent her son to the service of king in a duly set-up dress and ornaments. The king was seated in the royal court at that time. The humble Dhruva went in the company of a maids sons and saluted the king Uttanapada. Having seen Uttama in the lap of the king

अध्याय ३१

श्लोक 12

निपतन्नेत्रबाष्पाम्बुर् धैर्यात् किंचिन् न चोक्तवान् उचितं नोचितं किंचिन् नोचिवान् सो ऽपि पार्थिवः

nipatannetrabāṣpāmbur dhairyāt kiṃcin na coktavān ucitaṃ nocitaṃ kiṃcin nocivān so 'pi pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

ततो युधिष्टिरो राजा प्रस्थितस्तीर्थमुत्तमम्। दर्शनं मुनिमुख्यस्य तीर्थधर्मोपदेशिनः चिन्तयति च धर्मात्मा क्रोधपैशुन्यवर्जितः। दानवो बहुरोमा च तथा स्थूलशिरा नृप

English

Dhruva also tried to climb on to the royal chair so as to reach the king. Suruci was also present there and she scornfully said

अध्याय ३१

श्लोक 13

नियन्त्रितो महिष्याश् च तस्याः सौभाग्यगौरवात् विसर्जितसभालोकं शोकं संहृत्य चेष्टितैः

niyantrito mahiṣyāś ca tasyāḥ saubhāgyagauravāt visarjitasabhālokaṃ śokaṃ saṃhṛtya ceṣṭitaiḥ

हिन्दी अर्थ

बिभ्नत् कमण्डलुं पार्श्वे दर्भसूचीं तथा करे ततो युधिष्ठिरो राजा तं प्रणम्य सहानुजः। जगाद वचनं दृष्टा भाग्येनासि महामुने

English

SfftqT. fujjiU’l TSTTtT ■jehd f% T^TT ehdMJ I C

अध्याय ३१

श्लोक 14

शैशवैः स शिशुर् नत्वा नृपं स्वसदनं ययौ सुनीतिर् नीतिनिलयम् अवलोक्याथ बालकम्

śaiśavaiḥ sa śiśur natvā nṛpaṃ svasadanaṃ yayau sunītir nītinilayam avalokyātha bālakam

हिन्दी अर्थ

तीर्थानि रुद्रदेहायाः सुगोप्यानि निवेदय। मुनीनां दर्शनं नाथ श्रुतं धर्मोपदेशकम् यावन्मुनिमुवाचेदं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। तावत्स्थूलशिराः प्राप्तो मुनिरूपधरोऽपरः

English

<Nd>qiilfif TTCcT c&qf

अध्याय ३१

श्लोक 15

मुखलक्ष्म्यैव चाज्ञासीद् ध्रुवं राजापमानितम् अथ दृष्ट्वा सुनीतिं तु रहो ऽन्तःपुरवासिनीम्

mukhalakṣmyaiva cājñāsīd dhruvaṃ rājāpamānitam atha dṛṣṭvā sunītiṃ tu raho 'ntaḥpuravāsinīm

हिन्दी अर्थ

जल्पन्नित्यातुरं वाक्यं को नामास्त्यत्र रक्षकः । भयातुरं नरो जीवं यो रक्षेच्छरणागतम् को रक्षति नरो वीरः पराभूतं हि दानवैः। गृहीत्वा चाक्षमालां मे तथा शुभकमण्डलुम्

English

pdUriqMjdqH.ilM 3t(q^ijy<iMii-<JlqRH qR^dH.i

अध्याय ३१

श्लोक 16

आलिङ्ग्य दीर्घं निःश्वस्य मुक्तकण्ठं रुरोद ह सान्त्वयित्वा सुनीतिस् तं वदनं परिमार्ज्य च

āliṅgya dīrghaṃ niḥśvasya muktakaṇṭhaṃ ruroda ha sāntvayitvā sunītis taṃ vadanaṃ parimārjya ca

हिन्दी अर्थ

निहतोऽहं कराघातैस्तथा खाटो मनोहरम्। गृहीतं मम सर्वस्वं दानवेन दुरात्मना घूमते वे पाँचों पाण्डव शूल और कण्टकमय मार्गको पार करके एक उत्तम तीर्थकी ओर प्रस्थित हुए। उसके पहले भगवान् नारदजी भी उस उत्तम तीर्थका सेवन करके स्वर्गलोकको लौट गये थे। क्रोध और पिशुनतासे

English

O the son of a destitute woman, do you too want to climb to the lap of the king? Remember that it is your mere folly. You are not worthy to have the kings lap as you have been born from the womb of a destitute woman. Tell me what great deed you have performed so as to climb on to the throne? Had any deeds been performed in your previous life, you would not have been brought into the womb of the destitute. In spite of being a prince, you could not enter into my womb. Take it as a token to understand that you had performed no great deeds in the previous life. See Uttama who really had performed great deeds and how comfortably and respectfully; he has acquired a seat on the lap of the king.

अध्याय ३१

श्लोक 17

दुकूलाञ्चलसंपर्कैर् वीज्य तं मृदुपाणिना पप्रच्छ तनयं माता वद रोदनकारणम्

dukūlāñcalasaṃparkair vījya taṃ mṛdupāṇinā papraccha tanayaṃ mātā vada rodanakāraṇam

हिन्दी अर्थ

रहित धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर उस उत्तम तीर्थकी ओर प्रस्थान करके तीर्थधर्मका उपदेश करनेवाले किसी मुनिवरके दर्शनकी बात सोच रहे थे, इसी बीचमें बहुरोमा तथा स्थूलशिरा नामक दानव वहाँ आये। भूपाल! पाण्डवोंको जाते देख द्रौपदीका अपहरण करनेकी इच्छासे बहुरोमा नामक दानव मुनिका रूप धारण करके वहाँ आया। वह कुशके आसनपर बैठकर ध्यानमग्न हो गया। उसके पार्शवमें कमण्डलु था और हाथमें उसने

English

qwUl'jUW sTTHTTfhfd qft^rirTTcT:ll^ll

अध्याय ३१

श्लोक 18

विद्यमाने नरपतौ शिशो केनापमानितः संपृच्छे जननि त्वाहं संयक् शंस ममाग्रतः

vidyamāne narapatau śiśo kenāpamānitaḥ saṃpṛcche janani tvāhaṃ saṃyak śaṃsa mamāgrataḥ

हिन्दी अर्थ

कुशकी पवित्री पहन रखी थी। वह नासिकाके अग्रभागका अवलोकन करता हुआ रुद्राक्षको मालासे मन्त्र-जप कर रहा था। नर्मदा-तटवर्ती वनमें भ्रमण करते हुए पाण्डवोंने वहाँ उसे देखा तदनन्तर उसे देखकर राजा युधिष्ठिरने भाइयोंसहित प्रणाम करके उससे यह बात कही-महामुने! भाग्यसे आप यहाँ विद्यमान हैं । इस रुद्रदेहा (रेवा)- के समीपवर्ती परम गोपनीय तीर्थोंको हमें बताइये।

English

HTfet fefePf Hlfc|c||-p TrUth

अध्याय ३१

श्लोक 19

भार्यात्वे ऽपि च सामान्ये कथं सा सुरुचिः प्रिया कथं न भवती मातः प्रिया क्षितिपतेर् असि

bhāryātve 'pi ca sāmānye kathaṃ sā suruciḥ priyā kathaṃ na bhavatī mātaḥ priyā kṣitipater asi

हिन्दी अर्थ

नाथ! हमने सुना है कि मुनियोंका दर्शन धर्मका उपदेश करनेवाला होता है धर्मपुत्र युधिष्ठिर जबतक उस मायावी मुनिसे बात कर ही रहे थे, तबतक ही स्थूलशिरा नामक दूसरा दानव मुनिरूप धारण किये वहाँ आ पहुँचा। वह बड़े ही आतुरभावसे इस प्रकार पुकार रहा था-अहो! यहाँ

English

fqqRddt qfB^IW TRtT: fcqWdWtv T ta ^Tt^T Ttf??T II

अध्याय ३१

श्लोक 20

कथम् उत्तमतां प्राप्त उत्तमः सुरुचेः सुतः कुमारत्वे ऽपि सामान्ये कथं चाहम् अनुत्तमः

katham uttamatāṃ prāpta uttamaḥ suruceḥ sutaḥ kumāratve 'pi sāmānye kathaṃ cāham anuttamaḥ

हिन्दी अर्थ

कौन हमारी रक्षा करनेवाला है? जो मनुष्य शरणमें आये हुए किसी भी भयपीडितकी रक्षा करता है, वह अनन्त पुण्यफलका भागी होता है; फिर जो मुझ उत्तम ब्राह्मणकी रक्षा करेगा, उसके पुण्यफलका तो कहना ही क्या है। एक ओर मेरुपर्वतकी दक्षिणापूर्वक सम्पूर्ण पृथिवीका दान और दूसरी ओर पीड़ित प्राणियोके प्राण-संकटका निवारण- दोनों बराबर हैं। जो पुरुष दुष्टोंद्वारा सताये जाते हुए ब्राह्मण, गौ, स्त्री और बालकोंकी उपेक्षा करता है, वह रौरव

English

fftrt: IT f^pfen WTK-i R*fh

अध्याय ३१

श्लोक 21

कथं त्वं मन्दभाग्यासि सुकुक्षिः सुरुचिः कथम् कथं नृपासनं योग्यम् उत्तमस्य कथं न मे

kathaṃ tvaṃ mandabhāgyāsi sukukṣiḥ suruciḥ katham kathaṃ nṛpāsanaṃ yogyam uttamasya kathaṃ na me

हिन्दी अर्थ

नरकमें पड़ता है। मेरा सर्वस्व लूट लिया गया है। मैं दानवोंसे अपमानित होकर प्राण त्याग देनेको उद्यत हूं। इस समय कौन ऐसा वीर पुरुष है, जो मेरी रक्षा कर सके? दुष्ट दानवने मेरी स्फटिककी माला, सुन्दर कमण्डलु और मनोहर खाट छीनकर' मुझे थप्पड्से मारा है और सर्वस्व लूट लिया है॥ २५ ३१॥

English

Suta said- On being scolded and humiliated in the presence of courtiers, tears started flowing in streams from the eyes of innocent Dhruva but he did not react. The king too could not blutter even a single word as a reaction to such humiliation, as he was enslaved of her beauty. Dhruva suppressed the pain anyhow till the court was on in full swing and saluted king when the court was over. He then immediately left for his home.

अध्याय ३१

श्लोक 22

कथं मे सुकृतं तुच्छम् उत्तमस्योत्तमं कथम् इति श्रुत्वा वचस् तस्य सुनीतिर् नीतिमच्छिशोः

kathaṃ me sukṛtaṃ tuccham uttamasyottamaṃ katham iti śrutvā vacas tasya sunītir nītimacchiśoḥ

हिन्दी अर्थ

इत्याकर्ण्य वचः क्लीबं पाण्डवा जातसम्भ्रमाः। यान्ति रोमाञ्चिता भूयो विधाया च तं मुनिम् ततो युधिष्टिरो राजा सत्यां वाचमकल्पयत्

English

TTTsR^cf ■rtWTOX P WT hMlPwqj ws ^rr iurf?r

अध्याय ३१

श्लोक 23

किंचिद् उच्छ्वस्य शनकैः शिशुशोकोपशान्तये स्वभावमधुरां वाणीं वक्तुं समुपचक्रमे

kiṃcid ucchvasya śanakaiḥ śiśuśokopaśāntaye svabhāvamadhurāṃ vāṇīṃ vaktuṃ samupacakrame

हिन्दी अर्थ

मम सत्याच्च सुकृताद् धर्मसम्भाषणात् प्रभो दानवोऽयं महाराज मुनिः स्थूलशिराः स्थितः। नासावुपद्रुतः केन मायैषास्य दुरात्मनः

English

irIRiw r^trRumJ *ni^n

अध्याय ३१

श्लोक 24

अयि तात महाबुद्धे विशुद्धेनान्तरात्मना निवेदयामि ते सर्वं मावमाने मतिं कृथाः

ayi tāta mahābuddhe viśuddhenāntarātmanā nivedayāmi te sarvaṃ māvamāne matiṃ kṛthāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र युद्धं प्रववृते दारुणं भीमहैत्ययोः अर्जुनोऽपि समायातो नैव पश्यति तं मुनिम्

English

Sunlti, on arrival home of Dhurva automatically guessed at the humiliation inflicted by the king by merely seeing his pale face at a glance. When Dhruva became confident of solitude, he could not resist any more the momentum of pain and started weeping bitterly. He embraced his mother with both arms round her neck and burst into streams of tears. Sunlti consoled him, wiped his tears with her delicate hands, fanned him with her sari and asked - Dear son, tell me the reason for your weeping. Who has humiliated you even in the presence of the king?

अध्याय ३१

श्लोक 25

तया यद् उक्तं तत् सर्वं तथ्यम् एव न चान्यथा यदि सा महिषी राज्ञो राज्ञीनाम् अतिवल्लभा

tayā yad uktaṃ tat sarvaṃ tathyam eva na cānyathā yadi sā mahiṣī rājño rājñīnām ativallabhā

हिन्दी अर्थ

तथा च द्रौपदी भूयः साध्वीं कान्तां च वल्लभाम्। ततो वृक्षं समारुह्य यावत्पश्यति चार्जुनः कुर्वंती भीमभीमेति धर्मपुत्रेति वादिनी। ता दृष्टा स ययौ वीरः शब्हैः संनादयन् दिशः

English

ihps wfa rcni r^ftt wirt:ii^ii

अध्याय ३१

श्लोक 26

महासुकृतसंभारैर् उत्तमश् चोत्तमोदरे उवास तस्याः पुण्याया नृपसिंहासनोचितः

mahāsukṛtasaṃbhārair uttamaś cottamodare uvāsa tasyāḥ puṇyāyā nṛpasiṃhāsanocitaḥ

हिन्दी अर्थ

अपयात के भगवानूके मन्दिरमें झाडू देने और उसको लीपनेका महान् फल २११९ इस प्रकारके कातर वचन सुनकर पाण्डव हडबडा गये। वे रोमाञ्चित हो, आग जलाकर उस मुनिके पीछे चले। द्रौपदीको उन लोगोंने पहलेवाले महात्मा मुनिके पास ही छोड़ दिया और स्वयं रोषसे भरकर वहाँसे

English

'Ml-ulrclfa Tf RlUI-ii ITT IJIife: fjRTTI

अध्याय ३१

श्लोक 27

आतपत्रं च चन्द्राभं शुभे चापि हि चामरे भद्रासनं तथोच्चं च सिन्धुराश् च मदोत्कटाः

ātapatraṃ ca candrābhaṃ śubhe cāpi hi cāmare bhadrāsanaṃ tathoccaṃ ca sindhurāś ca madotkaṭāḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर युधिष्ठिरने कहा-हमें तो यहाँ कुछ भी दिखायी नहीं देता। अर्जुन! तुम द्रौपदीकी रक्षाके लिये यहाँसे लौट जाओ। तब भाईके वचनसे प्रेरित होकर अर्जुन वहाँसे चल दिये। राजन्! फिर राजा युधिष्ठिरने उस गहन वनके भीतर सूर्यमण्डलकी ओर देखकर यह सत्य वचन कहा-मेरी सत्यवादिता, पुण्यकर्म तथा धर्मपूर्वक भाषण करनेसे संतुष्ट होकर देवगण संशयमें पड़े हुए मुझको सत्य बात बतला दें॥ ३४-३६/॥

English

cbst r rttt: f5RTT%iinTrrifiTii^n WRtPTWT RTO 3tTR: ITI^: IRT:I

अध्याय ३१

श्लोक 28

तुरंगमाश् च तुरगा अनाधिव्याधि जीवितम् निःसपत्नं शुभं राज्यं प्राप्यं विष्णुप्रसादतः

turaṃgamāś ca turagā anādhivyādhi jīvitam niḥsapatnaṃ śubhaṃ rājyaṃ prāpyaṃ viṣṇuprasādataḥ

हिन्दी अर्थ

राजन्! युधिष्ठिरके यों कहनेपर आकाशमें इस प्रकारका शब्द हुआ, यद्यपि वहाँ बोलनेवाला कोई व्यक्ति नहीं था-महाराज! यह (जो आपके पास खड़ा है, वह मुनि नहीं) दानव है। स्थूलशिरा नामक मुनि तो सुखपूर्वक हैं, उनपर किसीके द्वारा कोई उपद्रव नहीं है। यह तो इस दुष्टकी माया है

English

<*f TRvrmjTfhr ijffgT: ipfe <s«nfi gsi ^tittr gsr r ui

अध्याय ३१

श्लोक 29

इत्य् आकर्ण्य सुनीत्यास् तन् मातुर् वाक्यम् अनिन्दितम् सौनीतेयो ध्रुवो वाचम् आददे वक्तुम् उत्तरम्

ity ākarṇya sunītyās tan mātur vākyam aninditam saunīteyo dhruvo vācam ādade vaktum uttaram

हिन्दी अर्थ

तब भीमने अत्यन्त क्रोधसे युक्त हो उस भागते हुए दानवके मस्तकपर बड़े वेगसे मुष्टिप्रहार किया। फिर तो दानवने भी अपना रौद्ररूप धारण किया और भीमको संग्राम छिड़ गया। भीमने उस वनमें बड़े कष्टसे उसके स्थूल मस्तकका छेदन किया॥ ३९-४०/२॥

English

4>y R U'Jirl UtsSUtIHUMItW UAJUl

अध्याय ३१

श्लोक 30

जनयित्रि सुनीते मे शृणु वाक्यम् अनाकुलम् उत्तानचरणाद् अन्यन् नास्तीति मे मतिः शुभे

janayitri sunīte me śṛṇu vākyam anākulam uttānacaraṇād anyan nāstīti me matiḥ śubhe

हिन्दी अर्थ

इधर अर्जुन भी जब मुनिके आश्रमपर पहुँचे, तब वहाँ उन्हें न तो वह मुनि दिखायी दिया और न अर्जुनने वृक्षपर चढ़कर ज्यों ही इधर-उधर दृष्टि डाली, त्यों ही देखा कि एक दानव द्रौपदीको अपने कंधेपर बिठाकर बड़ी शीप्रतासे भागा जा रहा है और उस दुष्टके द्वारा हरी गयी द्रौपदी कुररीकी भाँति

English

Dhruva replied - Beloved mother, I ask you something and expect a true reply from you. Suruci and you both are the co-wives of the king; still she is so beloved for what reason? Mother, tell me why you are not beloved to the king. Why Uttama, the son of Suruci, is better? If I see the right of prince, both are equal but what thing still draws the dividing line between us. Why are you destitute and why is Suruci the better mother? Why is Uttama only worthy of the throne and not I? How are my deeds mean and Uttamas better?

अध्याय ३१

श्लोक 31

सिद्धार्थो ऽस्म्य् अम्ब यद्य् अस्ति कश्चिद् आश्रितकामधुक् अद्यैव सकलाराध्यं तम् आराध्य जगत्पतिम्

siddhārtho 'smy amba yady asti kaścid āśritakāmadhuk adyaiva sakalārādhyaṃ tam ārādhya jagatpatim

हिन्दी अर्थ

“हा धर्मपुत्र! हा भीम!' इत्यादि रटती हुई विलाप कर रही है। द्रौपदीको उस अवस्थामें देखकर वीर अर्जुन अपनी आवाजसे दिशाओंको गुँजाते हुए चले। ततो हैत्योऽपि तां तन्वी विहायाशु पलायितः

English

yqlfdqIfrlhfevil:IR^II

अध्याय ३१

श्लोक 32

तत्तदासादितं विद्धि पदम् अन्यैर् दुरासदम् एकम् एव हि साहाय्यं मातर् मे कर्तुम् अर्हसि

tattadāsāditaṃ viddhi padam anyair durāsadam ekam eva hi sāhāyyaṃ mātar me kartum arhasi

हिन्दी अर्थ

'तथापि चार्जुनो तस्य कोपान्मुञ्चति नासुरम्। पतितो मेदिनीपृष्ठे तावदेव चतुर्भुजः उपयातो हेर्देह॑ पूर्वकर्मप्रभावतः

English

I3R[cTHf<T groW ggg 4tMM*TsFT£|ll^ll

अध्याय ३१

श्लोक 33

अनुज्ञां देहि मे विष्णुं यथा चाराधयाम्य् अहम् अनुज्ञातुं न शक्नोमि त्वाम् उत्तानशयाङ्गज

anujñāṃ dehi me viṣṇuṃ yathā cārādhayāmy aham anujñātuṃ na śaknomi tvām uttānaśayāṅgaja

हिन्दी अर्थ

बहुरोमन् पूर्वजातिं कर्म मे शंस तत्त्वत: । केन कर्मविपाकेन विष्णोः सारूप्यमासवान् अहमासं पुरा राजा सोमवंशसमुद्भवः। जयध्वज इति ख्यातो नारायणपरायणः

English

Having heard the solemn submissions from her son Dhruva, Suniti sighed a long sigh and began to console her sons agony with these words.

अध्याय ३१

श्लोक 34

सप्ताष्टवर्षदेशीयः क्रीडायोग्यो ऽसि पुत्रक त्वदेकतनया तात त्वदाधारैकजीविता

saptāṣṭavarṣadeśīyaḥ krīḍāyogyo 'si putraka tvadekatanayā tāta tvadādhāraikajīvitā

हिन्दी अर्थ

विष्णोर्देवालये नित्यं सम्मार्जनपरायणः। उपलेपरतश्चैव दीपदाने समुद्यतः मार्कण्डेय उवाच कदाचिदुपविष्टं तं राजानं विष्णुतत्परम्। अपृच्छद्वीतिहोत्रस्तं बेदवेदाङ्गपारगः

English

3TfR cffiT f^iRTRTITcRRTI

अध्याय ३१

श्लोक 35

लब्धो ऽसि कतिभिः कष्ठैर् इष्टा संप्रार्थ्य देवताः यदा यदा बहिर् यासि रंतुं त्रिचतुरं पदम् तदा तदा मम प्राणस् तात त्वाम् उपगच्छति

labdho 'si katibhiḥ kaṣṭhair iṣṭā saṃprārthya devatāḥ yadā yadā bahir yāsi raṃtuṃ tricaturaṃ padam tadā tadā mama prāṇas tāta tvām upagacchati

हिन्दी अर्थ

राजन् परमधर्मज्ञ हरिभक्तिपरायण। विष्णुभक्तिमतां पुंसां श्रेष्ठोऽसि पुरुषर्षभ उस समय उनके बड़े वेगसे पैर रखनेके कारण अनेकानेक गिर गये। तब वह हैत्य भी उस तन्वङ्गीको छोड़कर अकेला ही वेगसे भागा; तथापि अर्जुनने क्रोधके कारण उस असुरका पीछा न छोड़ा। भागते-भागते वह दानव

English

R Wi RT3RTR RfiT fETT:ll?'tf II RRT RTpRT flrTT^ TTSETOct R rtT^WTI

अध्याय ३१

श्लोक 36

अद्य यावत् पिता माता त्वं चोत्तानपदो विभुः अद्यप्रभृति मे माता पिता विष्णुर् न शंशयः

adya yāvat pitā mātā tvaṃ cottānapado vibhuḥ adyaprabhṛti me mātā pitā viṣṇur na śaṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

एक जगह पृथ्वीपर गिर पड़ा और गिरते ही चार भुजाओंसे विष्णुके रूपमें दीख पड़ा। तब कुन्तीनन्दन अर्जुन बड़े ही विस्मित हुए और प्रणाम करके बोले॥ ४१--४७॥ अर्जुने कहा--भगवन्! आपने यहाँ वैष्णवी माया क्यों फैला रखी थी? मैंने भी जो आपका अपकार किया

English

itt Rf?Rt iHjrt ir^ftRTRfrraevnTriRqii

अध्याय ३१

श्लोक 37

विष्णोर् आराधने नाहं वारये त्वां सुपुत्रक जिह्वा मे शतधा याति यदि त्वां वारयामि भोः

viṣṇor ārādhane nāhaṃ vāraye tvāṃ suputraka jihvā me śatadhā yāti yadi tvāṃ vārayāmi bhoḥ

हिन्दी अर्थ

है, उसके लिये है नाथ! मेरे अपराधको क्षमा करें; आपको नमस्कार है। है जगन्नाथ! अज्ञानके कारण ही मैंने यह दारुण कर्म किया है; इसलिये इसे क्षमा कर दें। भला, 'एक साधारण मनुष्यमें इतनी समझ कहाँ हो सकती है, जिससे आपको अन्य वेषमें भी पहचान ले

English

3RTITRW: TJtniTRT: ftrf%HTRtf%RT:IR^II OTcTRjf ^ ^nffr % *tpRi

अध्याय ३१

श्लोक 38

इत्य् अनुज्ञाम् इव प्राप्य जननीचरणाम्बुजौ परिक्रम्य प्रणम्याथ तपसे स ध्रुवो ययौ

ity anujñām iva prāpya jananīcaraṇāmbujau parikramya praṇamyātha tapase sa dhruvo yayau

हिन्दी अर्थ

चतुर्भुज बोला--महाबाहो ! मैं विष्णु नहीं, बहुरोमा नामक दानव हूँ। मैंने अपने पूर्वकर्मके प्रभावसे भगवान् विष्णुका सारूप्य प्रास किया है कर्मका ठीक-ठीक वर्णन करो। तुमने किस कर्मके परिणामसे विष्णुका सारूप्य प्राप्त किया है?

English

RjOITR RefrcR ^ flTfIT?rT RRlTRTRT: 1R1911

अध्याय ३१

श्लोक 39

तयापि धैर्यसूत्रेण सुनीत्या परिगुम्फ्य च तत्रेन्दीवरजा माला ध्रुवस्योपायनीकृता

tayāpi dhairyasūtreṇa sunītyā parigumphya ca tatrendīvarajā mālā dhruvasyopāyanīkṛtā

हिन्दी अर्थ

भाइयोंके साथ मेरे अत्यन्त विचित्र चरित्रको सुनिये; यह श्रोताओंके आनन्दको बढ़ानेवाला है। मै पूर्वजन्ममें चन्द्रवंशमें उत्पन्न जयध्वज नामसे विख्यात राजा था। उस समय सदा ही मैं भगवान् नारायणके भजनमें लगा रहता और उनके मन्दिरमें झाडू लगाया करता था। प्रतिदिन उस मन्दिरको लीपता और रात्रिमें वहाँ दीप जलाया करता था। उन दिनों वीतिहोत्र नामक एक साधु ब्राह्मण मेरे यहाँ पुरोहित थे। प्रभो! वे मेरे इस

English

ft:WT ^>T TTHi UTO f2JSJjy«l«{d:IR<J II

अध्याय ३१

श्लोक 40

मात्रा तन्मार्गरक्षार्थं तदा तदनुगीकृताः परैर् अवार्यप्रसराः स्वाशीर्वादाः परःशताः

mātrā tanmārgarakṣārthaṃ tadā tadanugīkṛtāḥ parair avāryaprasarāḥ svāśīrvādāḥ paraḥśatāḥ

हिन्दी अर्थ

कार्यको देखकर बहुत विस्मित हुए मार्कण्डेयजी बोले--एक दिन वेद-वेदाङ्गोके पूर्ण विद्वान् पुरोहित वीतिहोत्रजीने बैठे हुए उन विष्णुभक्त राजासे इस प्रकार प्रश्न किया-परम धर्मज्ञ भूपाल! हरिभक्तिपरायण नरश्रेष्ठ! आप विष्णुभक्त पुरुषोंमें

English

Sunlti said- Dear son, you are most wise. I satisfy all queries you have made solemnly and with truth in heart but don't loom frequently round humiliation. The statements of Suruci are all correct and nothing is false therein. She is and further, most darling to the king. The prince Uttama had come to her womb as a result of the great deeds performed in the previous life and he only is worthy to sit on the throne. The things like royal umbrella as white as the moon, a decent pair of fans (canvara), the highest throne, an intoxicated king elephant, the racing horses, a life free from ailments and calamities, a kingdom without enemies are only obtained with the grace of god Visnu.

अध्याय ३१

श्लोक 41

सर्वत्रावतु ते पुत्र शङ्खचकगदाधरः नारायणो जगद्व्यापी प्रभुः कारुण्यवारिधिः

sarvatrāvatu te putra śaṅkhacakagadādharaḥ nārāyaṇo jagadvyāpī prabhuḥ kāruṇyavāridhiḥ

हिन्दी अर्थ

सबसे श्रेष्ठ है; क्योंकि आप भगवानूके मन्दिरमे प्रतिदिन झाडू तथा लेप दिया करते हैं । अतः महाभाग! आप मुझे बताइये कि भगवानुके मन्दिरमे झाडू देने और वहा लीपने-पोतनेका कौन-सा उत्तम फल आप जानते हैं। कर्माण्यन्यानि सन्त्येव विष्णोः प्रियतराणि वै। तथापि त्वं महाभाग एतयोः सततोद्यतः

English

Suta said- Dhruva on the statement of his mother reacted in the following words

अध्याय ३१

श्लोक 42

स्वसौधात् स विनिर्गत्य बालो बालपराक्रमः अनुकूलेन मरुता दर्शिताध्वाविशद् वनम्

svasaudhāt sa vinirgatya bālo bālaparākramaḥ anukūlena marutā darśitādhvāviśad vanam

हिन्दी अर्थ

अयाज्ययाजकोऽहं वै सहैव ग्रामयाजकः। पिशुनो निष्ठुरश्चैव अपण्यानां च विक्रयी निषिद्धकर्माचरणात् परित्यक्तः स्वबन्धुभिः।

English

Wjw cfifyeTcJTfsrd <*>! Ug 3jJ

अध्याय ३१

श्लोक 43

स मातृदैवतोभिज्ञः केवलं राजवर्त्मनि न वेद काननाध्वानं क्षणं दध्यौ नृपात्मजः

sa mātṛdaivatobhijñaḥ kevalaṃ rājavartmani na veda kānanādhvānaṃ kṣaṇaṃ dadhyau nṛpātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

महापापरतो नित्यं ज्रह्याद्वेषरतस्तथा एवं पापरतो नित्यं बहुशो मार्गरोधकृत्। कदाचित् कामचारोऽहं गृहीत्वा ब्राह्मणस्त्रियः

English

3T^rt irf? ^ fenj wn

अध्याय ३१

श्लोक 44

पुरोपवनम् आसाद्य चिन्तयाम्_अस सो ऽर्भकः किं करोमि क्व गच्छामि को मे साहाय्यदो भवेत्

puropavanam āsādya cintayām_asa so 'rbhakaḥ kiṃ karomi kva gacchāmi ko me sāhāyyado bhavet

हिन्दी अर्थ

स्ववस्त्प्रान्ततो ब्रह्मन् कियदंशः स मार्जितः तेनापि मम दुष्कर्म निःशेषं क्षयमागतम्

English

Dhruva said- O beloved mother, listen to my statement with a balanced mind. I thought so far that nobody else is greater than Uttanapada. However, if any more is

अध्याय ३१

श्लोक 45

एवम् उन्मील्य नयने यावत् पश्यति स ध्रुवः तावद् ददर्श सप्तर्षीन् अतर्कितगतीन् वने

evam unmīlya nayane yāvat paśyati sa dhruvaḥ tāvad dadarśa saptarṣīn atarkitagatīn vane

हिन्दी अर्थ

एवं स्थितं विष्णुगृहे मया भोगेच्छया द्विज। तहैव दीपकं दृष्टा आगताः पुरपालकाः गन्धर्वैगीयमानोऽहं स्वर्गलोकं तदा गतः

English

Mother, consider even today that I have obtained the places or positions rare to achieve for others by virtue of the worship of that adorable Jagadisvara. I only require your assistance and that only to allow me to worship god Visnu.

अध्याय ३१

श्लोक 46

अथ दृष्ट्वा स सप्तर्षीन् सप्तसप्ततितेजसः भाग्यसूत्रैर् इवाकृष्यो-पनीतान् प्रमुमोद ह

atha dṛṣṭvā sa saptarṣīn saptasaptatitejasaḥ bhāgyasūtrair ivākṛṣyo-panītān pramumoda ha

हिन्दी अर्थ

अय १३ भगवानुके मन्दिरमें झाडू देने और उसको लीपनेका महान् फल २१२१ यद्यपि भगवानूको अत्यन्त प्रिय लगनेवाले अन्य कर्म भी हैं ही, तथापि महाभाग! आप इन्हीं दो कर्मोमें सदा सर्वथा लगे रहते हैं। नरेश! यदि आपको इनसे होनेवाला महान् पुण्यरूप फल ज्ञात हो और वह छिपानेयोग्य न हो तथा यदि

English

3Ppn<j VUHlfa <diydW¥Kll^H3 3ll qidi«3^#!(: chki4)iqtsftr gtrai o^e*,<R*ll WPT reldnyitc}iva1fqrlTII?-«ll

अध्याय ३१

श्लोक 47

तिलकाङ्कितसद्भालान् कुशोपग्रहिताङ्गुलीन् कृष्णाजिनोपविष्टांश् च ब्रह्मसूत्रैर् अलंकृतान्

tilakāṅkitasadbhālān kuśopagrahitāṅgulīn kṛṣṇājinopaviṣṭāṃś ca brahmasūtrair alaṃkṛtān

हिन्दी अर्थ

आपका मुझपर प्रेम हो तो अवश्य ही उस फलको मुझे जयध्वज बोले--विप्रवर! इस विषयमें आप मेरा ही पूर्वजन्मका चरित्र सुनें। मुझे पूर्वजन्मकी बातोंका स्मरण है, इसीसे मैं सब जानता हूँ । मेरा चरित्र श्रोताओंको आश्चर्यमें डालनेवाला है । विप्रेन्द्र! पूर्वजन्ममें मैं रैवत

English

IPT MMWTff cqmyq^fdll^mi

अध्याय ३१

श्लोक 48

उपगम्य विनम्रांसः प्रबद्धकरसंपुटः ध्रुवो विज्ञापयं_चक्रे प्रणम्य ललितं वचः

upagamya vinamrāṃsaḥ prabaddhakarasaṃpuṭaḥ dhruvo vijñāpayaṃ_cakre praṇamya lalitaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

नामका ब्राह्मण था। जिनको यज्ञ करनेका अधिकार नहीं है, उनसे भी मैं सदा ही यज्ञ कराता था और अनेकों गाँवोंका पुरोहित था। इतना ही नहीं, मैं दूसरोंकी चुगली खानेवाला, निर्दय और नहीं बेचने योग्य वस्तुओंका विक्रय करनेवाला था। निषिद्ध कर्मांका आचरण करनेके कारण मेरे बान्धवोंने मुझे त्याग दिया था । मैं महान् पापी और सदा ही ब्राह्मणोसे द्वेष रखनेवाला था। परायी स्त्री और पराये धनका लोभी था, प्राणियोंकी हिंसा किया

English

Sunlti said- Beloved son, I cannot allow you. You are only about seven or eight years of age this time. You are only able to play and enjoy so far. Furthermore, you are my only child and I only live on the basis of you. I have got you as a result of severe worship of god and goddesses and faced a number of troubles. Dear son, my breathings run after you even when you leave me to a distance not more than three or four paces from the home.

अध्याय ३१

श्लोक 49

अवैत मां मुनिवराः सुनीत्युदरसंभवम् उत्तानपादतनयं ध्रुवं निर्विण्णमानसम्

avaita māṃ munivarāḥ sunītyudarasaṃbhavam uttānapādatanayaṃ dhruvaṃ nirviṇṇamānasam

हिन्दी अर्थ

करता था। सदा ही मद्य पीता और ब्राह्मणोंसे द्वेष रखता था। इस प्रकार मैं प्रतिदिन पापमें लगा रहता और बहुधा लूटपाट भी करता था॥ ६१--६५१/३॥ एक दिन रातमें स्वेच्छाचारिताके कारण मैं कुछ ब्राह्मण-पत्रियोंको पकड़कर एक सूने ठाकुर-मन्दिरमें ले गया। उस मन्दिरमें कभी पूजा नहीं होती थी। यों ही खण्डहर-सा पड़ा रहता था। वहाँ स्त्रियोंक साथ

English

3TST dldq fhrll Midi 'ciirlMMch

अध्याय ३१

श्लोक 50

तं दृष्ट्वोर्जस्वलं बालं स्वभावमधुराकृतिम् अनर्घ्यनयने पथ्यं मृदुगम्भीरभाषिणम्

taṃ dṛṣṭvorjasvalaṃ bālaṃ svabhāvamadhurākṛtim anarghyanayane pathyaṃ mṛdugambhīrabhāṣiṇam

हिन्दी अर्थ

रमण करनेकी इच्छासे मैंने अपने वस्त्रके किनारेसे उस मन्दिरका कुछ भाग बुहारकर साफ किया और हे द्विजोत्तम! प्रकाशके लिये दीप जलाकर रख दिया। यद्यपि मैंने अपनी पाप-वासना पूर्ण करनेके लिये ही मन्दिरमें झाड़ लगायी और दीप जलाया था, तथापि उससे भी मेरा सारा पापकर्म नष्ट हो गया। ब्राह्मण! इस प्रकार जब मैं उस विष्णुमन्दिरमें भोगकी इच्छासे ठहरा हुआ था, उसी समय वहाँ दीपक देखकर नगरके रक्षक

English

Dhurva said- Mother, Uttanapada and you were my only parents known to me so far but god Visnu is my only mother and father from this day and no doubt can be made on this fact.

अध्याय ३१

श्लोक 51

उपोपवेश्य शिशुकं प्रोचुस् ते विस्मिता भृशम् तवाद्यापि न जानीमो वत्स निर्वेदकारणम्

upopaveśya śiśukaṃ procus te vismitā bhṛśam tavādyāpi na jānīmo vatsa nirvedakāraṇam

हिन्दी अर्थ

आ पहुँचे और यह कहकर कि “यह किसी शत्रुका दूत है, यहाँ चोरी करने आया है, ' उन्होंने मुझे पृथ्वीपर गिरा दिया तथा तीखी धारवाली तलवारसे मेरा मस्तक काटकर वे चले गये। तब मैं भगवानके पार्षदोंसे युक्त दिव्य हुआ स्वर्गलोकको चला गया॥ ६६--७१॥

English

fewflTRlsA TT? eTIT^ 13^:1

अध्याय ३१

श्लोक 52

अनवाप्ताभिलाषाणां वैराग्यं जायते नृणाम् सप्तद्वीपपते राज्ञः कुमारस् त्वं तथा कथम्

anavāptābhilāṣāṇāṃ vairāgyaṃ jāyate nṛṇām saptadvīpapate rājñaḥ kumāras tvaṃ tathā katham

हिन्दी अर्थ

चवुर्भुज उवाच चतुर्भुज बोला--इस प्रकार मैंने दिव्यरूप तत्र स्थित्वा ब्रह्मकल्पं शतं साग्रं द्विजोत्तमाः । दिव्य भोगोंसे सम्पन्न होकर स्वर्गलोकमें सौ कल्पोसे भी जयध्वज इति ख्यातो राजा राजीवलोचनः

English

^ WraT ^ ^ ^ cTTWfF Vfll^ll

अध्याय ३१

श्लोक 53

किम् अस्माभिर् अहो कार्यं कस् तवास्ति मनोरथः मुनयो मम यो बन्धुर् उत्तमश् चोत्तमोत्तमः

kim asmābhir aho kāryaṃ kas tavāsti manorathaḥ munayo mama yo bandhur uttamaś cottamottamaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्रापि कालवशतो मृतः स्वर्गमवासवान्। इन्द्रलोकमनृप्राप्य रुद्रलोकं ततो गतः रूद्रलोकादूब्रहालोकं॑ गच्छता नारदो मुनिः। दृष्टश्च नमितो नैव गर्वान्मे हसितश्च सः

English

Sunlti said- My worthy son, I don't preclude you from worshipping god Visnu. If so is my intention, I owe that my tongue should split up into a hundred pieces.

अध्याय ३१

श्लोक 54

पित्रा प्रदत्तं तस्यास्तु तद् भद्रासनम् उत्तमम् भवत्कृतं हि साहाय्यं एतद् इच्छामि सुव्रताः

pitrā pradattaṃ tasyāstu tad bhadrāsanam uttamam bhavatkṛtaṃ hi sāhāyyaṃ etad icchāmi suvratāḥ

हिन्दी अर्थ

इति शापं समाकर्ण्य दत्तं तेन द्विजन्मना प्रसादितो मया भूप प्रसादं कृतवान् मुनिः। यदा रेवामठे राजन् धर्मपुत्रस्य धीमतः

English

h^rar%RTT: WvMdl: tity?lcfT:ll^oll

अध्याय ३१

श्लोक 55

अनन्यनृपभुक्तं यद् यद् अन्येभ्यः समुच्छ्रितम् इन्द्रादिदुरवापं यत् कथं लभ्येत तत् पदम्

ananyanṛpabhuktaṃ yad yad anyebhyaḥ samucchritam indrādiduravāpaṃ yat kathaṃ labhyeta tat padam

हिन्दी अर्थ

भार्यापहारं नयतः शापमोक्षो भविष्यति। सोऽहमर्जुन भूपाल धर्मपुत्र युधिष्ठिर ७८ मार्कण्डेय उवाच इत्युक्त्वा गरुडारूढो धर्मपुत्रस्य पश्यतः

English

Deeming this as permission from mother the boy Dhruva did Parikrama of the mother's feet and set-out for the penance after saluting her. Sunlti gifted her son a garland of blue lotus flowers boldly. She then showered on him the blessings so mighty to suppress enemies in a thousand

अध्याय ३१

श्लोक 56

इति श्रुत्वा वचस् तस्य मुनयो बालकस्य तु यथार्थम् एव प्रत्यूचुर् मरीच्याद्यास् तदा ध्रुवम्

iti śrutvā vacas tasya munayo bālakasya tu yathārtham eva pratyūcur marīcyādyās tadā dhruvam

हिन्दी अर्थ

गतवान् विष्णुभवनं यत्र विष्णुः श्रिया सह। सम्मार्जनोपलेपाभ्यां महिमा तेन वर्णितः अवशेनापि यत्कर्म कृत्वेमां श्रियमागतः।

English

hfckrcw rt TpryifTraR^rar:!

अध्याय ३१

श्लोक 57

अनास्वादितगोविन्दपदाम्बुजरजोरसः मनोरथपथातीतं स्फीतं नाकलयेत् फलम्

anāsvāditagovindapadāmbujarajorasaḥ manorathapathātītaṃ sphītaṃ nākalayet phalam

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयवचः श्रुत्वा पाण्डुवंशसमुद्भवः। सहस्त्रानीकभूपालो हरिपूजारतोऽभवत् तस्माच्छुणुत विप्रेन्द्रा देवो नारायणोऽव्ययः। ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि पूजकानां विमुक्तिदः

English

qitwm vrtJl<pyn4> W:

अध्याय ३१

श्लोक 58

अनर्चिताच्युतपदः पदम् आसादयेत् कथम् इन्द्रादिदुरवापं यन् मानवैः सुदुरासदम्

anarcitācyutapadaḥ padam āsādayet katham indrādiduravāpaṃ yan mānavaiḥ sudurāsadam

हिन्दी अर्थ

अर्चयध्वं जगन्नाथं भूयो भूयो वदाम्यहम्। अधिक कालतक निवास किया। फिर उसी पुण्यके भोगसे चन्द्रवंशमें उत्पन्न जयध्वज नामसे विख्यात कमलके समान नेत्रोंचाला राजा हुआ। उस जन्ममें भी कालवश मृत्युको प्रास होनेपर मैं स्वर्गलोकमें आया।

English

She said- Beloved son, may god Narayana, omnipresent, ocean of mercy and holder of conch, discus and gada weapons in hands protect you everywhere.

अध्याय ३१

श्लोक 59

न हि दूरे पदं तस्य सर्वासां संपदाम् इह कमलाकान्तकान्ताङ्घ्रिकमलं यः सुशीलयेत्

na hi dūre padaṃ tasya sarvāsāṃ saṃpadām iha kamalākāntakāntāṅghrikamalaṃ yaḥ suśīlayet

हिन्दी अर्थ

फिर यहाँसे रुद्रलोकको प्राप्त हुआ। एक बार रुद्रलोकसे ब्रह्ललोकको जाते समय मैंने नारदमुनिको देखा, परंतु देखनेपर भी उन्हें प्रणाम नहीं किया और उनकी हंसी उड़ाने लगा। इससे कुपित होकर उन्होंने शाप दिया- 'राजन्! तू राक्षस हो जा।' उन ब्राह्मणके दिये हुए इस शापको सुनकर मैंने क्षमा माँगकर (किसी तरह) उन्हे प्रसन्न किया। तब मुनिने मुझपर शापानुग्रहके रूपमें कृपा 'की। उन्होंने कहा- राजन्! जिस समय बुद्धिमान्

English

Taratefnf tt farRnfer qiwlsqicmuaiH:i

अध्याय ३१

श्लोक 60

यस्य स्मरणमात्रेण महापातकसंततिः परमान्तकम् आप्नोति स विष्णुः सर्वदो ध्रुव

yasya smaraṇamātreṇa mahāpātakasaṃtatiḥ paramāntakam āpnoti sa viṣṇuḥ sarvado dhruva

हिन्दी अर्थ

धर्मपुत्र युधिष्ठिरकी भार्याका हरण करके तुम रेवा- तटवर्ती मठमें चले जाओगे, उस समय तुम्हें शापसे मुक्ति मिल जायगी।' भूपाल! धर्मपुत्र युधिष्ठिर! अर्जुन! मैं वही राजा जयध्वज हूँ। इस समय भगवान् विष्णुके सारूप्यको प्राप्त हुआ हूँ। अब मैं निश्चय ही वैकुण्ठधामको

English

q chmuMM ^m<w3T:iu^n

अध्याय ३१

श्लोक 61

यद् आहुः परमं ब्रह्म प्रधानपुरुषात् परम् यन्मायया कृतं सर्वं स विष्णु कीर्तितो ऽर्थदः

yad āhuḥ paramaṃ brahma pradhānapuruṣāt param yanmāyayā kṛtaṃ sarvaṃ sa viṣṇu kīrtito 'rthadaḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी बोले--यह कहकर धर्मपुत्र युधिष्ठिरके देखते-ही-देखते वे राजा जयध्वज गरुडपर आरूढ हो विष्णुधामको चले गये, जहाँ लक्ष्मीजीके साथ भगवान् विष्णु सदा विराजमान रहते हैं । इसीसे विष्णुमन्दिरके बुहारने और लीपनेसे बड़ी महत्ता प्राप्त होनेका वर्णन किया गया है। राजा जयध्वजने पूर्वजन्ममें कामके वशीभूत होकर भी जिस कर्मको करनेसे ऐसी दिव्य सम्पत्ति प्राप्त कर ली, उसीको यदि भक्तिमान् और शान्त पुरुष

English

Suta said- Dhruva, the child with childish valour entered into a flower garden by following the scented wind after leaving his palace. As that child was so far known to highways and mother as only god but unknown to the route of the forest he began to think a few moments with closed eyes.

अध्याय ३१

श्लोक 62

यो यज्ञपुरुषो विष्णुर् वेदवेद्यो जनार्दनः अन्तरात्मास्य जगतः संतुष्टः किं न यच्छति

yo yajñapuruṣo viṣṇur vedavedyo janārdanaḥ antarātmāsya jagataḥ saṃtuṣṭaḥ kiṃ na yacchati

हिन्दी अर्थ

करे तथा भलीभाँति भगवानूका पूजन करे तो उनको प्राप्त होनेवाले फलके विषयमें क्या कहना है? सूतजी बोले--मार्कण्डेयजीके उपर्युक्त वचन सुनकर पाण्डुवंशमें उत्पन्न राजा सहस्रानीक भगवानूके पूजनमें संलग्न हो गये। इसलिये विप्रवृन्द! आपलोग यह सुन लें कि अविनाशी भगवान् नारायण जानकर अथवा

English

gmfq ^ct wrfq gft Tf

अध्याय ३१

श्लोक 63

यद् भूनर्तनवर्तिन्यः सिद्धयो ऽष्टौ नृपात्मज तम् आराध्य हृषीकेशं चतुर्वर्गो न दूरतः

yad bhūnartanavartinyaḥ siddhayo 'ṣṭau nṛpātmaja tam ārādhya hṛṣīkeśaṃ caturvargo na dūrataḥ

हिन्दी अर्थ

भी पूजा करनेवाले अपने भक्तोंको मुक्ति प्रदान करते हैं। द्विजो! मैं यह बारंबार कहता हूँ कि यदि आपलोग दुस्तर भवसागरके पार जाना चाहते हैं तो भगवान् जगन्नाथकी पूजा करें। जो भक्त प्रणतजनोंका कष्ट दूर भगवान् विष्णुका पूजन करते हैं, वे वन्दनीय, पूजनीय और विशेषरूपसे नमस्कार करनेयोग्य हैं ॥ ८२--८५॥

English

lidtj-4irq qs^ ilMAiv-yfd ■R' f5f:l gcfr f^rmra^ Jmw nfad w.iixtn

अध्याय ३१

श्लोक 64

सत्यम् उक्तं द्विजेन्द्रा वो विष्णोर् आराधनं प्रति कथं स भगवान् इज्यः स विधिश् चोपदिश्यताम्

satyam uktaṃ dvijendrā vo viṣṇor ārādhanaṃ prati kathaṃ sa bhagavān ijyaḥ sa vidhiś copadiśyatām

हिन्दी अर्थ

इति श्रीनरसिंहयुराणे सहस्रानीकचरिते मार्कण्डेयेनोपदिष्टसम्मार्जनोपफले नाम त्रयस्त्रिंो5ध्याय: इस प्रकार श्रीवरसिंहपुराणके अन्तर्गत सहस्रानीक-चरित्रके प्रसङ्घ मैं मार्कण्डेयमुनिद्वारा उपदिष्ट 'मन्दिरमें झाडू देने और उसके लीपनेकी

English

On exit from the garden of the city, he thought - "What should I do? Where should I go? Who will assist me? When he came out from the grip of such pessimistic thoughts, he saw Saptarsi moving with phenomenal speed. Having seen them, who perhaps came there under the compulsion of his destiny, Dhruva was pleased. Their foreheads were smeared with Tilakas. They had kept Pavitrl of kusa grass in their fingers. Sacrificial thread was on their shoulder and they were seated on the hide of black deer. Dhruva went to them and bowed his head before them. His hands clasped and he explained his intention in humble speech after duly saluted them.

अध्याय ३१

श्लोक 65

प्रभूतदो भवेद् यो वै दुराराध्यतमो भवेत् बालो ऽहं राजपुत्रो ऽहं दुःखं नैव मया क्षमम्

prabhūtado bhaved yo vai durārādhyatamo bhavet bālo 'haṃ rājaputro 'haṃ duḥkhaṃ naiva mayā kṣamam

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुके पूजनका फल १२३ भगवान् विष्णुके पूजनका फल

English

Dhruva said- O hermits, I introduce myself as the son of Sunlti and Uttanapada. My mind this time is unattached to the

अध्याय ३१

श्लोक 66

तिष्ठता गच्छता वापि स्वपता जाग्रता तथा शयानेनोपविष्टेन वेद्यो नारायणः सदा

tiṣṭhatā gacchatā vāpi svapatā jāgratā tathā śayānenopaviṣṭena vedyo nārāyaṇaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

पुनरेव द्विजश्रेष्ठ मार्कण्डेय मार्कण्डेयजी! अब पुनः यह बताइये कि भगवान् be क १ म विष्णुके निर्माल्य (चन्दन-पुष्प आदि)-को हटानेसे ददस्व म॥ १ कौन-सा पुण्य प्रास होता है मार्कण्डेय उवाच मार्कण्डेयजी बोले--राजन्! नृसिंहस्वरूप भगवान् निर्माल्यमपनीयाथ तोयेन स्त्राप्य केशवम्। केशवको निर्माल्य हटाकर जलसे खान करानेसे मनुष्य नरसिंहाकृतिं राजन् सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ २ सब पापॉसे मुक्त हो जाता है तथा सम्पूर्ण तीर्थोके सर्वतीर्थफलं दिव सेवनका फल प्राकर, विमानपर आरूढ हो स्वर्गको

English

OTTOTyu f^T^TeE fofFRTT dcHgJlft ^ Ul4l4l W ft^UUl^im *|| araMifar^tiiuii gw ^tm^i

अध्याय ३१

श्लोक 67

पुत्रान् कलत्रं मित्राणि राज्यं स्वर्गापवर्गकम् वासुदेवं जपन् मर्त्यः सर्वं प्राप्नोत्य् असंशयम्

putrān kalatraṃ mitrāṇi rājyaṃ svargāpavargakam vāsudevaṃ japan martyaḥ sarvaṃ prāpnoty asaṃśayam

हिन्दी अर्थ

सर्वतीर्थफलं प्राप्य यानारूढो दिवं ब्रजेत्। चला जाता है और वहाँसे श्रीविष्णुधामको प्रास होकर श्रीविष्णोः सदनं प्राप्य मोदते कालमक्षयम्

English

Suta said- The hermits fell in surprise on the humble speech, the etiquette, fascinating face and splendour in complexion of the boy and called him to sit by their side and said- "Dear son, we could not so far understand the reason for unattachment or reluctance of your mind from the worldly affairs. As unattachment generally takes place in the mind of people unsatisfied, how do you fall in that category when you are the son of a king who rules over the seven continents? What do you want from us? What is your desire?

अध्याय ३१

श्लोक 68

द्वादशाक्षरमन्त्रेण वासुदेवात्मकेन च ध्यायंश् चतुर्भुजं विष्णुं जप्त्वा सिद्धिं न को गतः

dvādaśākṣaramantreṇa vāsudevātmakena ca dhyāyaṃś caturbhujaṃ viṣṇuṃ japtvā siddhiṃ na ko gataḥ

हिन्दी अर्थ

आगच्छ नरसिंहेति आवाह्याक्षतपुष्पकैः। एतावतापि राजेन्द्र सर्वपापैः प्रमुच्यते देवदेवस्य विधिना सर्वपापैः प्रमुच्यते

English

STcJ^Frt f| TpRTTMm* II

अध्याय ३१

श्लोक 69

पितामहेन चाप्य् एष महामन्त्र उपासितः मनुना राज्यकामेन वैष्णवेन नृपात्मज

pitāmahena cāpy eṣa mahāmantra upāsitaḥ manunā rājyakāmena vaiṣṇavena nṛpātmaja

हिन्दी अर्थ

स्नाप्य तोयेन पयसा नरसिंहं नराधिप। सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते विष्णुलोकमवाप्नोति पूज्यमानः सुरोत्तमैः

English

Dhurva replied - "O hermits, may the throne of father reserve for my great brother Uttama. O philanthropic hermits, I am only in need to know from you the position not yet occupied by any king, supreme and intact and rare even for the gods like Indra etc." As a reply to that child, the hermits explained solemnly as under

अध्याय ३१

श्लोक 70

त्वम् अप्य् एतेन मन्त्रेण वासुदेवपरो भव यथाभिलषिताम् ऋद्धिं क्षिप्रं प्राप्स्यसि सत्तम

tvam apy etena mantreṇa vāsudevaparo bhava yathābhilaṣitām ṛddhiṃ kṣipraṃ prāpsyasi sattama

हिन्दी अर्थ

यः करोति हरेरर्चां मधुना स्त्रापयन्नरः । अग्निलोके स मोदित्वा पुनर्विष्णुपुरे वसेत् घृतेन स्त्रपनं यस्तु ख्रानकाले विशेषतः। नरसिंहाकृतेः कुर्याच्छङ्खभेरीनिनादितम्

English

Marici said- The man who has not yet taken the taste of nectar essence obtained as a result of devotion to the lotus feet of Govinda, cannot attain to the fruit supreme illuminating which can only be obtained when the man goes beyond the path of

अध्याय ३१

श्लोक 71

इत्य् उक्त्वान्तर्हिताः सर्वे महात्मानो मुनीश्वराः वासुदेवमना भूत्वा ध्रुवो ऽपि तपसे ययौ

ity uktvāntarhitāḥ sarve mahātmāno munīśvarāḥ vāsudevamanā bhūtvā dhruvo 'pi tapase yayau

हिन्दी अर्थ

पापकञ्जुकमुन्मुच्य यथा जीर्णामहिस्त्वचम्। दिव्यं विमानमास्थाय विष्णुलोके महीयते पञ्चगव्येन देवेशं यः स्नापयति भक्तितः। मन्त्रपूर्वं महाराज तस्य पुण्यमनन्तकम्

English

Atri said- A man who has not yet worshipped the feet of Acyuta, cannot anyway obtain the position even rare to have for the gods like Indra etc.

अध्याय ३१

श्लोक 72

ध्रुवः सर्वार्थदं मन्त्रं जपन् मधुवने तपः स चक्रे यमुनातीरे मुनिदिष्टेन वर्त्मना

dhruvaḥ sarvārthadaṃ mantraṃ japan madhuvane tapaḥ sa cakre yamunātīre munidiṣṭena vartmanā

हिन्दी अर्थ

प्रक्षाल्य देवदेवेशं वारुणं लोकमाणुयात् अक्षयकालपर्यन्त आनन्दका उपभोग करता है। ' भगवन् नरसिंह! आप यहाँ पधारें-इस प्रकार अक्षत और पुष्पोंके द्वारा यदि भगवानका आवाहन करे तो राजेन्द्र! इतनेसे भी वह मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है।

English

<*MHId)l-dd)('dl%l4iM'rf ^T: ^fiWnfcljm^ll

अध्याय ३१

श्लोक 73

श्रद्धान्वितेन जपता च तपःप्रभावात् साक्षाद् इवाब्जनयनं ददृशे हृदीशम् दिव्याकृतिं सपदि तेन ततः स एव हर्षात् पुनः स प्रजजाप नृपात्मभूतः

śraddhānvitena japatā ca tapaḥprabhāvāt sākṣād ivābjanayanaṃ dadṛśe hṛdīśam divyākṛtiṃ sapadi tena tataḥ sa eva harṣāt punaḥ sa prajajāpa nṛpātmabhūtaḥ

हिन्दी अर्थ

देवदेव नृसिंहको विधिपूर्वक आसन, पाद्य (पैर धोनेके लिये जल), अर्घ्य (हाथ धोनेके लिये जल) और आचमनीय (कुल्ला करनेके लिये जल) अर्पण करनेसे भी सब पापोंसे छुटकारा मिल जाता है। नराधिप! भगवान् नृसिंहको दूध और जलसे स्नान कराकर मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो विष्णुलोकमें प्रतिष्ठित होता है। जो एक बार भी भगवानको दहीसे खान कराता है, वह निर्मल एवं सुन्दर शरीर धारणकर सुरवरोंसे पूजित होता

English

Angira said- The man in concentration on the lotus feet of god Kamalakanta, accesses easily to the position where all property of the three-worlds lies.

अध्याय ३१

श्लोक 74

क्षुत्तर्षवर्षघनवातमहोष्णतादि शारीरदुःखकुलम् अस्य न किंचनाभूत् मग्ने मनस्य् अनुपमेयसुखाम्बुराशौ राज्ञः शिशुर् न च विवेद शरीरवार्ताम्

kṣuttarṣavarṣaghanavātamahoṣṇatādi śārīraduḥkhakulam asya na kiṃcanābhūt magne manasy anupameyasukhāmburāśau rājñaḥ śiśur na ca viveda śarīravārtām

हिन्दी अर्थ

हुआ विष्णुलोको जाता है। जो मनुष्य मधुसे भगवानको नहलाता हुआ उनकी पूजा करता है,वह अग्निलोकमें आनन्दोपभोग करके पुनः विष्णुपुर (वैकुण्ठधाम)-में निवास करता है। जो ख्नानकालमें श्रीनरसिंहके विग्रहको शङ्ख और नगारेका शब्द कराते हुए विशेषरूपसे घीसे स्नान कराता है, वह पुरुष पुरानी कॅंचुलको छोड्नेवाले साँपकी भाँति पाप-कञ्चुकको त्यागकर दिव्य विमानपर आरूढ हो, विष्णुलोकमें प्रतिष्ठित होता है॥ २--१०॥

English

Pulastya said- Dhurva, god Visnu only is the giver of everything and the cycle of heinous offences is broken and destroyed only when that god is summoned even for a

अध्याय ३१

श्लोक 75

विघ्नाश् च तस्य किल शङ्कितदेवसृष्टा बालस्य तीव्रतपसो विफला बभूवुः शीतातपादिर् इव विष्णुमयं मुनिं हि प्रादेशिका न खलु धर्षयितुं क्षमन्ते

vighnāś ca tasya kila śaṅkitadevasṛṣṭā bālasya tīvratapaso viphalā babhūvuḥ śītātapādir iva viṣṇumayaṃ muniṃ hi prādeśikā na khalu dharṣayituṃ kṣamante

हिन्दी अर्थ

महाराज! जो देवेश्वर भगवानको भक्तिपूर्वक पुण्य अक्षय होता है। जो गेहूँके आरेसे देवदेवेश्वर भगवानको उबटन लगाकर गरम जलसे उन्हें

English

^T§: WT w yqi-NWc<TTHJ *Rhddi fitr TTcf TT fcsjj: «Etfftitss!fc:ii^ii

अध्याय ३१

श्लोक 76

अथ भक्तजनप्रियः प्रभुः शिशुना ध्यानबलेन तोषितः वरदः पतगेन्द्रवाहनो हरिर् आगात् स्वजनं तम् ईक्षितुम्

atha bhaktajanapriyaḥ prabhuḥ śiśunā dhyānabalena toṣitaḥ varadaḥ patagendravāhano harir āgāt svajanaṃ tam īkṣitum

हिन्दी अर्थ

९२४ श्रीनरसिंहपुराण अध्याय ३४ 'पादपीठं तु यो भक्त्या बिल्वपत्रैर्निघर्षितम्। नहलाता है, वह वरुणलोकको प्राप्त होता है। जो भगवान्के

English

Pulaha said- God Visnu is considered Paramabrahma, distinct from the principal (Prakrti) and Purusa (organism). This entire worldly illusion has been knitted at his will

अध्याय ३१

श्लोक 77

मणिपिण्डकमौलिराजितो विलसद्रत्नमहाघनच्छविः स बभाव् उदयाद्रिमत्सराद् धृतबालार्क इवासिताचलः

maṇipiṇḍakamaulirājito vilasadratnamahāghanacchaviḥ sa babhāv udayādrimatsarād dhṛtabālārka ivāsitācalaḥ

हिन्दी अर्थ

उष्णाम्बुना च प्रक्षाल्य सर्वपापैः प्रमुच्यते कुशपुष्पोदकैः स्त्रात्वा ब्रह्मलोकमवाण्नुयात्। रल्लोदकेन सावित्रं कौबेरं हेमवारिणा। नरसिंहं तु संस्त्राप्य कर्पूरागुरुवारिणा

English

jMsIcJicmw T fcfioiHi'ff^i id'Rl^rl ?PPT fe=T Vlf^-d^d^Uir:

अध्याय ३१

श्लोक 78

स राजसूनुं तपसि स्थितं तं ध्रुवं ध्रुवस्निग्धदृग् इत्य् उवाच दन्तांशुसंज्ञैर् अमितप्रवाहैः प्रक्षालयन् रेणुम् इवास्य गात्रे

sa rājasūnuṃ tapasi sthitaṃ taṃ dhruvaṃ dhruvasnigdhadṛg ity uvāca dantāṃśusaṃjñair amitapravāhaiḥ prakṣālayan reṇum ivāsya gātre

हिन्दी अर्थ

इन्द्रलोके स मोदित्वा पश्चाद्विष्णुपुरे वसेत्। पुण्योदकेन गोविन्दं स्नाप्य भक्त्या नरोत्तम सावित्रं लोकमासाद्य विष्णुलोके महीयते। चस्त्राभ्यामर्चनं भक्त्या परिधाप्य हरिं हरेः

English

fittedcftsirfTHTt fcbcdl Wc[: I ^dldMrf^Rd fdTHJMd Tift ft

अध्याय ३१

श्लोक 79

वरं वरं वत्स वृणीष्व यस् ते मनोगतस् त्वत्तपसास्मि तुष्टः ध्यानेन ते चेन्द्रियनिग्रहेण मनोनिरोधेन च दुष्करेण

varaṃ varaṃ vatsa vṛṇīṣva yas te manogatas tvattapasāsmi tuṣṭaḥ dhyānena te cendriyanigraheṇa manonirodhena ca duṣkareṇa

हिन्दी अर्थ

सोमलोके रमित्वा च विष्णुलोके महीयते। कुङ्कमागुरुश्रीखण्डकर्दमैरच्युताकृतिम् आलिप्य भवत्या राजेन्द्र कल्पकोटिं वसेद्विवि। मल्लिकामालतीजातिकेतक्यशोकचम्पकैः

English

Suta said- All hermits vanished with these words and Dhruva too departed for the penance by doing concentration on Vasudeva. The twelve lettered hymn provides with all desires fulfilled definitely. He began to do japa according to the procedure told by hermits at the bank of Yamuna in Madhuvana. It was the effect of the reverence of Dhruva that he began to see god Vi§nu, lotus-eyed within his heart. His figure was divine. It increased the vigour of Dhruva and he vigorously started japa of that hymn. No physical pains like hunger, thirst, rain, cyclone, storm and excess heat etc., could disturb him. His mind was diving into the ocean of pleasure at all moments. He had even forgotten his physique. It is said that the gods created several causes for disturbance under suspicion of his penance, but all those were proved futile for that child. That hermit in Visnu form did not fall in the trap of the hurdles like perpetual living at a single

अध्याय ३१

श्लोक 80

शृण्वन् वचस् तत् सकलं गम्भीरम् उन्मीलिताक्षः सहसा ददर्श स्वे चिन्त्यमानं त्व् इदम् एव मूर्तं पुरःस्थितं ब्रह्म चतुर्भुजं सः

śṛṇvan vacas tat sakalaṃ gambhīram unmīlitākṣaḥ sahasā dadarśa sve cintyamānaṃ tv idam eva mūrtaṃ puraḥsthitaṃ brahma caturbhujaṃ saḥ

हिन्दी अर्थ

तुलसीकरवीरैश्व पालाशैः सानुकुम्बकैः मालां कृत्वा यथालाभमेतेषां विष्णुमर्चयेत्। 'कल्पकोटिसहस्त्राणि कल्पकोटिशतानि च

English

After some time, God Visnu, beloved to devotees, the great giver came to see that devotee on Garuda when he was duly satisfied with the power of Dhruva's concentration. God Sri Hari, in his dark complexion, decorated with kaustubha gems and adorned with the crown studded with gems looked as if the Kajjalagiri with the rising sun is lighted due to envy for the Udayacala. That god with affectionate and undeviated eyes as if washing the dust fixed on the body of Dhruva through the incessant flow rays formed water of his teeth, addressed him in following words

अध्याय ३१

श्लोक 81

दृष्ट्वा क्षणं राजसुतः सुपूज्यं पुरस् त्रयीशं किम् इह ब्रवीमि किं वा करोमीति ससंभ्रमः स तु न चाब्रवीत् किंचन नो चकार

dṛṣṭvā kṣaṇaṃ rājasutaḥ supūjyaṃ puras trayīśaṃ kim iha bravīmi kiṃ vā karomīti sasaṃbhramaḥ sa tu na cābravīt kiṃcana no cakāra

हिन्दी अर्थ

दिव्यं विमानमास्थाय विष्णुलोके स मोदते। नरसिंहं तु यो भक्त्या बिल्वपत्रैरखण्डितैः सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वभूषणभूषितः

English

"Dear son, I am pleased with your penance, concentration, control over the senses and the tough restriction on mind. Ask the desired boon from me."

अध्याय ३१

श्लोक 82

हर्षाश्रुपूर्णः पुलकाञ्चिताङ्गस् त्रिलोकनाथेति वदन्न् अथोच्चैः दण्डप्रणामाय पपात भूमौ प्रवेपमानभ्रु हरेः पुरः स हि

harṣāśrupūrṇaḥ pulakāñcitāṅgas trilokanātheti vadann athoccaiḥ daṇḍapraṇāmāya papāta bhūmau pravepamānabhru hareḥ puraḥ sa hi

हिन्दी अर्थ

काञ्चनेन विमानेन विष्णुलोके महीयते। माहिषाख्यं गुरगुलं च आज्ययुक्तं सशर्करम् धूपं ददाति राजेन्द्र नरसिंहस्य भक्तिमान्। धूपितैः सर्वदिगभ्यस्तु सर्वपापविवर्जितः

English

■*TT:fT23RT ■dri'4'Ji Trillion

अध्याय ३१

श्लोक 83

दण्डवत् प्रणिपत्याथ परितः परिलुण्ठ्य च रोरोद हर्षेण चिरं दृष्ट्वा तं जगतो गुरुम्

daṇḍavat praṇipatyātha paritaḥ pariluṇṭhya ca roroda harṣeṇa ciraṃ dṛṣṭvā taṃ jagato gurum

हिन्दी अर्थ

अप्सरोगणसंकीर्णविमानेन विराजते। वायुलोके स मोदित्वा पश्चाद्विष्णुपुरं ब्रजेत् पादपीठ (पैर रखनेके पीढ़े, चौकी या चरणपादुका)- को भक्तिपूर्वक बिल्वपत्रसे रगड्कर गरम जलसे धोता है, वह सब पापोंसे मुक्त हो जाता है। कुश और पुष्पमिश्नित जलसे भगवानको खान कराकर मनुष्य ब्रह्मलोकको प्राप्त

English

Dhruva suddenly opened his eyes under the influence of that serious tone of god. He saw that moment the same four-armed Brahma whose concentration he had made in his heart. It was apparent now before

अध्याय ३१

श्लोक 84

नारदेन सनन्देन सनकेन च संश्रुतम् अन्यैः सनत्कुमाराद्यैर् योगिभिर् योगिनां वरम्

nāradena sanandena sanakena ca saṃśrutam anyaiḥ sanatkumārādyair yogibhir yogināṃ varam

हिन्दी अर्थ

होता है, रत्रयुक्त जलसे स्नान करानेपर सूर्यलोकको और सुवर्णयुक्त जलसे नहलानेपर कुबेरलोकको प्राप्त करता है। जो कपूर और अगुरुमिश्रित जलसे भगवान् नृसिंहको नहलाता है, वह पहले इन्द्रलोकमें सुखोपभोग करके फिर विष्णुधाममें निवास करता है । जो पुरुषश्रेष्ठ तीर्थोके पवित्र जलसे गोविन्दको भक्तिपूर्वक स्नान कराता है, वह आदित्यलोकको प्राप्त करके पुनः विष्णुलोकमें पूजित होता है। जो भक्तिपूर्वक भगवानको युगल वस्त्र पहनाकर

English

^aRyfuiMrWJ trf^T: qR^U^il R| h<l< {pfo f%T <|«WI it spirit fRfl<S3ll RRft TR^T xf RfTRi

अध्याय ३१

श्लोक 85

कारुण्यबाष्पनीरार्द्रं पुण्डरीकविलोचनम् ध्रुवम् उत्थापयां_चक्रे चक्री धृत्वा करेण तम्

kāruṇyabāṣpanīrārdraṃ puṇḍarīkavilocanam dhruvam utthāpayāṃ_cakre cakrī dhṛtvā kareṇa tam

हिन्दी अर्थ

उनकी पूजा करता है, वह चन्द्रलोकमें सुखभोग करके पुनः विष्णुधाममें सम्मानित होता है॥ ११--१६१/२॥ राजेनद्र! जो कुङ्कुम (केसर), अगुरु और चन्दनके अनुलेपनसे भगवानूके विग्रहको भक्तिपूर्वक अनुलिप्त करता है, वह करोड़ों कल्पोंतक स्वर्गलोकमें निवास करता है। जो मनुष्य मल्लिका, मालती, जाती, केतको, अशोक, चम्पा, पुंनाग, नागकेसर, बकुल (मौलसिरी), उत्पल जातिके कमल, तुलसी, कनेर, पलाश-इनसे

English

314: Rd^K I ^PlfayfRH I RTflld'Xll fRfcwyixra; Ratr g?gr gpur tpfiiimi

अध्याय ३१

श्लोक 86

हरिस् तु परिपस्पर्श तदङ्गं धूलिधूसरम् कराभ्यां कोमलाभ्यां स परिष्वज्याह तं हरिः

haris tu paripasparśa tadaṅgaṃ dhūlidhūsaram karābhyāṃ komalābhyāṃ sa pariṣvajyāha taṃ hariḥ

हिन्दी अर्थ

तथा अन्य उत्तम पुष्पोंसे भगवानूकी पूजा करता है, वह प्रत्येक पुष्पके बदले दस सुवर्ण मुद्रा दान करनेका फल प्राप्त करता है। जो यथाप्राप्त उपर्युक्त पुष्पोंको माला बनाकर उससे भगवान् विष्णुकी पूजा करता है, वह सैकड़ों और हजारों करोड़ कल्पोंतक दिव्य विमानपर आरूढ हो विष्णुलोकमें आनन्दित होता है। जो छिद्ररहित अखण्डित बिल्वपत्रों और तुलसीदलोंसे भक्तिपूर्वक शरीनृसिंहका पूजन करता है, वह सब पापोंसे सर्वथा मुक्त

English

<*»<|X4i yfrhRTRlt R uRwi-rtus R ?R:ll<i^ll

अध्याय ३१

श्लोक 87

वरं वरय भो बाल यत् ते मनसि वर्तते तद् ददामि न संदेहो नादेयं विद्यते तव

varaṃ varaya bho bāla yat te manasi vartate tad dadāmi na saṃdeho nādeyaṃ vidyate tava

हिन्दी अर्थ

हो, सब प्रकारके भूषणोंसे भूषित होकर सोनेके विमानपर आरूढ हो विष्णुलोकमें सम्मान पाता है॥ १७--२३/२॥ राजेन्द्र! जो माहिष गुग्गुल, घी और शक्करसे तैयार की हुई धूपको भगवान् नरसिंहके लिये भक्तिपूर्वक अर्पित करता है, वह सब दिशाओंमें धूप करनेसे सब पापोंसे रहित हो अप्सराओसे पूर्ण विमानद्वार वायुलोकमें विराजमान होता है और वहाँ आनन्दोपभोगके पश्चात् पुनः विष्णुधाममें जाता

English

The prince was dazzled and fall in prey of disappointment as a reason of seeing the master of three-world before him. He tangled on the questions as to what to say and what to do for a while. His- eyes were filled with tears of pleasure and hair uplift in a state of romance. He only could say "O the master of three-world" and then fell on the feet of god. His brows were shivering and saluting with full length of body laid on the ground, staring at god he wept for many hours rolling here and there due to excess state of pleasure. The lotus-eyed god was seen that day by Dhruva who is worshipped by Narada, Sanandana, Sanaka and Sanatkumara etc. and other yogis, the Yogls'vara whose eyes were filled with the tears of kindness. God Cakradhara, caught Dhruva by his hands and lifted him up. He dusted his body full of dust, embraced him

अध्याय ३१

श्लोक 88

ततो वरं राजशिशुर् ययाचे विष्णुं वरं ते स्तवशक्तिम् एव तं मूर्तिविज्ञाननिभेन देवः पस्पर्श शङ्खेन मुखे ऽमलेन

tato varaṃ rājaśiśur yayāce viṣṇuṃ varaṃ te stavaśaktim eva taṃ mūrtivijñānanibhena devaḥ pasparśa śaṅkhena mukhe 'malena

हिन्दी अर्थ

विहाय पापकलिलं सहस्रादित्यसप्रभः। ज्योतिष्मता विमानेन विष्णुलोकं स गच्छति हविः शाल्योदनं विद्वानाज्ययुक्तं सशर्करम्। निवेद्य नरसिंहाय यावकं पायसं तथा

English

cTRT Rt R1H TRftl Rt%I

अध्याय ३१

श्लोक 89

अथ सुरमुनिदत्तज्ञानचन्द्रेण सम्यग् विमलितम् इव चित्तं पूर्णम् एव ध्रुवस्य त्रिभुवनगुरुशङ्खस्पर्शजज्ञानभानान् उदयति नितरान्तः साधु तुष्टाव हृष्टः

atha suramunidattajñānacandreṇa samyag vimalitam iva cittaṃ pūrṇam eva dhruvasya tribhuvanaguruśaṅkhasparśajajñānabhānān udayati nitarāntaḥ sādhu tuṣṭāva hṛṣṭaḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुलोके महाभोगान् भुञन्नास्ते स वैष्णवः प्रदक्षिणेन चैकेन देवदेवस्य भक्तितः। कृतेन यत्फलं नृणां तच्छृणुष्व नृपात्मज

English

I will undoubtedly give you all that and there is no such thing which I cannot give to you.

अध्याय ३१

श्लोक 90

अखिलमुनिजननिवहनमितचरणः ।खरकदनकरः ।चपलचरितः ।देवाराधितपादजलः ।सजलजलधरश्यामः ।शमितसौभपतिशाल्वाधामा ।अभिरामरामातिविनयकृतनवरसरसापहतेन्द्रियसुररमणीविहितान्तःकरणानन्दः ।अनादिनिधनः ।अधननिजद्विजमित्रोद्धरणधीरः ।अवधीरितसुरनाथनाथितविपक्षपक्षः ।ऋक्षराजबिलप्रवेशापहतस्यमन्तकापमार्जित निजापवाददूरितहृतत्रैलोक्यभारः ।द्वारकावासनिरतः ।स्वरितमधुरवेणुवादनश्रवणामृतप्रकटित अतीन्द्रियज्ञानः ।यमुनातटचरः ।द्विजधेनुभृङ्गगणैस् त्यक्तनिजनिजाहारः ।संसारदुस्तरपारावारसमुत्तारणाङ्घ्रिपोतः ।स्वप्रतापानलहुतकालयवनः ।वनमालाधरवरमणिकुण्डलालंकृतश्रवणः ।नानाप्रसिद्धाभिधानः ।निगमविबुधमुनिजनवचनमनोगोचरः ।कनकपिशङ्गकौशेयवासो भगवान् भृगुपदकौस्तुभविभूषितोरःस्थलः ।स्वदयिताक्रूरनिजजननीगोकुलपालकचतुर् भुजशङ्खचक्रगदापद्मतुलसीनवदल दामहारकेयूरकटकमुकुटालंकृतः ।सुनन्दनादिभागवतोपासितविश्वरूपः ।पुराणपुरुषोत्तमः ।उत्तमश्लोकः ।लोकावासो वासुदेवः ।श्रीदेवकीजठरसंभूतः ।भूतपतिविरञ्चिनतचरणारविन्दः ।वृन्दावनकृतकेलिगोपिकाजनश्रमापहः ।सततं संपादितसुजनकामः ।कुन्दनिभशङ्खधरम् इन्दुनिभवक्त्रं सुन्दरसुदर्शनम् उदारतरहासं विद्वज्जनवन्दितम् इदं ये रूपम् अतिहृद्यम् अखिलेश्वरं नतो ऽस्मि ।स्थानाभिकामी तपसि स्थितो ऽहम् त्वां दृष्टवान् साधुमुनीन्द्रगुह्यम् काचं विचिन्वन्न् इव दिव्यरत्नं स्वामिन् कृतार्थो ऽस्मि वरान् न याचि

akhilamunijananivahanamitacaraṇaḥ | kharakadanakaraḥ | capalacaritaḥ | devārādhitapādajalaḥ | sajalajaladharaśyāmaḥ | śamitasaubhapatiśālvādhāmā | abhirāmarāmātivinayakṛtanavarasarasāpahatendriyasuraramaṇīvihitāntaḥkaraṇānandaḥ | anādinidhanaḥ | adhananijadvijamitroddharaṇadhīraḥ | avadhīritasuranāthanāthitavipakṣapakṣaḥ | ṛkṣarājabilapraveśāpahatasyamantakāpamārjita nijāpavādadūritahṛtatrailokyabhāraḥ | dvārakāvāsanirataḥ | svaritamadhuraveṇuvādanaśravaṇāmṛtaprakaṭita atīndriyajñānaḥ | yamunātaṭacaraḥ | dvijadhenubhṛṅgagaṇais tyaktanijanijāhāraḥ | saṃsāradustarapārāvārasamuttāraṇāṅghripotaḥ | svapratāpānalahutakālayavanaḥ | vanamālādharavaramaṇikuṇḍalālaṃkṛtaśravaṇaḥ | nānāprasiddhābhidhānaḥ | nigamavibudhamunijanavacanamanogocaraḥ | kanakapiśaṅgakauśeyavāso bhagavān bhṛgupadakaustubhavibhūṣitoraḥsthalaḥ | svadayitākrūranijajananīgokulapālakacatur bhujaśaṅkhacakragadāpadmatulasīnavadala dāmahārakeyūrakaṭakamukuṭālaṃkṛtaḥ | sunandanādibhāgavatopāsitaviśvarūpaḥ | purāṇapuruṣottamaḥ | uttamaślokaḥ | lokāvāso vāsudevaḥ | śrīdevakījaṭharasaṃbhūtaḥ | bhūtapativirañcinatacaraṇāravindaḥ | vṛndāvanakṛtakeligopikājanaśramāpahaḥ | satataṃ saṃpāditasujanakāmaḥ | kundanibhaśaṅkhadharam indunibhavaktraṃ sundarasudarśanam udāratarahāsaṃ vidvajjanavanditam idaṃ ye rūpam atihṛdyam akhileśvaraṃ nato 'smi | sthānābhikāmī tapasi sthito 'ham tvāṃ dṛṣṭavān sādhumunīndraguhyam kācaṃ vicinvann iva divyaratnaṃ svāmin kṛtārtho 'smi varān na yāci

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीप्रदक्षिणफलं प्राप्य विष्णुपुरे वसेत्। नमस्कारः कृतो येन भक्त्या वै माधवस्य च धर्मार्थकाममोक्षाख्यं फलं तेनाप्तमञ्जसा। स्तोत्रैर्जपैश्च देवाग्रे यः स्तौति मधुसूदनम्

English

rrM ?Rsr •gisrstRRn i c

अध्याय ३१

श्लोक 91

अपूर्वदृष्टे तव पादपद्मे दृष्ट्वा दृढं नाथ न हि त्यजामि कामान् न याचे स हि को ऽपि मूढो यः कल्पवृक्षात् तुषमात्रम् इच्छेत्

apūrvadṛṣṭe tava pādapadme dṛṣṭvā dṛḍhaṃ nātha na hi tyajāmi kāmān na yāce sa hi ko 'pi mūḍho yaḥ kalpavṛkṣāt tuṣamātram icchet

हिन्दी अर्थ

सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते। गीतवाद्यादिकं नाट्यं शङ्खतूर्यादिनिःस्वनैः यः कारयति वै विष्णोः स याति मन्दिरं नरः। पर्वकाले विशेषेण कामगः कामरूपवान्

English

RmfHHfas Rnt fofocr gRpri fcprftl RtiTTilT: Rif

अध्याय ३१

श्लोक 92

त्वां मोक्षबीजं शरणं प्रपन्नः शक्नोमि भोक्तुं न बहिःसुखानि रत्नाकरे देव सति स्वनाथे विभूषणं काचमयं न युक्तम्

tvāṃ mokṣabījaṃ śaraṇaṃ prapannaḥ śaknomi bhoktuṃ na bahiḥsukhāni ratnākare deva sati svanāthe vibhūṣaṇaṃ kācamayaṃ na yuktam

हिन्दी अर्थ

सुसंगीतविहैश्चैव सेव्यमानोऽप्सरोगणैः। महार्हमणिचित्रेण विमानेन विराजता स्वर्गात् स्वर्गमनृप्राप्य विष्णुलोके महीयते। ध्वजं तु विष्णवे यस्तु गरुडेन समन्वितम्

English

The prince Dhruva then asked only that he could gain the power to worship him. God Visnu touched the white conch-shell an apparent seance like, to the lips of Dhruva on hearing his desire. The heart of Dhruva was already purified as a result of the preaching delivered by Marici etc., hermits and now with the touch of the conch-shell, the sun of knowledge has arisen with all radiation therein. He thus, in the pleasure of knowledge, began to pray to the god in following words

अध्याय ३१

श्लोक 93

अतो न याचे वरम् ईश युष्मत् पादाब्जभक्तिं सततं ममास्तु इमं वरं देववर प्रयच्छ पुनः पुनस् त्वाम् इदम् एव याचे

ato na yāce varam īśa yuṣmat pādābjabhaktiṃ satataṃ mamāstu imaṃ varaṃ devavara prayaccha punaḥ punas tvām idam eva yāce

हिन्दी अर्थ

दद्यात्सोऽपि ध्वजाकीर्णविमानेन विराजता। विष्णुलोकमवाण्नोति सेव्यमानोऽप्सरोगणैः सुवर्णाभरणैदिव्यैहारकेयूरकुण्डलैः । मुकुटाभरणाद्ैक्व यो विष्णुं पूजयेन्नप

English

■3iRgci;jRi'jHRci^fHdrKui:l mcaq-icbCi RTJerafRm RRRRRWRTR:

अध्याय ३१

श्लोक 94

इत्य् आत्मसंदर्शनलब्धदिव्यज्ञानं गदन्तं भगवाञ् जगाद

ity ātmasaṃdarśanalabdhadivyajñānaṃ gadantaṃ bhagavāñ jagāda

हिन्दी अर्थ

सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वभूषणभूषितः। इन्द्रलोके वसेद्धीमान् यावदिन्द्राश्चतुर्दश भगवान् विषणुके पूजनका फल

English

WHil^chiMi rRfrr fwrat?

अध्याय ३१

श्लोक 95

आराध्य विष्णुं किम् अनेन लब्धं मा भूञ्जने ऽपीत्थम् असाधुवादः स्थानं परं प्राप्नुहि यन् मतं ते कालेन मां प्राप्स्यसि शुद्धभावः

ārādhya viṣṇuṃ kim anena labdhaṃ mā bhūñjane 'pīttham asādhuvādaḥ sthānaṃ paraṃ prāpnuhi yan mataṃ te kālena māṃ prāpsyasi śuddhabhāvaḥ

हिन्दी अर्थ

है। जो मनुष्य विधिपूर्वक भक्तिके साथ घी अथवा तेलसे भगवान् विष्णुके लिये दीप प्रज्वलित करता है, उस पुण्यका फल सुनिये। वह पाप-पङ्कसे मुक्त होकर हजारों सूर्यके समान कान्ति धारणकर ज्योतिर्मय विमानसे विष्णुलोकको जाता है। जो विद्वान् हविष्य, घी-शक्करसे युक्त अगहनीका चावल, जौकी लपसी और खीर भगवान् नरसिंहको निवेदन करता है, वह वैष्णव चावलोंकी संख्याके बराबर वर्षांतक विष्णुलोकमें महान् भोगोंका

English

^djvibfw 3TFT ■qrai I ^ o -qzaj tw ? f? ^rsnfrrii

अध्याय ३१

श्लोक 96

आधारभूतः सकलग्रहाणां कल्पद्रुमः सर्वजनैश् च वन्द्यः मम प्रसादात् तव सा च माता ममान्तिके या च सुनीतिर् आर्या

ādhārabhūtaḥ sakalagrahāṇāṃ kalpadrumaḥ sarvajanaiś ca vandyaḥ mama prasādāt tava sā ca mātā mamāntike yā ca sunītir āryā

हिन्दी अर्थ

उपभोग करता है। भगवान् विष्णुसम्बन्धी बलिसे सम्पूर्ण आरोग्य प्रदान करते हें ॥ २४--३१॥

English

VIcHlfM *7fcRj ^ <3%: ^tsllftll

अध्याय ३१

श्लोक 97

तं साधयित्वेति वरैर् मुकुन्दः स्वम् आलयं दृश्यवपुर् जगाम त्यक्त्वा शनैर् दिव्यवपुः स्वभक्तं मुहुः परावृत्त्य समीक्षमाणः

taṃ sādhayitveti varair mukundaḥ svam ālayaṃ dṛśyavapur jagāma tyaktvā śanair divyavapuḥ svabhaktaṃ muhuḥ parāvṛttya samīkṣamāṇaḥ

हिन्दी अर्थ

राजकुमार! भक्तिपूर्वक देवदेव विष्णुकी एक बार प्रदक्षिणा करनेसे मनुष्योंको जो फल मिलता है, उसे सुनिये। वह सारी पृथ्वीकी परिक्रमा करनेका फल प्राप्त करके वैकुण्ठधाममें निवास करता है। जिसने कभी भक्तिभावसे भगवान् लक्ष्मीपतिको नमस्कार किया है, उसने अनायास ही धर्म, अर्थ, काम और मोक्षरूप फल प्राप्त कर लिया। जो स्तोत्र और जपके द्वार मधुसूदनकी उनके समक्ष होकर स्तुति करता है, वह समस्त पापोंसे

English

Dhurva said- I salute the god whose lotus feet are worshipped by all hermits, who had killed the monster Khara and Dhenukasura disguised as a donkey, whose childhood was full of capricious acts, whose feet washed water (Gahga) is worshipped by the gods, whose complexion is like the watery clouds, who had made cool for ever the Dhama (splendour) of Salva, the king of Saubha aircraft, who had exhibited Rasallla with innovative introduction of love within the hearts of the beautiful Gopls (the damsels of Gopas) and who filled the hearts of the divine damsels come under the influence of that Rasa, who is beyond beginning and end, who with patience, brought prosperity to the once poorest friend Sudama, who had defeated the enemy on request made by god Indra, who had washed the scare imposed on him by bringing back the Syamantaka gem, once lost from the cave of the king bear Jambavan and killed Durita, who lives in Dvarakapuri daily, who exhibits the intuitive power by playing the flute with ear-pleasing melody and walks around the bank of Yamuna river, whose flute playing is so enchanting as the birds, cows and bees abandon their food in order to listen to the same, whose lotus feet are ship-like for crossing the ever tough ocean of world, who had made oblation Kalayavana to his fire of valour, who wears the wild garland, whose

अध्याय ३१

श्लोक 98

तावच् च सद्यः सुरसिद्धसङ्घः श्रीविष्णुतद्भक्तसमागमं तम् दृष्ट्वाथ वर्षन् सुरपुष्पवृष्टिं तुष्टाव हर्षाद् ध्रुवम् अव्ययं च

tāvac ca sadyaḥ surasiddhasaṅghaḥ śrīviṣṇutadbhaktasamāgamaṃ tam dṛṣṭvātha varṣan surapuṣpavṛṣṭiṃ tuṣṭāva harṣād dhruvam avyayaṃ ca

हिन्दी अर्थ

मुक्त होकर विष्णुलोकमें पूजित होता है। जो भगवानूके मन्दिरमें शङ्ख, तुरही आदि बाजोंके शब्दसे युक्त गाना- बजाना और नाटक कराता है, वह मनुष्य विष्णुधामको प्राप्त होता है। विशेषतः पर्वके समय उक्त उत्सव करनेसे मनुष्य कामरूप होकर सम्पूर्ण कामनाओंको प्राप्त होता है और सुन्दर संगीत जाननेवाली अप्सराओसे शोभायमान बहुमूल्य मणियोंसे जड़े हुए देदीप्यमान विमानके द्वारा एक स्वर्गसे दूसरे स्वर्गको प्राप होकर विष्णुलोकमें प्रतिष्ठित

English

Vedas and the gods and hermits, who puts on yellow silk golden clothes, whose chest is adorned with the foot-prints of Bhrgu and kaustubha gem, who favours his devotee Akrura, mother and Gokula, who is adorned with the garlands of basil, pearls, keyura, bangle and crown with conch, discus, gada and lotus flower in four hands, the universal form Hari, worshipped by Sunandana etc., devotees, who is Purana Purusottama, illustrious and Vasudeva, the living sites of all lokas, who appeared from the womb of who is saluted with reverence by Siva and Brahma, who provides relaxation to the Gopls, weary of the acts done in Vrndavana, who fulfils the desires of gentlemen, who holds the white conch-shell radiant as kunda flowers, whose face is moon-like, beautiful eyes, fascinating smile and who is worshipped by the scholars with this enchanting complexion.

अध्याय ३१

श्लोक 99

श्रियाभिमत्या च सुनीतिसूनुर् विभाति देवैर् अपि वन्द्यमानः यो ऽयं नृणां कीर्तनदर्शनाभ्याम् आयुर् यशो वर्धयति श्रियं च

śriyābhimatyā ca sunītisūnur vibhāti devair api vandyamānaḥ yo 'yaṃ nṛṇāṃ kīrtanadarśanābhyām āyur yaśo vardhayati śriyaṃ ca

हिन्दी अर्थ

होता है। जो भगवान् विष्णुके लिये गरुडचिहसे युक्त ध्वजा अर्पण करता है, वह भी ध्वजामण्डित जगमगाते हुए विमानपर आरूढ़ हो, अप्सराओसे सेवित होकर विष्णुलोकको प्राप्त होता है नरेश्वर! जो सुवर्णके बने हुए दिव्य हार, केयूर कुण्डल और मुकुट आदि आभरणोंसे भगवान् विष्णुकी पूजा करता है, वह बुद्धिमान् सब पापोसे मुक्त और सब आशभूषणोंसे भूषित होकर जबतक चौदह इन्द्र राज्य करते हैं, तबतक

English

As a man finds the divine gem under the phenomenon of his luck in spite of his search for the piece of glass, I also exactly have been opportuned of seeing you in an apparent form, so tough to see for the great hermits even in spite of my basic desire for obtaining the highest position. O lord, I am now fulfilled and no other boon is required by me. Your lotus feet which I could see this time luckily a rare thing to find, cannot be abandoned by me now. I will not ask for the enjoyment any more as a stupid man only will expect mere fodder from Kalpavrksa. O god, I am shelter by you who are the sole cause for emancipation and I am unable to fall down again for the worldly pleasure. When the sea (treasure of gems) has becomes ones master, he will not like to satisfy with the ornaments made of glass. O god, hence, I don't ask for any other thing except everlasting devotion to your lotus feet. O master god, please, boon me this only. I frequently, pray to you.

अध्याय ३१

श्लोक 100

इत्थं ध्रुवः प्राप पदं दुरापं हरेः प्रसादान् न च चित्रम् एतत् तस्मिन् प्रसन्ने द्विजराजपत्रे न दुर्लभं भक्तजनेषु किंचित्

itthaṃ dhruvaḥ prāpa padaṃ durāpaṃ hareḥ prasādān na ca citram etat tasmin prasanne dvijarājapatre na durlabhaṃ bhaktajaneṣu kiṃcit

हिन्दी अर्थ

(अर्थात् पूरे एक कल्पतक) इन्द्र्लोकमें निवास करता है। २२६ श्रीनरसिंहपुराण अध्याय ३४

English

Suta said- Seeing Dhruva so excellent in prayer by virtue of divine knowledge so obtained, the god said

अध्याय ३१

श्लोक 101

सूर्यमण्डलमानात् तु द्विगुणं सोममण्डलम् पूर्णे शतसहस्रे द्वे तस्मान् नक्षत्रमण्डलम्

sūryamaṇḍalamānāt tu dviguṇaṃ somamaṇḍalam pūrṇe śatasahasre dve tasmān nakṣatramaṇḍalam

हिन्दी अर्थ

यो गां पयस्विनीं विष्णो: कपिलां सम्प्रयच्छति। जो विष्णुकी आराधना करके उनके लिये दुधार कपिला तहुत्त्वा नरसिंहाय विष्णुलोके महीयते। पितरस्तस्य मोदन्ते श्वेतद्वीपे चिरं नृप

English

3TT7T&T fc(<U| ichH-tn vi w Tpftfwrrvfii'isii

अध्याय ३१

श्लोक 102

द्वे लक्षे ऽपि बुधस्यापि स्थानं नक्षत्रमण्डलात् तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्य् उशना स्थितः

dve lakṣe 'pi budhasyāpi sthānaṃ nakṣatramaṇḍalāt tāvatpramāṇabhāge tu budhasyāpy uśanā sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं यः पूजयेद्राजन् नरसिंहं नरोत्तमः। तस्य स्वर्गापवर्गौ तु भवतो नात्र संशय: यत्रैवं पूज्यते विष्णुर्नरसिंहो नरैनप। न तत्र व्याधिदुर्भिक्षराजचौरादिकं भयम्

English

Sri god said- "Infamy to the effect that Dhruva could not get anything of worldly importance, may spread in the commune of people. Hence, you first obtain the supreme position once wished by you. Subsequently, you will regain me by the flux of a certain time frame. You along with your mother Suniti will be in vicinity of me thereafter as an axis to all stars and planets and will be praised by Kalpavrksa as also all people.

अध्याय ३१

श्लोक 103

अङ्गारको ऽपि शुक्रस्य तावन्माने व्यवस्थितः लक्षद्वयं तु भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः

aṅgārako 'pi śukrasya tāvanmāne vyavasthitaḥ lakṣadvayaṃ tu bhaumasya sthito devapurohitaḥ

हिन्दी अर्थ

नरसिंहं समाराध्य विधिनानेन माधवम्। जानास्वर्गसुखं भुक्त्वा न भूयः स्तनपो भवेत् अनावृष्टिर्महामारी दोषा नो दाहका नृप। नरसिंह समाराध्य ब्राह्मणैर्वेदपारगैः

English

rUcfcqi vi^oSc^: wreit ctt^set mi: ^rfrng^r:

अध्याय ३१

श्लोक 104

सौरिर् बृहस्पतेश् चोर्ध्वं द्विलक्षे तु व्यवस्थितः तस्माच् छनैश्चराद् ऊर्ध्वं लक्षे सप्तर्षिमण्डलम्

saurir bṛhaspateś cordhvaṃ dvilakṣe tu vyavasthitaḥ tasmāc chanaiścarād ūrdhvaṃ lakṣe saptarṣimaṇḍalam

हिन्दी अर्थ

कारयेल्लक्षहोमं तु ग्रामे यत्र पुराधिपः। कृते ततस्मिन्मयोक्ते तु आगच्छति न तद्भयम् सम्यगाराधनीयं तु नरसिंहस्य मन्दिरे

English

?^|cnTo?r4 wii^ii ftnnf^nirqT *r

अध्याय ३१

श्लोक 105

सप्तर्षिमण्डलाद् ऊर्ध्वम् एकं लक्षं ध्रुवः स्थितः मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य सत्तम

saptarṣimaṇḍalād ūrdhvam ekaṃ lakṣaṃ dhruvaḥ sthitaḥ meḍhībhūtaḥ samastasya jyotiścakrasya sattama

हिन्दी अर्थ

शङ्करायतने चापि कोटिहोमं नराधिप। कारयेत् संयतेविंप्रे: सभोजनसदक्षिणैः कृते तस्मिन्नपश्रेष्ठ नरसिंहप्रसादतः। उपसर्गादिमरणं प्रजानामुपशाम्यति

English

Srisutaji said- Thus, god appeared in his apparent form before Dhruva, fulfilled his desire with the above boons, saw frequently while vanishing from there and finally disappeared as also departed to Vaikuntha Dhama. In the meantime, the commune of gods gathered there, enjoyed the scene of face to face presence of god and the devotee, started showering flowers from the sky including words of appreciation for Dhruva. Dhurva, the son of Sunlti, is still enriched with honour and prosperity both, being worshipped by gods and he will incessantly enhance the age, fame and wealth of people who will see and worship him for ages to come.

अध्याय ३१

श्लोक 106

स्वभावात् तपति विप्रेन्द्र अधश् चोर्ध्वं च रश्मिभिः कालसंख्यां त्रिलोकस्य स करोति युगे युगे

svabhāvāt tapati viprendra adhaś cordhvaṃ ca raśmibhiḥ kālasaṃkhyāṃ trilokasya sa karoti yuge yuge

हिन्दी अर्थ

नरसिंहं समाराध्य लक्षहोमं तु कारयेत् एवमादिफलोपेते नरसिंहार्चनं नृप

English

fh yRKIH ^ feudal rlfqTT, fgviKivim^

अध्याय ३१

श्लोक 107

जनस् तपस् तथा सत्यम् एतांल् लोकान् द्विजोत्तम ब्रह्मणा मुनिशार्दूल विष्णुभक्तिविवर्धितः

janas tapas tathā satyam etāṃl lokān dvijottama brahmaṇā muniśārdūla viṣṇubhaktivivardhitaḥ

हिन्दी अर्थ

गौ दान करता है और उन भगवान् नृसिंहके समक्ष उसका उत्तम दूध थोड़ा-सा भी अर्पण करता है, वह विष्णुलोकमें सम्मानित होता है तथा राजन्! उसके पितर चिरकालतक श्वेतद्वीपमें आनन्द भोगते हैं। भूपाल! इस प्रकार जो नरश्रेष्ठ नरसिंहस्वरूप भगवान् विष्णुका पूजन करता है, उसे स्वर्ग और मोक्ष दोनों ही प्राप्त होते हैं, इसमें संशय नहीं है॥ ४०--४४॥

English

W?t |[ rPPTpq^TjpnrSH^II^o ^|| dNdiqiuiirrn § ^wi^vhi iwni^o^n

अध्याय ३१

श्लोक 108

ऊर्ध्वगतैर् द्विजश्रेष्ठ रश्मिभिस् तपते रविः अधोगतैश् च भूर्लोकं द्योतते दीर्घदीधितिः

ūrdhvagatair dvijaśreṣṭha raśmibhis tapate raviḥ adhogataiś ca bhūrlokaṃ dyotate dīrghadīdhitiḥ

हिन्दी अर्थ

नृप! जहाँ मनुष्योंद्वारा इस प्रकार भगवान् नरसिंहका पूजन होता है, वहाँ रोग, अकाल और राजा तथा चोर आदिका भय नहीं होता।इस विधिसे लक्ष्मीपति नरसिंहकी आराधना करके मनुष्य नाना प्रकारके स्वर्ग-सुख भोगता है और पुनः उसे संसारमें जन्म लेकर माताका दूध नहीं पीना पड़ता वह मुक्त हो जाता है । जिस गाँवमें भगवानूके मन्दिरके निकट प्रतिदिन घी और तिलसे होम होता है, उस गाँवमें अनावृष्टि, महामारी आदि दोष तथा अग्निदाह आदि किसी प्रकारका भय

English

3TfR^tfq diq^TPt syqfwd:l

अध्याय ३१

श्लोक 109

सर्वपापहरः सूर्यः कर्ता त्रिभुवनस्य च छत्रवत् प्रतिपश्येत मण्डलान् मण्डलं परम्

sarvapāpaharaḥ sūryaḥ kartā tribhuvanasya ca chatravat pratipaśyeta maṇḍalān maṇḍalaṃ param

हिन्दी अर्थ

नहीं होता। जिस गाँवमें गाँवका मालिक वेदवेत्ता ब्राह्मणोंद्वारा नरसिंहकी आराधना कराकर एक लक्ष होम कराता है, वहाँ मेरे 'कथनानुसार यह कार्य सम्पन्न होनेपर महामारी आदि प्रत्यक्ष उपद्रवसे कर्ताका तथा उस गाँवमें रहनेवाली प्रजाका अकालमरण नहीं होता। इसलिये भगवान् नरसिंहके मन्दिरमे भली प्रकारसे आराधना करनी चाहिए

English

§ qhrwftsRTt ^<lf^d:ll^o^|| fe# <T ^dfajd :l Hgt q i df4MU^H*f ll^oy|| qiflf4qu£Hi|s=ftcfc far: fro:l

अध्याय ३१

श्लोक 110

आदित्यमण्डलाधस्ताद् भुवर्लोकं प्रतिष्ठितम् त्रैलोक्यस्येश्वरत्वं च विष्णुदत्तं शतक्रतोः

ādityamaṇḍalādhastād bhuvarlokaṃ pratiṣṭhitam trailokyasyeśvaratvaṃ ca viṣṇudattaṃ śatakratoḥ

हिन्दी अर्थ

नरेश! इसी प्रकार शङ्करजीके मन्दिरमें भी संयमशील ब्राह्मणोंके द्वारा उन्हें भोजन और दक्षिणा देकर एक करोड्की संख्यामें हवन कराना चाहिए। नृपश्रेष्ठ! उसके करनेपर भगवान् नरसिंहके प्रसादसे प्रजावर्गका आकस्मिक उपद्रव तथा मृत्युभय शान्त हो जाता है। घोर दुःस्वप्न

English

qqqrqy ^fd^sfirq wni^omi

अध्याय ३१

श्लोक 111

लोकपालैः स सहितो लोकान् रक्षति धर्मतः वसेत् स्वर्गे महाभाग देवेन्द्रः स तु कीर्तिमान्

lokapālaiḥ sa sahito lokān rakṣati dharmataḥ vaset svarge mahābhāga devendraḥ sa tu kīrtimān

हिन्दी अर्थ

और ब्राह्मणभोजन करानेसे उसका दोष मिट जाता है। दक्षिणायन या उत्तरायण आरम्भ होनेपर, विषुवकालमें, अथवा चन्द्रमा तथा सूर्यका ग्रहण होनेपर भगवान् नरसिंहकी आराधना करके लक्षहोम कराना चाहिए। राजेन्द्र! यों करनेसे उस स्थानके निवासियोंके विश्नकी शान्ति हो जाती है। नरेश्वर! भगवान् नरसिंहकी पूजाके ऐसे अनेकों फल हैं। भूपालनन्दन! यदि तुम सद्रति चाहते हो तो नृसिंहका पूजन करो। इससे बढ़कर कोई भी कार्य ऐसा

English

Thus, by the grace of god Visnu, Dhruva had obtained the supreme and rare position as it is not surprising. Nothing remains impossible or rare for a devotee on whom god is pleased. The dimension of moon is just double than the dimension of the sun- orbit. The galaxy is as high as two lakh yojana from the moon, Budha is situated at an altitude of two lakh yojana from the galaxy and Venus is situated at an equal altitude from the Mars situated at two lakh yojana from Venus and the Jupiter (Devaguru) is situated at the distance of two lakh yojana from the Mars. The Saturn further is situated at the distance of two lakh yojana from Jupiter and the orbit of Saptarsi is situated at the distance of two lakh yojana from the Saturn. Dhruva is situated at the distance of one lakh yojana from the orbit of Saptarsi. O the crown of sages, he is the nucleus of the orbit of light

अध्याय ३१

श्लोक 112

ततो ऽधस्तान् मुने चेदं पातालं विद्धि सप्रभम् न तत्र तपते सूर्यो न रात्रिर् न निशाकरः

tato 'dhastān mune cedaṃ pātālaṃ viddhi saprabham na tatra tapate sūryo na rātrir na niśākaraḥ

हिन्दी अर्थ

अतः परतरं जास्ति स्वर्गमोक्षफलप्रदम्॥ ५६ नहीं अतः परतरं नास्ति स्वर्गमोक्षफलप्रदम्॥ ५६ नहीं है, जो स्वर्ग और मोक्षरूप फल देनेवाला .. जो स्वर्ग और मोक्षरूप फल देनेवाला हो! जिस दिन दिन-रात बराबर हों, वह विषुवकाल कहा गया है । ऐसा समय सालमें दो बार आता है । नरेन्द्रै, सुकरं कर्तुं देवदेवस्य पूजनम्। सन्त्यरण्ये ह्यमूल्यानि पत्रपुष्पाणि शाखिनाम्

English

O the great Brahmin, the god Sun usually transmits heat to the lokas (worlds) above and below through his rays. He only ascertains the quantum of time for the three- worlds in every age. O the best hermit

अध्याय ३१

श्लोक 113

दिव्यस्वरूपम् आस्थाय तपन्ति सततं जनाः पातालस्था द्विजश्रेष्ठ दीप्यमनाः स्वतेजसा

divyasvarūpam āsthāya tapanti satataṃ janāḥ pātālasthā dvijaśreṣṭha dīpyamanāḥ svatejasā

हिन्दी अर्थ

तोयं नदीतडागेषु देवः साधारणः स्थितः। मनो नियमयेदेकं विद्यासाधनकर्मणि मनो नियमितं येन मुक्तिस्तस्य करे स्थिता

English

Brahma and accession to by the grace of god Visnu the god Sun, transmits heat to the worlds known as Jana, Tapa and Satya through his vertical rays and transmits light and heat both of the earth through his horizontal xt tr

अध्याय ३१

श्लोक 114

स्वर्लोकात् तु महर्लोकः कोटिमात्रे व्यवस्थितः ततो योजनमात्रेण द्विगुणो मण्डलेन तु

svarlokāt tu maharlokaḥ koṭimātre vyavasthitaḥ tato yojanamātreṇa dviguṇo maṇḍalena tu

हिन्दी अर्थ

दिने दिने त्वं कुरु विष्णुपूजां लक्षहोम और कोटिहोमकी विधि तथा फल

English

f^sr ig^qrnwr <rof% wti wnu ■qraTHWi ferars ^hzmRT: wvrpiii^ii

अध्याय ३१

श्लोक 115

जनलोकः स्थितो विप्र पञ्चमो मुनिसेवितः तत्रोपरि तपोलोकश् चतुर्भिः कोटिभिः स्थितः

janalokaḥ sthito vipra pañcamo munisevitaḥ tatropari tapolokaś caturbhiḥ koṭibhiḥ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

देवदेव नृसिंहका पूजन राजाओंके लिये तो बहुत ही सुकर है। परंतु जो अरण्यमें रहते हैं, उन्हें भी भगवान्की पूजाके लिये वृक्षोंके पत्र-पुष्प बिना मूल्य प्राप्त हो सकते हैं। जल नदी और तडाग आदिमें सुलभ है ही और भगवान् नृसिंह भी सबके लिये समान हैं; केवल उन उपासनाके साधनभूत कर्में मनकी एकाग्रता चाहिए। जिसने मनका नियमन कर लिया है, मुक्ति उसके हाथमें ही है

English

Ml mImhmisIuI fgguiRnis^r ^ii ffik: fwr fer rjRnffet:i dJmfl SttfeRf: fwill^qil

अध्याय ३१

श्लोक 116

सत्यलोको ऽष्टकोटीभिस् तपोलोकोपरिस्थितः सर्वे छत्राकृतिज्ञेया भुवनोपरिसंस्थिताः

satyaloko 'ṣṭakoṭībhis tapolokoparisthitaḥ sarve chatrākṛtijñeyā bhuvanoparisaṃsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी बोले--इस प्रकार भृगुजीकी आज्ञासे मैंने तुमसे यहाँ भगवान् विष्णुके पूजनका वर्णन किया है। तुम प्रतिदिन भगवान् विष्णुका पूजन करो और इति श्रीनरसिंहपुराणे सहस्रानीकचारिते श्रीविष्णो: पूजाविधिनाम चतुस्त्रिशोऽध्यायः

English

ttryHlchiy^i^wiiHi'*! iiRRytf:

अध्याय ३१

श्लोक 117

ब्रह्मलोकाद् विष्णुलोको द्विगुणश् च व्यवस्थितः वाराहे तस्य माहात्म्यं कथितं लोकचिन्तकैः

brahmalokād viṣṇuloko dviguṇaś ca vyavasthitaḥ vārāhe tasya māhātmyaṃ kathitaṃ lokacintakaiḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीनरसिंहपुराणके अन्तर्गत सहस्रानीक-चरित्रके प्रसङ्गमे 'श्रीविष्णुके पूजनकी विधि ' नामक चाँतीसवाँ अध्याय पूया हुआ लक्षहोम और कोटिहोमकी विधि तथा फल

English

gllfilHld>ir^UJ|Hl*1 f^urvxl oMc{fWcl:l crm? trw m^Rcq grfsnr hURw<A:ii^\ 9H rfrT: W, fercra fetd: W?Wt:l WT: HRlFf Rt^T: JPT: falfniw

अध्याय ३१

श्लोक 118

ततः परं द्विजश्रेष्ठ स्थितः परमपुरुषः ब्रह्माण्डात् परमः साक्षान् निर्लेपः पुरुषः स्थितः

tataḥ paraṃ dvijaśreṣṭha sthitaḥ paramapuruṣaḥ brahmāṇḍāt paramaḥ sākṣān nirlepaḥ puruṣaḥ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

सुक्तास्ते मुनिशार्दूल ये विष्णुं नार्चयन्ति वै त्वत््रसादाच्छुतं होतन्नरसिंहार्चनक्रमम्। भक्त्या तं पूजयिष्यामि कोटिहोमफलं वद

English

The Sun god created the three-worlds and he sweeps out all evils. He stands like an umbrella and appears from one orbit to another. Thus, the light is transmitted by him. The Bhuvarloka is situated below the orbit of Sun. God Visnu has entrusted the administration of three-worlds to Satakratu

अध्याय ३१

श्लोक 119

पशुपाशैर् विमुच्येत तपोज्ञानसमन्वितः इति ते संस्थितिः प्रोक्ता भूगोलस्य मयानघ यस् तु सम्यग् इमां वेत्ति स याति परमां गतिम्

paśupāśair vimucyeta tapojñānasamanvitaḥ iti te saṃsthitiḥ proktā bhūgolasya mayānagha yas tu samyag imāṃ vetti sa yāti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेय उवाच इममर्थं पुरा पृष्टः शौनको गुरुणा नृप। यत्तस्मै कथयामास शौनकस्तद्ठदामि ते लक्षहोमस्य या भूमिः कोटिहोमस्य या शुभा

English

Indra. He along with the lokapalas protects these worlds in orderly manner. O learned, that illustrious Indra resides in the heaven. Below these seven lokas, the nether region is situated. Neither heat of sun nor light of moon exists there i.e., there is no cycle of day and night. O the great Brahmin, the people residing in the nether region are self- illuminating. Maharloka is situated above one crore yojana from the heaven. O Brahmin, the Janaloka is situated at an altitude just double than Maharloka i.e., two crore yojana. It is called the fifth loka. Tapoloka is situated at an altitude of four crore from that. Satyaloka is located above eight crore yojana from there. It is also called Brahmaloka. All these lokas are arranged one above the other like an umbrella. Visnuloka is situated at sixteen crore yojana from the Brahmaloka. The philanthropists have described the magnificence of Visnuloka in Varahapurana. O Brahmin, Parama Purusa is situated above it. Parama Purusa is apparent supreme soul distinct from the Brahmanda. The man known to this fact, does penance and acquire knowledge and thus, absolves himself from the bondage of ignorance (Avidya).

अध्याय ३१

श्लोक 120

लोकस्य संस्थानकरो ऽप्रमेयो विष्णुर् नृसिंहो नरदेवपूजितः युगे युगे विष्णुर् अनादिमूर्तिमान् आस्थाय विश्वं परिपाति दुष्टहा

lokasya saṃsthānakaro 'prameyo viṣṇur nṛsiṃho naradevapūjitaḥ yuge yuge viṣṇur anādimūrtimān āsthāya viśvaṃ paripāti duṣṭahā

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तो गुरुणा सोऽथ लक्षहोमादिकं विधिम् शौनको वक्तुमारेभे यथावन्रृपसत्तम।

English

O innocent, thus I have told the geographical locations of lokas. The man having consciousness of this, attains to the

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 31
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.