Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
38
अध्याय 38 / 68

Adhyaya 38

44 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ44 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३८

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपूराणे मत्स्यप्रादुर्भावो नाम सप्तत्रिंशो ऽध्यायः ॥ नर्प् ३७ ॥ पुरा देवासुरे युद्धे देवा दैत्यैः पराजिताः सर्वे ते शरणं जग्मुः क्षीराब्धितनयापतिम्

|| iti śrīnarasiṃhapūrāṇe matsyaprādurbhāvo nāma saptatriṃśo 'dhyāyaḥ || narp 37 || purā devāsure yuddhe devā daityaiḥ parājitāḥ sarve te śaraṇaṃ jagmuḥ kṣīrābdhitanayāpatim

हिन्दी अर्थ

इत्थं शिशुत्वेऽपि विचित्रकारी तं पद्मवक्तर हैत्येन्द्रः कदाचित्स्रीवृतः खलः। बालं गुरुगृहायातं ददर्श स्वायतेक्षणम्

English

Incarnation of god Visnu as tortoise, churning of ocean and Visnu’s form of enchanting damsel

अध्याय ३८

श्लोक 2

स्तोत्रेण तुष्टुवुः सर्वे समाराध्य जगत्पतिम् कृताञ्जलिपुटा राजन् ब्रह्माद्या देवतागणाः

stotreṇa tuṣṭuvuḥ sarve samārādhya jagatpatim kṛtāñjalipuṭā rājan brahmādyā devatāgaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रह्मादकी उत्पत्ति और उनकी हरि-भक्तिसे हिरण्यकशिपुकी उद्दिग्रता

English

^ trot opg: STkifecR^rof^ii^ii

अध्याय ३८

श्लोक 3

नमस् ते देवदेवाय लोकनाथाय शार्ङ्गिणे नमस् ते पद्मनाभाय लोकनाथाय शार्ङ्गिणे

namas te devadevāya lokanāthāya śārṅgiṇe namas te padmanābhāya lokanāthāya śārṅgiṇe

हिन्दी अर्थ

वरानने! पक्षियोंके उस शब्दको सुनकर मेरे मनमें बडा क्रोध हुआ और भामिनि! उन्हें मारनेके लिये धनुषपर बाण चढ़ाकर ज्यों ही मैंने छोड़ना चाहा, त्यों ही वे दोनों पक्षी भयभीत हो उड़कर अन्यत्र चले गये। तब मैं भी भावीकी प्रबलतासे अपना व्रत त्यागकर यहाँ चला आया

English

■^Tl^OT jJTZcp -JCff WTTSZJ ^TpqfrlRj

अध्याय ३८

श्लोक 4

नमस् ते पद्मनाभाय सर्वदुःखापहारिणे नमस् ते विश्वरूपाय सर्वदेवमयाय च

namas te padmanābhāya sarvaduḥkhāpahāriṇe namas te viśvarūpāya sarvadevamayāya ca

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी कहते हैं- हिरण्यकशिपु अपनी पत्रीके साथ जब इस प्रकार बातें कर रहा था, उसी समय उसका वीर्य स्खलित हुआ; पत्नीका ऋतुकाल तो प्राप्त था ही, तत्काल गर्भ स्थापित हो गया। माताके

English

(^dioKitlH^di TFiR l^iraT : IR

अध्याय ३८

श्लोक 5

मधुकैटभनाशाय केशवाय नमो नमः

madhukaiṭabhanāśāya keśavāya namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

उदरमें बढ़ते हुए उस गर्भसे बुद्धिमान् नारदजीके उपदेशके कारण विष्णुभक्त पुत्र उत्पन्न हुआ। भूप! इस प्रसङ्गको आगे कहूँगा; इस समय जो प्रसङ्ग चल रहा है, उसे श्रद्धापूर्वक सुनो। हिरण्यकशिपुका वह भक्त पुत्र प्रह्लाद जन्मसे ही वैष्णव हुआ। जैसे पापपूर्ण कलियुगमें संसार- बन्धनसे मुक्त करनेवाली भगवान् श्रीहरिकी भक्ति बढ़ती रहती है, उसी प्रकार उस मलिन कर्म करनेवाले असुर-वंशमें भी प्रह्वाद निर्मल भावसे रहकर दिनोंदिन

English

Markandeya said- In the ancient period, all gods badly defeated by the demons at the advent of a fierce war between them, sheltered themselves under god Visnu, the husband of (the daughter of ocean). On visit there, all gods including Brahma stood with clasped hands before god and began to pray to him reciting the following

अध्याय ३८

श्लोक 6

दैत्यैः पराजिता देव वयं युद्धे बलान्वितैः जयोपायं हि नो ब्रूहि करुणाकर ते नमः

daityaiḥ parājitā deva vayaṃ yuddhe balānvitaiḥ jayopāyaṃ hi no brūhi karuṇākara te namaḥ

हिन्दी अर्थ

बढ़ने लगा। वह बालक त्रिलोकीनाथ भगवान्, विष्णुके चरणोंमें बढ़ती हुई भक्तिके साथ ही स्वयं भी बढ़ता हुआ शोभा पा रहा था। शरीर छोटा होनेपर भी उस बालकका हृदय महान् था; वह विष्णुभक्तिका प्रसार

English

qfW ^a^TRT HTafT-Tlsmt ?TT%ntl TRHPTRT 'R%:T§TOpfTotll? II

अध्याय ३८

श्लोक 7

इति स्तुतो तदा दैवैर् देवदेवो जनार्दनः तान् अब्रवीद् धरिर् देवान् तेषाम् एवाग्रतः स्थितः

iti stuto tadā daivair devadevo janārdanaḥ tān abravīd dharir devān teṣām evāgrataḥ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

करता हुआ उसी तरह शोभा पाता था, जैसे चौथा युग (कलियुग) महत्त्वमें सब युगोंसे छोटा होकर भी भगवद्भजनसे धर्म, अर्थ, काम और मोक्षको देनेवाला तथा यशका विस्तार करनेवाला होता है। प्रह्माद अन्य बालकोंके साथ खेलते, पहेली बुझाते और खिलौने आदिसे मनोरञ्जन करते समय तथा बातचीतके प्रसङ्गमें भी सदा भगवान् विष्णुकी ही चर्चा करता था; क्योंकि उसका स्वभाव भगवन्मय हो गया था। इस प्रकार

English

^»vi«sw ^ptt ^PT:imi

अध्याय ३८

श्लोक 8

गत्वा तत्र सुराः सर्वे संधिं कुरुत दानवैः मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा च वासुकिम्

gatvā tatra surāḥ sarve saṃdhiṃ kuruta dānavaiḥ manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā ca vāsukim

हिन्दी अर्थ

शैशव-कालमें भी विचित्र कार्य करनेवाला वह प्रह्णाद भगवत्स्मरणरूपी अमृतका पान करता हुआ दिन-दिन बढ्ने लगा

English

The gods said- Salute the Paramesvara, holder of Sarhga bow, the master of all words and whose navel has originated the lotus flower. Frequent salute is conveyed to Kesava, the killer of Madhu and Kaitabha and who is in the form of all gods and the entire universe. O merciful god, all of us have now been badly defeated by the most mighty demons. So, please tell us of any positive and competent measure for victory. We salute you.

अध्याय ३८

श्लोक 9

सर्वौषधीः समानीय प्रक्षिप्याब्धौ त्वरान्विताः दानवैः सहिता भूत्वा मन्थध्वं क्षीरसागरम्

sarvauṣadhīḥ samānīya prakṣipyābdhau tvarānvitāḥ dānavaiḥ sahitā bhūtvā manthadhvaṃ kṣīrasāgaram

हिन्दी अर्थ

एक दिन बहुत-सी स्त्रियोंके बीचमें बैठे हुए दुष्ट हैत्यराज हिरण्यकशिपुने गुरुजीके घरसे आये हुए कमल- से मुखवाले अपने बालक पुत्र प्रह्मदको देखा; उसकी गृहीत्वा तु करे पुत्रं पट्टिका या सुशोभना। मूर्श्नि चक्राङ्किता पट्टी कृष्णनामाङ्कित्ताऽऽदरात्

English

riM?l4lt5R3®iii Wtiqqiycf: iw:li^ll

अध्याय ३८

श्लोक 10

अहं च तत्र साहाय्यं करिष्यामि दिवौकसः भविष्यत्य् अमृतं तत्र तत्पानाद् बलवत्तराः

ahaṃ ca tatra sāhāyyaṃ kariṣyāmi divaukasaḥ bhaviṣyaty amṛtaṃ tatra tatpānād balavattarāḥ

हिन्दी अर्थ

पितुर्वचनमाकर्ण्य धीमानभयसंयुतः। प्रह्णादः प्राह है आर्य मैवं ब्रूयाः कदाचन

English

Markandeya said- On the prayer so made by the gods, god Janardana appeared before them and said

अध्याय ३८

श्लोक 11

भविष्यन्ति क्षणाद् देवा अमृतस्य प्रभावतः यूयं सर्वे महाभागास् तेजिष्ठा रणविक्रमाः

bhaviṣyanti kṣaṇād devā amṛtasya prabhāvataḥ yūyaṃ sarve mahābhāgās tejiṣṭhā raṇavikramāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वैश्वर्यप्रदं मन्त्रं धर्मादिपरिवर्धनम्। कृष्णेति यो नरो ब्रूयात् सोऽभयं विन्दते पदम् गुरवेऽपि त्रवीम्येतद्यतो हितकरं परम्। शरणं व्रज सर्वेशं सर्वपापक्षयंकरम्

English

<T5T ^JTT: TtfSsr c;w^:l

अध्याय ३८

श्लोक 12

इन्द्राद्यास् तु महोत्साहास् तल् लब्ध्वामृतम् उत्तमम् ततो हि दानवाञ् जेतुं समर्था नात्र संशयः

indrādyās tu mahotsāhās tal labdhvāmṛtam uttamam tato hi dānavāñ jetuṃ samarthā nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

आँखें बड़ी-बड़ी और सुन्दर थीं तथा वह हाथमे पट्टी लिये हुए था। उसकी पट्टी बड़ी सुन्दर थी, उसके सिरेपर चक्रका चिंह बना हुआ था और पट्टीपर आदरपूर्वक श्रीकृष्णका नाम लिखा गया था। उसे देख हिरण्यकशिपुको

English

tRlPt q? f^tT xT gittRhH.llII

अध्याय ३८

श्लोक 13

इत्युक्ता देवदेवेन देवाः सर्वे जगत्पतिम् प्रणम्यागत्य निलयं संधिं कृत्वाथ दानवैः

ityuktā devadevena devāḥ sarve jagatpatim praṇamyāgatya nilayaṃ saṃdhiṃ kṛtvātha dānavaiḥ

हिन्दी अर्थ

बड़ी प्रसन्नता हुई और उसने पुत्रको पास बुलाकर उसे प्यार करते हुए कहा-- बेटा! तुम्हारी बुद्धिमती माता मुझसे तुम्हारी बड़ी प्रशंसा किया करती है। अतः तुमने गुरुजीके घर जो कुछ सीखा है, वह मुझसे कहो। पहले सोच लो, जो तुम्हें बहुत आनन्ददायी प्रतीत होता हो और भलीभाँति याद हो, वही पाठ सुनाओ'॥ ३५--३८॥

English

w4m trfapzTmf w<ipewi:i

अध्याय ३८

श्लोक 14

क्षीराब्धेर् मन्थने सर्वे चक्रुर् उद्योगम् उत्तमम् बलिना चोद्धृतो राजन् मन्दराख्यो महागिरिः

kṣīrābdher manthane sarve cakrur udyogam uttamam balinā coddhṛto rājan mandarākhyo mahāgiriḥ

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर जन्मसे ही विष्णुकी भक्ति करनेवाले प्रह्वादने प्रसन्नतापूर्वक पितासे कहा-- त्रिभुवनके वन्दनीय भगवान् गोविन्दको प्रणाम करके मैं अपना पढ़ा हुआ पाठ आपको सुनाता हूँ।' अपने पुत्रके मुखसे इस प्रकार

English

-qRlbq^d ^ tRqRI^vrarRT:ll , ?ll itfciwiRt ^utl^qi OTratt:!

अध्याय ३८

श्लोक 15

क्षीराब्धौ क्षेपितश् चैव तेनैकेन नृपोत्तम सर्वौषधींश् च प्रक्षिप्य देवदैत्यैः पयोनिधौ

kṣīrābdhau kṣepitaś caiva tenaikena nṛpottama sarvauṣadhīṃś ca prakṣipya devadaityaiḥ payonidhau

हिन्दी अर्थ

शत्रुकी स्तुति सुनकर स्त्रियोंसे घिरा हुआ वह दुष्ट हैत्य यद्यपि बहुत क्रुद्ध हुआ, तथापि प्रह्मदसे उस क्रोधको छिपानेके लिये वह प्रसन्न पुरुषकी भाँति जोर-जोरसे इँसने लगा। फिर पुत्रको गलेसे लगाकर बोला- बच्चा! मेरा हितकर वचन सुनो-बेटा! जो लोग “राम, कृष्ण, गोविन्द, विष्णो, माधव, श्रीपते!' इस प्रकार कहा करते हैं, वे सभी मेरे शत्रु हैं; ऐसे लोग मेरे द्वारा शासित- दण्डित हुए हैं। तुमने यह हरिनामकीर्तन इस अवस्थामें

English

tii HJifefshHhii^oii

अध्याय ३८

श्लोक 16

वासुकिश् चागतस् तत्र राजन् नारायणाज्ञया सर्वे देवहितार्थाय विष्णुश् च स्वयम् आगतः

vāsukiś cāgatas tatra rājan nārāyaṇājñayā sarve devahitārthāya viṣṇuś ca svayam āgataḥ

हिन्दी अर्थ

कहाँ सुन लिंया?''

English

HcTt %rt TTOlf TT?FT:imil

अध्याय ३८

श्लोक 17

तत्र विष्णुं समासाद्य ततः सर्वे सुरासुराः सर्वे ते मैत्रभावेन क्षीराब्धेस् तटम् आश्रिताः

tatra viṣṇuṃ samāsādya tataḥ sarve surāsurāḥ sarve te maitrabhāvena kṣīrābdhes taṭam āśritāḥ

हिन्दी अर्थ

पिताकी बात सुनकर बुद्धिमान् प्रह्मद निर्भय होकर बोला-आर्य। आपको कभी ऐसी बात नहीं कहनी चाहिए। जो मनुष्य सम्पूर्ण ऐश्वयाँको देनेवाले तथा धर्म आदिकी वृद्धि करनेवाले “कृष्ण' इस मन्त्रका उच्चारण करता है, वह अभय पदको प्राप्त कर लेता है। भगवान् कृष्णकी निन्दासे होनेवाले पापका कहीं अन्त नहीं है; अतः अब आप अपनी शुद्धिके लिये भक्तिपूर्वक 'राम, माधव और कृष्ण' इत्यादि नाम लेते हुए

English

The Lord said- O gods, do a treaty with all demons at the sea-shore. Make the churning rod (Mathani) of Mandaracala mountain and make a cord of the serpent Vasuki. Collect all medicines and drop them into the sea. Having done all this, start

अध्याय ३८

श्लोक 18

मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वाथ वासुकिम् ततो मथितुम् आरब्धं नृपते तरसामृतम्

manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvātha vāsukim tato mathitum ārabdhaṃ nṛpate tarasāmṛtam

हिन्दी अर्थ

भगवानका स्मरण करें। जो बात मैं आपसे कह रहा हूँ, वह सबसे बढ़कर हितसाधक है, इसीलिये मेरे गुरुजन होनेपर भी आपसे मैं निवेदन करता हँ कि आप समस्त पापोंका क्षय करनेवाले सर्वेश्वर भगवान् विष्णुकी शरणमें

English

I will also assist you all in that project. Nectar will come out as a result of the churning, which will be sipped by the gods and they regain the immense power to fight and defeat the demons. O gods, you all including Indra will attain splendour, chivalry and full of courage as a result of sipping that nectar. You will then undoubtedly conquer the demons.

अध्याय ३८

श्लोक 19

विष्णुना मुखभागे तु योजिता दानवास् तदा देवताः पुच्छभागे तु मथनाय नियोजिताः

viṣṇunā mukhabhāge tu yojitā dānavās tadā devatāḥ pucchabhāge tu mathanāya niyojitāḥ

हिन्दी अर्थ

केनायं बालको नीतो दशामेतां सुमध्यमाम् याहि याहि दुराचार पापिष्ठ पुरुषाधम। उक्त्वेति परितो वीक्ष्य पुनराह शिशोर्गुरुम्

English

SrijcRIT ^cfT: 'jHkHfdHJ

अध्याय ३८

श्लोक 20

एवं च मथनात् तत्र मन्दरो ऽधः प्रविश्य च आधारेण विना राजन् तं दृष्ट्वा सहसा हरिः

evaṃ ca mathanāt tatra mandaro 'dhaḥ praviśya ca ādhāreṇa vinā rājan taṃ dṛṣṭvā sahasā hariḥ

हिन्दी अर्थ

बद्ध्वा चानीयतां हैत्यैः करैः क्रूरपराक्रमैः।

English

rarfq fqunyq Tqq mfm: i i i i

अध्याय ३८

श्लोक 21

सर्वलोकहितार्थाय कूर्मरूपम् आधारयत् आत्मानं संप्रविश्याथ मन्दरस्य गिरेर् अधः

sarvalokahitārthāya kūrmarūpam ādhārayat ātmānaṃ saṃpraviśyātha mandarasya girer adhaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रुत्वा ततो हैत्यास्तमानीय न्यवेदयन्। धीमानूचे खलं भूपं देवान्तक परीक्षताम् लीलयैव जितं देव त्रैलोक्यं निखिलं त्वया। असकृन्न हि रोषेण किं क्रुद्धस्थाल्पके मयि

English

The gods again saluted the god and returned to the place suggested by him. They made a treaty with the demons and began to do the needful for the churning of the sea. Bali, the demon king picked up the Mandaracala mountain alone and threw it into the sea. The gods and demons then collected all kinds of medicines and dropped the same into the sea. Vasuki, the serpent also came there in compliance with the order of god Visnu. God Visnu himself came there in order to safeguard the interest of the gods.

अध्याय ३८

श्लोक 22

प्रविश्य धृतवान् शैलं मन्दरं मधुसूदनः उपर्य् आक्रान्तवान् शैलं पृथग्रूपेण केशवः

praviśya dhṛtavān śailaṃ mandaraṃ madhusūdanaḥ upary ākrāntavān śailaṃ pṛthagrūpeṇa keśavaḥ

हिन्दी अर्थ

इति सामवचः श्रुत्वा द्विजोक्तं प्राह हैत्यराट्। विष्णुस्तवं मम. सुतं पाप बालमपीपठः

English

m fawj WFIHId <TcT: TTsf jJTTfTT: I

अध्याय ३८

श्लोक 23

चकर्ष नागराजं च देवैः सार्धं जनार्दनः सुरैर् अदृश्यरूपेण दैत्यमध्ये जनार्दनः ततस् ते त्वरया युक्ता ममन्थुः क्षीरसागरम्

cakarṣa nāgarājaṃ ca devaiḥ sārdhaṃ janārdanaḥ surair adṛśyarūpeṇa daityamadhye janārdanaḥ tatas te tvarayā yuktā mamanthuḥ kṣīrasāgaram

हिन्दी अर्थ

उक्त्वेति तनयं प्राह राजा साम्नामलं सुतम्। ममात्मजस्य किं जाड्यं तव चैतदद्विजैः कृतम् विष्णुपक्षर्ुवं धूर्तैमूंढ नित्यं परित्यज। त्यज द्विजप्रसङ्गं हि द्विजसङ्गो ह्यशोभनः

English

TpSJFT "<jh<xu cuufchMj crat Hfypn«Ki ^ 'dTWiHdHii van fqbURT THsRFt W 'q'lRrtrll dHdlHKII

अध्याय ३८

श्लोक 24

यावच्छक्त्या नृपश्रेष्ठ बलवन्तः सुरासुराः मथ्यमानात् ततस् तस्मात् क्षीराब्धेर् अभवन् नृप

yāvacchaktyā nṛpaśreṣṭha balavantaḥ surāsurāḥ mathyamānāt tatas tasmāt kṣīrābdher abhavan nṛpa

हिन्दी अर्थ

मत्सुतस्योचितं त्यक्त्वा विष्णुपक्षीयनाशनम्

English

rj -qgRra^ -q^tssr: 3rf^r *n

अध्याय ३८

श्लोक 25

कालकूटम् इति ख्यातं विषम् अत्यन्तदुःसहम् तं नागा जगृहुः सर्वे तच्छेषं शंकरो ऽग्रहीत्

kālakūṭam iti khyātaṃ viṣam atyantaduḥsaham taṃ nāgā jagṛhuḥ sarve taccheṣaṃ śaṃkaro 'grahīt

हिन्दी अर्थ

स्वयमेव भजन् विष्णुं मन्द किं त्वं न लज्जसे। विश्वनाथस्य मे सूनुर्भूत्वान्यं नाथमिच्छसि प्रह्मदको उत्पत्ति और उनकी हरि-भक्तिसे हिरण्यकशिपुकी उद्विग्नता

English

3TTfqR qmfsvqivj fifa«r:iRoii Tjsrg^or ^tcrir ^Rfi4 4MRM rX ■qrsf ^nr^T:i

अध्याय ३८

श्लोक 26

नारायणाज्ञया तेन नीलकण्ठत्वम् आप्तवान् ऐरावतश् च नागेन्द्रो हरिश् चोच्चैःश्रवाः पुनः

nārāyaṇājñayā tena nīlakaṇṭhatvam āptavān airāvataś ca nāgendro hariś coccaiḥśravāḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रह्मदके यों कहनेपर देवशत्रु हिरण्यकशिपु अपने क्रोधको रोक न सका, उसने रोषको प्रकट करके पुत्रको 'फटकारते हुए कहा--'हाय! हाय! किसने इस बालकको अत्यन्त मध्यम कोटिकी अवस्थाको पहुँचा दिया? रे दुष्ट

English

All gods and demons then came to god Visnu amicably and gathered at the coast of O king, the project of sea churning with Mandaracala as the rod and Vasuki as a cord started in full swing. God Visnu appointed the demons at hood side and the gods at the tail side of the serpent Vasuki. As there was no base in the bottom, the Mandaracala immersed into the water. Having seen the mountain so drowned, the all philanthropic god Visnu, turned him into a tortoise and lifted up the Mandaracala to facilitate the project of churning. With another form of Kes'ava, he pressed the mountain from the top to down and his one more form as Janardana with the gods kept busy in pull. Thus, the project of churning got

अध्याय ३८

श्लोक 27

द्वितीयावर्तनाद् राजन्न् उत्पन्नाव् इति नः श्रुतम् तृतीयावर्तनाद् राजन्न् अप्सराश् च सुशोभना चतुर्थात् परिजातश् च उत्पन्नः स महाद्रुमः

dvitīyāvartanād rājann utpannāv iti naḥ śrutam tṛtīyāvartanād rājann apsarāś ca suśobhanā caturthāt parijātaś ca utpannaḥ sa mahādrumaḥ

हिन्दी अर्थ

पुत्र! तुझे धिक्कार है, धिक्कार है! तूने क्यों मेरा महान् अपराध किया? ओ दुराचारी नीच पुरुष! अरे पापिष्ठ! तू यहाँसे चला जा, चला जा।' याँ कहकर उसने अपने चारों ओर निहारकर फिर कहा--“नृशंस पराक्रमी क्रूर हैत्य जायें और इसके गुरुको बाँधकर यहाँ ले आयें'॥ ४७-४८१/२॥

English

cfjrrTche'fqRr rcjuuru-igrwqi HRTilun^ll tR WIHcktldrdqfktclRJ

अध्याय ३८

श्लोक 28

पञ्चमाद् धि हिमांशुस् तु प्रोत्थितः क्षीरसागरात् तं भवः शिरसा धत्ते नारीवत् स्वस्तिकं नृप

pañcamād dhi himāṃśus tu protthitaḥ kṣīrasāgarāt taṃ bhavaḥ śirasā dhatte nārīvat svastikaṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

यह सुन हैत्योने प्रह्मदके गुरुको वहाँ लाकर उपस्थित कर दिया। बुद्धिमान् गुरुने उस दुष्ट हैत्यराजसे विनयपूर्वक 'कहा-देवान्तक! थोड़ा विचार तो कीजिये। आपने समस्त त्रिभुवनको अनायास ही अनेकों बार पराजित

English

RFT^r gR^l^iSJcTT: qq:IRmi

अध्याय ३८

श्लोक 29

नानाविधानि दिव्यानि रत्नान्य् आभरणानि च क्षीरोदधेर् उत्थिताश् च गन्धर्वाश् च सहस्रशः

nānāvidhāni divyāni ratnāny ābharaṇāni ca kṣīrodadher utthitāś ca gandharvāś ca sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

किया है, खेल-खेलमें ही सबको जीता है, रोषसे कभी काम नहीं लिया। फिर मुझ-जैसे तुच्छ प्राणीपर क्रोध करनेसे क्या लाभ होगा ? ब्राह्मणके इस शान्त वचनको सुनकर हैत्यराज बोला-- “अरे पापी! तूने मेरे बालक पुत्रको विष्णुका स्तोत्र पढ़ा दिया है।' गुरुसे यों कहकर राजा हिरण्यकशिपुने अपने निर्दोष पुत्रके प्रति सान्त्वनापूर्वक कहा-- बेटा! तू मेरा

English

vjTOl-qffelRW 3RR: tT tTglfT:! u'5ciuif4 fgui^jw tnfeitT: #wnnr^iiyv9ii

अध्याय ३८

श्लोक 30

एतान् दृष्ट्वा तथोत्पन्नान् अत्याश्चर्यसमन्वितान् अभवन् जातहर्षास् ते तत्र सर्वे सुरासुराः

etān dṛṣṭvā tathotpannān atyāścaryasamanvitān abhavan jātaharṣās te tatra sarve surāsurāḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मज है, तुझमें यह जड-बुद्धि कैसे आ सकती है? यह तो इन ब्राह्मणोंकी ही करतूत है। मूर्ख बालक! आजसे तू सदा विष्णुके पक्षमें रहनेवाले धूर्त ब्राह्मणोंका साथ छोड़ दे, ब्राह्मणमात्रका सङ्ग त्याग दे; ब्राह्मणोंकी

English

?t vra: f^TRTT 9% HRldcf wfewi fTI quifgsiift fcoiiifa

अध्याय ३८

श्लोक 31

देवपक्षे ततो मेघाः स्वल्पं वर्षन्ति संस्थिताः कृष्णाज्ञया च वायुश् च सुखं वाति सुरान् प्रति

devapakṣe tato meghāḥ svalpaṃ varṣanti saṃsthitāḥ kṛṣṇājñayā ca vāyuś ca sukhaṃ vāti surān prati

हिन्दी अर्थ

संगति अच्छी नहीं होती; क्योंकि इन ब्राह्मणोंने ही तेरे उस तेजको छिपा दिया, जो हमारे कुलके लिये सर्वथा उचित था। जिस पुरुषको जिसकी संगति मिल जाती है, उसमें उसीके गुण आने लगते हैं-ठीक उसी तरह, जैसे मणि कीचड्में पड़ी हो तो उसमें उसके दुर्गन्ध आदि दोष आ जाते हैं। अतः बुद्धिमान् पुरुषको उचित है कि वह अपने कुलकी समृद्धिके लिये आत्मीय जनोंका ही आश्रय ले। बुद्धिहीन बालक! मेरे पुत्रके लिये तो

English

O king, Kalakuta poison very first appeared as result of churning. All serpents shared that poison proportionately. The residual portion was drunk by god Sankara under the instruction of god Visnu. A blue spot it had made on the throat of god Sankara and he got a new name Nilakaritha. It was heard that Airavata elephant and Uccaisrava horse were originated as a result of the second churning. The third churning originated the divine damsel Urvas'i and the fourth originated the great tree Parijata; the fifth time, the moon originated. O king that moon is held by god Siva on his forehead the same way as a woman puts Bind! (Svastika) on her forehead. Similarly, a number of divine gears, ornaments and many thousand Gandharvas appeared from the churning of Ks'riasagara. All gods and monsters were pleased to see all these surprising things coming out from the sea. TOT: Wed <4*5)-rf 113 o

अध्याय ३८

श्लोक 32

विषनिःश्वासवातेन वासुकेश् चापरे हताः निस्तेजसो ऽभवन् दैत्या निर्वीर्याश् च महामते

viṣaniḥśvāsavātena vāsukeś cāpare hatāḥ nistejaso 'bhavan daityā nirvīryāś ca mahāmate

हिन्दी अर्थ

उचित कर्तव्य यह है कि वह विष्णुके पक्षमें रहनेवाले लोगोंका नाश करे; परंतु तू इस उचित कार्यको त्यागकर इसके विपरीत स्वयं ही विष्णुका भजन कर रहा है! बता तो सही, क्या यों करते हुए तुझे लज्जा नहीं आती ?

English

The clouds then, complying with the order of god Visnu, started drizzling a pleasant breeze started blowing (it has provided the gods extreme vigour). A number of monsters were dead due to the poisonous breathing of the serpent Vasuki and the remaining lost both their valour- and

अध्याय ३८

श्लोक 33

ततः श्रीर् उत्थिता तस्मात् क्षीरोदाद् धृतपङ्कजा विभ्राजमाना राजेन्द्र दिशः सर्वाः स्वतेजसा

tataḥ śrīr utthitā tasmāt kṣīrodād dhṛtapaṅkajā vibhrājamānā rājendra diśaḥ sarvāḥ svatejasā

हिन्दी अर्थ

अरे! मुझ सम्पूर्ण जगत्के सम्राट्का पुत्र होकर तू दूसरेको ' अपना स्वामी बनाना चाहता है? बेटा! मैं तुझे संसारका तत्त्व बताता हूँ, सुन; यहाँ कोई भी अपना स्वामी नहीं है। जो शूरवीर है, वही लक्ष्मीका उपभोग करता है तथा वही प्रभु है, वही महेश्वर है ॥ ५१--५७॥

English

M: ^hifeldl rTWRT ? II fgUHTgRT TT^ f^T: ggf: *etci'JHHil ddWTof^; -HTclT r<c4^lrdffrdlll?^ll RotHH-ngfHidiffl gqqrig: |wl: i ^gq$i Tmrwrar ferar snngf^ii^ii gRg^l:TSIH TfMf TTIT: TTT ebMcHiO'i<ul

अध्याय ३८

श्लोक 34

ततस् तीर्थोदकैः स्नाता दिव्यवस्त्रैर् अलंकृता दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गी सुमनोभिः सुभूषणैह्

tatas tīrthodakaiḥ snātā divyavastrair alaṃkṛtā divyagandhānuliptāṅgī sumanobhiḥ subhūṣaṇaih

हिन्दी अर्थ

स देवः सकलाध्यक्षो यथाहं त्रिजगज्जयी। त्यज जाड्यमतः शौर्य भजस्व स्वकुलोचितम्

English

Subsequently, Sri with lotus in her hands appeared from the sea. O king, she was illuminating all directions with her splendour. O killer of enemies, she took a holy bath, smeared divine scent on body and that lotus dwelling stood for a moment with fascinating ornaments on the side of gods. Then he enshrined herself within the heart of god Visnu.

अध्याय ३८

श्लोक 35

देवपक्षं समासाद्य स्थित्वा क्षणम् अरिंदम हरिवक्षःस्थलं प्राप्ता ततः सा कमलालया

devapakṣaṃ samāsādya sthitvā kṣaṇam ariṃdama harivakṣaḥsthalaṃ prāptā tataḥ sā kamalālayā

हिन्दी अर्थ

असुरोऽयं सुरान् स्तौति मार्जार इव मूषकान् ५९ 'लब्ध्वापि महहैश्वर्यं लाघवं यान्त्यबुद्धयः

English

rTcffSTJrTEre: Wlf g Wet Id WtTt fwhll^qil SRRTft: WdWt drl: TftdT: fCT ^tl qWsTpgs -^of g rj TF^stm^i HIT: ■Hl'^iJUctjtlf^UJJ^g^dlil ehl^ll

अध्याय ३८

श्लोक 36

ततो ऽमृतघटं पूर्णं दुग्ध्वा तु पयसो निधेः धन्वन्तरिः समुत्तस्थौ ततः प्रीताः सुरा नृप

tato 'mṛtaghaṭaṃ pūrṇaṃ dugdhvā tu payaso nidheḥ dhanvantariḥ samuttasthau tataḥ prītāḥ surā nṛpa

हिन्दी अर्थ

यथायं मत्सुतः स्तुत्य: स्तावकान् स्तौति नीचवत्। रे मूढ दृष्टाप्यैश्व्य मम बूषे पुरो हरिम्

English

WdT TFIPT ^Pigpf Wl^MUimtR f^oit^err f irt wfediw Trrfiq: i wnwifaj it ^ tff%: ttwzt TrrnTi i ^ ^ n

अध्याय ३८

श्लोक 37

दैत्याः श्रिया परित्यक्ता दुःखितास् ते ऽभवन् नृप नीत्वामृतघटं पूर्णं ते च जग्मुर् यथासुखम्

daityāḥ śriyā parityaktā duḥkhitās te 'bhavan nṛpa nītvāmṛtaghaṭaṃ pūrṇaṃ te ca jagmur yathāsukham

हिन्दी अर्थ

जगाम गेहे खलराजसेवी। विष्णु विसृज्यान्वसरच्च हैत्यं

English

WTWt xftf%rTT pTFPHWg W^PTMI Ul^fitrgT rf dl^M4UHg*fr'I?tll^o|| 3PJIT IT 'STetcff ?fT:l

अध्याय ३८

श्लोक 38

ततः स्त्रीरूपम् अकरोद् विष्णुर् देवहिताय वै आत्मानं नृपशार्दूल सर्वलक्षणसंयुतम्

tataḥ strīrūpam akarod viṣṇur devahitāya vai ātmānaṃ nṛpaśārdūla sarvalakṣaṇasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

“चही सबका अध्यक्ष देवता है, जैसा कि तीनों लोकोंपर विजय पानेवाला मैं हूँ। इसलिये तू अपनी यह जडता त्याग दे और अपने कुलके लिये उचित वीरताका आश्रय ले। तेरी यह कायरता देखकर दूसरे लोग भी तुझे

English

ddllrdl IT TTITT ^gTOI^T:ll>J^II «t<rte(*dl iT^tgfqf tot 'jp^'WetlS^ii-pl

अध्याय ३८

श्लोक 39

ततो जगाम भगवान् स्त्रीरूपेणासुरान् प्रति दिव्यरूपां तु तां दृष्ट्वा मोहितास् ते सुरद्विषः

tato jagāma bhagavān strīrūpeṇāsurān prati divyarūpāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā mohitās te suradviṣaḥ

हिन्दी अर्थ

मरेंगे और कहेंगे कि ' अरे! यह असुर होकर भी चूहेकी स्तुति करे और मोर अपने द्वेषपात्र सपाँकी प्रार्थना करे। ऐसा करना अवश्य ही अनिष्टका सूचक है। मूर्ख प्राणी महान् ऐश्वर्य पाकर भी अपने खोटे कर्मोके द्वारा नीचे गिर जाते हैं, जैसे मेरा पुत्र प्रह्मद, जो स्वयं स्तुतिके

English

fetr gihwf i^tt: Tarrfr wnRt gjgfel: fart ?juqdi qddmftin*? II

अध्याय ३८

श्लोक 40

सुधापूर्णघटं ते तु मोहैः संस्थाप्य सत्तम कामेन पीडिता ह्य् आसन्न् असुरास् तत्र तत्क्षणात्

sudhāpūrṇaghaṭaṃ te tu mohaiḥ saṃsthāpya sattama kāmena pīḍitā hy āsann asurās tatra tatkṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

योग्य था, आज नीच जनोंकी भाँति उन लोगोंकी स्तुति कर रहा है, जो स्वयं हमारी स्तुति करनेवाले हैं। रे मूर्ख! तू मेरा ऐश्वर्य देखकर भी मेरे सामने ही हरिका नाम ले रहा है? वह हरि इस सम्मानके योग्य नहीं है, उसकी

English

O king, god Dhanvantari, with a nectar pot in his hand then appeared from the Ks

अध्याय ३८

श्लोक 41

मोहयित्वा तु तान् एवम् असुरान् अवनीपते अमृतं तु समादाय देवेभ्यः प्रददौ हरिः

mohayitvā tu tān evam asurān avanīpate amṛtaṃ tu samādāya devebhyaḥ pradadau hariḥ

हिन्दी अर्थ

स्तुति विडम्बनामात्र है''॥ ५८-६१/२॥ भूप! अपने पुत्रसे इस प्रकार कहकर वह इतना कुपित हुआ कि उसका स्वरूप भयानक 'हो गया; फिर प्रह्मदके गुरुको टेढ़ी नजरसे देखकर उन्हें अपने रोषसे कँपाता हुआ बोला- “मूर्ख ब्राह्मण! यहाँसे चला जा,

English

Irasagara. The gods were pleased at his appearance. However, the monsters aggrieved thinking that they have been abandoned by They suddenly took the nectar pot and moved from there voluntarily. O king, god Visnu then appeared in the form of a beautiful woman in order to safeguard the interests of the gods. That woman then moved towards the monsters. The demons were enchanted to see such a beautiful woman. They immediately became the prey of sensuality and in a state of exorbitant passion, they kept the nectar pot on the ground. God Vis nu by his beautiful trick, brought back the nectar for the gods by enchanting the monsters. They sipped the nectar, became powerful enough to win the monsters, waged the war and defeated them. O king, I have now completed the story pertaining to the incarnation of Kurma. It provides excellent results to both the persons reciting and the listeners.

अध्याय ३८

श्लोक 42

तत् पीत्वा तु ततो देवा देवदेवप्रसादतः बलवन्तो महावीर्या रणे जग्मुस् ततो ऽसुरान्

tat pītvā tu tato devā devadevaprasādataḥ balavanto mahāvīryā raṇe jagmus tato 'surān

हिन्दी अर्थ

चला जा। अबकी बार मेरे पुत्रको अच्छी शिक्षा देना ।' दुष्ट राजाकी सेवा करनेवाला वह ब्राह्मण “बडी कृपा हुई' याँ कहता हुआ घर चला गया और विष्णुका भजन त्यागकर हैत्यराज (हिरण्यकशिपु)-का अनुसरण करने

English

HHiqulHlt^dch4cblRu|||

अध्याय ३८

श्लोक 43

जित्वा रणे ऽसुरान् देवाः स्वानि राज्यानि चक्रिरे एतत् ते कथितं राजन् प्रादुर्भावो हरेर् अयम्

jitvā raṇe 'surān devāḥ svāni rājyāni cakrire etat te kathitaṃ rājan prādurbhāvo harer ayam

हिन्दी अर्थ

लगा। सच है, लोभी मनुष्य अपना पेट पालनेके लिये किं वा न कुर्युर्भरणाय लुब्धाः ६४ क्या नहीं कर सकते?॥ ६२--६४॥

English

Wenger I have thus described the episode pertaining to god Visnu's appearing as Kurma with a view to safeguard the interests of the gods as a whole. Narayana is full of excellent deeds.

अध्याय ३८

श्लोक 44

कूर्माख्यः पुण्यदो नॄणां शृण्वतां पठताम् अपि आविस्कृतं कौर्मम् अनन्तवर्चसं नारायणेनाद्भुतकर्मकारिणा दिवौकसानां तु हिताय केवलं रूपं परं पावनम् एव कीर्तितम्

kūrmākhyaḥ puṇyado nṝṇāṃ śṛṇvatāṃ paṭhatām api āviskṛtaṃ kaurmam anantavarcasaṃ nārāyaṇenādbhutakarmakāriṇā divaukasānāṃ tu hitāya kevalaṃ rūpaṃ paraṃ pāvanam eva kīrtitam

हिन्दी अर्थ

इति श्रीनरसिंहयुराणे न॒सिंहग्रादुर्भावे एकचत्वारिशोऽ ध्यायः

English

Thus, the end of chapter thirty-eighth on incarnation of Kurma in Nrsimha Purana.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 38
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.