Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
40
अध्याय 40 / 68

Adhyaya 40

61 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ61 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४०

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे वाराहप्रादुर्भावो नाम एकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ नर्प् ३९ ॥ वाराहः कथितो ह्य् एवं प्रादुर्भावो हरेस् तव सांप्रतं नारसिंहं तु प्रवक्ष्यामि निबोध मे

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe vārāhaprādurbhāvo nāma ekonacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ || narp 39 || vārāhaḥ kathito hy evaṃ prādurbhāvo hares tava sāṃprataṃ nārasiṃhaṃ tu pravakṣyāmi nibodha me

हिन्दी अर्थ

पिताजी! उस शास्त्रमें परिश्रम करनेसे क्या सिद्ध होगा, जिससे आत्माका ही हनन होता है;:इसलिये मुमुक्षु पुरुषोंको सदा वैष्णव शास्त्रोंका ही श्रवण और सेवन करना चाहिए। अन्यथा सांसारिक कष्टसे छुटकारा नहीं मिलता और न मनुष्य सुखी ही हो पाता है॥ ११--१४/,॥

English

Varaha (pig) whose feet were the four Vedas. His jaw was as vast as the Yupa, usually used for fastening the animals. His mouth was of the same shape as that of a pig. His face was formidable and a large chest, large arms, the tongue was of fire and struck (struva) was the hood. His eyes were as large as the sun and the moon, ears were the great deeds like digging the well and performing the offerings i.e. Ista Dharma and his voice was of Sama. Pragvariisa (the house of client) was the body, oblation was his nose and his hair were the asana of kusa grass. Thus, his whole body was in the form of the Vedas itself. His large ayala were the holy psalm of the Vedas. The constellations and stars were his hands and the rolling waves of that Pralaya (devastation) were his

अध्याय ४०

श्लोक 2

दितेः पुत्रो महान् आसीद् *धिरण्यकशिपुः पुरा तपस् तेपे निराहारो बहुवर्षसहस्रकम्

diteḥ putro mahān āsīd *dhiraṇyakaśipuḥ purā tapas tepe nirāhāro bahuvarṣasahasrakam

हिन्दी अर्थ

जिस प्रकार तपाया हुआ घी जलके छीटि पड्नेसे और अधिक प्रज्वलित हो उठता है, वैसे ही हैत्यराज हिरण्यकशिपु प्रह्मदकी उपर्युक्त बातें सुनकर क्रोधसे जल उठा। जैसे उल्लू सूर्यकी प्रभा नहीं देख सकता, उसी

English

TOHjtJT rffT: 'ym tWt^ll^ll

अध्याय ४०

श्लोक 3

तपतस् तस्य संतुष्टो ब्रह्मा तं प्राह दानवम् वरं वरय दैत्येन्द्र यस् ते मनसि वर्तते

tapatas tasya saṃtuṣṭo brahmā taṃ prāha dānavam varaṃ varaya daityendra yas te manasi vartate

हिन्दी अर्थ

प्रकार वह क्षुद्र असुर जीवके संसार-बन्धनको नष्ट करनेवाली प्रह्मदकी पवित्र वाणी न सह सका। उस क्रोधीने चारों ओर देखकर हैत्य वीरोसे कहा-॥ १५--१७॥ “अरे! इस कुटिलको शस्त्रोंके भयंकर आघातसे मार डालो, इसके मर्मस्थानोंके टुकड़े-टुकड़े कर दो; आज इसका भगवान् स्वयं आकर इसको रक्षा करे। विष्णुकी स्तुति करनेका.फल यह आज इसी समय

English

O great king, after turning into the form of so gigantic a pig, god Visnu entered into the nether world. The Yogis including Sanaka etc., were offering the holy psalms in his praise. He there killed Hiranyaksa and picked up the whole earth on the fore portion of his jaws. Thus, he came up from the nether world and established the earth in

अध्याय ४०

श्लोक 4

इत्युक्तो ब्रह्मणा दैत्यो हिरण्यकशिपुः पुरा उवाच नत्वा देवेशं ब्रह्माणं विनयान्वितः

ityukto brahmaṇā daityo hiraṇyakaśipuḥ purā uvāca natvā deveśaṃ brahmāṇaṃ vinayānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

अपनी आँखोंसे देखे। इसका अङ्ग-अङ्ग काटकर कौओं, काँकों और गिद्धोंको बाँट दो'

English

All the gods praised him for such philanthropic deeds. He then installed the mountains in their usual places and abandoned the form of a pig in the holy place of Kokamukha in the interests of the Vaisnavas. That territory of Varaha is the best and mystic place. He then turned himself into the form of Brahma and created this universe as a whole. Thus, god Visnu provided protection to his devotees by incarnating himself in all ages. He himself then turns into the form of Rudra and withdraws the universe when the appropriate time requires for the same.

अध्याय ४०

श्लोक 5

यदि त्वं वरदानाय प्रवृत्तो भगवन् मम यद् यद् वृणोम्य् अहं ब्रह्मंस् तत् तन् मे दातुम् अर्हसि

yadi tvaṃ varadānāya pravṛtto bhagavan mama yad yad vṛṇomy ahaṃ brahmaṃs tat tan me dātum arhasi

हिन्दी अर्थ

तब अपने स्वामी हिरण्यकशिपुद्दारा प्रेरित हैत्यगण अपनी विकट गर्जनासे डराते हुए, हाथमें शस्त्र लेकर भगवान्के प्रिय भक्त उन प्रह्लादजीको मारने लगे। प्रह्वादने भी भगवानको नमस्कार करके ध्यानरूपी वज्र ग्रहण किया। तब भक्तोंके दुःख दूर करनेवाले भगवान् विष्णु स्वभावतः प्रेम करनेवाले भक्त प्रह्मदको इस प्रकार ध्यानमें स्थि देख उसकी रक्षा करने लगे। फिर तो राक्षसोंक चलाये हुए अस्त्र-शस्त्र प्रह्णादके शरीरमें स्पर्श

English

gwrfirqt ^jujiftt rpw: i

अध्याय ४०

श्लोक 6

न शुष्केण न चार्द्रेण न जलेन न वह्निना न काष्ठेन न कीटेन पाषाणेन न वायुना

na śuṣkeṇa na cārdreṇa na jalena na vahninā na kāṣṭhena na kīṭena pāṣāṇena na vāyunā

हिन्दी अर्थ

किये बिना ही नील-कमलके टुकड़ोंकी भाँति खण्ड- खण्ड होकर गिर जाने लगे। भला, ये प्राकृत शस्त्र भगवान्के प्रिय भक्तका क्या कर सकते हैं। उससे तो सम्पूर्ण त्रितापरूपी महान् अस्त्रसमूह भी भय मानता है।

English

The man who listens to this episode of god Visnu, who is beyond the conscience rendered by the Vedas gets an extreme concentration on him and thus, is absolved from all sins. Finally, he attains to that god Thus, the end of chapter thirty-ninth on incarnation of Varaha in Nrsirnha Purana.

अध्याय ४०

श्लोक 7

नायुधेन न शूलेन न शैलेन न मानुषैः न सुरैर् असुरैर् वापि न गन्धर्वैर् न राक्षसैः

nāyudhena na śūlena na śailena na mānuṣaiḥ na surair asurair vāpi na gandharvair na rākṣasaiḥ

हिन्दी अर्थ

व्याधि, राक्षस और ग्रह-ये तभीतक मनुष्योंको पीडा पहुँचाते हैं, जबतक उनका चित्त हृदय-गुहामें सूक्ष्मरूपसे स्थित भगवान् विष्णुको नहीं प्राप्त कर लेता। भक्तके अपमानका मानो तत्काल फल देनेवाले वे भग्न अस्त्रखण्ड उलटे चलकर हैत्योंका, संहार करने लगे। इनसे पीड़ित

English

Incarnation of Nrsimha, accomplishments of Hiranyaksipu and Praise of gods

अध्याय ४०

श्लोक 8

न किंनरैर् न यक्षैस् तु विद्याधरभुजंगमैः न वानरैर् मृगैर् वापि नैव मातृगणैर् अपि

na kiṃnarair na yakṣais tu vidyādharabhujaṃgamaiḥ na vānarair mṛgair vāpi naiva mātṛgaṇair api

हिन्दी अर्थ

« होनेके कारण वे हैत्य इधर-उधर भाग गये। विद्वानोंकी

English

Ri%§ f ftsfa Markandeya said- O king, I have thus disclosed the episode relating to the incarnation of god Visnu in the form of

अध्याय ४०

श्लोक 9

नाभ्यन्तरे न बाह्ये तु नान्यैर् मरणहेतुभिः न दिने न च नक्तं मे त्वत्प्रसादाद् भवेन् मृतिः

nābhyantare na bāhye tu nānyair maraṇahetubhiḥ na dine na ca naktaṃ me tvatprasādād bhaven mṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

दृष्टिमे ऐसा होना कोई आश्चर्यकी बात नहीं है, अज्ञानीजनोंको ही इस घटनासे विस्मय हो सकता है॥ २०--२६॥ वैष्णवं बलमालोक्य राजा नूनं भयं दधौ। पुनस्तस्य वधोपायं चिन्तयन् स सुदुर्मतिः

English

Varaha (pig). I will now highlight his incarnation as Nrsimha. Please, listen to it attentively.

अध्याय ४०

श्लोक 10

इति वै देवदेवेश वरं त्वत्तो वृणोम्य् अहम् इत्युक्तो दैत्यराजेन ब्रह्मा तं प्राह पार्थिव

iti vai devadeveśa varaṃ tvatto vṛṇomy aham ityukto daityarājena brahmā taṃ prāha pārthiva

हिन्दी अर्थ

समादिशत् समाहूय दंदशूकान् सुदुर्विषान्। आशस्त्रवधयोग्योऽयमस्मयो हरितोषकृत्

English

rtrottr PuT^Ri srgepfrrpre^iRi whcPkiw wntwgrcgnpi S^cWl WdtT f^tCUlcb^lM: TTTI

अध्याय ४०

श्लोक 11

तपसा तव तुष्टो ऽहं महता तु वरान् इमान् दुर्लभान् अपि दैत्येन्द्र ददामि परमाद्भुतान्

tapasā tava tuṣṭo 'haṃ mahatā tu varān imān durlabhān api daityendra dadāmi paramādbhutān

हिन्दी अर्थ

हिरण्यकशिपोः श्रुत्वा वचनं ते भुजंगमाः। तस्याज्ञां जगृहुमूर्ध्ना प्रहर्षाहिशवर्तिन: अथ ज्वलद्दशनकरालदंष्रिण

English

33TTEt -tretl <jl$|ui fetsnf^tp.ll'gl!

अध्याय ४०

श्लोक 12

अन्येषां नेदृशं दत्तं न तैर् इत्थं तपः कृतम् त्वत्प्रार्थितं मया दत्तं सर्वं ते चास्तु दैत्यप

anyeṣāṃ nedṛśaṃ dattaṃ na tair itthaṃ tapaḥ kṛtam tvatprārthitaṃ mayā dattaṃ sarvaṃ te cāstu daityapa

हिन्दी अर्थ

हरिमहिस्वकर्षका हरिप्रियं द्रुततरमापतन्नुषा

English

In the long-long past, Hiranyakasipu, the son of Diti, became a mighty man. He performed penance as long as many thousand years without consumption of food of any kind. Having been pleased with the penance so strictly observed, god Brahma said to that monster - O the king of monster dynasty, ask for anything that pleases you. The monster at first bowed his head before god Brahma with sheer reverence and then said.

अध्याय ४०

श्लोक 13

गच्छ भुङ्क्ष्व महाबाहो तपसाम् ऊर्जितं फलम् इत्य् एवं दैत्यराजस्य हिरण्यकशिपोः पुरा

gaccha bhuṅkṣva mahābāho tapasām ūrjitaṃ phalam ity evaṃ daityarājasya hiraṇyakaśipoḥ purā

हिन्दी अर्थ

गरायुधास्त्वचमपि भेत्तुमल्पिकां अलं न ते हरिवपुषं तु केवलं विदश्य तं निजदशनैर्विना कृताः

English

ya^oiturg $rgr ttfri T rr r#0T T T yf^TTI ^ mimiuW t gnf^Tii^n

अध्याय ४०

श्लोक 14

दत्त्वा वरान् ययौ ब्रह्मा ब्रह्मलोकम् अनुत्तमम् सो ऽपि लब्धवरो दैत्यो बलवान् बलदर्पितः

dattvā varān yayau brahmā brahmalokam anuttamam so 'pi labdhavaro daityo balavān baladarpitaḥ

हिन्दी अर्थ

स्तस्मिन्नशक्तास्तु तहैव वध्याः।

English

T w T W$R T -RPtt: I ^ ciMJi)fN)ry TiiigynVfMiiiii

अध्याय ४०

श्लोक 15

देवान् सिंहान् रणे जित्वा दिवः प्राच्यावयद् भुवि दिवि राज्यं स्वयं चक्रे सर्वशक्तिसमन्वितम्

devān siṃhān raṇe jitvā divaḥ prācyāvayad bhuvi divi rājyaṃ svayaṃ cakre sarvaśaktisamanvitam

हिन्दी अर्थ

विष ही जिनका शस्त्र है, उन्हें “गरलायुध' (सर्प) कहा है। प्रह्मदपर हिरण्यकशिपुका कोप और प्रह्मादका वध करनेके लिये प्रयत्न

English

Hiranyakasipu said- O Brahma, if you really are ready to give me favours, please, give all that I now solicit. The cause for my

अध्याय ४०

श्लोक 16

देवा अपि भयात् तस्य रुद्राश् चैवर्षयो नृप विचेरुर् अवनौ सर्वे बिभ्राणा मानुषीं तनुम्

devā api bhayāt tasya rudrāś caivarṣayo nṛpa vicerur avanau sarve bibhrāṇā mānuṣīṃ tanum

हिन्दी अर्थ

वैष्णवांका बल देखकर राजा हिरण्यकशिपुको अवश्य ही महान् भय हुआ; किंतु उस दुर्बुद्धिने पुनः प्रह्ादके वधका उपाय सोचते हुए, अत्यन्त भयंकर विषवाले सपाँको बुलाकर उन्हें आदेश दिया--'गरलायुधो!

English

Durga etc., Matrganas. My death should neither occur inside house nor outside. Nor should it be during the day or at the night and even more, altogether the means for the death generated by you

अध्याय ४०

श्लोक 17

प्राप्तत्रैलोक्यराज्यो ऽसौ हिरण्यकशिपुः प्रजाः आहूय सर्वा राजेन्द्र वाक्यं चेदम् अभाषत

prāptatrailokyarājyo 'sau hiraṇyakaśipuḥ prajāḥ āhūya sarvā rājendra vākyaṃ cedam abhāṣata

हिन्दी अर्थ

विष्णुको संतुष्ट करनेवाला यह निश्शङ्क बालक किसी शस्त्रसे नहीं मारा जा सकता; अतः तुम सभी मिलकर इसे अति शीघ्र मार डालो।' हिरण्यकशिपुकी यह बात सुनकर उसकी आज्ञा माननेवाले सभी सर्पोने उसके आदेशको हर्षपूर्वक शिरोधार्य किया॥ २७--२९॥

English

O gracious god, I ask the same from you.

अध्याय ४०

श्लोक 18

न यष्टव्यं न होतव्यं न दातव्यं सुरान् प्रति युष्माभिर् अहम् एवाद्य त्रैलोक्याधिपतिः प्रजाः

na yaṣṭavyaṃ na hotavyaṃ na dātavyaṃ surān prati yuṣmābhir aham evādya trailokyādhipatiḥ prajāḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर जिनके दाँत विषसे जल रहे हैं तथा जिनकी दाढ़ें विकराल हैं, जो स्फुट दिखायी देनेवाले हजारों चमकीले दाँतोंके कारण भयानक जान पड़ते हैं, ऐसे सर्पगण क्रोधसे फुफकारते हुए बड़े वेगसे उस हरिभक्तके

English

ifeyyRtr wt w W yifen^oii c(tT ftfw M: fKPpi cgrtiikSci w grt ^

अध्याय ४०

श्लोक 19

ममैव पूजां कुरुत यज्ञदानादिकर्मणा ताश् च सर्वास् तथा चक्रुर् दैत्येन्द्रस्य भयान् नृप

mamaiva pūjāṃ kuruta yajñadānādikarmaṇā tāś ca sarvās tathā cakrur daityendrasya bhayān nṛpa

हिन्दी अर्थ

ऊपर टूट पड़े। भगवानूके स्मरणके बलसे जिनका आकार दुर्भध हो गया था, उन प्रह्मदजीके शरीरका थोड़ा-सा 'चमडा भी काटनेमें वे विषधर सर्प समर्थ न हो सके। इतना ही नहीं, जिनका शरीर भगवन्मय हो गया था, उन प्रहादजीको केवल डँसनेमात्रसे वे सर्प अपने सारे दाँत खो बैठे। तदनन्तर रक्तकी धारा बहनेसे जिनका आकार विषादग्रस्त हो रहा है, जिनके अद्भुत दाँतोंके दो-दो टुकड़े हो गये हैं तथा बार-बार उच्छ्वास लेनेके कारण जिनके

English

W WT# (TTOPjfeltt yirPTI cirtHMW TTTII^II

अध्याय ४०

श्लोक 20

यत्रैवं क्रियमाणेषु त्रैलोक्यं सचराचरम् अधर्मयुक्तं सकलं बभूव नृपसत्तम

yatraivaṃ kriyamāṇeṣu trailokyaṃ sacarācaram adharmayuktaṃ sakalaṃ babhūva nṛpasattama

हिन्दी अर्थ

'फन चञ्चल हो रहे हैं, उन भुजंगमोंने परस्पर मिलकर हैत्यराज हिरण्यकशिपुको सूचित किया-

English

■stsfr H«yy<! t^rr gFrgnFTyHgf5rr:ii^ii fgfy -u&i Tyy ^ iT^TfggrrRfefripii^ii

अध्याय ४०

श्लोक 21

स्वधर्मलोपात् सर्वेषां पापे मतिर् अजायत गते काले तु महति देवाः सेन्द्रा बृहस्पतिम्

svadharmalopāt sarveṣāṃ pāpe matir ajāyata gate kāle tu mahati devāḥ sendrā bṛhaspatim

हिन्दी अर्थ

“प्रभो! हम पर्वतोंको भी भस्म करनेमें समर्थ हैं, यदि उनमें हमारी शक्ति न चले तो आप तत्काल हमारा वध कर सकते हैं। परंतु आपके महानुभाव पुत्रका वध करनेमें लगाये जाकर तो हम अपने दाँतोंसे भी हाथ धो बैठे।' इस प्रकार बडी कठिनाईसे निवेदन करके स्वामी हिरण्यकशिपुके आदेश देनेपर भी अपने कार्यमें असफल हुए वे सर्प अत्यन्त आश्चर्यके साथ प्रह्मदके अद्भुत सामर्थ्यका क्या कारण है, इसका विचार करते हुए चले गये

English

Markandeya said- O king, god Brahma in reply to Hiranyakasipu; said, O the king of monsters, as I am under promise, I render such a wish to be fulfilled in spite of its being most rare. I have seldom given yet such a rare boon to any of my devotees. I appreciate your severe penance. O the king of monsters, may all be true whatever you wished. You should now go back to your realm and enjoy the pleasure of this boon.

अध्याय ४०

श्लोक 22

नीतिज्ञं सर्वशास्त्रज्ञं पप्रच्छुर् विनयान्विताः हिरण्यकशिपोर् अस्य विनाशं मुनिसत्तम

nītijñaṃ sarvaśāstrajñaṃ papracchur vinayānvitāḥ hiraṇyakaśipor asya vināśaṃ munisattama

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी कहते हैं-इसके बाद असुरराज हिरण्यकशिपुने मन्त्रियोंक साथ विचारकर अपने पुत्रको दण्डसे अजेय मानकर उसे शान्तिपूर्वक अपने पास बुलाया और जब वह आकर प्रणाम करके खड़ा हो

English

With these words, god Brahma returned to his holy abode. The monster by acquiring that mysterious boon, started abusing his powers. He fought against the gods and dethroned them. He then captured the throne of heaven himself and started enjoying all luxuries there.

अध्याय ४०

श्लोक 23

त्रैलोक्यहारिणः शीघ्रं वधोपायं वदस्व नः शृणुध्वं मम वाक्यानि स्वपदप्राप्तये सुराः

trailokyahāriṇaḥ śīghraṃ vadhopāyaṃ vadasva naḥ śṛṇudhvaṃ mama vākyāni svapadaprāptaye surāḥ

हिन्दी अर्थ

गया, तब उस निर्मल एवं पवित्र हृदयवाले अपने पुत्रसे कहा-- प्रह्मद! अपने शरीरसे यदि दुष्ट पुत्र भी उत्पन्न हो जाय तो वह वधके योग्य नहीं है, यह सोचकर अब तुझपर मुझे दया आ गयी है' ९५२ श्रीनरसिंहपुराण अध्याय ४३

English

•crfo m\ gTSTT -wquiRcteum

अध्याय ४०

श्लोक 24

प्रायो हिरण्यकशिपुः क्षीणभागो महासुरः शोको नाशयति प्रज्ञां शोको नाशयति श्रुतम्

prāyo hiraṇyakaśipuḥ kṣīṇabhāgo mahāsuraḥ śoko nāśayati prajñāṃ śoko nāśayati śrutam

हिन्दी अर्थ

ततस्तूर्णं समागत्य हैत्यराजपुरोहिताः । तत्पश्चात् तुरंत ही वहाँ हैत्यराजके पुरोहित आये।

English

qctftdsiif «raF^ni^ii gte fteptem iterte wttcr^i aratete ggte w ^twtii^oii wgtertqifqtei m ufacdiqdi

अध्याय ४०

श्लोक 25

शोको मतिं नाशयति नास्ति शोकसमो रिपुः सोढुं शक्यो ऽग्निसंबन्धः शस्त्रस्पर्शश् च दारुणः

śoko matiṃ nāśayati nāsti śokasamo ripuḥ soḍhuṃ śakyo 'gnisaṃbandhaḥ śastrasparśaś ca dāruṇaḥ

हिन्दी अर्थ

च : शास्त्रविशारदाः ॥ ३६ दोनि हाथ जोड़कर कहा-- देव! तुम्हारी युद्धविषयक अलोक्यं होते ही सारा त्रिभुवन थरथर काँपने लगता है। कम्पते देव भृशं त्वव्यभिकाङ्क्षिणि बल बलवाला प्रह्मद कुपित हुए आप महान् प्रह्मदस्त्वा न जानाति क्रुद्ध स्वल्पो महाबलम्॥ ३७ बलशालीको नहीं जानता। अतः देव! आपको क्रोधका परित्याग करके इसपर दया करनी चाहिए; क्योंकि पुत्र

English

■te gter ^ trgfg ter: tete teTWW M<Mgfteqitedl:l ^<uq c EfymjcR T tew ^ftedH ii3?N tetegtete: ymj tempi gg^r T:i

अध्याय ४०

श्लोक 26

न तु शोकभवं दुःखं संसोढुं नृप शक्यते कालान् निमित्ताच् च वयं लक्ष्यामस् तत्क्षयं सुराः

na tu śokabhavaṃ duḥkhaṃ saṃsoḍhuṃ nṛpa śakyate kālān nimittāc ca vayaṃ lakṣyāmas tatkṣayaṃ surāḥ

हिन्दी अर्थ

तदलं देव रोषेण दयां कर्तु त्वमहसि। भले ही कुपुत्र हो जाय, परंतु माता-पिता कभी कुमाता पत्रः कुपुत्रतामेति न मातापितरौ कदा॥ ३८ अथवा कुपिता नहीं होते'॥ ३६--३८॥ हैत्यराजके पुरोहितोंने उस दुर्बुद्धि हैत्य हिरण्यकशिपुसे उक्त्वेति कुटिलप्रजञं हैत्यं हैत्यपुरोहिताः। यों कहकर उसकी आज्ञासे प्रह्मदको साथ लेकर अपने

English

O king, all gods under threat of that barbarous monster, started strolling on the earth after leaving their respective positions in heaven. Among them were Indra, Rudra and all hermits. They were in disguise of men. Having established his command on the three-worlds, Hiranyakas'ipu called a general meeting of his entire subjects and declared that he is the only king of the three-worlds and they should immediately abandon all activities of worship made for the gods including offering, donations and arranging the holy yajnas. He commanded them to worship him only and alone instead of the gods. Owing to the intimidation, the subjects started compliance with the order passed by that monster. The modus- operandi so made under vagary of fear, speedily gripped all men and gods committing crimes and sins as well. Having ceased the worship of gods and likewise other holy deeds the graph of crime and offence spurted-up rapidly. After the lapse of a long passage of time, all gods including Indra asked lord Brhaspati - O the great hermit, let us know the exact time for the death of Hiranyakas'ipu coupled with the measures to be adopted for the same.

अध्याय ४०

श्लोक 27

बुधाश् च सर्वे सर्वत्र स्थिता वक्ष्यन्ति नित्यशः अचिराद् एव दुष्टो ऽसौ नश्यत्य् एव परस्परम्

budhāś ca sarve sarvatra sthitā vakṣyanti nityaśaḥ acirād eva duṣṭo 'sau naśyaty eva parasparam

हिन्दी अर्थ

आदाय तदनुत्ञातं प्रह्मादं धीधनं ययुः॥ ३९ भवनको चले गये इति श्रीनरसिंहयुराणे नरसिंहग्रादुभावे द्विचत्वारिशोऽ ध्यायः

English

•SgTJTSj-cpt cllcKJlPl WUchllidi) ^TT:IR?II ttter nuuiiqifvm: stempfr RfRTT: I tete 4i?igfg ste tete diyiqfa ^r^nr^ii i# Trwfa tete teg^ter ftr: i

अध्याय ४०

श्लोक 28

देवानां तु पराम् ऋद्धिं स्वपदप्राप्तिलक्षणाम् हिरण्यकशिपोर् नाशं शकुनानि वदन्ति मे

devānāṃ tu parām ṛddhiṃ svapadaprāptilakṣaṇām hiraṇyakaśipor nāśaṃ śakunāni vadanti me

हिन्दी अर्थ

प्रह्ादजीका हैत्यपुत्रोंको उपदेश देना; हिरण्यकशिपुकी आज्ञासे प्रह्मादका समुद्रमें डाला जाना तथा वहीं उन्हें भगवानका प्रत्यक्ष दर्शन होना

English

tef Tiggrfigw^: wwte grcuT:ii?mi q ^ tesrte tete§ gigten chMifHftersq gggt^mtg^te'^TTriiy^ii gsngg tte tteg ftem gggte fter^r: i ftegggrfteMw yigtHift ggf% tei^n

अध्याय ४०

श्लोक 29

यत एवम् अतो देवाः सर्वे गच्छत माचिरम् क्षीरोदस्योत्तरं तीरं प्रसुप्तो यत्र केशवः

yata evam ato devāḥ sarve gacchata māciram kṣīrodasyottaraṃ tīraṃ prasupto yatra keśavaḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेय उवाच मार्कण्डेयजी बोले--तदनन्तर सकल शास्त्रोंके अथ स गुरुगृहेऽपि वर्तमानः ज्ञाता प्रह्लादजी गुरुके घरमें रहकर भी अपने पवित्र सकलविदच्युतसक्तपुण्यचेताः । मनको भगवान् विष्णुमें लगाये रहनेके कारण सम्पूर्ण

English

m Better tei: tef MoiqmfgtRi

अध्याय ४०

श्लोक 30

युष्माभिः संस्तुतो देवः प्रसन्नो भवति क्षणात् स हि प्रसन्नो दैत्यस्य वधोपायं वदिष्यति

yuṣmābhiḥ saṃstuto devaḥ prasanno bhavati kṣaṇāt sa hi prasanno daityasya vadhopāyaṃ vadiṣyati

हिन्दी अर्थ

जड इव विचचार बाह्मकृत्ये जगत्को नारायणका स्वरूप समझकर बाह्य--लौकिक

English

tetetelrR ter trrtet m rteTg:iR<Hi gntete gttef |g: 3HFTT < ngte ^11^1 tel treter teng tetete teteten^oii

अध्याय ४०

श्लोक 31

इत्युक्तास् तेन देवास् ते साधु साध्व् इत्य् अथाब्रुवन् प्रीत्या च परया युक्ता गन्तुं चक्रुर् अथोद्यमम्

ityuktās tena devās te sādhu sādhv ity athābruvan prītyā ca parayā yuktā gantuṃ cakrur athodyamam

हिन्दी अर्थ

सततमनन्तमयं जगत्प्रपश्यन्॥ १ कर्मॉमें जडकी भाँति व्यवहार करते हुए विचरते 0 सहगुरुकुलवासिनः 'कदाचि- 'एक दिन, उनके साथ ही गुरुकुलमें निवास करनेवा १ छात्र-बालक पाठ-श्रवण बंद करके, एकत्र हो, प्रह्वादसे तव हि विचित्रमेतत् सत्य बाला:। कहने लगे- राजकुमार! अहो! आपका चरित्र बडा ही तन ता विचित्र है; क्योंकि आपने विषय-भोगोंका लोभ त्याग

English

Lord Brhasapti said- O gods, I will tell you of the measures to regain your respective position as before in heaven. Listen to me attentively. The power which this great monster had acquired through penance has now near the end. The agony that he possesses on the death of his brother

अध्याय ४०

श्लोक 32

पुण्ये तिथौ शुभे लग्ने पुण्यं स्वस्ति च मङ्गलम् कारयित्वा मुनिवरैः प्रस्थितास् ते दिवौकसः

puṇye tithau śubhe lagne puṇyaṃ svasti ca maṅgalam kārayitvā munivaraiḥ prasthitās te divaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

दिया है। प्रिय! आप अपने हृदयमें किसी अनिर्वचनीय हदि किमपि विचिन्त्य हृष्टरोमा वस्तुका चिन्तन करके सदा पुलकित रहते हैं। यदि वह भवसि सदा च वदाङ्ग यद्यगुहाम्॥ २ वस्तु छिपानेयोग्य न हो तो हमें भी बताइये'

English

Hiranyaksa has made him mad and his discretion has now lost its sanity. Remember that there is no more powerful enemy than agony and the sense of retaliation that arises thereafter. I am looking for the day of death nearer to Hiranyakasipu. A man can tolerate the burns and the wounds on the body being these external but he cannot tolerate the pricks of agony. As I have gathered the opinion of several learned hermits, the majority affirms the fact that he will die shortly. The omens reflected by nature and judged by me also further affirm that the gods shall shortly regain their position in heaven. I therefore, suggest to you to move at the northern coast of Ksirasagara where god Visnu is in snoring sleep. Do pray to that god and get explained the exact measure for the killing of that monster.

अध्याय ४०

श्लोक 33

नाशाय दुष्टदैत्यस्य स्वभूत्यै च नृपोत्तम ते शर्वम् अग्रतः कृत्वा क्षीराब्धेर् उत्तरं तटम्

nāśāya duṣṭadaityasya svabhūtyai ca nṛpottama te śarvam agrataḥ kṛtvā kṣīrābdher uttaraṃ taṭam

हिन्दी अर्थ

इति गदितवतः लत स॒ मन्तिपुत्रा- नृप! प्रह्वादजी सबपर स्नेह करनेवाले थे, अतः इस नवददिंदं नृप सर्ववत्सलत्वात्। प्रकार पूछते हुए मन्त्रिकुमारोसे वे याँ बोले--''हे हैत्यपुत्रो! शृणुत सुमनसः सुरारिपुत्रा एकमात्र भगवानमें अनुराग रखनेवाला मैं तुम्हारे पूछनेपर यदहमनन्यरतिर्वदामि पृष्टः॥ ३ जो कुछ भी बता रहा हूँ, उसे तुमलोग प्रसन्नचित्त होकर विमृशत सुबुधैरुतैष सेव्यो हुतमथ वा परिवर्ज्य एव दूरात्

English

gu^ ftrerr gng g R^vigi

अध्याय ४०

श्लोक 34

तत्र गत्वा सुराः सर्वे विष्णुं जिष्णुं जनार्दनम् अस्तुवन् विविधैः स्तोत्रैः पूजयन्तः प्रतस्थिरे

tatra gatvā surāḥ sarve viṣṇuṃ jiṣṇuṃ janārdanam astuvan vividhaiḥ stotraiḥ pūjayantaḥ pratasthire

हिन्दी अर्थ

कारागृहे दस्युरिवास्मि बद्धो

English

chufateii -qfqcrt-: JifwdiRt Rci1eh«:ii??ii gg twh grt: pi fgng farof 4-tT^npi

अध्याय ४०

श्लोक 35

भवो ऽपि भगवान् भक्त्या भगवन्तं जनार्दनम् अस्तुवन् नामभिः पुण्यैर् एकाग्रमनसा हरिम्

bhavo 'pi bhagavān bhaktyā bhagavantaṃ janārdanam astuvan nāmabhiḥ puṇyair ekāgramanasā harim

हिन्दी अर्थ

बाल्ये तथा यौवनवारद्धके वा। एवं भवो दुःखमयः सहैव सेव्यः कथं हैत्यसुताः प्रबुद्धैः।

English

3TRRFffgfg^: RTlt: WRt: MdR^II^II

अध्याय ४०

श्लोक 36

विष्णुर् जिष्णुर् विभुर् देवो यज्ञेशो यज्ञपालकः प्रभविष्णुर् ग्रसिष्णुश् च लोकात्मा लोकपालकः

viṣṇur jiṣṇur vibhur devo yajñeśo yajñapālakaḥ prabhaviṣṇur grasiṣṇuś ca lokātmā lokapālakaḥ

हिन्दी अर्थ

दुःखाकरे नैव पतन्ति सन्तः

English

The gods were pleased and started admiring lord Brhaspati with clapping. They immediately accepted the suggestion and made their mind to visit that place very surely. On an auspicious day, they called the hermits for Puny aha Vacana, Svastivacana and Marigalapatha and moved towards the northern coast of Ksirasagara under the lead of god Mahadeva. On arriving there, they all stood at the shore

अध्याय ४०

श्लोक 37

केशवः केशिहा कल्पः सर्वकारणकारणम् कर्मकृद् वामनाधीशो वासुदेवः पुरुष्टुतः

keśavaḥ keśihā kalpaḥ sarvakāraṇakāraṇam karmakṛd vāmanādhīśo vāsudevaḥ puruṣṭutaḥ

हिन्दी अर्थ

वह्ौ पतंगा इव दर्शनीये। युक्तं तहैतत्पतनं सुखाभे

English

Visnu. God Sankara also concentrated on Janardana and started reciting his holy names.

अध्याय ४०

श्लोक 38

आदिकर्ता वराहश् च माधवो मधुसूदनः नारायणो नरो हंसो विष्णुसेनो हुताशनः

ādikartā varāhaś ca mādhavo madhusūdanaḥ nārāyaṇo naro haṃso viṣṇuseno hutāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रह्मदजीका हैत्यपुत्रोंको उपदेश देना

English

g^Rt: g**r: 4t4*KUig,i<uTgi gn%5PPn%Tt ctrc^cr: gs^nii^ii

अध्याय ४०

श्लोक 39

ज्योतिष्मान् द्युतिमान् श्रीमान् आयुष्मान् पुरुषोत्तमः वैकुण्ठः पुण्डरीकाक्षः कृष्णः सूर्यः सुरार्चितः

jyotiṣmān dyutimān śrīmān āyuṣmān puruṣottamaḥ vaikuṇṭhaḥ puṇḍarīkākṣaḥ kṛṣṇaḥ sūryaḥ surārcitaḥ

हिन्दी अर्थ

सुनो। यह जो धन, जन और स्त्री-विलास आदिसे हो रहा है, इसपर विचार करो। क्या यह लोक वैभव विद्वानोंके सेवन करने योग्य है या जल्दी-जल्दी दूरसे ही त्याग देनेयोग्य? अहो! जिनके अङ्ग गर्भाशयमें टेढे-मेढे पड़े हैं, जो जठरानलकी ज्वालासे संतप्त हो रहे हैं तथा

English

gragnTt gft fpt fgrajy-it gdi¥H:ii3<oi

अध्याय ४०

श्लोक 40

नरसिंहो महाभीमो वज्रदंस्त्रो नखायुधः आदिदेवो जगत्कर्ता योगेशो गरुडध्वजः

narasiṃho mahābhīmo vajradaṃstro nakhāyudhaḥ ādidevo jagatkartā yogeśo garuḍadhvajaḥ

हिन्दी अर्थ

जिन्हें अपने अनेक पूर्वजन्माका स्मरण हो रहा है, वे माताके गर्भमें पड़े हुए जीव जिस महान् कष्टका अनुभव करते हैं, पहले उसपर तो विचार करो

English

gtgfigngr: f*nT: ■gnf%:ll? < ?ll TtfW wwhrr Htsngsi:i gnfgggt grpgrgf gm^Tf RRisggp.ii'soii

अध्याय ४०

श्लोक 41

गोविन्दो गोपतिर् गोप्ता भूपतिर् भुवनेश्वरः पद्मनाभो हृषीकेशो विभुर् दामोदरो हरिः

govindo gopatir goptā bhūpatir bhuvaneśvaraḥ padmanābho hṛṣīkeśo vibhur dāmodaro hariḥ

हिन्दी अर्थ

'गर्भमें पड़ा हुआ दुःखी जीव कहता है-“हाय! कारागारमें बँधे हुए चोरकी भाँति मैं विष्ठा, कृमियो और मूत्रसे भरे हुए इस देहरूपी घरमें जरायु (झिल्ली) - से बँधा पड़ा हूँ। मैंने जो एक बार भी भगवान् मुकुन्दके चरणारविन्दोका स्मरण नहीं किया, उसीके कारण होनेवाले कष्टको आज मैं इस गर्भमें भोग रहा हूँ।' अतः गर्भमें सोनेवाले जीवको बचपन, जवानी और बुढ़ापेमें भी सुख नहीं है। हैत्यकुमारो! जब इस प्रकार यह संसार

English

fit Tgggmigti ?tt:iit^ii

अध्याय ४०

श्लोक 42

त्रिविक्रमस् त्रिलोकेशो ब्रह्मेशः प्रीतिवर्धनः वामनो दुष्टदमनो गोविन्दो गोपवल्लभः

trivikramas trilokeśo brahmeśaḥ prītivardhanaḥ vāmano duṣṭadamano govindo gopavallabhaḥ

हिन्दी अर्थ

सदा दुःखमय है, तब विज्ञ पुरुष इसका सेवन कैसे कर सकते हैं ? इस तरह इस संसारमें ढूँढनेपर हमें सुखका लेशमात्र भी दिखायी नहीं देता। हम जैसे-जैसे इसपर ठीक विचार करते हैं, वैसे-ही-वैसे इस जगत्को

English

graqt Mitergi Rtqgggm:ii's?n ^fgdftiiisEgg: pgr: ttry^ifri^d:

अध्याय ४०

श्लोक 43

भक्तिप्रियो ऽच्युतः सत्यः सत्यकीर्तिर् ध्रुवः शुचिः कारुण्यः करुणो व्यासः पापहा शान्तिवर्धनः

bhaktipriyo 'cyutaḥ satyaḥ satyakīrtir dhruvaḥ śuciḥ kāruṇyaḥ karuṇo vyāsaḥ pāpahā śāntivardhanaḥ

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त दुःखमय समझते हैं। इसलिये ऊपरसे सुन्दर दिखायी देनेवाले इस दुःखपूर्ण संसारमें साधु पुरुष आसक्त नहीं होते। जो तत्त्वज्ञानसे रहित अत्यन्त मूढ़ लोग हैं, वे ही देखनेमें सुन्दर दीपकपर गिरकर नष्ट होनेवाले पतंगोंकी भाँति सांसारिक भोगोंमें आसक्त होते हैं। यदि सुखके लिये कोई दूसरा सहारा न होता, तब तो सुखमय-से प्रतीत होनेवाले इस जगत्में आसक्त होना उचित था-जैसे अन्न न पानेके कारण जो अत्यन्त

English

CRIPI: gJWtsiRT: RTOF ¥llfdg«SH:ll*3ll

अध्याय ४०

श्लोक 44

संन्यासी शास्त्रतत्त्वज्ञो मन्दारगिरिकेतनः बदरीनिलयः शान्तस् तपस्वी वैद्युतप्रभः

saṃnyāsī śāstratattvajño mandāragiriketanaḥ badarīnilayaḥ śāntas tapasvī vaidyutaprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

दुबले हो रहे हैं, उनके लिये खली-भूसी आदि खा लेना ठीक हो सकता है; परंतु भगवान् लक्ष्मीपतिके युगल चरणारविन्दोंकी सेवासे प्रास होनेवाला आदिं,

English

ggftfgcPi: ^iwwmw\ %<bw:ii - k , kii 'M dnra'j g^ranr: sftfggnr: fgg: gfg:i dMldl'H) gPt cTRT: TTrggHT: TPTigT:ll*mi

अध्याय ४०

श्लोक 45

भूतावासो गुहावासः श्रीनिवासः श्रियःपतिः तपोवासो दमो वासः सत्यवासः सनातनः

bhūtāvāso guhāvāsaḥ śrīnivāsaḥ śriyaḥpatiḥ tapovāso damo vāsaḥ satyavāsaḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

है ही, फिर इस क्षणिक संसारका आश्रय क्यों लिया राज्यं करस्थं स्वमसौ विसृज्य भिक्षामटेह्दीनमनाः सुमूढः

English

g m: g^r: ggg: gtgrnsrr guf: gff gw#: grig#: gugg^di^gii graft graft ggt gn^ vu^vft ggigft itgfti fgrftft' fnggft ^Tfr ftngft sggftii'k^n Riuuj^gi writ: gigsr: giggm:i giRT: gilPdcbt: grratTgiip: gwg4jjd:ll'tf £ II RR&: RTfegt: wft RTR^gfM: RR:I

अध्याय ४०

श्लोक 46

पुरुषः पुष्कलः पुण्यः पुष्कराक्षो महेश्वरः पूर्णः पूर्तिः पुराणज्ञः पुण्यज्ञः पुण्यवर्धनः

puruṣaḥ puṣkalaḥ puṇyaḥ puṣkarākṣo maheśvaraḥ pūrṇaḥ pūrtiḥ purāṇajñaḥ puṇyajñaḥ puṇyavardhanaḥ

हिन्दी अर्थ

उच्चार्यते केशव माधवेति

English

chine;: chifad: eblRRu?M:l t}^: VUSdchl^t ^Tlf^d*TR:IIH°ll

अध्याय ४०

श्लोक 47

शङ्खी चक्री गदी शार्ङ्गी लाङ्गली मुशली हली किरीटी कुण्डली हारी मेखली कवची ध्वजी

śaṅkhī cakrī gadī śārṅgī lāṅgalī muśalī halī kirīṭī kuṇḍalī hārī mekhalī kavacī dhvajī

हिन्दी अर्थ

हैत्यात्मजाः साधु हरिं भजध्वम्। गदाधरं देवमनन्तमीङ्यम्।

English

Tgw: wnfUltii: stsf;: mmwti

अध्याय ४०

श्लोक 48

जिष्णुर् जेता महावीरः शत्रुघ्नः शत्रुतापनः शान्तः शान्तिकरः शास्ता शंकरः शंतनुस्तुतः

jiṣṇur jetā mahāvīraḥ śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ śāntaḥ śāntikaraḥ śāstā śaṃkaraḥ śaṃtanustutaḥ

हिन्दी अर्थ

सद्भक्तियोगेन निवृत्तकामाः

English

Sri Mahadeva recited - O Isvara, you are addressed with the holy names as Visnu, Jis nu, Vibhu, Deva, Yajnesa, Yajnapalaka, Prabhavisnu, Grasisnu, Lokatma, Lokapalaka, Kesava, Keslha, Kalpa

अध्याय ४०

श्लोक 49

सारथिः सात्त्विकः स्वामी सामवेदप्रियः समः सावनः साहसी सत्त्वः संपूर्णांशः समृद्धिमान्

sārathiḥ sāttvikaḥ svāmī sāmavedapriyaḥ samaḥ sāvanaḥ sāhasī sattvaḥ saṃpūrṇāṃśaḥ samṛddhimān

हिन्दी अर्थ

भजन्त्वयं सर्वगतो हि विष्णुः हैत्यपुत्रा ऊचुः

English

Vamanadhisa, Vasudeva, Purustuta, Adikarta, Varaha, Madhava, Madhusudana, Narayana, Nara, Hariisa, Visnusena, Hutasena, Jyotisman, Dyutiman, Srlman, Ayusman, Purusottama, Vaikuntha

अध्याय ४०

श्लोक 50

स्वर्गदः कामदः श्रीदः कीर्तिदः कीर्तिनाशनः मोक्षदः पुण्डरीकाक्षः क्षीराब्धिकृतकेतनः

svargadaḥ kāmadaḥ śrīdaḥ kīrtidaḥ kīrtināśanaḥ mokṣadaḥ puṇḍarīkākṣaḥ kṣīrābdhikṛtaketanaḥ

हिन्दी अर्थ

षण्डामर्कात्परं मित्रं गुरुं चान्यं न विदाहे

English

Pundarikasa, Krsna, Surya, Surarcita, Narasimha, Mahabhima, Vajradamstra, Nakhayudha, Adideva, Jagatkarta, Yoges'a, Garudadhvaja, Govinda, Gopati, Gopta, Bhupati, Bhuvanesvara, Padmanabha, Hrs Ikes'a, Vibhu, Damodara, Hari, Trivikrama

अध्याय ४०

श्लोक 51

स्तुतः सुरासुरैर् ईशः प्रेरकः पापनाशनः त्वं यज्ञस् त्वं वषट्कारस् त्वम् ॐकारस् त्वम् अग्नयः

stutaḥ surāsurair īśaḥ prerakaḥ pāpanāśanaḥ tvaṃ yajñas tvaṃ vaṣaṭkāras tvam oṃkāras tvam agnayaḥ

हिन्दी अर्थ

यदा तातः प्रयातो मे तपोऽर्थं काननं महत् मृतं विज्ञाय हैत्येन्द्रं हिरण्यकशिपुं तदा

English

Trilokesa, Brahmesa, Prltivardhana,

अध्याय ४०

श्लोक 52

त्वं स्वाहा त्वं स्वधा देवस् त्वं सुधा पुरुषोत्तम नमो देवादिदेवाय विष्णवे शाश्वताय च

tvaṃ svāhā tvaṃ svadhā devas tvaṃ sudhā puruṣottama namo devādidevāya viṣṇave śāśvatāya ca

हिन्दी अर्थ

इन्द्रो मे जननीं गृह्य प्रयातो मन्मथाग्निना ।

English

Vamana, Dustadamana, Govinda, Gopavallabha, Bhaktipriya, Acyuta, Satya, Satyakirti, Dhruva, Suci, Karunya, Karuna, Vyasa

अध्याय ४०

श्लोक 53

अनन्तायाप्रमेयाय नमस् ते गरुडध्वज इत्य् एतैर् नामभिर् दिव्यैः संस्तुतो मधुसूदनः

anantāyāprameyāya namas te garuḍadhvaja ity etair nāmabhir divyaiḥ saṃstuto madhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

तदा मां गर्भगं ज्ञात्वा नारदो देवदर्शनः। “जो बिना कष्टके ही प्रास होनेयोग्य इस महान् सुख (परमेश्वर)-को त्यागकर अन्य तुच्छ सुखोंकी इच्छा करता है, वह दीनहृदय मूर्ख पुरुष मानो हाथमें आये हुए अपने राज्यको त्यागकर भीख माँगता है। भगवान् लक्ष्मीपतिके

English

Badarlnilaya, Santa, Tapasvl,

अध्याय ४०

श्लोक 54

उवाच प्रकटीभूत्वा देवान् सर्वान् इदं वचः युष्माभिः संस्तुतो देवा नामभिः केवलैः शुभैः

uvāca prakaṭībhūtvā devān sarvān idaṃ vacaḥ yuṣmābhiḥ saṃstuto devā nāmabhiḥ kevalaiḥ śubhaiḥ

हिन्दी अर्थ

युगल-चरणारविन्दोंका यथार्थ पूजन वस्त्र, धन और परिश्रमसे नहीं होता; किंतु मनुष्य यदि अनन्यचित्त होकर 'केशव', माधव' आदि भगवन्नामोंका उच्चारण करे तो वही उनकी वास्तविक पूजा है। हैत्यकुमारो! इस प्रकार संसारको

English

Tapovasa, Dama, Vasa, Satyavasa, Sanatana purusa, Puskala, Punya, Puskaraksa, Mahesvara, Purna, Purti, Puranjna, Punyajna, Punyavarddhana, Sankhi, Sarngi, Lahgall, Musall, Hall, Kirlti, Kundall, Hari, Mekhall, Kavaci, Dhvaji, Jisnu, Jeta, Mahavlra, Satrughna, Satrutapana, Santa, Santikara, Sasta, Sankara, Saritanustuta, Sarathi, Sattvika, Samavedapriya, Sama, Savana, Sattva, Sampurnarsa, Samrddhiman, Svargada, Kamada, Srida, KIrtida, Klrtinasana, Moksada, Pundarikaks a, Ksirabdhikrtaketana, Surasuraihstuta, Preraka and Papavasana etc., names. You are the Yajna, Vasatkara, Omkara and Ahavaniya Agni (the fire). O Purusottama, Deva you are Svaha, Svadha and Sudha. O Sanatana (everlasting) god Visnu I convey my salute to you. O Garudadhvaja, you are beyond the scope of certification and

अध्याय ४०

श्लोक 55

अत एव प्रसन्नो ऽस्मि किम् अर्थं करवाणि वः देवदेव हृषीकेश पुण्डरीकाक्ष माधव

ata eva prasanno 'smi kim arthaṃ karavāṇi vaḥ devadeva hṛṣīkeśa puṇḍarīkākṣa mādhava

हिन्दी अर्थ

दुःखमय जानकर भगवानका ही भलीभाँति भजन करो। इस प्रकार करनेसे ही मनुष्यका जन्म सफल हो सकता है; नहीं तो (भगवद्भजन न करनेके कारण) अज्ञानी पुरुष भवसागरमें ही नीचेसे और नीचे स्तरमें ही गिरता रहता है। इसलिये इस संसारमें समस्त कामनाओंसे रहित हो तुम सभी लोग अपने हृदयके भीतर विराजमान शङ्ख- जचक्र-गदाधारी, वरदाता, अविनाशी स्तवनीय भगवान् मुकुन्दका सच्चे भक्तिभावसे सदा चिन्तन करो। भवसागरमें

English

Jlchdi'Hrcll c^cn^ 3*1:1

अध्याय ४०

श्लोक 56

त्वम् एव जानासि हरे किं तस्मात् परिपृच्छसि युष्मदागमनं सर्वं जानाम्य् असुरसूदनाः

tvam eva jānāsi hare kiṃ tasmāt paripṛcchasi yuṣmadāgamanaṃ sarvaṃ jānāmy asurasūdanāḥ

हिन्दी अर्थ

पड़े हुए हैत्यपुत्रो! तुम लोग नास्तिक नहीं हो, इसलिये दयावश मैं तुमसे यह गोपनीय बात बतलाता हूँ--समस्त प्राणियोंके प्रति मित्रभाव रखो; क्योंकि सबके भीतर भगवान् विष्णु ही विराजमान हैं''॥ ११--१५॥

English

Markandeya said- God Madhusudana appeared on having pleased with the divine names so recited and said.

अध्याय ४०

श्लोक 57

हिरण्यकविनाशार्थं स्तुतो ऽहं शंकरेण तु पुण्यनामशतेनैव संस्तुतो ऽहं भवेन च

hiraṇyakavināśārthaṃ stuto 'haṃ śaṃkareṇa tu puṇyanāmaśatenaiva saṃstuto 'haṃ bhavena ca

हिन्दी अर्थ

हैत्यपुत्र बोले--महाबुद्धिमान् प्रह्मदजी! बचपनसे लेकर आजतक आप और हम भी शण्डामर्कके सिवा दूसरे किसी गुरु तथा मित्रको नहीं जान सके। फिर आपने यह ज्ञान कहाँ सीखा? हमसे पर्दा न रखकर प्रह्मदजी बोले--कहते हैं, जिस समय मेरे पिताजी तपस्या करनेके लिये महान् वनमें चले गये, उसी समय इनद्रने यहाँ आकर पिता हैत्यराज हिरण्यकशिपुको मरा हुआ समझकर उनके इस नगरको घेर लिया। इन्द्र

English

The Lord said- O gods, I am extremely pleased with you as you all have recited my holy names. Tell me, what you want to be fulfilled by me?

अध्याय ४०

श्लोक 58

एतेन यस् तु मां नित्यं त्वयोक्तेन महामते तेनाहं पूजितो नित्यं भवामीह त्वया यथा

etena yas tu māṃ nityaṃ tvayoktena mahāmate tenāhaṃ pūjito nityaṃ bhavāmīha tvayā yathā

हिन्दी अर्थ

कामाग्निसे पीड़ित हो मेरी महाभागा माताजीको पकड़कर यहाँसे चल दिये। वे मार्गमें बड़ी तेजीसे पैर बढ़ाते हुए चले जा रहे थे। इसी समय देवदर्शन नारदजी मुझे माताके गर्भमें स्थित जान सहसा वहाँ पहुँचे और

English

The gods said- O god of gods, O Hrs Ikesa, O lotus-eyed god, O the beloved of O Hare, nothing is unknown for you so, why are you asking this all from us?

अध्याय ४०

श्लोक 59

प्रीतो ऽहं गच्छ देव त्वं कैलासशिखरं शुभम् त्वया स्तुतो हनिष्यामि हिरण्यकशिपुं भव

prīto 'haṃ gaccha deva tvaṃ kailāsaśikharaṃ śubham tvayā stuto haniṣyāmi hiraṇyakaśipuṃ bhava

हिन्दी अर्थ

चिल्लाकर इन्द्रसे बोले-'मूर्ख! इस पतिव्रताको छोड़ विष्णुभक्त्या प्रमुच्याथ गतः स्वं भुवनं हरिः। नारदस्तां समानीय आश्रमं स्वं शुभव्रतः

English

fori fer ngi% <mr to m 6 11 ymT^ w ^ eg ^vrraiwt <*RTrST<Tt siftbillfa fB<u-4d,rvl!| s^im^ll

अध्याय ४०

श्लोक 60

गच्छध्वम् अधुना देवाः कालं कंचित् प्रतीक्षताम् यदास्य तनयो धीमान् प्रह्लादो नाम वैष्णवः

gacchadhvam adhunā devāḥ kālaṃ kaṃcit pratīkṣatām yadāsya tanayo dhīmān prahlādo nāma vaiṣṇavaḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेय उवाच एकदा गुप्तचर्यायां गतोऽसौ राक्षसाधिपः

English

The Lord said- O gods, I know the reason for your visit. God Mahadeva and you all have recited my own hundred holy names with a wish to see the monster Hiranyakasipu slaughtered. O great learned Siva, the person who will recite these names daily the same way as you have this time recited will avail of my grace, O god Sambhu, I am pleased with you. Please, turn back to your holy Kailas'a. The monster Hiranyakas'ipu will be definitely slaughtered by me. O gods, you should also return and just wait for some time. This monster will shortly get a Prahlada, a devotee to god Visnu since birth and he will become an enemy like for Hiranyakasipu. The day will come when such enimity will approach its climax and then I will appear in order to protect Prahlada and murder the monster who by virtue of boons is still undefeated by the gods. O king, the gods followed the advice so given by god Visnu after saluting him with sheer regards.

अध्याय ४०

श्लोक 61

तस्य द्रोहं यदा दैत्यः करिष्यति सुरांस् तदा हनिष्यामि वरैर् गुप्तम् अजेयं देवदानवैः इत्य् उक्त्वा विष्णुना देवा नत्वा विष्णुं ययुर् नृप

tasya drohaṃ yadā daityaḥ kariṣyati surāṃs tadā haniṣyāmi varair guptam ajeyaṃ devadānavaiḥ ity uktvā viṣṇunā devā natvā viṣṇuṃ yayur nṛpa

हिन्दी अर्थ

शृणोति रात्रौ नगरे जय रामेति कीर्तनम्। अवैत्पुत्रकृतं सर्वं बलवान् दानवेश्वरः अथाहूयाह हैत्येन्द्रः क्रोधान्धः स पुरोहितान्। रे रे क्षुद्रद्विजा यूयमतिमुमूर्षतां गताः

English

Thus, the end of chapter fortieth on praise of god in Nrsirhha Purana.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 40
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.