Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
39
अध्याय 39 / 68

Adhyaya 39

20 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ20 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३९

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे कूर्मप्रादुर्भावो नामाष्टत्रिंशो ऽध्यायः ॥ नर्प् ३८ ॥ अतःपरं हरेः पुण्यं प्रादुर्भावं नराधिप वाराहं ते प्रवक्ष्यामि समाहितमनाः शृणु

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe kūrmaprādurbhāvo nāmāṣṭatriṃśo 'dhyāyaḥ || narp 38 || ataḥparaṃ hareḥ puṇyaṃ prādurbhāvaṃ narādhipa vārāhaṃ te pravakṣyāmi samāhitamanāḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

प्रह्मदपर हिरण्यकशिपुका कोप और प्रह्मदका वध करनेके लिये उसके द्वारा किये गये अनेक प्रयतन मार्कण्डेय उवाच सोउप्याशु नीतो गुरुवेश्म हैत्यै- हैत्येन्द्रसूनुहरिभक्तिभूषणः

English

Incarnation of Varaha, Killing of

अध्याय ३९

श्लोक 2

आबन्तप्रलये प्राप्ते ब्रह्मणस् तु दिनक्षये त्रैलोक्यम् अखिलं व्याप्य तिष्ठन्त्य् अम्भांसि सत्तम

ābantapralaye prāpte brahmaṇas tu dinakṣaye trailokyam akhilaṃ vyāpya tiṣṭhanty ambhāṃsi sattama

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी कहते हैं- भगवान् विष्णुकी भक्ति ही जिनंका भूषण है, वे हैत्यराजकुमार योगी प्रह्मदजी शीघ्र ही सारथिके साथ गुरुके घर भेजे गये। वहाँ वे कालक्रमसे

English

3TcT:XTt -gt-.wrn STg'qfe TOfipTI

अध्याय ३९

श्लोक 3

त्रैलोक्ये ऽखिलसत्त्वानि यानि राजेन्द्र तानि वै ग्रस्त्वा विष्णुस् ततः शेते तस्मिन्न् एकार्णवे जले

trailokye 'khilasattvāni yāni rājendra tāni vai grastvā viṣṇus tataḥ śete tasminn ekārṇave jale

हिन्दी अर्थ

कालेन कौमारमवाप योगी॥ १ सम्पूर्ण विद्याओंके ज्ञानके साथ कुमारावस्थाको प्राप्त प्रायेण कौमारमवाप्य लोकः

English

htrt? rf ^ra^nfir wutprdmti: ^rajii^ii

अध्याय ३९

श्लोक 4

अनन्तभोगशयने सहस्रफणशोभिते रात्रिं युगसहस्रान्तां ब्रह्मरूपी जगत्पतिः

anantabhogaśayane sahasraphaṇaśobhite rātriṃ yugasahasrāntāṃ brahmarūpī jagatpatiḥ

हिन्दी अर्थ

इदानीं भ्राजसे भास्वान् नीहारादिव निर्गत:

English

Markandeya said- O king, I will henceafter describe the sacred incarnation of god Visnu as Varaha. Listen to it attentively.

अध्याय ३९

श्लोक 5

दितेः पुत्रो महान् आसीत् कश्यपाद् इति नः श्रुतम् हिरण्याक्ष इति ख्यातो महाबलपराक्रमः

diteḥ putro mahān āsīt kaśyapād iti naḥ śrutam hiraṇyākṣa iti khyāto mahābalaparākramaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वेति निकृतिप्रज्ञं हैत्याधिपवचस्ततः। जगाद योगी निश्शङ्कं प्रह्मदः प्रणतो गुरुम् नीतिःसूक्तिःकथाः श्राव्या:श्राव्य॑ काव्यं च तद्वचः । यत्र संसृतिदुःखौघकक्षाग्निगीयते हरिः

English

dHI<WMH3rT ^TF4 Wt'lfa WTII^II Prrra^rsfticRrraTPr raiPr TF^t ?rrf% *ll tM fawjRtd: fr?r ^ll^li

अध्याय ३९

श्लोक 6

पाताले निवसन् दैत्यो देवान् उपरुरोध सः यज्विनाम् अपाकाराय यतते स तु भूतले

pātāle nivasan daityo devān uparurodha saḥ yajvinām apākārāya yatate sa tu bhūtale

हिन्दी अर्थ

प्रह्मदपर हिरण्यकशिपुका कोप और प्रह्मादका वध करनेके लिये प्रयत्न

English

TTf? ^Wityidi *PIAlfd:imi

अध्याय ३९

श्लोक 7

अथ भूम्युपरि स्थित्वा मर्त्या यक्ष्यन्ति देवताः तेन तेषां बलं वीर्यं तेजश् चापि भविष्यति

atha bhūmyupari sthitvā martyā yakṣyanti devatāḥ tena teṣāṃ balaṃ vīryaṃ tejaś cāpi bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

हुए। संसारके अन्य लोग कौमार अवस्थाको पाकर प्रायः नास्तिक विचार और बुरे आचार-व्यवहारके पोषक बन जाते हैं, परंतु उसी उम्रमें प्रह्मदको बाह्य विषयोंसे वैराग्य हुआ और भगवानमें उनकी भक्ति हो गयी--यह अद्भुत बात है। तदनन्तर जब प्रह्वादने गुरुके यहाँ अपनी पढ़ाई समाप्त कर ली, तब एक दिन हैत्यराजने उन्हें अपने पास बुलवाया और ईश्वर-तत्त्वके ज्ञाता प्रह्मदको अपने सामने प्रणाम करके खड़े देख उनसे कहा-॥ १--३॥

English

WM Pratt-druj <<4HMti<ra tr it

अध्याय ३९

श्लोक 8

इति मत्वा हिरण्याक्षः कृतसर्गं तु ब्रह्मणा भूमेर् या धारणाशक्तिस् तां नीत्वा स महासुरः

iti matvā hiraṇyākṣaḥ kṛtasargaṃ tu brahmaṇā bhūmer yā dhāraṇāśaktis tāṃ nītvā sa mahāsuraḥ

हिन्दी अर्थ

सुरसूदन ! तुम अज्ञानकी निधिरूपा बाल्यावस्थासे मुक्त हो गये-यह बहुत अच्छा हुआ। इस समय तुम कुहिरेसे निकले हुए सूर्यकी भाँति अपने तेजसे प्रकाशित हो रहे हो। पुत्र! बचपनमें तुम्हारी ही तरह हमें भी जडबुद्धि सिखानेके

English

O Sattama, only water is seen everywhere in all the three worlds, when the great devastation (Pralaya) enters on the expiry of Brahma's day. O great king, god Visnu makes oblation to all the creatures till then in the three-worlds and sleeps on the one thousand hoods of the serpent (i.e. Ses anaga) as long as the thousand era lasting night within that immense quantum of the water. We have heard that in the ancient time, a gigantic demon had taken birth from the womb of Diti, the wife of hermit Kasyapa. He was mighty and full of valour. He lived in the nether world. He attacked the gods and snatched their capital. He

अध्याय ३९

श्लोक 9

विवेश तोयमध्ये तु रसातलतलं नृप विना शक्त्या च जगती प्रविवेश रसातलम्

viveśa toyamadhye tu rasātalatalaṃ nṛpa vinā śaktyā ca jagatī praviveśa rasātalam

हिन्दी अर्थ

लिये ब्राह्मणोंने मोहित कर रखा था; किंतु अवस्था बढ्नेपर जब हम समझदार हुए, तब इस प्रकार अपने कुलके अनुरूप सुन्दर शिक्षा ग्रहण कर सके थे। अतः शत्रुरूपी काँटोंसे युक्त इस राज्य-शासनके भारको, जिसे मैने बहुत दिनोंसे धारण कर रखा है, अब तुझ सामर्थ्यवान् पुत्रपर रखकर मैं तुम्हारी राज्य- लक्ष्मीको देखते हुए सुखी होना चाहता हूँ। पिता जब-जब अपने पुत्रकी निपुणता देखता है, तब-तब अपनी मानसिक चिन्ता त्यागकर महान् सुखका अनुभव करता है । तुम्हारे गुरुने

English

always used to disturb the people doing offering (yajna) on the earth.

अध्याय ३९

श्लोक 10

निद्रावसाने सर्वात्मा क्व स्थिता मेदिनीति वै संचिन्त्य ज्ञात्वा योगेन रसातलतलं गताम्

nidrāvasāne sarvātmā kva sthitā medinīti vai saṃcintya jñātvā yogena rasātalatalaṃ gatām

हिन्दी अर्थ

भी मेरे समक्ष तुम्हारी योग्यताका बड़ा बखान किया है। यह तुम्हारेलियेकोई आश्चर्यकी बात नहीं है । आज मेरे कान तुम्हारी कुछ बातें सुनना चाहते हैं। नेत्रोंक सामने शत्रुकी दरिद्रता देखना, कानोंमें पुत्रकी सुन्दर वाणीका पड़ना और अड्ोंमें

English

31ST TJizptfT ftsiraT Tiraf ^rpct I ralr4 tra^ratPr ’ufaraPni'an trcTT PrraW: 5 s^IUTTI

अध्याय ३९

श्लोक 11

अथ वेदमयं रूपं वाराहं वपुर् आस्थितम् वेदपादं यूपदंष्ट्रं केतुवक्त्रं नराधिप

atha vedamayaṃ rūpaṃ vārāhaṃ vapur āsthitam vedapādaṃ yūpadaṃṣṭraṃ ketuvaktraṃ narādhipa

हिन्दी अर्थ

युद्धके आघातसे घाव होना-यह सब ऐश्वर्यवान् वीरां अथवा मायावी हैत्योंके लिये महान् उत्सवके समान है॥ ४--९॥ उस समय हैत्यराजके ये शठतापूर्ण वचन सुनकर योगी प्रह्मदने पिताको प्रणाम करके निर्भीकतापूर्वक कहा-

English

yitunviPwwi ^ftrar ^R?raT:ii<ni Pra^ trrawr <r tRidddH Pftt ^rararR wmt uPt^t utiddHji<ni

अध्याय ३९

श्लोक 12

व्यूढोरस्कं महाबाहु पृथुवक्त्रं नराधिप अग्निजिह्वं स्रुचं तुण्डं चन्द्रार्कनयनं महत्

vyūḍhoraskaṃ mahābāhu pṛthuvaktraṃ narādhipa agnijihvaṃ srucaṃ tuṇḍaṃ candrārkanayanaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

“महाराज! आपका यह कथन सत्य है कि अच्छी बातें सुनना कानोंके लिये महान् उत्सवके समान है; किंतु वे बातें भगवान् विष्णुसे सम्बन्ध रखनेवाली हों, तभी ऐसा होता है। उनको छोड़कर दूसरी बातें सुननेका विचार भी

English

That demon once thought - "The people living on earth will perform offering for gods and it will enhance the splendour, energy and the power of the gods." The power of holding the earth in order to flourish the creation as established by god Brahma, was therefore, subjugated by that demon and took it beneath the water i.e. in the nether world. Having lost the holding power (Dharana sakti), this earth also got immersed into the water.

अध्याय ३९

श्लोक 13

पूर्तेष्टधर्मश्रवणं दिव्यं तत् सामनिःस्वनम् प्राग्वंशकायं हविर्नासं कुशदर्भतनूरुहम्

pūrteṣṭadharmaśravaṇaṃ divyaṃ tat sāmaniḥsvanam prāgvaṃśakāyaṃ havirnāsaṃ kuśadarbhatanūruham

हिन्दी अर्थ

नहीं करना चाहिए। जो संसारके दुःखसमुदायरूपी तृणोंको भस्म करनेके लिये अग्निके समान हैं, उन भगवान् विष्णुका जिसमें गुणगान किया जाता हो, वही वचन नीतियुक्त है, वही सूक्ति (सुन्दर वाक्य) है, वही सुनने योग्य कथा वैष्णवं वाङ्मयं तस्माच्छाव्यं सेव्यं च सर्वदा

English

Pr^rauH -RctfrRT ura fepn uP-tiPt rai Tfferra' ^rraT <4MM tumdcici oddflI ^o 11 m gm? dutiftydRi

अध्याय ३९

श्लोक 14

सर्ववेदमयं तच् च पुण्यसूक्तमहासटम् नक्षत्रताराहारं च प्रलयावर्तभूषणम्

sarvavedamayaṃ tac ca puṇyasūktamahāsaṭam nakṣatratārāhāraṃ ca pralayāvartabhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

इति तस्य वचः शृण्वन् हिरण्यकशिपुस्तदा

English

^7^3 fraPra^t ^TTpnriinii

अध्याय ३९

श्लोक 15

इत्थं कृत्वा तु वाराहं प्रविवेश वृषाकपिः रसातलं नृपश्रेष्ठ सनकाद्यैर् अभिष्टुतः

itthaṃ kṛtvā tu vārāhaṃ praviveśa vṛṣākapiḥ rasātalaṃ nṛpaśreṣṭha sanakādyair abhiṣṭutaḥ

हिन्दी अर्थ

जज्चाल हैत्यराट् तप्तसर्पिरद्धिरिवाधिकम्। प्रह्मादस्य गिरं पुण्यां जनसंसृतिनाशिनीम् जामृष्यतासुरः क्षुद्रो घूको भानृप्रभामिव। परितो वीक्ष्य सम्प्राह क्रुद्धो हैत्यभटानिदम्

English

Tferforaw fej cTRtraPi: wrai

अध्याय ३९

श्लोक 16

प्रविश्य च हिरण्याक्षं युद्धे जित्वा वृषाकपिः दंष्ट्राग्रेण ततः पृथ्वीम् समुद्धृत्य रसातलात्

praviśya ca hiraṇyākṣaṃ yuddhe jitvā vṛṣākapiḥ daṃṣṭrāgreṇa tataḥ pṛthvīm samuddhṛtya rasātalāt

हिन्दी अर्थ

काकोलकङ्कगृधेभ्यो हास्याङ्गं संविभज्यताम्

English

TTtf mra quqycWMfiKRmj

अध्याय ३९

श्लोक 17

स्तूयमानो ऽमरगणैः स्थापयाम्_अस पूर्ववत् संस्थाप्य पर्वतान् सर्वान् यथास्थानम् अकल्पयत्

stūyamāno 'maragaṇaiḥ sthāpayām_asa pūrvavat saṃsthāpya parvatān sarvān yathāsthānam akalpayat

हिन्दी अर्थ

अथोद्धृतास्त्रा हैतेयास्तर्जयन्तः प्रगर्जितैः। अच्युतस्य प्रियं भक्तं तं जघ्नुः पतिनोदिताः ररक्ष भगवान् विष्णुः प्रह्मादं भक्तदुःखहत्। अथालब्धपदान्यस्य गात्रे शस्त्राणि रक्षसाम्

English

ftST f>raT W ctlTT? yfc)dyi : I

अध्याय ३९

श्लोक 18

विहाय रूपं वाराहं तीर्थे कोकेति विश्रुते वैष्णवानां हितार्थाय क्षेत्रं तद् गुप्तम् उत्तमम्

vihāya rūpaṃ vārāhaṃ tīrthe koketi viśrute vaiṣṇavānāṃ hitārthāya kṣetraṃ tad guptam uttamam

हिन्दी अर्थ

किं प्राकृतानि शस्त्राणि करिष्यन्ति हरिप्रिये

English

When Sri Hari awakened on expiry of the Yogaindra (a sleep under yoga), he did not see the earth and just then by virtue of his great intuition, he knew that it was gone to the nether world. O great king, he then

अध्याय ३९

श्लोक 19

ब्रह्मरूपं समास्थाय पुनः सृष्टिं चकार सः विष्णुः पाति जगत् सर्वम् एवंभूतो युगे युगे हन्ति चान्ते जगत् सर्वं रुद्ररूपी जनार्दनः

brahmarūpaṃ samāsthāya punaḥ sṛṣṭiṃ cakāra saḥ viṣṇuḥ pāti jagat sarvam evaṃbhūto yuge yuge hanti cānte jagat sarvaṃ rudrarūpī janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

यावद् गुहाशयं विष्णुं सूक्ष्मं चेतो न विन्दति। ते तु भग्ास्त्रशकलैः प्रतीपोत्थैरितस्ततः हन्यमाना न्यवर्तन्त सद्यः फलदहैरिव। न चित्रं विबुधानां तदज्ञानां विस्मयावहम्

English

When Sri Hari awakened on expiry of the Yogaindra (a sleep under yoga), he did not see the earth and just then by virtue of his great intuition, he knew that it was gone to the nether world. O great king, he then

अध्याय ३९

श्लोक 20

वेदान्तवेद्यः पुरुषो वृषाकपेः कथाम् इमां यश् च शृणोति मानवः दृढां मतिं यज्ञतनौ विवेश्य वै विहाय पापं च नरो हरिं व्रजेत्

vedāntavedyaḥ puruṣo vṛṣākapeḥ kathām imāṃ yaś ca śṛṇoti mānavaḥ dṛḍhāṃ matiṃ yajñatanau viveśya vai vihāya pāpaṃ ca naro hariṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

और श्रवण करने योग्य काव्य है । जिसमें भक्तोंको अभीष्ट वस्तु देनेवाले अचिन्त्य परमेश्वरका भक्तिपूर्वक स्तवन किया जाता हो, वही शास्त्र है। तात! उस अर्थशास्त्रसे क्या लाभ, जिसमें संसार -चक्रमें डालनेंवाली ही बातें कही गयी हैं।

English

When Sri Hari awakened on expiry of the Yogaindra (a sleep under yoga), he did not see the earth and just then by virtue of his great intuition, he knew that it was gone to the nether world. O great king, he then

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 39
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.