Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
41
अध्याय 41 / 68

Adhyaya 41

64 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ64 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४१

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे विष्णोर् नामस्तोत्रं नाम चत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ नर्प् ४० ॥ मार्कण्डेय महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद प्रादुर्भावं नृसिंहस्य यथावद् वक्तुम् अर्हसि

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe viṣṇor nāmastotraṃ nāma catvāriṃśo 'dhyāyaḥ || narp 40 || mārkaṇḍeya mahāprājña sarvaśāstraviśārada prādurbhāvaṃ nṛsiṃhasya yathāvad vaktum arhasi

हिन्दी अर्थ

इति निर्भत्स्य तान् विप्रान् श्वसन् राजाविशद् गृहम्

English

Birth of Prahlada, his devotion for Visnu and anxiety of

अध्याय ४१

श्लोक 2

वद प्रह्लादचरितं विस्तरेण ममानघ धन्या वयं महायोगिंस् त्वत्प्रसादान् महामुने

vada prahlādacaritaṃ vistareṇa mamānagha dhanyā vayaṃ mahāyogiṃs tvatprasādān mahāmune

हिन्दी अर्थ

न च पुत्रवधे चिन्तां जहौ स्ववधकारिणीम्। आसन्नमरणोऽमर्षात्कृत्यमेकं विमृश्य सः अकृत्यमेब हैत्यादीनाहूयोपादिशब्रहः। अद्य क्षपायां प्रह्रादं प्रसुप्तं दुष्टमुल्बणैः

English

gRn^t Mg l d l PlT McTOKPfril^imi

अध्याय ४१

श्लोक 3

सुधां पिबामो दुर्लभ्यां धन्याः श्रीशकथाभिधाम् पुरा हिरण्यकशिपोस् तपोर्थं गच्छतो वनम्

sudhāṃ pibāmo durlabhyāṃ dhanyāḥ śrīśakathābhidhām purā hiraṇyakaśipos taporthaṃ gacchato vanam

हिन्दी अर्थ

बलिनस्तेऽचलान् हैत्या तस्योपरि निधाय च

English

■tjgt ftrawi gc#«ri sr^rr: ^igsnfmn^t

अध्याय ४१

श्लोक 4

दिग्दाहो भुमिकम्पश् च जातस् तस्य महात्मनः वारितो बन्धुभिर् भृत्यैर् मित्रैश् च हितकारिभिः

digdāho bhumikampaś ca jātas tasya mahātmanaḥ vārito bandhubhir bhṛtyair mitraiś ca hitakāribhiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रह्मदजीका हैत्यपुत्रोंको उपदेश देना दो। इसके गर्भमें जो बालक है, वह भगवद्धक्तोंमे श्रेष्ठ है।' नारदजीका कथन सुनकर इन्द्रने विष्णुभक्तिके कारण मेरी माताको प्रणाम करके छोड़ दिया और वे अपने लोकको चले गये। फिर शुभ सङ्कल्पवाले नारदजी मेरी माताको

English

Sahasranlka said- O most learned Markandeya, please tell the episode pertaining to the incarnation of god Nrsimha with details. O innocent, let me know the life sketch of devotee Prahlada in detail. O great yogi, O great hermit, all of us are lucky as we have got the opportunity of sipping the nectar form story of god Vis

अध्याय ४१

श्लोक 5

शकुना विगुणा राजञ् जातास् तच् च न शोभनम् त्रैलोक्याधिपतिस् त्वं हि सर्वे देवाः पराजिताः

śakunā viguṇā rājañ jātās tac ca na śobhanam trailokyādhipatis tvaṃ hi sarve devāḥ parājitāḥ

हिन्दी अर्थ

अपने आश्रममें ले आये और मेरे उद्देश्यसे मेरी महाभागा माताके प्रति इस पूर्वोक्त ज्ञानका वर्णन किया। दानवो ! बाल्यकालके अभ्यास, भगवानूकी कृपा तथा नारदजीका उपदेश होनेसे वह ज्ञान मुझे भूला नहीं है ॥ १७-२३/२॥

English

to r^TJii*rviufwit52f wcit crj^iito f^c# *1TTOITO

अध्याय ४१

श्लोक 6

तवास्ति न भयं सौम्य किमर्थं तप्यते तपः प्रयोजनं न पश्यामो वयं बुद्ध्या समन्विताः

tavāsti na bhayaṃ saumya kimarthaṃ tapyate tapaḥ prayojanaṃ na paśyāmo vayaṃ buddhyā samanvitāḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी बोले-एक दिन राक्षसराज हिरण्य- कशिपु रात्रिके समय गुप्तरूपसे नगरमें घूम रहा था। उस समय उसे “जय राम” का कीर्तन सुनायी देने लगा। तब बलवान् दानवराजने यह सब अपने पुत्रकी ही करतूत समझी। तब उस हैत्यराजने क्रोधान्ध होकर पुरोहितोंको बुलाया और कहा--'नीच ब्राह्मणो! जान पड़ता है, तुमलोग मरनेके लिये अत्यधिक उत्सुक हो गये हो। तुम्हारे देखते-देखते यह प्रह्लाद स्वयं तो व्यर्थकी बातें

English

TOrfTrTT ^d-*T^,FiT:IIXII

अध्याय ४१

श्लोक 7

यो भवेन् न्यूनकामो हि तपस्चर्यां करोति सः एवं तैर् वार्यमाणो ऽपि दुर्मदो मदमोहितः

yo bhaven nyūnakāmo hi tapascaryāṃ karoti saḥ evaṃ tair vāryamāṇo 'pi durmado madamohitaḥ

हिन्दी अर्थ

बकता ही है, दूसरोंको भी यही सिखाता है।' इस प्रकार उन ब्राह्मणोंको फटकारकर राजा हिरण्यकशिपु लम्बी साँसें खींचता हुआ घरमें आया। उस समय भी वह पुत्रवधके विषयमे होनेवाली चिन्ताको, जो उसका ही

English

TTfRT t^TOT IRT^lcTOTEET

अध्याय ४१

श्लोक 8

यातः कैलासशिखरं द्वित्रैर् मित्रैः परीवृतः तस्य संतप्यमानस्य तपः परमदुष्करम्

yātaḥ kailāsaśikharaṃ dvitrair mitraiḥ parīvṛtaḥ tasya saṃtapyamānasya tapaḥ paramaduṣkaram

हिन्दी अर्थ

नाश करनेवाली थी, नहीं छोड़ सका। उसकी मृत्यु निकट थी; अतः उसने अमर्षवश एक ऐसा काम सोचा, जो वास्तवमें न करने योग्य ही था। हिरण्यकशिपुने हैत्यादिकोंको बुलाया और उनसे एकान्तमें कहा--'देखो, आज रातमें प्रह्लद जब गाढ़ी नींदमें सो जाय, उस समय उस दुष्टको भयंकर नागपाशोंद्वारा खूब कसकर बाँध दो और बीच समुद्रमें फेक आओ'॥ २४--२९१/२॥

English

f| irt %3T: TOfttaTrimil

अध्याय ४१

श्लोक 9

चिन्ता जाता महीपाल विरिञ्चेः पद्मजन्मनः किं करोमि कथं दैत्यस् तपसो विनिवर्तते

cintā jātā mahīpāla viriñceḥ padmajanmanaḥ kiṃ karomi kathaṃ daityas tapaso vinivartate

हिन्दी अर्थ

उसकी आज्ञा शिरोधार्य करके उन हैत्योने प्रह्लादजीके पास जाकर उन्हें देखा। वे रात्रिके ही प्रेमी थे (क्योंकि रातमें ही उन्हें ध्यान लगानेकी सुविधा रहती थी) । प्रह्मदजी समाधिमें स्थित होकर जाग रहे थे, फिर भी खूब सोये

English

Cle(|Rct ^ SRI *fl«4 ■fepsf cl I'M cl cPt:l tWlTO 'QTOTPT TOlpM'ctT:l|^ll

अध्याय ४१

श्लोक 10

इति चिन्ताकुलस्यैव ब्रह्मणो ऽन्गसमुद्भवः प्रणम्य प्राह भूपाल नारदो मुनिसत्तमः

iti cintākulasyaiva brahmaṇo 'ngasamudbhavaḥ praṇamya prāha bhūpāla nārado munisattamaḥ

हिन्दी अर्थ

हुएके समान स्थित थे। उन्होंने राग और लोभ आदिके महान् बन्धनोंको काट डाला था, तो भी उन महात्मा प्रमदको निशाचरोंने तुच्छ नागपाशोंसे बाँध दिया। जिनकी ध्वजामें साक्षात् गरुडजी विराजमान हैं, उन भगवानूके भक्त प्रह्मदको उन मूर्खोने सपाँद्वारा बाँधा और जलशायीके प्रियजनको ले जाकर जलराशि समुद्रमें डाला। तदनन्तर उन बली हैत्योंने प्रह्मादके ऊपर पर्वतकी चट्टानें रख दीं और तुरंत ही जाकर राजा हिरण्यकशिपुको यह प्रिय

English

Sri Markandeya said- Long long ago, the giant Hiranyakasipu once set out to the forest in order to observe penance. The earthquake and burning event took place that time. Having seen those omens his benevolent and well wisher near and dear ones, friends and servants forbade him

अध्याय ४१

श्लोक 11

किमर्थं खिद्यते तात नारायणपरायण येषाम् मनसि गोविन्दस् ते वै नार्हन्ति शोचितुम्

kimarthaṃ khidyate tāta nārāyaṇaparāyaṇa yeṣām manasi govindas te vai nārhanti śocitum

हिन्दी अर्थ

संवाद कह सुनाया। उसे सुनकर उस हैत्यराजने भी उन सबका सम्मान किया॥ ३०-२३३५, ॥

English

When all of us do everything voluntarily and arbitrarily then what should be the purpose for the worship. These penances are only for those whose wishes remain incomplete.

अध्याय ४१

श्लोक 12

अहं तं वारयिष्यामि तप्यन्तं दितिनन्दनम् नारायणो जगत्स्वामी मतिं मे संप्रदास्यति

ahaṃ taṃ vārayiṣyāmi tapyantaṃ ditinandanam nārāyaṇo jagatsvāmī matiṃ me saṃpradāsyati

हिन्दी अर्थ

अथ ब्रह्मामृताम्भोधिमये स्वस्मिन् स्थिते मुनौ ध्यानेन विष्णुभूतं तं भगवान् वरुणालयः

English

pci -^Hpioilsftr p^Tt%r:ih9ii pit: fitful: qf^cT:i

अध्याय ४१

श्लोक 13

इत्य् उक्त्वानम्य पितरं वासुदेवं हृदि स्मरन् प्रयातः पर्वतेनैव सार्धं स मुनिपुंगवः

ity uktvānamya pitaraṃ vāsudevaṃ hṛdi smaran prayātaḥ parvatenaiva sārdhaṃ sa munipuṃgavaḥ

हिन्दी अर्थ

अथाबभाषे प्रह्लादं गम्भीरध्वनिरर्णवः

English

rTFar ddoq-innw rPT:

अध्याय ४१

श्लोक 14

कलविङ्कौ तु तौ भूत्वा कैलाशं पर्वतोत्तमम् यत्रास्ते दितिजश्रेष्ठो द्वित्रैर् मित्रैः परीवृतः

kalaviṅkau tu tau bhūtvā kailāśaṃ parvatottamam yatrāste ditijaśreṣṭho dvitrair mitraiḥ parīvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रह्णाद भगवद्भक्त पुण्यात्मन्नर्णवोऽस्म्यहम् उद्वीक्ष्य सहसा देवं तं नत्वाऽऽहासुरात्मजः। 'कदाऽऽगतं भगवता तमथाम्बुधिरब्रवीत्

English

1%RTT 'jtTcfT TTiPW TOi|3R:l

अध्याय ४१

श्लोक 15

कृतस्नानो मुनिस् तत्र वृक्षशाखासमाश्रितः शृण्वतस् तस्य दैत्यस्य प्राह गम्भीरया गिरा

kṛtasnāno munis tatra vṛkṣaśākhāsamāśritaḥ śṛṇvatas tasya daityasya prāha gambhīrayā girā

हिन्दी अर्थ

बद्धस्त्वमहिभिहैत्यैर्मयि क्लिप्तोऽद्य वैष्णव

English

TO PT? SJPIH hPKRPl:ll*o II

अध्याय ४१

श्लोक 16

नमो नारायणायेति पुनः पुनर् उदारधीः त्रिवारं प्रजपित्वा वै नारदो मौनम् आश्रितः

namo nārāyaṇāyeti punaḥ punar udāradhīḥ trivāraṃ prajapitvā vai nārado maunam āśritaḥ

हिन्दी अर्थ

यद्यप्येतैर्न ते कृत्यं रलैरदास्याम्यथाप्यहम्। दीपान्निवेदयत्येव भास्करस्यापि भक्तिमान् बीच समुद्रमें पडे हुए प्रह्मदको भगवानूके तेजसे दूसरे बडवानलकी भाँति प्रज्वलित देख अत्यन्त भयके कारण ग्राहोंने उन्हें दूरसे ही. त्याग दिया । प्रह्मद भी अपनेसे अभिन्न चिदानन्दमय समुद्र (परमेश्वर)-में समाहित

English

That notorious and intoxicated monster went to the peak of Kailas'a mountain without putting an ear to the suggestions given by his well wishers. He started doing very tough penance. Brahma, who was born from the lotus womb, became worried owing to that reason. He began to think - "O, what should I do now? How can that monster be precluded from doing the penance? O king, the hermit Narada came there just then and he said after saluting

अध्याय ४१

श्लोक 17

तच् छ्रुत्वा वचनं तस्य कलविङ्कस्य सादरम् हिरण्यकशिपुर् दैत्यः क्रुद्धश् चापं समाददे

tac chrutvā vacanaṃ tasya kalaviṅkasya sādaram hiraṇyakaśipur daityaḥ kruddhaś cāpaṃ samādade

हिन्दी अर्थ

होनेके कारण यह न जान सके कि 'मैं बाँधकर खारे पानीके सागरमें डाल दिया गया हूँ।' मुनि (प्रह्लाद) जब ब्रह्मानन्दामृतके समुद्ररूप अपने आत्मामें स्थित हो गये, उस समय समुद्र इस प्रकार क्षुब्ध हो उठा, मानो उसमें

English

feqsf cTTcT PTTRpimTRTUTI

अध्याय ४१

श्लोक 18

बाणं धनुषि संधाय यावन् मुञ्चति तौ प्रति तावद् उड्डीय तौ भूप गतौ नारदपर्वतौ

bāṇaṃ dhanuṣi saṃdhāya yāvan muñcati tau prati tāvad uḍḍīya tau bhūpa gatau nāradaparvatau

हिन्दी अर्थ

दूसरे महासागरका प्रवेश हो गया हो। फिर समुद्रको लहरें प्रह्मदको धीरे-धीरे कठिनाईसे ठेलकर उस नौकारहित सागरके तटकी ओर ले गयीं-ठीक उसी प्रकार, जैसे ज्ञानी गुरुके वचन क्लेशोंका उन्मूलन करके शिष्यको भवसागरसे पार पहुँचा देते हैं। ध्यानके द्वारा विष्णुस्वरूप हुए उन प्रह्मदजीको तीरपर पहुँचाकर भगवान् वरुणालय (समुद्र) बहुत-से रत्न ले उनका दर्शन करनेके लिये आये! इतनेमें ही भगवांनूँकी आज्ञा पाकर सर्पभक्षी

English

w trcftr PifcK^ % TTfftr ^rg^ii wi 3 i? it ainffenfu <P 2 rt ferftPRR-q i

अध्याय ४१

श्लोक 19

सो ऽपि क्रोधपरीताङ्गो हिरण्यकशिपुस् तदा त्यक्त्वा तम् आश्रमं भूयो नगरं स्वं महीपते

so 'pi krodhaparītāṅgo hiraṇyakaśipus tadā tyaktvā tam āśramaṃ bhūyo nagaraṃ svaṃ mahīpate

हिन्दी अर्थ

गरुडजी वहाँ आ पहुँचे और बन्धनभूत सपाँको अत्यन्त

English

TRiqurr -RIcWIMl pf? ^ W^Rlidll^ll

अध्याय ४१

श्लोक 20

तस्यापि भार्या सुश्रोणी कयाधूर् नाम नामतः तदा रजस्वला भूत्वा स्नाताभूद् दैवयोगतः

tasyāpi bhāryā suśroṇī kayādhūr nāma nāmataḥ tadā rajasvalā bhūtvā snātābhūd daivayogataḥ

हिन्दी अर्थ

हर्षपूर्वक खाकर चले गये॥ ३४--३९'/२॥ समाधिनिष्ठ भगवद्भक्त प्रह्मदको प्रणाम करके यों बोला-

English

Narada said- O father, you are exclusively devoted to god Narayana and there should be no cause in existence for anxiety for you. One should not worry when god Govind resides in his heart. I will do away the cause of penance for which that monster has been intended. May god

अध्याय ४१

श्लोक 21

रात्राव् एकान्तसमये तया पृष्टः स दैत्यराट् स्वामिन् यदा तपश्चर्यां कर्तुं गेहाद् वनं गतः

rātrāv ekāntasamaye tayā pṛṣṭaḥ sa daityarāṭ svāmin yadā tapaścaryāṃ kartuṃ gehād vanaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

आये हुए मुझ प्रार्थीको :अपने नेत्रोद्वारा देखकर पवित्र कीजिये।' समुद्रके ये वचन सुनकर भगवानूके प्रिय भक्त महात्मा असुर-नन्दन प्रह्मदने सहसा उनकी ओर देखकर प्रणाम किया और कहा-- श्रीमान् कब पधारे ?'

English

Narayana give me discretion and trick sufficient therefore.

अध्याय ४१

श्लोक 22

तदा त्वयोक्तं वर्षाणाम् अयुतं मे तपस् त्व् इदम् तत् किमर्थं महाराज सांप्रतं त्यक्तवान् व्रतम्

tadā tvayoktaṃ varṣāṇām ayutaṃ me tapas tv idam tat kimarthaṃ mahārāja sāṃprataṃ tyaktavān vratam

हिन्दी अर्थ

तब उनसे समुद्रने कहा-- ॥ ४०--४३ ॥ “योगिन्! आपको यह बात ज्ञात नहीं है, असुरोंने आपका बड़ा अपराध किया है वैष्णव! आपको साँपोंसे बाँधकर हैत्याने आज मेरे भीतर फेंक दिया; तब मैंने. तुरंत ही आपको किनारे लगाया और उन साँपोंको

English

S^ciissmzr ftcR cii^ci wcfi JRffiT: TTT^ TT hPlPfc|:ll^ll

अध्याय ४१

श्लोक 23

तथ्यं कथय मे नाथ स्नेहात् पृच्छामि दैत्यप शृणु चार्वङ्गि मे तथ्यां वाचं व्रतविनाशिनीम्

tathyaṃ kathaya me nātha snehāt pṛcchāmi daityapa śṛṇu cārvaṅgi me tathyāṃ vācaṃ vratavināśinīm

हिन्दी अर्थ

अभी-अभी महात्मा गरुडजी भक्षण करके गये हैं महात्मन्! मैं सत्सङ्गका अभिलाषी हूँ, आप मुझपर अनुग्रह करें और इन रब्नोंको भेंटरूपमें स्वीकार करें। मेरे लिये आप भगवान् विष्णुके समान ही पूज्य

English

f^7T31^r PftfiTilirsil

अध्याय ४१

श्लोक 24

क्रोधस्यातीव जननीं देवानां मुदवर्धनीम् कैलासशिखरे देवि महदानन्दकानने

krodhasyātīva jananīṃ devānāṃ mudavardhanīm kailāsaśikhare devi mahadānandakānane

हिन्दी अर्थ

हैं। यद्यपि आपको इन रत्नोंकी कोई आवश्यकता नहीं है, तथापि मैं तो इन्हें आपको दूँगा ही; क्योंकि भगवान् सूर्यका भक्त उन्हें दीप निवेदन करता ही है। त्वमापत्स्वपि घोरासु विष्णुनैव हि रक्षितः। त्वादृशा निर्मलात्मानो न सन्ति बहवोऽर्कवत्

English

^JuyrfRTRT PI? TTwftT^IT fTRTIIWI 4Mt4Kli|afU^fd tr: TR^Rertu fpeJlt jrafetr i pfaprfsRT: 11 ^ 11 cfc^tdT clcH 1TRT TTfiRHJ

अध्याय ४१

श्लोक 25

व्याहरन्तौ शुभां वाणीं नमो नारायणेति च वारद्वयं त्रयं चेति व्याहृतं वचनं शुभे

vyāharantau śubhāṃ vāṇīṃ namo nārāyaṇeti ca vāradvayaṃ trayaṃ ceti vyāhṛtaṃ vacanaṃ śubhe

हिन्दी अर्थ

त्वय्येवैकार्णवीभूते शेते किल महात्मनि

English

f?rmraf%gc^r: tph^ii^ii

अध्याय ४१

श्लोक 26

तेन मे मनसि क्रोधो जातो ऽतीव वरानने कोदण्डे शरम् आधाय यावन् मुञ्चामि भामिनि

tena me manasi krodho jāto 'tīva varānane kodaṇḍe śaram ādhāya yāvan muñcāmi bhāmini

हिन्दी अर्थ

गते नदीन्द्रे स्थित्वैको हरि रात्रौ स हैत्यजः। भक्त्यास्तौदिति मन्वानस्तददर्शनमसम्भवम् बैराग्यवह्विशिखया परिताप्य चित्तम्।

English

cfint ggfw wp tfl pftn

अध्याय ४१

श्लोक 27

तावत् तौ पक्षिणौ भीतौ गतौ देशान्तरं त्व् अहम् त्यक्त्वा व्रतं समायातो भाविकार्यबलेन वै

tāvat tau pakṣiṇau bhītau gatau deśāntaraṃ tv aham tyaktvā vrataṃ samāyāto bhāvikāryabalena vai

हिन्दी अर्थ

धीराः सहैव स कथं मम गोचरः स्यात्

English

Wtm mb HR^dhl ?<£ n wtsfir ffimftmffr fiRPPgrfsTPWi dNRdT WPTSR nmTrrtW WtHrmWII

अध्याय ४१

श्लोक 28

इत्य् उच्यमाने वचने वीर्यद्रावो ऽभवत् तदा ऋतुकाले तु संप्राप्ते जातो गर्भस् तदैव हि

ity ucyamāne vacane vīryadrāvo 'bhavat tadā ṛtukāle tu saṃprāpte jāto garbhas tadaiva hi

हिन्दी अर्थ

प्रह्मदजीका हैत्यपुत्रोंको उपदेश देना घोर आपत्तियॉमें भी भगवान् विष्णुने ही आपकी रक्षा की है। सूर्यकी भाँति आप-जैसे शुद्धचित्त महात्मा संसारमें अधिक नहीं हैं। बहुत क्या कहूँ? आज मैं कृतार्थ हो गया; क्योंकि आज मुझे आपके साथ स्थित

English

Markandeya said- The great hermit Narada, then saluted him and he departed from there with Parvata hermit and the name of Vasudeva in the heart. Both of them turn their body as that of Kalavinka bird and fled to the holy Kailasa. Hiranyakas'ipu was seated on penance there in the company of his friends. The hermit Narada took a dip there and sat on the branch of a tree. He began to recite the holy names of gods so loud as the monster could listen. After reciting "Orii Namo Narayanaya" thrice, he kept a mum. The wicked Hiranyakasipu aggrieved at this and shot an arrow with an intention to kill those birds. Anyhow they fled to another tree. Assuming it as an omen, he at once left that place and came back to his palace.

अध्याय ४१

श्लोक 29

पुनः प्रवर्धमानस्य गर्भे गर्भस्य धीमतः नारदस्योपदेशेन वैष्णवः समजायत

punaḥ pravardhamānasya garbhe garbhasya dhīmataḥ nāradasyopadeśena vaiṣṇavaḥ samajāyata

हिन्दी अर्थ

होनेका सौभाग्य प्राप्त हुआ। इस समय क्षणभर भी जो आपके साथ बातचीत कर रहा हूँ, इससे प्राप्त होनेवाले "फलकी उपमा मैं कहीं नहीं देखता'॥ ४४--४९॥ इस प्रकार समुद्रने साक्षात् भगवान् लक्ष्मीपतिके

English

cHPlfp Wlf fSTtnft 'cfRiyqk quR; I W?T MPTtfl TTTctr5^PthW:IRoil

अध्याय ४१

श्लोक 30

तद् अग्रे कथयिष्यामि भूप श्रद्धापरो भव तस्य सूनुर् अभुद् भक्तः प्रह्लादो जन्मवैष्णवः

tad agre kathayiṣyāmi bhūpa śraddhāparo bhava tasya sūnur abhud bhaktaḥ prahlādo janmavaiṣṇavaḥ

हिन्दी अर्थ

माहात्म्यसूचक वचनोंद्वार जब उनकी स्तुति की, तब भगवानूके प्रिय भक्त प्रह्मदजीको बडी लज्जा हुई और हर्ष भी। स्नेही प्रह्मादने समुद्रके दिये हुए रत्न ग्रहणकर उनसे कहा-- महात्मन्! आप विशेष धन्यवादके पात्र हैं; क्योंकि भगवान् आपके ही भीतर शयन करते हैं। यह प्रसिद्ध है कि जगन्मय प्रभु प्रलयकालमें भी सम्पूर्ण जगतूको अपनेमें लीन करके एकार्णवरूपमें स्थित आप महात्मा महासागरमें ही शयन करते हैं। समुद्र! मैं इन स्थूल नेत्रोंसे भगवान्

English

toi^csw qm <m r t^mei

अध्याय ४१

श्लोक 31

सो ऽवर्धतासुरकुले निर्मलो मलिनाश्रये यथा कलौ हरेर् भक्तिः पाशसंसारमोचनी

so 'vardhatāsurakule nirmalo malināśraye yathā kalau harer bhaktiḥ pāśasaṃsāramocanī

हिन्दी अर्थ

जगन्नाथका दर्शन करना चाहता हूँ। आप धन्य हैं; क्योंकि सदा भगवानका दर्शन करते रहते हैं। कृपया मुझे भी उनके दर्शनका उपाय बताइये'

English

'dUViTirt cRjf ^T§?T RTT:II? *11

अध्याय ४१

श्लोक 32

स वर्धमानो विरराज बालैः सह त्रयीनाथपदेषु भक्त्या बालो ऽल्पदेहो महतीं महात्मा विस्तारयन् भाति स विष्णुभक्तिम्

sa vardhamāno virarāja bālaiḥ saha trayīnāthapadeṣu bhaktyā bālo 'lpadeho mahatīṃ mahātmā vistārayan bhāti sa viṣṇubhaktim

हिन्दी अर्थ

यों कहकर प्रह्लादजी समुद्रके चरणोंपर गिर पड़े। तब समुद्रने उनको शीघ्र ही उठाकर कहा--' योगीन्द्र! आप तो सदा ही अपने हृदयमें भगवानका दर्शन करते हैं; तथापि यदि इन नेत्रोंसे भी देखना चाहते हैं तो उन भक्तवत्सल भगवानका स्तवन कौजिये।' यों कहकर समुद्रदेव अपने जलमें प्रविष्ट हो गये

English

tTTT retell CRT yqfcrrmu<i ^

अध्याय ४१

श्लोक 33

यथा चतुर्थं युगम् आप्तधर्म कामार्थमोक्षं किल कीर्तिदं हि स बाललीलासु सहान्यडिम्भैः प्रहेलिकाक्रीडनकेषु नित्यम्

yathā caturthaṃ yugam āptadharma kāmārthamokṣaṃ kila kīrtidaṃ hi sa bālalīlāsu sahānyaḍimbhaiḥ prahelikākrīḍanakeṣu nityam

हिन्दी अर्थ

समुद्रके चले जानेपर हैत्यनन्दन प्रह्मादजी रात्रिमें वहाँ अकेले ही रहकर भगवानूके दर्शनको एक असम्भव कार्य मानते हुए भक्तिपूर्वक श्रीहरिकी स्तुति करने लगे

English

dfeiRsf RgNM W5RT ri|<WcJKMqjI^ ^ II

अध्याय ४१

श्लोक 34

कथाप्रसङ्गेषु च कृष्णम् एव प्रोवाच यस्मात् स हि तत्स्वभावः इत्थं शिशुत्वे ऽपि विचित्रकारी व्यवर्धतेशस्मरणामृताशः

kathāprasaṅgeṣu ca kṛṣṇam eva provāca yasmāt sa hi tatsvabhāvaḥ itthaṃ śiśutve 'pi vicitrakārī vyavardhateśasmaraṇāmṛtāśaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रह्मदजी बोले धीर पुरुष जिनके दर्शनकी योग्यता प्राप्त करनेके लिये सदा ही सैकड़ों वेदान्त-वाक्यरूप वायुद्वारा अत्यन्त बढ़ी हुई वैराग्यरूप अग्निकी ज्चालासे अपने चित्तको तपाकर भलीभाँति शुद्ध किया करते हैं, वे भगवान् विष्णु भला, मेरे दृष्टिपथमें कैसे आ सकते हैं। एकके ऊपर एकके क्रमसे ऊपर-ऊपर जिनका आवरण पड़ा हुआ है-ऐसे मात्सर्य, क्रोध, काम, लोभ, मोह, मद आदि छः सुदृढ़ बन्धनोंसे भलीभाँति बँधा हुआ मेरा मन

English

iw grera ^ qra t^r^iFr ^nri

अध्याय ४१

श्लोक 35

तं पद्मवक्त्रं दैत्येन्द्रः कदाचित् स्त्रीवृतः खलः बालं गुरुगृहायातं ददर्श स्वायतेक्षणम्

taṃ padmavaktraṃ daityendraḥ kadācit strīvṛtaḥ khalaḥ bālaṃ gurugṛhāyātaṃ dadarśa svāyatekṣaṇam

हिन्दी अर्थ

अंधा (विवेकशून्य) हो रहा है। कहाँ भगवान् श्रीहरि और कहाँ मैं! भय उपस्थित होनेपर उसकी शान्तिके लिये क्षीरसागरके तटपर जाकर ब्रह्मादि देवता उत्तम रीतिसे स्तवन करते हुए किसी प्रकार जिनका दर्शन कर पाते

English

Eventually his queen Kayadhu has that time completed the cycle of her instant menstruation. She asked her husband at night - "O darling, you had said at the time of departure to forest that your penance will run as long as ten thousand years. Whey then you have abandoned that resolution so quickly? O beloved husband, I pray you tell the factual reason behind such a

अध्याय ४१

श्लोक 36

गृहीत्वा तु करे पुत्रं पट्टिका या सुशोभना मूर्ध्नि चक्राङ्किता पट्टी कृष्णनामाङ्कितादरात्

gṛhītvā tu kare putraṃ paṭṭikā yā suśobhanā mūrdhni cakrāṅkitā paṭṭī kṛṣṇanāmāṅkitādarāt

हिन्दी अर्थ

हैं, उन्हीं भगवानूके दर्शनकी मुझ-जैसा हैत्य आशा करे- यह कैसा आश्चर्य है! स मन्यमानस्तदनापतिकातरः।

English

■gnj grejff• *r risqf cfm t^HWI'dld RRTT ggprr R<cT«£4)*II

अध्याय ४१

श्लोक 37

तम् आहूय मुदाविष्टो लालयन् प्राह पुत्रकम् पुत्र ते जननी नित्यं सुधीर् मे त्वा प्रशंसति

tam āhūya mudāviṣṭo lālayan prāha putrakam putra te jananī nityaṃ sudhīr me tvā praśaṃsati

हिन्दी अर्थ

ततश्चिरेण प्रह्लादः सम्मुखोन्मीलितेक्षणः। आलुलोके जगन्नाथं विस्मयाविष्टचेतसा

English

ori^rtt tgm gmT rtt quiquifg rn srrftr -^i i ^ m i TTR ^ mPR thlql ^TRTtSWtg' ckm^I cRlgtrl ^nRTsmr gicptp*ufa diced! Rlui ufll ^TRTT

अध्याय ४१

श्लोक 38

अथ तद् वद यत् किंचिद् गुरुवेश्मनि शिक्षितम् विचार्यानन्दजननं सम्यग् आयाति तद् वद

atha tad vada yat kiṃcid guruveśmani śikṣitam vicāryānandajananaṃ samyag āyāti tad vada

हिन्दी अर्थ

तमथाभयहस्तेन गदाशङ्खारिधृक् प्रभुः। गृहीत्वा स्थापयामास प्रह्मादं स दयानिधिः कराब्जस्पर्शनाह्णादगलदश्रुं सवेपथुम्। भूयोऽथाह्वादयन् स्वामी तं जगादेति सान्त्वयन्

English

tgcRcd sRT TUTRmit 'UTWcRpJdRR ^1IRV3It

अध्याय ४१

श्लोक 39

अथाह पितरं हर्षात् प्रह्लादो जन्मवैष्णवः गोविन्दं त्रिजगद्वन्द्यं प्रभुं नत्वा ब्रवीमि ते

athāha pitaraṃ harṣāt prahlādo janmavaiṣṇavaḥ govindaṃ trijagadvandyaṃ prabhuṃ natvā bravīmi te

हिन्दी अर्थ

राजन्! इस प्रकार अपनेको भगवानका दर्शन पानेके योग्य न मानते हुए प्रह्मादजी उनकी अप्राप्तिके दुःखसे कातर हो उठे। उनका चित्त उद्वेग और अनुतापके समुद्रमें डूब गया। वे नेत्रोंसे ऑसुओंकी धारा बहाते हुए मूच्छित

English

Hiranyakasipu said- O beloved, listen to the facts that I am going to tell you. It was for increasing my puzzles and the pleasure of the gods. Two birds came at the holy peak of Kailasa in They recited the holy hymn - "Om Namo Narayanaya". They recited thrice that very hymn. O beautiful queen, I was aggrieved at listening to the same but as I could shoot them, they fled elsewhere. Assuming it the preponderance of probability, I left that place at once and came back to the palace.

अध्याय ४१

श्लोक 40

इति शत्रोः स्तवं श्रुत्वा पुत्रोक्तं स्त्रीवृतः खलः क्रुद्धो ऽपि तं वञ्चयितुं जहासोच्चैः प्रहृष्टवत्

iti śatroḥ stavaṃ śrutvā putroktaṃ strīvṛtaḥ khalaḥ kruddho 'pi taṃ vañcayituṃ jahāsoccaiḥ prahṛṣṭavat

हिन्दी अर्थ

होकर गिर पड़े। भूप! फिर तो क्षणभरमें ही भक्तजनोंके एकमात्र प्रियतम सर्वव्यापी कृपानिधान भगवान् विष्णु सुन्दर चतुर्भुज रूप धारणकर दुःखी प्रह्मदको अमृतके समान सुखद स्पर्शवाली अपनी भुजाओंसे उठाकर गोदमें लगाते हुए वहाँ प्रकट हो गये

English

TfT: JravfRTW eftm:l

अध्याय ४१

श्लोक 41

आलिङ्ग्य तनयं प्राह शृणु बाल हितं वचः राम गोविन्द कृष्णेति विष्णो माधव श्रीपते

āliṅgya tanayaṃ prāha śṛṇu bāla hitaṃ vacaḥ rāma govinda kṛṣṇeti viṣṇo mādhava śrīpate

हिन्दी अर्थ

उनके अङ्गस्मर्शसे होशमें आनेपर प्रह्मादने सहसा नेत्र खोलकर भगवानको देखा। उनका मुख प्रसन्न था। नेत्र 'कमलके समान सुन्दर और विशाल थे। भुजाएँ बड़ी- बड़ी थीं और शरीर यमुनाजलके समान श्याम था। वे

English

HK<h4|Hc$H gwTcT: TWIRIdll^ll cttr gwfwrftr ■Jjq snjnrit rsti W aiVIRRKRWdlll? ?ll

अध्याय ४१

श्लोक 42

एवं वदन्ति ये सर्वे ते पुत्र मम वैरिणः शासितास् तु मयेदानीं त्वयेदं क्व श्रुतं वचः

evaṃ vadanti ye sarve te putra mama vairiṇaḥ śāsitās tu mayedānīṃ tvayedaṃ kva śrutaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

चक्र और पद्य आदि सुन्दर चिहोंसे पहचाने जा रहे थे। इस प्रकार अपनेको अङ्कमें लगाये हुए भगवानको खड़ा देख प्रह्णाद भय, विस्मय और हर्षसे काँप उठे, वे इस घटनाको स्वप्र ही समझते हुए सोचने लगे--' अहा! स्वप्रमें भी मुझे पूर्णकाम भगवानका दर्शन तो मिल गया।' यह सोचकर उनका चित्त हर्षके महासागरमें गोता लगाने लगा और वे पुनः स्वरूपानन्दमयी मूर्च्छको प्राप्त हो गये। तब अपने भक्तोंके एकमात्र बन्धु भगवान् पृथ्वीपर ही

English

fdTdKRH, fa«JpifedR I1 3 ?

अध्याय ४१

श्लोक 43

पितुर् वचनम् आकर्ण्य धीमान् अभयसंयुतः प्रह्लादः प्राह हे आर्य मैवं ब्रूयाः कदाचन

pitur vacanam ākarṇya dhīmān abhayasaṃyutaḥ prahlādaḥ prāha he ārya maivaṃ brūyāḥ kadācana

हिन्दी अर्थ

बैठ गये और पाणिपल्लवसे धीरे-धीरे उन्हें हिलाने लगे। स्नेहमयी माताकी भाँति प्रह्मदके गात्रका स्पर्श करते हुए उन्हें बार-बार छातीसे लगाने लगे

English

w cijjsf -grrara spf- chun«}Ri^ fert %i TT dldvrlHI^ ygl-qfecft:

अध्याय ४१

श्लोक 44

सर्वैश्वर्यप्रदं मन्त्रं धर्मादिपरिवर्धनम् कृष्णेति यो नरो ब्रूयात् सो ऽभयं विन्दते पदम्

sarvaiśvaryapradaṃ mantraṃ dharmādiparivardhanam kṛṣṇeti yo naro brūyāt so 'bhayaṃ vindate padam

हिन्दी अर्थ

कुछ देरके बाद प्रह्मदने भगवानके सामने आँखें खोलकर विस्मितचित्तसे उन जगदीश्वरको देखा। फिर बहुत देरके बाद अपनेको भगवान् लक्ष्मीपतिकी गोदमें सोया हुआ अनुभवकर वे भय और आवेगसे युक्त हो सहसा उठ गये तथा “भगवन्! प्रसन्न होइये' यों बार-बार कहते हुए उन्हे साष्टाङ्ग प्रणाम करनेके लिये पृथ्वीपर गिर पड़े। बहुज्ञ होनेपर भी उन्हें उस समय घबराहटके कारण अन्य स्तुतिवाक्योंका स्मरण न हुआ। तब गदां, शङ्ख और चक्र

English

ITtgra C4<dilrh % drtctRiccI

अध्याय ४१

श्लोक 45

कृष्णनिन्दासमुत्थस्य अघस्यान्तो न विद्यते राम माधव कृष्णेति स्मर भक्त्यात्मशुद्धये

kṛṣṇanindāsamutthasya aghasyānto na vidyate rāma mādhava kṛṣṇeti smara bhaktyātmaśuddhaye

हिन्दी अर्थ

धारण करनेवाले 'दयानिधि भगवानूने प्रहादको अपने भक्तभयहारी हाथसे पकड़कर खड़ा किया भगवानके कर- कमलोंका स्पर्श होनेसे अत्यन्त आनन्दके आँसू बहाते और काँपते हुए प्रहादको और अधिक आनन्द देनेके

English

Markandeya said- The above conversation was going on when both were enjoying intercourse and Hiranyakasipu's semen discharged just when he was reciting the hymn. It was established in the womb with the queen being it the material time. Owing to the preaching of Narada, a Visnu devoted son took his birth. O king, I will tell you the contextual matter very first. That son of Hiranyakasipu, Prahlada by name was a devotee to god Visnu since birth. As the devotion for Srihari increases incessantly even in the harsh and maia-fides of Kali era, Prahlada in that dynasty of monsters started growing up with the run of time. His devotion for god Visnu was also increasing day by day. In spite of the child body, the heart of Prahlada was so great as it became the source of inspiration for all as the fourth era (Kaliyuga) (in spite of least importance compared to the other three eras) renders the Dharma, Artha, Kama and Moksa to the devotees and extends the fame. Prahlada used to discuss god Visnu while playing, conversation, riddle saying and recreating with the dolls etc., with other boys of his age. His nature was godly and this has instilled his senses. Thus, Prahlada, performer of excellent deeds in the childhood gradually developed with sipping the nectar of the holy names of the god.

अध्याय ४१

श्लोक 46

गुरवे ऽपि ब्रवीम्य् एतद् यतो हितकरं परम् शरणं व्रज सर्वेशं सर्वपापक्षयंकरम्

gurave 'pi bravīmy etad yato hitakaraṃ param śaraṇaṃ vraja sarveśaṃ sarvapāpakṣayaṃkaram

हिन्दी अर्थ

लिये प्रभुने उन्हें सान्त्वना देते हुए कहा॥ ६६--७०॥ प्रह्मादजीका देत्यपुत्रोको उपदेश देना

English

t tpjcRgjt ^5; T%TT: TsTcT: I

अध्याय ४१

श्लोक 47

अथाह प्रकटक्रोधः सुरारिर् भर्त्सयन् सुतम् केनायं बालको नीतो दशाम् एतां सुमध्यमाम्

athāha prakaṭakrodhaḥ surārir bhartsayan sutam kenāyaṃ bālako nīto daśām etāṃ sumadhyamām

हिन्दी अर्थ

“वत्स! मेरे प्रति गौरव-बुद्धिसे होनेवाले इस भय

English

Tjfterr xp hfetsr tf pmn <f>HJMI41%1l<^lciM^II

अध्याय ४१

श्लोक 48

धिग् धिग् हाहेति दुष्पुत्र किं मे कृतम् अघं महत् याहि याहि दुराचार पापिष्ठ पुरुषाधम उक्त्वेति परितो वीक्ष्य पुनर् आह शिशोर् गुरुम्

dhig dhig hāheti duṣputra kiṃ me kṛtam aghaṃ mahat yāhi yāhi durācāra pāpiṣṭha puruṣādhama uktveti parito vīkṣya punar āha śiśor gurum

हिन्दी अर्थ

नैवं प्रियो मे भक्तेषु स्वाधीनप्रणयी भव॥ ७१ और घबराहटको त्याग दो। मेरे भक्तोमें तुम्हारे समान नित्यं सम्पूर्णकामस्य जन्मानि विविधानि मे। भक्तसर्वेष्टदानाय तस्मात् किं ते प्रियं वद

English

Jit ^ 'jFPTt ftcy TrsrhJ Mvi-hHuI^VSII 3tst rUS fyiffrF(l

अध्याय ४१

श्लोक 49

बुद्ध्वा चानीयतां दैत्यैः क्रूरैः क्रूरपराक्रमैः इति श्रुत्वा ततो दैत्यास् तम् आनीय न्यवेदयन् धीमान् ऊचे खलं भूपं देवान्तक परीक्षताम्

buddhvā cānīyatāṃ daityaiḥ krūraiḥ krūraparākramaiḥ iti śrutvā tato daityās tam ānīya nyavedayan dhīmān ūce khalaṃ bhūpaṃ devāntaka parīkṣatām

हिन्दी अर्थ

अथ व्यजिज्ञपद्विष्णुं प्रह्मदः प्राञ्जलिन॑मन्। सलौल्यमुत्फुल्लदृशा पश्यन्नेवं च तन्मुखम्

English

One day, Hiranyakasipu saw his son who had just come from the school (Gurukula). He was surrounded by a number of women at that time. He saw that Prahlada had large eyes and a slate was in his hand. A mark of discus was made at a corner of that slate and the name of Sri Krs na was written beautifully. He became glad and called Prahlada near him. He kissed him and said- O son, your wise mother appreciates you. Hence, tell me all that you have learned from your teacher. Firstly, think properly and make me to listen to your interesting lesson which has been duly

अध्याय ४१

श्लोक 50

लीलयैव जितं देव त्रैलोक्यं निखिलं त्वया असकृन् न हि रोषेण किं क्रुद्धस्याल्पके मयि

līlayaiva jitaṃ deva trailokyaṃ nikhilaṃ tvayā asakṛn na hi roṣeṇa kiṃ kruddhasyālpake mayi

हिन्दी अर्थ

नाप्ययं वरदानाय कालो नैष प्रसीद मे। त्वददर्शनामृतास्वादादन्तरात्मा न तृप्यति ब्रह्मादिदेवैुर्लक्ष्यं त्वामेव पश्यतः प्रभो। तृप्ति नेष्यति मे चित्तं कल्पायुतशतैरपि

English

Tfrfg^ ferrrgFsr inf ^ ictfa th 13 11 'yrat: TsRT: I

अध्याय ४१

श्लोक 51

इति सामवचः श्रुत्वा द्विजोक्तं प्राह दैत्यराट् विष्णुस्तवं मम सुतं पाप बालम् अपीपठः

iti sāmavacaḥ śrutvā dvijoktaṃ prāha daityarāṭ viṣṇustavaṃ mama sutaṃ pāpa bālam apīpaṭhaḥ

हिन्दी अर्थ

योजयन् मोक्षलक्ष्म्यैव तं जगाद जगत्पतिः। सत्यं महर्शनादन्यद् वत्स नैवास्ति ते प्रियम्

English

TT 3T?RTf5sh triWTII^oll TFF(lfd^>UJtf?! f^Tt #CRTIl*5!ll

अध्याय ४१

श्लोक 52

उक्त्वेति तनयं प्राह राजा साम्नामलं सुतम् ममात्मजस्य किं जाड्यां तव चैतद् द्विजैः कृतम्

uktveti tanayaṃ prāha rājā sāmnāmalaṃ sutam mamātmajasya kiṃ jāḍyāṃ tava caitad dvijaiḥ kṛtam

हिन्दी अर्थ

प्रह्मादोऽथाब्रवीद्धीमान् देव जन्मान्तरेष्वपि वरानन्यांश्च वरय धीमन् हैत्येश्वरात्मज

English

irg % Ttf t p TFT tfror: I ynfhdi^ hil<Hl'i^ggr^ttgrt:ii'k?ii

अध्याय ४१

श्लोक 53

विष्णुपक्षैर् ध्रुवं धूर्तैर् मूढ नित्यं परित्यज त्यज द्विजप्रसङ्गं हि द्विजसङ्गो ह्य् अशोभनः

viṣṇupakṣair dhruvaṃ dhūrtair mūḍha nityaṃ parityaja tyaja dvijaprasaṅgaṃ hi dvijasaṅgo hy aśobhanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रह्मादोऽपि पुनः प्राह भक्तकामप्रदं हरिम्। प्रसीद सास्तु मे नाथ त्वद्धक्तिः सात्त्विकी स्थिरा

English

The devotee to Visnu since birth, Prahlada replied happily - 'I make you to listen to the learned lesson after saluting god Govind, who is worshipped in the three-worlds.' Having heard the obeisance for his enemy from the mouth of his son, Hiranyakasipu was annoyed yet he concealed it from Prahlada and feigned to laugh loudly as if he really is glad. He then embraced Prahlada and said- "Dear son, listen to my benevolent words. The person bringing in their tongue the name of 'Rama', 'Krsna', 'Govind', 'Visnu', 'Madhava' or 'Srlpate' are my enemy and got punishment for such default under my administration. Tell me from where you have heard this prayer of god in such childhood. I

अध्याय ४१

श्लोक 54

अस्मत्कुलोचितं तेजो यैर् द्विजैस् तु तिरोहितम् यस्य यत् संगतिः पुंसो मणिवत् स्यात् स तद्गुणः

asmatkulocitaṃ tejo yair dvijais tu tirohitam yasya yat saṃgatiḥ puṃso maṇivat syāt sa tadguṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कोई भी मुझे प्रिय नहीं है, तुम स्वाधीनप्रणयी हो जाओ अर्थात् यह समझो कि तुम्हारा प्रेमी मैं तुम्हारे वशमें हूँ। मैं नित्य पूर्णकाम हूँ, तथापि भक्तोंकी समस्त कामनाओंको पूर्ण करनेके लिये मेरे अनेक अवतार हुआ करते हैं; अतः तुम भी बताओ, तुम्हें कौन-सी वस्तु प्रिय है ?'

English

TFT timg WT TT 3 T*FS 5 FT$^ll*h II

अध्याय ४१

श्लोक 55

स्वकुलर्द्ध्यै ततो धीमान् स्वयूथान् एव संश्रयेत् मत्सुतस्योचितं त्यक्त्वा विष्णुपक्षीयनाशनम्

svakularddhyai tato dhīmān svayūthān eva saṃśrayet matsutasyocitaṃ tyaktvā viṣṇupakṣīyanāśanam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर खिले हुए नेत्रॉसे भगवान्के मुखको सतृष्णभावसे देखते हुए प्रह्मदने हाथ जोड़ नमस्कारपूर्वक उनसे यों निवेदन किया--' भगवन्! यह वरदानका समय नहीं है, केवल मुझपर प्रसन्न होइये। इस समय मेरा मन आपके

English

Having heard the statement of his father, Prahlada replied - O Arya, it is not good to listen the same from your mouth. The man who recited 'Krsna', attains to the undecaying position as it provides with all luxuries and increases the consciousness of a man towards religion. The evil of criticising lord Krsna is heinous and uncompoundable. It is therefore, necessary for you to recite the names as Rama, Madhava and Krsna etc., so as to the evil committed by you could compound and you become pure soul. It is the most benevolent to practice and in spite of yours being my lord (father), I do a humble request that you should resort to god Visnu, who it Isvara of all and who removes all sins.

अध्याय ४१

श्लोक 56

स्वयम् एव भजन् विष्णुं मन्द किं त्वं न लज्जसे विश्वनाथस्य मे सूनुर् भूत्वान्यं नाथम् इच्छसि

svayam eva bhajan viṣṇuṃ manda kiṃ tvaṃ na lajjase viśvanāthasya me sūnur bhūtvānyaṃ nātham icchasi

हिन्दी अर्थ

दर्शनरूपी अमृतका आस्वादन करनेसे तृप्त नहीं हो रहा है। प्रभो ! ब्रह्मादि देवताओंके लिये भी जिनका दर्शन पाना कठिन है, ऐसे आपका दर्शन करते हुए मेरा मन दस लाख वर्षामें भी तृप्त न होगा। इस प्रकार आपके दर्शनसे अतृप्त रहनेवाले मुझ सेवकका चित्त आपके दर्शनके बाद और क्या माँग सकता है?'॥ ७३--७५१/२॥

English

3IRTf : -h ukhc-h'-m 4JRRI

अध्याय ४१

श्लोक 57

शृणु वत्स जगत्तत्त्वं कश्चिन् नास्ति निजः प्रभुः यः शूरः स श्रियं भुङ्क्ते स प्रभुः स महेश्वरः

śṛṇu vatsa jagattattvaṃ kaścin nāsti nijaḥ prabhuḥ yaḥ śūraḥ sa śriyaṃ bhuṅkte sa prabhuḥ sa maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

तब मुस्कानमयी सुधाका स्रोत बहाते हुए उन जगदीश्वरने अपने परम प्रिय भक्त प्रह्लादको मोक्ष- लक्ष्मीसे संयुक्त-सा करते हुए उससे कहा--' वत्स! यह सत्य है कि तुम्हें मेरे दर्शनसे बढ़कर दूसरा कुछ भी

English

rprr rihrr rm) '^yuMdi wRMRHd'au fidf ITnp glfftt gtyd R Hfd)

अध्याय ४१

श्लोक 58

स देवः सकलाध्यक्षो यथाहं त्रिजगज्जयी त्यज जाड्यम् अतः शौर्यं भजस्व स्वकुलोचितम्

sa devaḥ sakalādhyakṣo yathāhaṃ trijagajjayī tyaja jāḍyam ataḥ śauryaṃ bhajasva svakulocitam

हिन्दी अर्थ

प्रिय नहीं है; किंतु मेरी इच्छा तुम्हें कुछ देनेकी है। अतः तुम मेरा प्रिय करनेके लिये ही मुझसे कुछ माँग तब बुद्धिमान् प्रह्मदने कहा--' देव! मैं जन्मान्तरोंमें भी गरुडजीकी भाँति आपमें ही भक्ति रखनेवाला आपका दास होउँ!' यह सुनकर भगवानने कहा-'यह तो

English

ddrRfd xrfTfTT Rf^R RRTTf {viVU^-bRliXkII R^RT RIRIRfi *dUTsbft:l

अध्याय ४१

श्लोक 59

अन्ये ऽपि त्वां हनिष्यन्ति वदिष्यन्ति जनास् त्व् इदम् असुरो ऽयं सुरान् स्तौति मार्जार इव मूषकान्

anye 'pi tvāṃ haniṣyanti vadiṣyanti janās tv idam asuro 'yaṃ surān stauti mārjāra iva mūṣakān

हिन्दी अर्थ

स्वयं अपने-आपको दे देना चाहता हूँ और तुम मेरी दासता चाहते हो! बुद्धिमान् हैत्यराजकुमार! दूसरे-दूसरे वर माँगो'

English

As it culminated in the disgust of Hiranyakasipu, he condemned his son by saying that he has fell down from his status and ordered him to go away from that place at once. He then ordered his officials to go and bring the teacher in the court duly tied in

अध्याय ४१

श्लोक 60

द्वेष्यान् शिखीव फणिनो दुर्निमित्तम् इदं ध्रुवम् लब्ध्वापि महद् ऐश्वर्यं लाघवं यान्त्य् अबुद्धयः

dveṣyān śikhīva phaṇino durnimittam idaṃ dhruvam labdhvāpi mahad aiśvaryaṃ lāghavaṃ yānty abuddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

तब प्रह्मादने भक्तोंकी कामना पूर्ण करनेवाले भगवान् विष्णुसे पुनः कहा--' नाथ! आप प्रसन्न हों; मुझे तो यही चाहिए कि आपमें मेरी सात्त्विक भक्ति सदा स्थिर रहे। अथाभितुष्ठो भगवान् प्रियमाह प्रियंबदम्

English

The monsters soon went and brought the teacher of Prahlada there. The teacher, was wise and hr therefore, submitted, O the killer of gods, utilise your conscience a little bit and give up the anger. You have defeated all the rulers in three-worlds so

अध्याय ४१

श्लोक 61

यथायं मत्सुतः स्तुत्यः स्तावकान् स्तौति नीचवत् रे मूढ दृष्ट्वाप्य् ऐश्वस्र्यं मम ब्रूषे पुरो हरिम्

yathāyaṃ matsutaḥ stutyaḥ stāvakān stauti nīcavat re mūḍha dṛṣṭvāpy aiśvasryaṃ mama brūṣe puro harim

हिन्दी अर्थ

अपूर्वाविष्कृताकारं नृसिंहं पापभीषणम्।

English

Then imagine that what will be the use of your anger on a helpless man as I

अध्याय ४१

श्लोक 62

असदृशस्य तु हरेः स्तुतिर् एषा विडम्बना इत्य् उक्त्वा तनयं भूप जातक्रोधो भयानकः

asadṛśasya tu hareḥ stutir eṣā viḍambanā ity uktvā tanayaṃ bhūpa jātakrodho bhayānakaḥ

हिन्दी अर्थ

यही नहीं, इस भक्तिसे युक्त होकर मैं आपका स्तवन किया करूँ और आपके ही परायण रहकर सदा नाचा करूँ'॥ ८११/२॥ भगवानूने संतुष्ट होकर प्रिय भाषण करनेवाले प्रिय भक्त प्रह्मादसे तब कहा- वत्स! तुम्हें जो-जो अभीष्ट हो, वह सब प्राप्त हो; तुम सुखी रहो! एक बात और है--महामते! यहाँसे मेरे अन्तर्धान हो जानेपर भी तुम

English

33=fR% cRR Rif 4TdT RRRTRH 4TRRI MMIrddtR id RTfR RR xidfS'l:

अध्याय ४१

श्लोक 63

जिह्मं निरीक्ष्य च प्राह तद्गुरुं कम्पयन् रुषा याहि याहि द्विजपशो साधु शाधि सुतं मम

jihmaṃ nirīkṣya ca prāha tadguruṃ kampayan ruṣā yāhi yāhi dvijapaśo sādhu śādhi sutaṃ mama

हिन्दी अर्थ

खेद न करना। मैं अपने परमप्रिय स्थान क्षीरसागरकी भाँति तुम्हारे शुद्धचित्तसे कभी अलग न होऊँगा। तुम दो-ही-तीन दिनोंके बाद मुझे दुष्ट हिरण्यकशिपुका वध करनेके लिये उद्यत अपूर्व शरीर धारण किये

English

fdujjq^gR gMs fdcR qPtcddl tRR fgRRRR ff fgddRI fJHTRTlim^ll 3T4RddtfRR ■yftR'TI fadPfRRI R4R RrRRfR: Wt RfoiRRRlcd R^piiliqVII 4R3dtpJ Rdf RIRTR 4RRRHR RRRRI RcRR4RtfRR cRRIRT fRWJR^fRTIRRR 11 q p 11 RJR fRTOf R^ 1% Rf R RlVcHiyiR R wfetFR RTRfRRjfRI iq ^ 11 ^PR Rod RRRtR RifRRdTnR Md: RR: 1 R: RR: RfRRRR^RRR: R RfRR4:imv9ll

अध्याय ४१

श्लोक 64

प्रसाद इत्य् एष वदन् स विप्रो जगाम गेहं खलराजसेवी विष्णुं विसृज्यान्वसरच् च दैत्यं किं वा न कुर्युर् भरणाय लुब्धाः

prasāda ity eṣa vadan sa vipro jagāma gehaṃ khalarājasevī viṣṇuṃ visṛjyānvasarac ca daityaṃ kiṃ vā na kuryur bharaṇāya lubdhāḥ

हिन्दी अर्थ

नृसिंहरूपमें, जो पापियोंके लिये भयानक है, पुनः प्रकट देखोगे।' यों कहकर भगवान् हरि, अपनेको प्रणाम करके अत्यन्त ललचायी हुई दृष्टिसे देखते रहनेपर भी तृप्त न होनेवाले उस भक्त प्रह्मादके सामने ही मायासे जब भक्तवत्सल भगवानको न देख सके, तब आँसू बहाते हुए उच्चस्वरसे हाहाकार करके बड़ी देरतक भगवानूकी वन्दना करते रहे। फिर जब प्रातःकाल जगे हुए जन्तुओंकी वाणी सब ओर सुनायी देने लगी, तब

English

The king monster reacted on this humble submission of Brahmin - O sinner, you have taught the prayer of Visnu to my baby son. Then he turned towards his innocent son and said- "O dear son, such ignorance cannot insert in you anyway as you are born from me. All this is the mala-fide act of these Brahmins. Idiot boy, give up the company of the shrewd Brahmins who always favour Visnu as these Brahmins have faded the brilliance which was only in the interests of our royal clan. It is the impact of society that makes a man either good or bad. A man is known by the society in which he moves. Even a gem starts stinking if the same is dipped into the mud. It is therefore, good for a man that he should resort to his own near and dear ones

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 41
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.