Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
37
अध्याय 37 / 68

Adhyaya 37

36 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ36 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३७

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे हरेः प्रादुर्भावानुक्रमणे षट्त्रिंशो ऽध्यायः ॥ नर्प् ३६ ॥ नानात्वाद् अवताराणाम् अच्युतस्य महात्मनः न शक्यं विस्तराद् वक्तुं तान् ब्रवीमि समासतः

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe hareḥ prādurbhāvānukramaṇe ṣaṭtriṃśo 'dhyāyaḥ || narp 36 || nānātvād avatārāṇām acyutasya mahātmanaḥ na śakyaṃ vistarād vaktuṃ tān bravīmi samāsataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसन्न हूँ, अब तुम अपने शुभ कैलासशिखरको जाओ। तुमने मेरी स्तुति की है, अतः तुम्हारी प्रसन्नताके लिये मैं हिरण्यकशिपुका वध करूँगा। देवताओ! अब तुम भी जाओ और कुछ कालतक प्रतीक्षा करो। जब इस 'हिरण्यकशिपुके प्रह्लद नामक बुद्धिमान् विष्णुभक्त पुत्र होगा और जिस समय यह हैत्य प्रह्णादसे द्रोह करेगा, उस समय वरोंसे रक्षित होकर देवताओं और दानवोंसे भी नहीं जीते जा सकनेवाले इस असुरका मैं अवश्य वध

English

Incarnation of Matsya and killing of Madhu and Kaitabha demons

अध्याय ३७

श्लोक 2

पुरा किल जगत्स्रष्टा भगवान् पुरुषोत्तमः अनन्तभोगशयने योगनिद्रां समागतः

purā kila jagatsraṣṭā bhagavān puruṣottamaḥ anantabhogaśayane yoganidrāṃ samāgataḥ

हिन्दी अर्थ

कर डालूँगा। राजन्! भगवान् विष्णुके इस प्रकार कहनेपर देवगण उन्हें प्रणाम करके चले गये॥५६-६१॥. '

English

q wr cTT^ sRtfq Rnmd:ll*ll

अध्याय ३७

श्लोक 3

अथ तस्य प्रसुप्तस्य देवदेवस्य शार्ङ्गिणः श्रोत्राभ्याम् अपतत् तोये स्वेदबिन्दुद्वयं नृप

atha tasya prasuptasya devadevasya śārṅgiṇaḥ śrotrābhyām apatat toye svedabindudvayaṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

इति श्रीवरसिंहपुराणे विष्णोनमिस्तोत्र नाम चत्वारिशो5 ध्यायः प्रहादकी उत्पत्ति और उनकी हरि-भक्तिसे हिरण्यकशिपुकी उद्ठिग्रता

English

y!T Rhri'JiHcMtrii sptctr; MWlriR: i

अध्याय ३७

श्लोक 4

मधुकैटभनामानौ तस्माज् जातौ महाबलौ महाकायौ महावीर्यौ महाबलपराक्रमौ

madhukaiṭabhanāmānau tasmāj jātau mahābalau mahākāyau mahāvīryau mahābalaparākramau

हिन्दी अर्थ

प्रह्मादकी उत्पत्ति और उनकी हरि-भक्तिसे हिरण्यकशिपुकी उद्धिग्नता

English

3T2T cTPT SWW 'ddddtq ?TTf%M: I

अध्याय ३७

श्लोक 5

अच्युतस्य प्रसुप्तस्य महत् पद्मम् अजायत नाभिमध्ये नृपश्रेष्ठ तस्मिन् ब्रह्माभ्यजायत

acyutasya prasuptasya mahat padmam ajāyata nābhimadhye nṛpaśreṣṭha tasmin brahmābhyajāyata

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेय महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद। प्रादुर्भावं नृसिंहस्य यथावद्वक्तुमहसि मार्कण्डेय उवाच पुरा हिरण्यकशिपोस्तपोऽर्थ गच्छतो वनम्

English

TOtTTRT M^AI'OO^l'ydl

अध्याय ३७

श्लोक 6

स चोक्तो विष्णुना राजन् प्रजाः सृज महामते तथेत्य् उक्त्वा जगन्नाथं ब्रह्मापि कमलोद्भवः

sa cokto viṣṇunā rājan prajāḥ sṛja mahāmate tathety uktvā jagannāthaṃ brahmāpi kamalodbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

वारितो बन्धुभिर्भृत्वै्मित्रैश्न हितकारिभिः

English

Arf-wsT tri^rr ^rrs«T3nwim n

अध्याय ३७

श्लोक 7

वेदशास्त्रवशाद् यावत् प्रजा स्रष्टुं समुद्यतः तावत् तत्र समायातौ ताव् उभौ मधुकैटभौ

vedaśāstravaśād yāvat prajā sraṣṭuṃ samudyataḥ tāvat tatra samāyātau tāv ubhau madhukaiṭabhau

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्याधिपतिस्त्वं हि सर्वे देवाः पराजिताः यो भवेन््यूनकामो हि तपश्चर्या करोति सः। एवं तैर्वार्यमाणोऽपि दुर्मदो मदमोहितः

English

Markandeya said- There are several names of god Acyuta. Hence, it is impossible to highlight them all. I will therefore, tell you in brief. It is a well propagated fact that the creator of this universe had resorted to the Yoganidra and sleeping on the body of Sesanaga known as Ananta. At that time a great devastation had gobbled up everything and there was water everywhere. After the passage of certain time, two drops of perspiration emerged from the ear region of that god and dropped down into the water. These drops had originated two demons namely, Madhu and Kaitabha. They were most powerful, formidable with their limbs, gallant and gigantic. O king in that intervening time, a great lotus got its root from the navel region of that sleeping god. That lotus had given birth to Brahma.

अध्याय ३७

श्लोक 8

आगत्य वेदशास्त्रार्थविज्ञानं ब्रह्मणः क्षणात् अपकृत्य गतौ घोरौ दानवौ बलदर्पितौ

āgatya vedaśāstrārthavijñānaṃ brahmaṇaḥ kṣaṇāt apakṛtya gatau ghorau dānavau baladarpitau

हिन्दी अर्थ

तस्य संतप्यमानस्य तपः परमदुष्करम्

English

TT fdUJRt TR^3RTT: ^F3T

अध्याय ३७

श्लोक 9

ततः पद्मोद्भवो राजन् ज्ञानहीनो ऽभवत् क्षणात् दुःखितश् चिन्तयाम्_अस कथं स्रक्ष्यामि वै प्रजाः

tataḥ padmodbhavo rājan jñānahīno 'bhavat kṣaṇāt duḥkhitaś cintayām_asa kathaṃ srakṣyāmi vai prajāḥ

हिन्दी अर्थ

चिन्ता जाता महीपाल विरिञ्चे: पद्मजन्मनः। किं करोमि कथं हैत्यस्तपसो विनिवर्तते इति चिन्ताकुलस्यैव ब्रह्मणोऽङ्गसमुद्भवः। प्रणम्य प्राह भूपाल नारदो मुनिसत्तमः

English

dv^cwi srgnftr chnrt\^:ii^n

अध्याय ३७

श्लोक 10

चोदितस् त्वं सृजस्वेति प्रजा देवेन तत् कथम् स्रक्ष्ये ऽहं ज्ञानहीनस् तु अहो कष्टम् उपस्थितम्

coditas tvaṃ sṛjasveti prajā devena tat katham srakṣye 'haṃ jñānahīnas tu aho kaṣṭam upasthitam

हिन्दी अर्थ

किमर्थं खिद्यते तात नारायणपरायण येषां मनसि गोविन्दस्ते वै नाईन्ति शोचितुम्

English

uMti* dMiWl ttravft pa11

अध्याय ३७

श्लोक 11

इति संचिन्त्य दुःखार्तो ब्रह्मा लोकपितामहः यत्नतो वेदशास्त्राणि स्मरन्न् अपि न दृष्टवान्

iti saṃcintya duḥkhārto brahmā lokapitāmahaḥ yatnato vedaśāstrāṇi smarann api na dṛṣṭavān

हिन्दी अर्थ

नारायणो जगत्स्वामी मतिं मे सम्प्रदास्यति सहर्त्रानीकने कहा--सम्मूर्ण शास्त्रोके ज्ञाता महाप्राज्ञ मार्कण्डेयजी! आप भगवान् नृसिंहके प्रादुर्भावकी कथा यथोचितरूपसे कहें । अनघ ! भक्तवरप्रह्मदजीका चरित्र मुझे

English

Tpfr rrtft ^f9rfru«iii

अध्याय ३७

श्लोक 12

ततो विषण्णचित्तस् तु तं देवं पुरुषोत्तमम् एकाग्रमनसा सम्यक् शास्त्रेण स्तोतुम् आरभत्

tato viṣaṇṇacittas tu taṃ devaṃ puruṣottamam ekāgramanasā samyak śāstreṇa stotum ārabhat

हिन्दी अर्थ

हैं; क्योंकि आपकी कृपासे हमें भगवान् विष्णुकी कथारूप दुर्लभ सुधाका पान करनेका अवसर मिला है॥ १-२४, ॥

English

f:fWdf^Fd*imra gsi^snfiTi3r3fT:ll , ?ll 'dlfc^U'Wci ^\n*e|fd 3T3TT wr? 3# g^gTife^ii^on

अध्याय ३७

श्लोक 13

ॐ नमो वेदनिधये शास्त्राणां निधये नमः विज्ञाननिधये नित्यं कर्मणां निधये नमः

oṃ namo vedanidhaye śāstrāṇāṃ nidhaye namaḥ vijñānanidhaye nityaṃ karmaṇāṃ nidhaye namaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीमार्कण्डेयजी बोलेपूर्वकालमें एक समय वह महाकाय हिरण्यकशिपु जब तपस्या करनेके लिये वनमें जानेको उद्यत हुआ, उस समय समस्त दिशाओंमें दाह और भूकम्प होने लगा। यह देखकर उसके हितकारी बन्धुओं, मित्रों और भृत्योंने उसे मना किया-- “राजन्! इस समय बुरे शकुन हो रहे हैं। इनका फल अच्छा नहीं है। सौम्य! आप त्रिभुवनके एकच्छत्र स्वामी हैं, समस्त देवताओंपर आपने विजय प्राप्त की है,

English

fffT raf tf^lHl*fildlM*:l

अध्याय ३७

श्लोक 14

विद्याधराय देवाय वागीशाय नमो नमः अचिन्त्याय नमो नित्यं सर्वज्ञाय नमो नमः

vidyādharāya devāya vāgīśāya namo namaḥ acintyāya namo nityaṃ sarvajñāya namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

आपको किसीसे भय भी नहीं है; फिर किसलिये तप करना चाहते हैं? हम सभी लोग जब अपनी बुद्धिसे विचारते हैं, तब कोई भी प्रयोजन नहीं दिखायी देता जिसके लिये आपको तप करनेकी आवश्यकता हो;

English

^?IR5nf&T WlHfcrq^el'I^HHIl

अध्याय ३७

श्लोक 15

अमूर्तिस् त्वं महाबाहो यज्ञमूर्तिर् अधोक्षज साम्नां मूर्तिस् त्वम् एवाद्य सर्वदा सर्वरूपवान्

amūrtis tvaṃ mahābāho yajñamūrtir adhokṣaja sāmnāṃ mūrtis tvam evādya sarvadā sarvarūpavān

हिन्दी अर्थ

क्यांकि जिसकी कामना अपूर्ण होती है, वही तपस्या करता है'॥ ३-६/,॥ अपने बन्धुजनोके इस प्रकार मना करनेपर भी वह दुर्मद एवं मदमत्त हैत्य अपने दो-तीन मित्रोंको साथ लेकर (तपके लिये) कैलास-शिखरको चला हीं गया महीपाल! वहाँ जाकर जब वह परम दुष्कर तपस्या करने

English

O king, god Visnu suggested Brahma to create the universe of organisms. God Brahma accepted this suggestion and as he could prepare himself ready to involve in creation, the demons - Madhu and Kaitabha suddenly appeared before him. They snatched within seconds, the Vedas and scriptures i.e., main sources for creation from the hands of Brahma and brought them away. Having lost those keys to creation, god Brahma became nervous at once and began to think - "Oh, how can I do creation now? God gave me insurrections for this great cause but I have now become devoid of the science of creation? Oh, an acute adversity has now gripped me. "Brahma began wailing due to excessive pain and started recollection of the data as were in the Vedas. However, his effort met with failure which has further added fuel to the furnace of his agony. When no option was left with him, he began praying to god Purusottama in a systematic manner affirmed by the scriptures.

अध्याय ३७

श्लोक 16

सर्वज्ञानमयो ऽसि त्वं हृदि ज्ञानमयो ऽच्युत देहि मे त्वं सर्वज्ञानं देवदेव नमो नमः

sarvajñānamayo 'si tvaṃ hṛdi jñānamayo 'cyuta dehi me tvaṃ sarvajñānaṃ devadeva namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

लगा, तब पद्मयोनि ब्रह्माजीको उसके कारण बड़ी चिन्ता हो गयी। वे सोचने लगे-' अहो! अब क्या करूँ? वह हैत्य कैसे तपसे निवृत्त हो ?' भूपाल! इस चिन्तासे ब्रह्माजी जब व्याकुल हो रहे थे, उसी समय उनके अङ्गसे उत्पन्न

English

Mgidig) ±i?i*£l<Uyl$ren Tgfakditaigi ■RcSctf ttcf^McITTII^mi

अध्याय ३७

श्लोक 17

इत्थं स्तुतस् तदा तेन शङ्खचक्रगदाधरः ब्रह्माणम् आह देवेशो दास्ये ते ज्ञानम् उत्तमम्

itthaṃ stutas tadā tena śaṅkhacakragadādharaḥ brahmāṇam āha deveśo dāsye te jñānam uttamam

हिन्दी अर्थ

मुनिवर नारदजीने उन्हें प्रणाम करके कहा- ॥७--१०॥ जारदजी बोले--पिताजी! आप तो भगवान् नारायणके आश्रित हैं, फिर आप क्यों खेद कर रहे हँ? जिनके हृदयमें भगवान् गोविन्द विराजमान हैं, उन्हें इस प्रकार सोच नहीं करना चाहिए। तपस्यामें प्रवृत्त हुए उस हैत्य

English

Brahma prayed - I convey frequent salute to the treasure of the Veda, scriptures, science and the deeds and who has laid down the pranava (om). Salute to the master of speech who holds all learnings. Salute to Paramesvara who is omniscient and beyond the imagination. O great armed god, O Adhoksaja, you are in the form of offering and you have no physical feature. You too are Sama itself and always in the universal forms. Acyuta, you are omniscient and adorn in the form of knowledge in the heart of organisms. O god of the gods, please, enlighten me always. I convey you frequent salute.

अध्याय ३७

श्लोक 18

इत्य् उक्त्वा तु तदा विष्णुश् चिन्तयाम्_अस पार्थिव केनास्य नीतं विज्ञानं केन रूपेण चादधे

ity uktvā tu tadā viṣṇuś cintayām_asa pārthiva kenāsya nītaṃ vijñānaṃ kena rūpeṇa cādadhe

हिन्दी अर्थ

हिरण्यकशिपुको मैं उससे निवृत्त करूँगा। जगदीश्वर भगवान् नारायण मुझे इसके लिये सुबुद्ध देंगे

English

ftprrw ftftr ftpt ^n^ftuun

अध्याय ३७

श्लोक 19

मधुकैटभकृतं सर्वम् इति ज्ञात्वा जनार्दनः मात्स्यं रूपं समास्थाय बहुयोजनम् आयतम् बहुयोजनविस्तीर्णं सर्वज्ञानमयं नृप

madhukaiṭabhakṛtaṃ sarvam iti jñātvā janārdanaḥ mātsyaṃ rūpaṃ samāsthāya bahuyojanam āyatam bahuyojanavistīrṇaṃ sarvajñānamayaṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्त्वाऽऽनम्य पितरं वासुदेवं हृदि स्मरन्। प्रयातः पर्वतेनैव सार्धं स मुनिपुङ्गवः कृतस्नानो मुनिस्तत्र वृक्षशाखासमाश्रितः। श्रुण्वतस्तस्य हैत्यस्य प्राह गम्भीरया गिरा

English

-Rcirnfa *RlftT:l tTTctft W^UFT cl^q'toqqtodlfl clgiftjHfftfftluf ^WRV^ftni^ll FT trf^qr 3TFT HTjf ^mpTRT rt^T:l tft W f ftto T fRvt H^TR fft:l ftdtfireufal "gfftfa:

अध्याय ३७

श्लोक 20

स प्रविश्य जलं तूर्णं क्षोभयाम्_अस तं हरिः प्रविश्य च स पातालं दृष्टवान् मधुकैटभौ

sa praviśya jalaṃ tūrṇaṃ kṣobhayām_asa taṃ hariḥ praviśya ca sa pātālaṃ dṛṣṭavān madhukaiṭabhau

हिन्दी अर्थ

नमो नारायणायेति पुनः पुनरुदारधीः त्रिवारं प्रजपित्वा वै नारदो मौनमाश्रितः

English

SiMto sTgPft r^cKctW’Mlr^qcti fTI

अध्याय ३७

श्लोक 21

तौ मोहयित्वा तुमुलं तज् ज्ञानं जगृहे हरिः वेदशास्त्राणि मुनिभिः संस्तुतो मधुसूदनः

tau mohayitvā tumulaṃ taj jñānaṃ jagṛhe hariḥ vedaśāstrāṇi munibhiḥ saṃstuto madhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

हिरण्यकशिपुर्हैत्यः करुद्धश्वापं समाददे सोऽपि क्रोधपरीताङ्गो हिरण्यकशिपुस्तदा। त्यक्त्वा तमाश्रमं भूयो नगरं स्वं महीपते

English

Markandeya said- In reply to the prayer so made by Brahma, god Visnu, with conch, gada, discus and lotus flower in his four hands said- "I will give you the supreme knowledge." God then began to think about the usurper of the science from Brahma and in what form he would have held the same? Finally, he turned him into the form of a gigantic fist, several yojana long with a wide body; when it could gather consciousness it was found to be Madhu and Kaitabha demons. Hari, then in the form of a fish entered into the womb of the sea where the waves began confronting due to the blow of his body. He then entered into the nether loka and saw Madhu and Kaitabha there. On having prayed by the hermits, god Visnu enchanted them and picked up the Vedas, the treasure of knowledge. He then came up and handed over the same to Brahma. On completion of this deed, god Visnu abandoned the projected form of a fish and again slept in the lap of Yoganidra.

अध्याय ३७

श्लोक 22

आनीय ब्रह्मणे दत्त्वा त्यक्त्वा तन् मात्स्यकं नृप जगद्धिताय स पुनर् योगनिद्रावशं गतः

ānīya brahmaṇe dattvā tyaktvā tan mātsyakaṃ nṛpa jagaddhitāya sa punar yoganidrāvaśaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

तदा रजस्वला भूत्वा स्नाताभूहैवयोगतः

English

?RT: tratgf tTTcr4 ‘TO^th

अध्याय ३७

श्लोक 23

ततः प्रबुद्धौ संक्रुद्धौ ताव् उभौ मधुकैटभौ आगत्य ददृशाते तु शयानं देवम् अव्ययम्

tataḥ prabuddhau saṃkruddhau tāv ubhau madhukaiṭabhau āgatya dadṛśāte tu śayānaṃ devam avyayam

हिन्दी अर्थ

रात्रावेकान्तसमये तया पृष्टः स हैत्यराट्। स्वामिन् यदा तपश्चर्यां कर्तु गेहादवनं गतः तथ्यं कथय मे नाथ स्नेहात्पृच्छामि हैत्यप।

English

3TFTr*T c^Tlft § T?TCR 3pq tt tjmt fft arrat ‘RirJir wni

अध्याय ३७

श्लोक 24

अयं स पुरुषो धूर्त आवां संमोह्य मायया आनीय वेदशास्त्राणि दत्त्वा शेते ऽत्र साधुवत्

ayaṃ sa puruṣo dhūrta āvāṃ saṃmohya māyayā ānīya vedaśāstrāṇi dattvā śete 'tra sādhuvat

हिन्दी अर्थ

हिरण्यकशिपुरुवाच शृणु चार्वङ्गि मे तथ्यां वाचं व्रतविनाशिनीम्

English

3TRfa iJttfirenfui Tftftss r ts

अध्याय ३७

श्लोक 25

इत्य् उक्त्वा तौ महाघोरौ दानवौ मधुकैटभौ बोधयाम्_असतुस् तूर्णं शयानं केशवं नृप

ity uktvā tau mahāghorau dānavau madhukaiṭabhau bodhayām_asatus tūrṇaṃ śayānaṃ keśavaṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

क्रोधस्यातीव जननीं देवानां मुदवर्द्धनीम्। कैलासशिखरे देवि महदानन्दकानने व्याहरन्तौ शुभां वाणीं नमो नारायणेति च। वारद्वयं त्रयं चेति व्याहृतं वचनं शुभे

English

Madhu and Kaitabha on awakening from the spell saw that the Vedas have gone. It caused them immense pain. They were annoyed and in course of their search, they saw god Visnu sleeping. Addressing Visnu they said- "This is the shrewd fellow, who enchanted us and returned the Vedas to Brahma. Now he sleeps like a sage here." Those pushed god Visnu to awake him from the sleep and said- "O shrewd, both of us have come to fight you. Hence, satisfy us in the fight. Get up and struggle with us."

अध्याय ३७

श्लोक 26

युद्धार्थम् आगताव् अत्र त्वया सह महामते आवयोर् देहि संग्रामं युध्यस्वोत्थाय सांप्रतम्

yuddhārtham āgatāv atra tvayā saha mahāmate āvayor dehi saṃgrāmaṃ yudhyasvotthāya sāṃpratam

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी बोले--अपने पितासे इस प्रकार कहकर मुनिश्रेष्ठ नारदजीने उन्हें प्रणाम किया और मन- ही-मन भगवान् वासुदेवका स्मरण करते हुए चे पर्वतमुनिके साथ वहाँसे चल दिये। वे दोनों मुनि कलविङ्क पक्षीका

English

gqptft *F i ct n ar« it Trravi trftfft eft ftet: yiTff wroyigjfttjti^ii wsTwranm *nsnT:i

अध्याय ३७

श्लोक 27

इत्युक्तो भगवांस् ताभ्यां देवदेवो नृपोत्तम तथेति चोक्त्वा तौ देवः शार्ङ्गं सज्जम् अथाकरोत्

ityukto bhagavāṃs tābhyāṃ devadevo nṛpottama tatheti coktvā tau devaḥ śārṅgaṃ sajjam athākarot

हिन्दी अर्थ

रूप धारणकर उस उत्तम कैलास पर्वतपर आये, जहाँ हैत्यश्रेष्ठ हिरण्यकशिपु अपने दो-तीन मित्रोंक साथ रहता था। वहाँ स्तान करके नारदमुनि वृक्षकी शाखापर बैठ गये और उस हैत्यके सुनते-सुनते गम्भीर वाणीमें भगवन्नामका उच्चारण करने लगे। उदारबुद्धि नारद लगातार तीन बार ५3 नमो नारायणाय'-इस मन्त्रका उच्च स्वरसे उच्चारण कर मौन हो गये। भूपाल! कलविङ्कके द्वारा किये गये उस आदरयुक्त नामकीर्तनको सुनकर

English

O king, having heard their desire, god Visnu took his Saranga bow an adjusted the string on the same. He blew the conch-shell and stretched the string of his bow so fiercely that the sound coming out from it

अध्याय ३७

श्लोक 28

ज्याघोषतलघोषेण शङ्खशब्देन माधवः खं दिशः प्रदिशश् चैव पूरयाम्_अस लीलया

jyāghoṣatalaghoṣeṇa śaṅkhaśabdena mādhavaḥ khaṃ diśaḥ pradiśaś caiva pūrayām_asa līlayā

हिन्दी अर्थ

हिरण्यकशिपुने कुपित हो धनुष उठाया और उसपर बाणका संधान करके ज्यों ही उन दोनों पक्षियोंके प्रति छोड़ने लगा, त्यों ही नारद और पर्वतमुनि उड़कर अन्यत्र चले गये। महीपते! तब हिरण्यकशिपु भी क्रोधसे भर

English

had filled the ether, all directions and sub¬ directions with noise.

अध्याय ३७

श्लोक 29

तौ च राजन् महावीर्यौ ज्याघोषं चक्रतुस् तदा युयुधाते महाघोरौ हरिणा मधुकैटभौ

tau ca rājan mahāvīryau jyāghoṣaṃ cakratus tadā yuyudhāte mahāghorau hariṇā madhukaiṭabhau

हिन्दी अर्थ

गया और उसी समय वह उस आश्रमको त्यागकर अपने नगरको चला आया वहाँ उसी समय उसकी कयाधू नामको सुन्दरी पत्नी हैवयोगसे रजस्वला होकर ऋतु-स्नाता हुई थी। ात्रिमें एकान्तवासके समय कयाधूने हैत्यराजसेःपूछा- 'स्वामिन्। आप जिस समय तप करनेके लिये घरसे

English

eft g tPR sgrare tisp^Ti u$mfr tfrm Tvg&&tfhmn gmytt wrrnt #^i ttot; t# ; i tew 'q«s,Wci'4 cluiM^ifui ■g^rfrn^ii^oii

अध्याय ३७

श्लोक 30

कृष्णश् च युयुधे ताभ्यां लीलया जगतः पतिः समं युद्धं अभूद् एवं तेषाम् अस्त्राणि मुञ्चताम्

kṛṣṇaś ca yuyudhe tābhyāṃ līlayā jagataḥ patiḥ samaṃ yuddhaṃ abhūd evaṃ teṣām astrāṇi muñcatām

हिन्दी अर्थ

वनको गये थे, उस समय तो आपने यह कहा था कि “मेरी यह तपस्या दस हजार वर्षोतक चलेगी।' फिर महाराज! आपने अभी क्यों उस व्रतको त्याग दिया? स्वामिन्! हैत्यराज! मैं प्रेमपूर्वक आपसे यह प्रश्‍न करती

English

?#r wrftrr Traffar rfr TtgytT TjfgR ^7 TSptftzTh

अध्याय ३७

श्लोक 31

केशवः शार्ङ्गनिर्मुक्तैः शरैर् आशीविषोपमैः तानि शस्त्राणि सर्वाणि चिच्छेद तिलशस् तदा

keśavaḥ śārṅganirmuktaiḥ śarair āśīviṣopamaiḥ tāni śastrāṇi sarvāṇi ciccheda tilaśas tadā

हिन्दी अर्थ

हिरण्यकशिपु बोला-सुन्दरि! सुनो, मैं वह बात तुम्हें सच-सच सुनाता हूँ, जिसके कारण मेरे व्रतका भङ्ग हुआ है। वह बात मेरे क्रोधको अत्यन्त बढानेवाली और देवताओंको आनन्द देनेवाली थी। देवि! कैलासशिखरपर जो महान् आनन्द-कानन है, उसमें दो पक्षी 'ॐ नमो नारायणाय'-इस शुभवाणीका उच्चारण करते हुए आ गये। शुभे! उन्होंने मुझे सुनां- सुनाकर दो बार, तीन बार उक्त वचनको दुहरायां।

English

?wntT 777T TFjqfgmpn tt^ti iiGutfo tpt: Twrem crtfsrcrii^N

अध्याय ३७

श्लोक 32

तौ युद्ध्वा सुचिरं तेन दानवौ मधुकैटभौ हतौ शार्ङ्गविनिर्मुक्तैः शरैः कृष्णेन दुर्मदौ

tau yuddhvā suciraṃ tena dānavau madhukaiṭabhau hatau śārṅgavinirmuktaiḥ śaraiḥ kṛṣṇena durmadau

हिन्दी अर्थ

कोदण्डे शरमाधाय यावन्मुञ्चामि भामिनि

English

O king, those great chivalrous and fierce Madhu and Kaitabha also had stretched the string of their bows and began to fight against god Visnu. A fierce battle started and both parties attacked on each other with the weapons which they had. God Visnu had shattered and broken into pieces all weapons and implements blown from the demons side. The intoxicated demons fought very long and lastly were killed by the sharp arrows shot from the Sarriga bow of lord Visnu. O king, god Visnu then made this earth by using their Meda (hide, marrow and blood). The earth, therefore, is also known as

अध्याय ३७

श्लोक 33

तयोस् तु मेदसा राजन् विष्णुना कल्पिता मही मेदिनीति ततः संज्ञाम् अवापेयं वसुंधरा

tayos tu medasā rājan viṣṇunā kalpitā mahī medinīti tataḥ saṃjñām avāpeyaṃ vasuṃdharā

हिन्दी अर्थ

तावत्तौ पक्षिणौ भीतौ गतौ देशान्तरं त्वहम्। त्यक्त्वा व्रतं समायातो भाविकार्यबलेन वै ऋतुकाले तु सम्प्रासते जातो गर्भस्तहैव हि

English

3T5TT: ftlH cpfahTI 13 X11 7 ^ snpifacii mpfe irrfTTi

अध्याय ३७

श्लोक 34

एवं कृष्णप्रसादेन वेदांल् लब्ध्वा प्रजापतिः प्रजाः ससर्ज भूपाल वेददृष्टेन कर्मणा

evaṃ kṛṣṇaprasādena vedāṃl labdhvā prajāpatiḥ prajāḥ sasarja bhūpāla vedadṛṣṭena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

तस्य सूनुरभूद्भक्तः प्रह्लादो जन्मवैष्णवः

English

ferro HtgrfitTnT fgtnpi

अध्याय ३७

श्लोक 35

य इदं शृणुयान् नित्यं प्रादुर्भावं हरेर् नृप वसित्वा चन्द्रसदने वेदविद् ब्राह्मणो भवेत्

ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ prādurbhāvaṃ harer nṛpa vasitvā candrasadane vedavid brāhmaṇo bhavet

हिन्दी अर्थ

विस्तारयन् भाति स विष्णु भक्तिम् कामार्थमोक्षं किल कोीर्तिदं हि।

English

O king, Prajapati Brahma thus, on return of the Vedas through god Visnu performed the deed of creation. The person who resides' in Candraloka on his death and thereafter becomes a Brahmin known to Vedas in this earth again, if he listens to this story based on the incarnation of god. O the ruler of earth, always remember god Visnu who incarnated himself in the form of a giant fish, not lesser shape than a mountain and worshipped by all earthly beings. Thus, the end of chapter thirty-seventh on incarnation of Matsya in Nrsimha Purana.

अध्याय ३७

श्लोक 36

मात्स्यं वपुस् तन् महद् अद्रितुल्यं विद्यामयं लोकहिताय विष्णुः आस्थाय भीमं जनलोकसंस्थैः स्तुतो ऽथ यस् तं स्मर भूमिपाल

mātsyaṃ vapus tan mahad adritulyaṃ vidyāmayaṃ lokahitāya viṣṇuḥ āsthāya bhīmaṃ janalokasaṃsthaiḥ stuto 'tha yas taṃ smara bhūmipāla

हिन्दी अर्थ

प्रहेलिकाक्रीडनकेषु नित्यम्

English

■RtcrftTitsEqTO; n % \a

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 37
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.