Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
32
अध्याय 32 / 68

Adhyaya 32

21 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ21 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३२

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे एकत्रिंशो ऽध्यायः ॥ नर्प् ३१ ॥ सहस्रानीकस्य हरेर् अवतारांश् च शार्ङ्गिणः सांप्रतं श्रोतुम् इच्छामि तन् मे वद महामते

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe ekatriṃśo 'dhyāyaḥ || narp 31 || sahasrānīkasya harer avatārāṃś ca śārṅgiṇaḥ sāṃprataṃ śrotum icchāmi tan me vada mahāmate

हिन्दी अर्थ

राजा बोले-अहो! आपने श्रीविष्णुकी आराधनासे होनेवाले बहुत बड़े फलका वर्णन किया। मुनिश्रेष्ठ! जो भगवान् विष्णुको पूजा नहीं करते, वे अवश्य ही मोहनिद्रामें सोये हुए हैं। मैने आपकी कृपासे भगवान् नूसिंहके पूजनका यह क्रम सुना; अब मैं भक्तिपूर्वक उनकी पूजा करूँगा। आप कृपा करके (लक्षहोम तथा) कोटिहोमका फल बताइये

English

God Visnu, in the form of Nrsirhha, worshipped by the men and gods is the protector of lokas. That unborn apparent supreme god is incarnated in each age, kills the wicked and nourishes the

अध्याय ३२

श्लोक 2

हन्त ते कथयिष्यामि चरितं तस्य धीमतः सहस्रानीकस्य हरेर् अवतारांश् च मे शृणु

hanta te kathayiṣyāmi caritaṃ tasya dhīmataḥ sahasrānīkasya harer avatārāṃś ca me śṛṇu

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी बोले--नृप! पूर्वकालमें इसी विषयको बृहस्पतिजीने शौनक ऋषिसे पूछा था, इसके उत्तरमें उनसे शौनकजीने जो कुछ बताया, वही मैं तुमसे कह रहा हूँ। सुखपूर्वक बैठे हुए शौनकजीसे बूहस्पतिजीने इस प्रकार प्रश्न किया॥ ३/॥

English

Thus, the end of thirtyone chapter in Nrsirhha

अध्याय ३२

श्लोक 3

सहस्रानीको ऽभिषिक्तो निजराज्ये द्विजोत्तमैः पालयाम्_अस धर्मेण राज्यं स तु नृपात्मजः

sahasrānīko 'bhiṣikto nijarājye dvijottamaiḥ pālayām_asa dharmeṇa rājyaṃ sa tu nṛpātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

बृहस्पतिजी बोले--विप्रेन्द्र लक्षहोम और कोटिहोम- के लिये जो भूमि प्रशस्त हो, उसको मुझे बताइये और होमकर्मकी विधिका भी वर्णन कीजिये॥ ४१/॥ मार्कण्डेयजी बोले-नृपवर! बृहस्पतिजीके इस प्रकार कहनेपर शौनकजीने लक्षहोम आदिकी विधिका

English

Description on Sahasranlka, Sri Nrsimha . worship and magnificence of god

अध्याय ३२

श्लोक 4

तस्य पालयतो राज्यं राजपुत्रस्य धीमतः भक्तिर् बभूव देवेशे नरसिंहे सुरोत्तमे

tasya pālayato rājyaṃ rājaputrasya dhīmataḥ bhaktir babhūva deveśe narasiṃhe surottame

हिन्दी अर्थ

प्रवक्ष्यामि यथावत्ते श्रृणु देवपुरोहित॥ यज्ञकर्मणि शस्ताया भूमेर्लक्षणमुत्तमम्

English

Trrorct 33 33 Mstiudii^ii

अध्याय ३२

श्लोक 5

तं द्रष्टुम् आगतः साक्षाद् विष्णुभक्तं भृगुः पुरा अर्घ्यपाद्यासनै राजा तम् अभ्यर्च्याब्रवीद् इदम्

taṃ draṣṭum āgataḥ sākṣād viṣṇubhaktaṃ bhṛguḥ purā arghyapādyāsanai rājā tam abhyarcyābravīd idam

हिन्दी अर्थ

चतुरस्रं चतुष्कोणं तुल्यसूत्रेण कारयेत्। उपरि मेखलां कुर्याच्चतुरस्त्रां सुविस्तराम् चतुरङ्गलमात्रं तु उच्छितां सूत्रसूत्रिताम्। ब्राह्मणान् वेदसम्पन्नान् ब्रह्मकर्मसमन्वितान्

English

O Suta, I am now inclined to listen to the account of deeds performed by Sahasranlka and the story pertaining to the various incarnations of god Visnu. O revered scholar, please, let me know the same.

अध्याय ३२

श्लोक 6

पावितो ऽहं मुनिश्रेष्ठ सांप्रतं तव दर्शनात् त्वद्दर्शनम् अपुण्यानां कलाव् अस्मिन् सुदुर्लभम्

pāvito 'haṃ muniśreṣṭha sāṃprataṃ tava darśanāt tvaddarśanam apuṇyānāṃ kalāv asmin sudurlabham

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचर्यव्रतं कुर्युस्त्ररात्रं ते द्विजातयः कौशमासनमासीना एकाग्रमनसः पुनः

English

<pT ^ cWyfhuilfif #3 3RJ «fhTcT: I

अध्याय ३२

श्लोक 7

नरसिंहं प्रतिष्ठाप्य देवदेवं सनातनम् आराधयितुम् इच्छामि विधानं तत्र मे वद

narasiṃhaṃ pratiṣṭhāpya devadevaṃ sanātanam ārādhayitum icchāmi vidhānaṃ tatra me vada

हिन्दी अर्थ

जुहुयादेकचित्तेन स्वाहाकारान्वितां बुध: गायत्री छन्दसां माता ब्रह्मयोनिः प्रतिष्ठिता । सविता देवता तस्या विश्वामित्रस्तथा ऋषिः

English

Suta said- O Brahmin, it is very well. I will now describe the deeds performed my the wise Sahasranlka and the incarnations of god. Please, listen to it attentively.

अध्याय ३२

श्लोक 8

अवतारान् अशेषांश् च देवदेवस्य चक्रिणः श्रोतुम् इच्छामि सकलांस् तान् पुण्यान् अपि मे वद

avatārān aśeṣāṃś ca devadevasya cakriṇaḥ śrotum icchāmi sakalāṃs tān puṇyān api me vada

हिन्दी अर्थ

शौनकजी बोले-देवपुरोहित! मैं लक्षहोमके ६ उपयुक्त विस्तृत भूमि और उसकी शुद्धिका विशेषरूपसे

English

UlHdlMre «#JTTT33 3f II

अध्याय ३२

श्लोक 9

शृणु भूपालपुत्र त्वं न हि कश्चित् कलौ युगे हरौ भक्तिं करोत्य् अत्र नृसिंहे चातिभक्तिमान्

śṛṇu bhūpālaputra tvaṃ na hi kaścit kalau yuge harau bhaktiṃ karoty atra nṛsiṃhe cātibhaktimān

हिन्दी अर्थ

यथावत् वर्णन करूँगा, आप सुनें । यज्ञकर्मके लिये प्रशस्त जो भूमि अच्छी तरह संस्कार की हुई हो, बराबर हो

English

3Tf3F VfdWIWl ^3 3Wrd3qi

अध्याय ३२

श्लोक 10

स्वभावाद् यस्य भक्तिः स्यान् नरसिंहे सुरोत्तमे तस्यारयः प्रणश्यन्ति कार्यसिद्धिश् च जायते

svabhāvād yasya bhaktiḥ syān narasiṃhe surottame tasyārayaḥ praṇaśyanti kāryasiddhiś ca jāyate

हिन्दी अर्थ

है; सभी बातें न संघटित हों तो पूर्व-पूर्वकी भूमि उत्तम है। अर्थात् चिकनीकी अपेक्षा बराबर भूमि अच्छी है और उससे भी सुसंस्कृत भूमि उत्तम है। ऐसी उत्तम भूमिको ऊरु (कमर)-पर्यन्त खोदकर उसका विशेषरूपसे गङ्गाजल

English

Having crowned by the great Brahmins, the erstwhile prince ruling, the king so crowned had become a devotee to the supreme god Nrsiriiha. In ancient times, once the great hermit Bhrgu himself had come to see such a Visnu devotee king. The king honoured Bhrgu with arghya (sprinkle water), padya (washing the feet) and cisana (offering of seat) and said- O great hermit, I have become holy as a reflection of your image which I could see this time. The people devoid of great deeds can rarely see you in this Kali era. I am eager to worship with a permanent installation of everlasting Nrsimha here. Please tell me the procedure for such an installation of icon. Moreover, I am curious to listen to all incarnations Sri Hari had accepted. So, please tell me the story of all incarnations in which Sri Hari had appeared on this earth.

अध्याय ३२

श्लोक 11

त्वम् अतीव हरेर् भक्तः पाण्डुवंशे ऽपि सत्तमः तेन ते निखिलं वक्ष्ये शृणुष्वैकाग्रमानसः

tvam atīva harer bhaktaḥ pāṇḍuvaṃśe 'pi sattamaḥ tena te nikhilaṃ vakṣye śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं पञ्चगव्यादि छिड्ककर शोधन करे और कुण्डके बाहर स्वच्छताके लिये मिट्टी तथा गोबर डालकर लिपाये। कुण्ड सब ओरसे एक हाथ लम्बा और उतना ही चौड़ा होना चाहिए-यही कुण्डका लक्षण है। एक हाथका सूत लेकर उसीसे माप करके चारों ओरसे बराबर और चौकोरा कुण्ड बनाना चाहिए। कुण्डके ऊपर सब ओरसे बराबर और खूब विस्तृत मेखला बनवाये। उसकी ऊँचाई भी चार अंगुलकी ही हो और वह सूतसे परिवेष्टित हो॥ ८-१०/॥

English

dwi<3: yuiyyPd 3 t#ii?°ii

अध्याय ३२

श्लोक 12

यः कुर्याच् छोभनं वेश्म नरसिंहस्य भक्तिमान् स सर्वपापनिर्मुक्तो विष्णुलोकम् अवाप्नुयात्

yaḥ kuryāc chobhanaṃ veśma narasiṃhasya bhaktimān sa sarvapāpanirmukto viṣṇulokam avāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

इसके बाद यजमानको चाहिए कि वह ब्राह्मणोचित कर्मका पालन करनेवाले वेदवेत्ता ब्राह्मणोंको शास्त्रोक्त रीतिसे आमन्त्रित करे। यजमान और उन ब्राह्मणोंको तीन रात्रितक विशेषरूपसे ब्रह्मचर्यव्रतका पालन करना चाहिए

English

Bhfgu replied - O prince, nobody in this Kali era worships god Nrsimha with keen devotion. A usual birth of devotion for god Nrsimha, automatically destroys all enemies of such a devotee and all his efforts meet grand success. Your are only a gentle man in your Pandu dynasty who is so devoted to god Nrsimha. I would, therefore, tell you all that is required by you. Be attentive and listen to the same.

अध्याय ३२

श्लोक 13

प्रतिमां लक्षणोपेतां नरसिंहस्य कारयेत् स सर्वपापनिर्मुक्तो विष्णुलोकम् अवाप्नुयात्

pratimāṃ lakṣaṇopetāṃ narasiṃhasya kārayet sa sarvapāpanirmukto viṣṇulokam avāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

यजमान एक दिन और एक रात्रि उपवास करके दस हजार गायत्रीका जप करे। हवन आरम्भ होनेके दिन विप्रगण भी स्नान करके शुद्ध एवं श्वेत वस्त्र धारण करें। फिर गन्ध, पुष्प और माला धारण करके पवित्र, संतुष्ट और जितेन्द्रिय होकर, भोजन किये बिना ही कुशके बने हुए आसनपर एकाग्रचित्तसे बैठें। तदनन्तर वे यत्नपूर्वक निरालस्यभावसे हवन आरम्भ करें। पहले गृह्मसूत्रोक्त विधिसे भूमिपर कुशोंसे रेखा करके उसे सींचे और

English

trf^r qrfww *r: ^rarfarfin

अध्याय ३२

श्लोक 14

प्रतिष्ठां नरसिंहस्य यः करोति यथाविधि निष्कामो नरशार्दूल देहबाधात् प्रमुच्यते

pratiṣṭhāṃ narasiṃhasya yaḥ karoti yathāvidhi niṣkāmo naraśārdūla dehabādhāt pramucyate

हिन्दी अर्थ

वहाँ यत्नसे अग्नि-स्थापन करे। फिर उस अग्निमें हवनीय पदार्थोंका होम करे। सर्वप्रथम आघार और आज्यभाग- ये दो होम करने चाहिए। विद्वान् पुरुष जौ, चावल और तिल एवं घृत आदिसे मिश्रित प्रथम आहुतिका गायत्री-

English

ftfcchiq> H t'Vir{d tr^d 11 VS (Tw gjiRT: nrh u<uiy4iicfii^mi

अध्याय ३२

श्लोक 15

नरसिंहं प्रतिष्ठप्य यः पूजाम् आचरेन् नरः तस्य कामाः प्रसिध्यन्ति परमं पदम् आप्नुयात्

narasiṃhaṃ pratiṣṭhapya yaḥ pūjām ācaren naraḥ tasya kāmāḥ prasidhyanti paramaṃ padam āpnuyāt

हिन्दी अर्थ

हवन करे। गायत्री छन्दोंकी माता और ब्रह्म (वेद)-की योनिरूपसे प्रतिष्ठित है। उसके देवता सविता हैं और ऋषि विश्चामित्रजी हैं। (इस प्रकार गायत्रीका विनियोग बताया अवतार-कथाका उपक्रम

English

ITT: Tit fatujqRisy ?T uni Vctqjaflidl: l^ra^TTOIc^:ll^ll

अध्याय ३२

श्लोक 16

ब्रह्मादयः सुराः सर्वे विष्णुम् आराध्य ते पुरा स्वं स्वं पदम् अनुप्राप्ताः केशवस्य प्रसादतः

brahmādayaḥ surāḥ sarve viṣṇum ārādhya te purā svaṃ svaṃ padam anuprāptāḥ keśavasya prasādataḥ

हिन्दी अर्थ

केवल गायत्रीसे हवन कर लेनेके पश्चात् ' भूर्भुवः

English

^ ^ Twn trt. RiAiipgtgi -5m: ^ fepnj W1IW1 W'Wteftd) TRTTtll^Vsn

अध्याय ३२

श्लोक 17

ये ये नृपवरा राजन् मान्धातृप्रमुखा नृपाः ते ते विष्णुं समाराध्य स्वर्गलोकम् इतो गताः

ye ye nṛpavarā rājan māndhātṛpramukhā nṛpāḥ te te viṣṇuṃ samārādhya svargalokam ito gatāḥ

हिन्दी अर्थ

यावत्प्रपूर्यते संख्या लक्षं वा कोटिरेव बा॥ १९ स्व: '--इन तीन व्याहतियोंसहित गायत्री-मन्त्रसे केवल यथाईता न लोभेन ततः शान्त्युदकेन च। प्रोक्षयेद् ग्राममध्ये तु व्याधितांस्तु विशेषतः

English

■q wWr^wFrt qr? fernTiiTiiuii

अध्याय ३२

श्लोक 18

यस् तु पूजयते नित्यं नरसिंहं सुरेश्वरम् स स्वर्गमोक्षभागी स्यान् नात्र कार्या विचारणा

yas tu pūjayate nityaṃ narasiṃhaṃ sureśvaram sa svargamokṣabhāgī syān nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

लक्षहोमादिकविधिं कार्य राष्ट्रे सुशान्तिदम्

English

dWi^ahTPTr fsrr sfafran 1WW& WlfactlRddHIlWI cfcnf^en aHl^dHj

अध्याय ३२

श्लोक 19

तस्माद् एकमना भूत्वा यावज्जीवं प्रतिज्ञया अर्चनान् नरसिंहस्य प्राप्स्यसे स्वाभिवाञ्छितम्

tasmād ekamanā bhūtvā yāvajjīvaṃ pratijñayā arcanān narasiṃhasya prāpsyase svābhivāñchitam

हिन्दी अर्थ

तिलका हवन करे। जबतक हवनकी संख्या एक लाख या एक करोड़ न हो जाय, तबतक भगवान् विष्णुके पूजनपूर्वक तिलद्वार हवन करते रहना चाहिए और जबतक हवन करे, तबतक यजमानको चाहिए कि वह यव्रपूर्वक दीनों और अनाथाँको भोजन दे। हवन समाप्त होनेपर ऋत्विजोंको श्रद्धापूर्वक लोभ त्यागकर यथोचित दक्षिणा दे। तत्पश्चात् प्रथम स्थापित किये हुए शान्ति- कलशके जलसे उस ग्राममें रहनेवाले सभी मनुष्यों

English

WI<2| «ra^UT fefacfret

अध्याय ३२

श्लोक 20

विधिवत् स्थापयेद् यस् तु कारयित्वा जनार्दनम् न तु निर्गमनं तस्य विष्णुलोकाद् भवेन् नृप

vidhivat sthāpayed yas tu kārayitvā janārdanam na tu nirgamanaṃ tasya viṣṇulokād bhaven nṛpa

हिन्दी अर्थ

विशेषतः रोगियोंको अभिषेक करे। महाभाग! इस प्रकार विधिवत् होमका अनुष्ठान करनेपर पुर (गाँव),नगर, जनपद (प्रान्त) और समस्त राष्ट्रकी सारी बाधाको दूर करनेवाली शान्ति निरन्तर बनी रहती है

English

The devotee is absolved from all evils and attains a place in the abode of Visnu who installs god Nrsimha in a beautiful temple constructed for it. One who arranges to design a fascinating icon of god Nrsimha, gets relieved from all evils and ultimately takes a departure to Visnuloka (abode of Visnu). O greatman, the man who decorates and installs god Nrsimha orderly and without any physical passions in mind attains relief from all physical ills. A regular worship of god Nrsimha after the installation of the idol, fulfils all desires of the devotee and he attains to the supreme position. All gods in ancient times, had worshipped god Visnu and it was the grace of god which had made all gods including Brahma to attain their higher places. O king, the kings of heroic deeds like Mandhata etc. had directly attained their place in heaven, by virtue of their devotion to god Visnu. There is no scope for any other thought and in fact, the regular worshipper of the king god Nrsimha enjoys the pleasure of both salvation and heaven. You too will definitely attain to the aim duly thought by you as a result of exclusive concentration on god Nrsimha throughout your life under a firm determination. O king, the man attains a permanent place beyond the cycle of birth and death who makes the sculptures to design an icon of god Nrsimha and establishes the same in a temple in pursuance of the prescribed procedure. In case, the man could devote himself in a regular manner to worship of god so immortal and chivalrous as his lotus feet are worshipped by gods as also the demons, he attains the apparent form of god

अध्याय ३२

श्लोक 21

नरो नृसिंहं तम् अनन्तविक्रमं सुरासुरैर् अर्चितपादपङ्कजम् संस्थाप्य भक्त्या विधिवच् च पूजयेत् पयाति साक्षात् परमेश्वरं हरिम्

naro nṛsiṃhaṃ tam anantavikramaṃ surāsurair arcitapādapaṅkajam saṃsthāpya bhaktyā vidhivac ca pūjayet payāti sākṣāt parameśvaraṃ harim

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी बोले--नृपनन्दन! इस प्रकार शौनक मुनिका बताया हुआ लक्षहोम-विधिका अनुष्ठान जो समस्त राष्ट्रमै शुभ शान्ति प्रदान करनेवाला है, मैने तुम्हे बताया। यदि ब्राह्मणाँद्वारा यह पूर्वोक्त होम-विधि ग्राममें, घरमें अथवा पुरके बाहर प्रयत्नपूर्वक करायी जाय तो वहाँ भी मनुष्योको, गौओंको और अनुचरोंसहित राजाको पूर्णतया शान्ति प्राप्त हो सकती है

English

Thus, the end of thirtysecond chapter in Nrsimha Purana.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 32
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.