Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
43
अध्याय 43 / 68

Adhyaya 43

89 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ89 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४३

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे नरसिंहप्रादुर्भावे द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ नर्प् ४२ ॥ अथ स गुरुगृहे ऽपि वर्तमानः सकलविदच्युतसक्तपुण्यचेताः जड इव विचचार बाह्यकृत्ये सततम् अनन्तमयम् जगत् प्रपश्यन्

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe narasiṃhaprādurbhāve dvicatvāriṃśo 'dhyāyaḥ || narp 42 || atha sa gurugṛhe 'pi vartamānaḥ sakalavidacyutasaktapuṇyacetāḥ jaḍa iva vicacāra bāhyakṛtye satatam anantamayam jagat prapaśyan

हिन्दी अर्थ

व्यधूनयत्करावुच्चैस्ततस्ते शकले नृप। नखरन्धरान्निपतिते भूमौ रेणुसमे हरेः पुष्पवर्षं च वर्षन्तो नरसिंहस्य मूर्धनि

English

??er f&fagr: gjforf^ir

अध्याय ४३

श्लोक 2

सहगुरुकुलवासिनः कदाचिच् छ्रुतिविरता ह्य् अवदन् समेत्य बालाः तव चरितम् अहो विचित्रम् एतत् क्षितिपतिपुत्र यतो ऽस्य् अभोगलुब्धः हृदि किम् अपि विचिन्त्य हृष्टरोमा भवसि सदा च वदाङ्ग यद्य् अगुह्यम्

sahagurukulavāsinaḥ kadācic chrutiviratā hy avadan sametya bālāḥ tava caritam aho vicitram etat kṣitipatiputra yato 'sy abhogalubdhaḥ hṛdi kim api vicintya hṛṣṭaromā bhavasi sadā ca vadāṅga yady aguhyam

हिन्दी अर्थ

देवाः सब्रह्मकाः सर्वे आगताः प्रीतिसंयुताः। आगत्य पूजयामासुर्नरसिंहं परं प्रभुम्

English

JWUT5fKTraf:l ftjf^RTSRT yyfc^iM

अध्याय ४३

श्लोक 3

इति गदितवतः स मन्त्रिपुत्रान् अवदद् इदं नृप सर्ववत्सलत्वात् शृणुत सुमनसः सुरारिपुत्रा यद् अहम् अनन्यरतिर् वदामि पृष्टः

iti gaditavataḥ sa mantriputrān avadad idaṃ nṛpa sarvavatsalatvāt śṛṇuta sumanasaḥ surāriputrā yad aham ananyaratir vadāmi pṛṣṭaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा च हैत्यराजानं प्रह्मादमभिषेचयत्। धर्मे रतिः समस्तानां जनानामभवत्तदा इन्द्रोऽपि सर्वदेवैस्तु हरिणा स्थापितो दिवि। नरसिंहोऽपि भगवान् सर्वलोकहिताय वै

English

O god, our snakes can burn the mountains and rocks into ash and you can kill us if the declaration so made is proved otherwise. They thus revealed their inability to do any harm to Prahlada and the snakes failure in the mission assigned by Hiranyakasipu, hardly could return from there with their minds busy on thinking over the reason for such phenomenal power of Prahlada.

अध्याय ४३

श्लोक 4

धनजनतरुणीविलासरम्यो भवविभवः किल भाति यस् तम् एनम् विमृशत सुबुधैर् उतैष सेव्यो द्रुतम् अथ वा परिवर्ज्य एव दूरात्

dhanajanataruṇīvilāsaramyo bhavavibhavaḥ kila bhāti yas tam enam vimṛśata subudhair utaiṣa sevyo drutam atha vā parivarjya eva dūrāt

हिन्दी अर्थ

इत्येतन्नरसिंहस्य माहात्म्यं यः पठेन्नरः। शृणोति वा नृपश्रेष्ठ मुच्यते सर्वपातकैः

English

3tlg<t TfTRT y*Jlrl '3PTR

अध्याय ४३

श्लोक 5

प्रथमम् इह विचार्यतां यद् अम्बा जठरगतैर् अनुभूयते सुदुःखम् सुकुटिलतनुभिस् तदग्नितप्तैर् विविधपुराजननानि संस्मरद्भिः

prathamam iha vicāryatāṃ yad ambā jaṭharagatair anubhūyate suduḥkham sukuṭilatanubhis tadagnitaptair vividhapurājananāni saṃsmaradbhiḥ

हिन्दी अर्थ

नृसिंहका प्रादुर्भाव और हिरण्यकशिपुका वध “हाय! युद्धके समय देवराज इन्द्रके वाहन गजराज ऐरावतके मूसल-जैसे दाँत जहाँ टकराकर टुकड़े-टुकड़े हो गये थे, जहाँ पिनाकपाणि महादेवके फरसेकी तीखी धार भी कुण्ठित हो गयी थी, वही मेरा वक्षःस्थल इस

English

Markandeya said- The monster king thereafter discussed with his counsellors and ministers and assuming Prahlada tough to punish called him quietly. He came and stood before him after duly saluting. He then said Prahlada - A dictum that one should not slaughter his son even if he deserves for the same is being observed by me and I have now rescued you from further

अध्याय ४३

श्लोक 6

कारागृहे दस्युर् इवास्मि बद्धो जरायुणा विट्कृमिमूत्रगेहे पश्यामि गर्भे ऽपि सकृन् मुकुन्दपादाब्जयोर् अस्मरणेन कष्टम्

kārāgṛhe dasyur ivāsmi baddho jarāyuṇā viṭkṛmimūtragehe paśyāmi garbhe 'pi sakṛn mukundapādābjayor asmaraṇena kaṣṭam

हिन्दी अर्थ

समय नृसिंहके नखोंद्वारा फाड़ा जा रहा है। सच है, जब भाग्य खोटा हो जाता है, तब तिनका भी प्रायः अनादर करने लगता है'

English

ddRUI MW t^HRTTTflrlT.T

अध्याय ४३

श्लोक 7

तस्मात् सुखं गर्भशयस्य नास्ति बाल्ये तथा यौवनवार्द्धके वा एवं भवो दुःखमयः सदैव सेव्यः कथं दैत्यसुताः प्रबुद्धैः एवं भवे ऽस्मिन् परिमृग्यमाणा वीक्षामहे नैव सुखांशलेशम्

tasmāt sukhaṃ garbhaśayasya nāsti bālye tathā yauvanavārddhake vā evaṃ bhavo duḥkhamayaḥ sadaiva sevyaḥ kathaṃ daityasutāḥ prabuddhaiḥ evaṃ bhave 'smin parimṛgyamāṇā vīkṣāmahe naiva sukhāṃśaleśam

हिन्दी अर्थ

हैत्यराज हिरण्यकशिपु इस प्रकार कह ही रहा था कि भगवान् नृसिंहने उसका हृदयदेश विदीर्ण कर दिया-ठीक उसी तरह, जैसे हाथी कमलके पत्तेको अनायास ही छिन्न-भिन्न कर देता है। उसके शरीरके दोनों टुकड़े महात्मा नृसिंहके नखोंके छेदमें घुसकर छिप गये। राजन्! तब भगवान् सब ओर देखकर अत्यन्त विस्मित हो सोचने लगे-“ अहो! वह दुष्ट कहाँ चला गया? जान पड़ता है, मेरा यह सारा उद्योग ही

English

■JT3T: y'MHd: Hlgfitfl: ?IKdfayiK<l:ll^ll

अध्याय ४३

श्लोक 8

यथा यथा साधु विचारयामस् तथा तथा दुःखतरं च विद्मः तस्माद् भवे ऽस्मिन् किल चारुरूपे दुःखाकरे नैव पतन्ति सन्तः

yathā yathā sādhu vicārayāmas tathā tathā duḥkhataraṃ ca vidmaḥ tasmād bhave 'smin kila cārurūpe duḥkhākare naiva patanti santaḥ

हिन्दी अर्थ

राजेन्द्र! महाबली नृसिंह इस प्रकार चिन्तामें पड़कर अपने दोनों हाथोंको बड़े जोरसे झाडूने लगे। राजन्! फिर तो वे दोनों टुकड़े उन भगवानके नख-छिद्रसे निकलकर भूमिपर गिर पड़े, वे कुचलकर धूलिकणके

English

^ tsR^tfvtgrrf^riwi rf^i ssrrraur ^rr

अध्याय ४३

श्लोक 9

पतन्त्य् अथो ऽतत्त्वविदः सुमूढा वह्नौ पतंगा इव दर्शनीये यद्य् अस्ति नान्यच् छरणं सुखाय युक्तं तदैतत् पतनं सुखाभे

patanty atho 'tattvavidaḥ sumūḍhā vahnau pataṃgā iva darśanīye yady asti nānyac charaṇaṃ sukhāya yuktaṃ tadaitat patanaṃ sukhābhe

हिन्दी अर्थ

समान हो गये थे। यह देख रोषहीन हो वे परमेश्वर हँसने लगे। इसी समय ब्रह्मादि सभी देवता अत्यन्त प्रसन्न हो वहाँ आये और भगवान् नरसिंहके मस्तकपर फूलोंकी वर्षा करने लगे। पास आकर उन सबने उन परम प्रभु नरसिंहदेवका पूजन किया॥ ३३--३६॥

English

3^: WJcTritfrf 1 rtldlfadH ttlll3 6ll

अध्याय ४३

श्लोक 10

अविन्दताम् अन्नम् अहो कृशानां युक्तं हि पिण्याकतुषादिभक्षणम् अस्ति त्व् अजं श्रीपतिपादपद्म द्वंद्वार्चनप्राप्यम् अनन्तम् आद्यम्

avindatām annam aho kṛśānāṃ yuktaṃ hi piṇyākatuṣādibhakṣaṇam asti tv ajaṃ śrīpatipādapadma dvaṃdvārcanaprāpyam anantam ādyam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर ब्रह्माजीने प्रह्मादको हैत्योंके राजाके पदपर अभिषिक्त किया। उस समय समस्त प्राणियोंका धर्ममें अनुराग हो गया। सम्पूर्ण देवताओंसहित भगवान् विष्णुने इन्द्रको स्वर्गके राज्यपर स्थापित किया। भगवान् नृसिंह

English

The priests of the monster king then gathered there immediately. They were left stupid even after a thorough study they had made on the scriptures. Those Brahmins stood with clasping hands before Prahlada and said- "O god, the three-worlds start shivering just when known to your desire for the battle. This weak child is still unknown to the power you hold. We therefore, request your giving up the anger because the son may be an evil-doer but the mother and father do not act barbarously for enhancing his physical pains.

अध्याय ४३

श्लोक 11

अक्लेशतः प्राप्यम् इदं विसृज्य महासुखं यो ऽन्यसुखानि वाञ्छेत् राज्यं करस्थं स्वम् असौ विसृज्य भिक्षाम् अटेद् दीनमनाः सुमूढः

akleśataḥ prāpyam idaṃ visṛjya mahāsukhaṃ yo 'nyasukhāni vāñchet rājyaṃ karasthaṃ svam asau visṛjya bhikṣām aṭed dīnamanāḥ sumūḍhaḥ

हिन्दी अर्थ

भी सम्पूर्ण लोकोंका हित करनेके लिये श्रीशैलके शिखरपर जा पहुँचे। वहाँ देवताओंसे पूजित हो वे प्रसिद्धिको प्राप्त हुए। वे भक्तांका हित और अभक्तोंका नाश करनेके लिये वहीं रहने लगे॥ ३७--३९॥ नृपश्रेष्ठ! जो मनुष्य भगवान् नरसिंहके इस माहात्म्यको पढ़ता अथवा सुनता है, वह सब पापॉँसे मुक्त हो जाता

English

'ffedST? ^ ^gtl^dl:l

अध्याय ४३

श्लोक 12

तच् चार्च्यते श्रीपतिपादपद्म द्वंद्वं न वस्त्रैर् न धनैः श्रमैर् न अनन्यचित्तेन नरेण किंतु उच्चार्यते केशव माधवेति

tac cārcyate śrīpatipādapadma dvaṃdvaṃ na vastrair na dhanaiḥ śramair na ananyacittena nareṇa kiṃtu uccāryate keśava mādhaveti

हिन्दी अर्थ

वैधव्याददुःखशोकाच्च दुष्टसङ्गात्प्रमुच्यते

English

Pleading with these words before the wicked Hiranyakas'ipu, the priests then took Prahlada with them and returned to their

अध्याय ४३

श्लोक 13

एवं भवं दुःखमयं विदित्वा दैत्यात्मजाः साधु हरिं भजध्वम् एवं जनो जन्मफलं लभेत नो चेद् भवाब्धौ प्रपतेद् अधो ऽधः

evaṃ bhavaṃ duḥkhamayaṃ viditvā daityātmajāḥ sādhu hariṃ bhajadhvam evaṃ jano janmaphalaṃ labheta no ced bhavābdhau prapated adho 'dhaḥ

हिन्दी अर्थ

दुश्शीलो5पि दुराचारो दुष्प्रजो दोषकर्मकृत्। अधर्मिष्ठोऽनभोगी च शृण्वन् शुद्धो भवेन्नरः हरिः सुरेशो नरलोकपूजितो हिताय लोकस्य चराचरस्य।

English

Thus, the end of chapter forty-second on incarnation of Nrsimha in Nrsimha Purana.

अध्याय ४३

श्लोक 14

तस्माद् भवे ऽस्मिन् हृदि शङ्कचक्र गदाधरं देवम् अनन्तम् ईड्यम् स्मरन्तु नित्यं वरदं मुकुन्दं सद्भक्तियोगेन निवृत्तकामाः

tasmād bhave 'smin hṛdi śaṅkacakra gadādharaṃ devam anantam īḍyam smarantu nityaṃ varadaṃ mukundaṃ sadbhaktiyogena nivṛttakāmāḥ

हिन्दी अर्थ

है। नर हो या नारी-जो भी इस उत्तम आख्यानको सुनता है, वह दुष्टोका सङ्ग करनेके दोषसे, दुःखसे, शोकसे एवं वैधव्यके कष्टसे छुटकारा पा जाता है। जो दुष्ट स्वभावाला, दुराचारी, दुष्ट संतानवाला, दूषित कर्मोका आचरण करनेवाला,

English

Preaching by Prahlada to Daityas, drown into sea by Hiranyakasipu and apparent perception of god there

अध्याय ४३

श्लोक 15

अनास्तिकत्वात् कृपया भवद्भ्यो वदामि गुह्यं भवसिन्धुसंस्थाः सर्वेषु भूतेषु च मित्रभावं भजन्त्व् अयं सर्वगतो हि विष्णुः

anāstikatvāt kṛpayā bhavadbhyo vadāmi guhyaṃ bhavasindhusaṃsthāḥ sarveṣu bhūteṣu ca mitrabhāvaṃ bhajantv ayaṃ sarvagato hi viṣṇuḥ

हिन्दी अर्थ

अधर्मात्मा और विषयभोगी हो, वह मनुष्य भी इसका श्रवण करनेसे शुद्ध हो जाता है ॥ ४०--४२॥ मनुष्यलोकपूजित देवेश्वर भगवान् हरिने पूर्वकालमें चराचर जगतूके हितके लिये अपनी मायासे भयानक आकारवाला नरसिंहरूप धारण करके दुःखदायी हैत्य

English

1% ferefir fa fl rer ^bd-T i m

अध्याय ४३

श्लोक 16

प्रह्लाद त्वं वयं चापि बालभावान् महामते षण्डामर्कात् परं मित्रं गुरुं चान्यं न विद्महे

prahlāda tvaṃ vayaṃ cāpi bālabhāvān mahāmate ṣaṇḍāmarkāt paraṃ mitraṃ guruṃ cānyaṃ na vidmahe

हिन्दी अर्थ

हिरण्यकं दुःखकरं नखैश्छिनत्॥ ४३ हिरण्यकशिपुको नखोंद्वारा नष्ट कर दिया था

English

■srafa trt *r g^if sragsrgiRii

अध्याय ४३

श्लोक 17

त्वयैतच् छिक्षितं कुत्र तथ्यं नो वद निस्तुषम् यदा तातः प्रयातो मे तपोर्थं काननं महत्

tvayaitac chikṣitaṃ kutra tathyaṃ no vada nistuṣam yadā tātaḥ prayāto me taporthaṃ kānanaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

इति श्रीनरसिंहपुराणे नरसिंहग्रादुर्भावो नाम चतुश्चत्वारिसोऽ ध्यायः वामन-अवतारकी कथा

English

Markandeya said- Prahlada then was living under escort of Guru. As he was conversant with all Sastras, his mind was concentrated on god Visnu and having an extreme conscience to treat the entire world nothing else but a varied form of Narayana, he used to treat the worldly affairs in quite reluctance. One day all class fellows gathered round Prahlada. They said- O Prince, your nature is eccentric particularly because there is no attachment in you for the worldly affairs. It is seen that you always peep into some inexpressive thing in your mind and it keeps you always in a happy mood. Kindly tell us if that thing is not so confident as not to disclose before

अध्याय ४३

श्लोक 18

तदा चेन्द्रः समागत्य पुरं तस्य रुरोध ह मृतं विज्ञाय दैत्येन्द्रं हिरण्यकशिपुं तदा

tadā cendraḥ samāgatya puraṃ tasya rurodha ha mṛtaṃ vijñāya daityendraṃ hiraṇyakaśipuṃ tadā

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेय उवाच शृणु राजन् समासेन वामनस्य पराक्रमम्। बलियागे हता येन पुरा हैत्याः सहस्त्रशः

English

^rqTrt 'tWTr: wfhpr-

अध्याय ४३

श्लोक 19

इन्द्रो मे जननीं गृह्य प्रयातो मन्मथाग्निना दह्यमानो महाभागां मार्गे गच्छति सत्वरम्

indro me jananīṃ gṛhya prayāto manmathāgninā dahyamāno mahābhāgāṃ mārge gacchati satvaram

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्यं बुभुजे जित्वा देवानिन्द्रपुरोगमान् ततः कृशतरा देवा बभूवुस्तेन खण्डिताः। इन्द्रं कृशतरं दृष्टा नष्टराज्यं नृपोत्तम

English

fyyypr g«|s)vh 'feiT

अध्याय ४३

श्लोक 20

तदा मां गर्भगं ज्ञात्वा नारदो देवदर्शनः आगत्येन्द्रं जगादोच्चैर् मूढ मुञ्च पतिव्रताम्

tadā māṃ garbhagaṃ jñātvā nārado devadarśanaḥ āgatyendraṃ jagādoccair mūḍha muñca pativratām

हिन्दी अर्थ

अदितिर्देवमाता या सातप्यत्परमं तपः।

English

■ygiie^rHI'*i*d<UHri L d

अध्याय ४३

श्लोक 21

अस्या गर्भे स्थितो यो ऽसौ स वै भागवतोत्तमः तच् छ्रुत्वा नारदवचो मातरं प्रणिपत्य मे

asyā garbhe sthito yo 'sau sa vai bhāgavatottamaḥ tac chrutvā nāradavaco mātaraṃ praṇipatya me

हिन्दी अर्थ

ततः स्तुत्याभिसंतुष्टो देवदेवो जनार्दन: । स्थित्वा तत्पुरतो वाचमुवाच मधुसूदनः इत्युक्त्वा तां गतो विष्णुः स्वगृहं सा समाययौ

English

O king, Prahlada was generous to all so when so enquired, he told - "O descendents of monsters, listen to me in a fresh mood what I, who only have love for god, am going to tell you in response to your enquiry. See for a while the tangible worldly luxury appearing pleasure pouring in the form of wealth, people and wife with beauty. Whether this luxury is worth enjoying for the scholar or worth leaving even from a distance? Think at first on the pain being suffered by the organism yet in the womb of the mother whose parts of body are entrapped in a chaotic condition in the uterus and who are remembering their several previous births.

अध्याय ४३

श्लोक 22

विष्णुभक्त्या प्रमुच्याथ गतः स्वं भुवनं हरिः नारदस् तां समानीय आश्रमं स्वं शुभव्रतः

viṣṇubhaktyā pramucyātha gataḥ svaṃ bhuvanaṃ hariḥ nāradas tāṃ samānīya āśramaṃ svaṃ śubhavrataḥ

हिन्दी अर्थ

ततः कालेन सा गर्भमवाप नृप कश्यपात्। अजायत स विश्वेशो भगवान् वामनाकृतिः

English

5RTW fefrfhwptl outfit TTdsfh itKIojtqltWuld <S*Sgl(iGI dWIcgg TpSvNW

अध्याय ४३

श्लोक 23

माम् उद्दिश्य महाभागाम् एतद् वै कथितं तदा तथा मे विस्मृतं नैव बालाभ्यासाद् दनोः सुताः

mām uddiśya mahābhāgām etad vai kathitaṃ tadā tathā me vismṛtaṃ naiva bālābhyāsād danoḥ sutāḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी बोले-राजन्! जिन्होंने पूर्वकालमें राजा बलिके यज्ञमें सहस्रो हैत्योंका संहार किया था, उन भगवान् वामनका चरित्र संक्षेपसे सुनो 'पहलेकी बात है, विरोचनका पुत्र बलि महान् बल और पराक्रमसे सम्पन्न हो इन्द्र आदि समस्त देवताओंको जीतकर त्रिभुवनका राज्य भोग रहा था। नृपवर! उसके द्वारा खण्डित हुए देवतालोग बहुत दुबले हो गये थे।

English

^ XRTf^rf TRPIIill yd-ArenS'dcc|fq<: '¥T5T

अध्याय ४३

श्लोक 24

विष्णोश् चानुग्रहेणैव नारदस्योपदेशतः एकदा गुप्तचर्यायां गतो ऽसौ राक्षसाधिपः

viṣṇoś cānugraheṇaiva nāradasyopadeśataḥ ekadā guptacaryāyāṃ gato 'sau rākṣasādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

राज्य नष्ट हो जानेसे इन्र और अधिक कृश हो गये थे। उन्हें इस दशामें देखकर देवमाता अदितिने बहुत बड़ी तपस्या की। उन्होंने भगवान् जनार्दनको प्रणाम करके अभीष्ट वाणीद्वारा उनका स्तवन किया। अदितिकी स्तुतिसे प्रसन्न हो

English

WST dl-drtJtui -g^FT gcRi d^ddiTd gtsprn^ii

अध्याय ४३

श्लोक 25

शृणोति रात्रौ नगरे जय रामेति कीर्तनम् अवैत् पुत्रकृतं सर्वं बलवान् दानवेश्वरः

śṛṇoti rātrau nagare jaya rāmeti kīrtanam avait putrakṛtaṃ sarvaṃ balavān dānaveśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

देवाधिदेव मधुसूदन जनार्दन उनके सम्मुख उपस्थित हो बोले-सौभाग्यशालिनि! मैं बलिको बाँधनेके लिये तुम्हारा पुत्र होऊँगा।' उनसे याँ कहकर भगवान् विष्णु अन्तर्धान राजन्! तदनन्तर समय आनेपर अदितिने कश्यपजीसे गर्भ धारण किया। उस गर्भसे वामनरूपमें साक्षात् भगवान्

English

The so much suffering organism within the womb said- "Oh, I am fastened to the fleshy membrane in the body form house filled with night soil, bacterias and urine like a thief imprisoned. It is due to my not having concentration of mind even for once the lotus feet of god Mukunda and now compelled to endure severe pain within this womb. Hence, one who has come into the old age. O sons of Daitya, when this world is always full of sorrow, how can then a scholar enjoy it? With these eyes of fact¬ searching we do not see even the least pleasure in this world. With the growth of our conscience, we are introduced to the sorrows and sufferings of this world more apparently. Its upper layer indeed is fantastic and alluring but as the scholar can see by piercing the veil so charming, they do not indulge in its illusion. The stupid and devoid of essence only attach themselves like the insects who see the lamp charming but their affinity and affection kills them. When nothing else but only this illusive worldly pleasure would be in existence, attachment with it is outright but when other means is already with us why would then one die in the blind alley? If eatables are not available even with all efforts, it is good to survive with fodder and grass or oil cake etc., but when the immortal pleasure is with us and it is merely to serve the lotus feet of god Visnu why would then one seek shelter in this all mortal world?

अध्याय ४३

श्लोक 26

अथाहूयाह दैत्येन्द्रः क्रोधान्धः स पुरोहितान् रे रे क्षुद्रद्विजा यूयम् अतिमुमूर्षतां गताः

athāhūyāha daityendraḥ krodhāndhaḥ sa purohitān re re kṣudradvijā yūyam atimumūrṣatāṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

वामन-अवतारकी कथा

English

"Who desires other trifle pleasures refraining him from this great pleasure (i.e. service of god and enjoyment of his grace) so easy to avail of is a weak heart and asks for alms by giving up his own kingdom. The worship of god Visnu is not performed by offering garments, wealth and labour but it requires an exclusive sense with the names as Kes'ava, Madhava on ones lips. It is the real worship of god Visnu. O sons of monsters, hence, you all should recite the pious names of god Visnu with a true conscience that this world is full of misery. Only this is the means that gives the human life any meaning and if this is lost, the stupid fall from one layer to another downwards. Give up all worldly passions and imagine in your hearts god Mukunda, only adorable, immortal enshrined with his

अध्याय ४३

श्लोक 27

प्रह्लादो ऽयं मृषालापान् वक्त्य् अन्यान् पाठयत्य् अपि इति निर्भर्त्स्य तान् विप्रान् श्वसन् राजाविशद् गृहम्

prahlādo 'yaṃ mṛṣālāpān vakty anyān pāṭhayaty api iti nirbhartsya tān viprān śvasan rājāviśad gṛham

हिन्दी अर्थ

तस्मिञ्जाते समागत्य ब्रह्मा लोकपितामहः । जातकर्मादिकाः सर्वाः क्रियास्तत्र चकार वै कृतोपनयनो देवो ब्रह्मचारी सनातनः। अदितिं चाप्यनुज्ञाप्य यज्ञशालां बलेर्ययौ

English

All of you as I know are not atheists hence. I disclose a mystery that god Visnu enshrines within the hearts of all creatures and it is good to befriend all.

अध्याय ४३

श्लोक 28

न च पुत्रवधे चिन्तां जहौ स्ववधकारिणीम् आसन्नमरणो ऽमर्षात् कृत्यम् एकं विमृश्य सः

na ca putravadhe cintāṃ jahau svavadhakāriṇīm āsannamaraṇo 'marṣāt kṛtyam ekaṃ vimṛśya saḥ

हिन्दी अर्थ

कस्माच्च वह्वयः शान्ताः कस्माद्भृश्चलति द्विज

English

cR RR RTfR <HlHRlcU~MSIHrll fatr rr rfr r fg^u^n

अध्याय ४३

श्लोक 29

अकृत्यम् एव दैत्यादीन् आहूयोपादिशद् रहः अद्य क्षपायां प्रह्लादं प्रसुप्तं दुष्टम् उल्बणैः

akṛtyam eva daityādīn āhūyopādiśad rahaḥ adya kṣapāyāṃ prahlādaṃ prasuptaṃ duṣṭam ulbaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

हे बले शृणु मे वाक्यं त्वया देवा निराकृताः। तेषां राज्यप्रदानाय अदित्यामच्युतोऽसुर देवदेवो जगद्योनिः संजातो वामनाकृतिः। स त्वागच्छति ते यज्ञं तत्पादन्यासकम्पिता

English

5)? R2R RT Ref fdrd^ipl

अध्याय ४३

श्लोक 30

नागपाशैर् दृढं बद्ध्वा मध्ये निक्षिपताम्बुधेः तदाज्ञां शिरसादाय ददृशुस् तम् उपेत्य ते

nāgapāśair dṛḍhaṃ baddhvā madhye nikṣipatāmbudheḥ tadājñāṃ śirasādāya dadṛśus tam upetya te

हिन्दी अर्थ

शृणु ब्रह्मन् वचो मे त्वमागते वामने मखे। यन्मया चाद्य कर्तव्यं वामनस्यास्य धीमतः

English

Daityaputras said- O learned Prahlada, we all including you could not see since childhood any other teacher and friend other than Sahdamarka. When this is the position, kindly tell us the source from where you got all this consciousness. Please, disclose the veil and tell us the facts.

अध्याय ४३

श्लोक 31

रात्रिप्रियं समाधिस्थं प्रबुद्धं सुप्तवत् स्थितम् संछिन्नरागलोभादिमहाबन्धं क्षपाचराः

rātripriyaṃ samādhisthaṃ prabuddhaṃ suptavat sthitam saṃchinnarāgalobhādimahābandhaṃ kṣapācarāḥ

हिन्दी अर्थ

, मार्कण्डेय उवाच देवानामुपकाराय भवतां संक्षयाय च

English

tjr fR?TR ^hurr,^ rrhiuh r sppfr w 3raTcft M-MynfjH-ni

अध्याय ४३

श्लोक 32

बबन्धुस् तं महात्मानं फल्गुभिः सर्परज्जुभिः गरुडध्वजभक्तं तं बुद्ध्वाहिभिर् अबुद्धयः

babandhus taṃ mahātmānaṃ phalgubhiḥ sarparajjubhiḥ garuḍadhvajabhaktaṃ taṃ buddhvāhibhir abuddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

स नूनमायाति बले तव यज्ञे न संशयः।

English

RMIUIRf ugl'Hl'K RFf RRjfR PfcRPR I1 ^ RcR Rt R'ifR RTrRT RTPcR

अध्याय ४३

श्लोक 33

जलशायिप्रियं नीत्वा जलराशौ निचिक्षिपुः बलिनस् ते ऽचलान् दैत्या तस्योपरि निधाय च

jalaśāyipriyaṃ nītvā jalarāśau nicikṣipuḥ balinas te 'calān daityā tasyopari nidhāya ca

हिन्दी अर्थ

जगन्नाथ ही प्रकट हुए। वामनजीका अवतार होनेपर लोकपितामह ब्रह्माजी वहाँ आये। उन्होंने उनके जातकर्मादि सम्पूर्ण समयोचित संस्कार सम्पन्न किये। उपनयन-संस्कारके बाद वे सनातन भगवान् ब्रह्मचारी होकर अदितिकी आज्ञा ले राजा बलिकी यज्ञशालामें गये। चलते समय उनके चरणोंके आघातसे पृथ्वी काँप उठती थी। दानवगण बलिंके यज्ञसे हविष्य ग्रहण करनेमें असमर्थ हो गये। वहाँकी आग बुझ गयी। ऋत्विकगण मन्त्रोच्चारणमें त्रुटि करने

English

3RR<RF3; RRKIPRRsl R3[R ufH^dl^lR o ||

अध्याय ४३

श्लोक 34

शशंसुस् तं प्रियं राज्ञे द्रुतं तान् सो ऽप्य् अमानयत् प्रह्लादं चाब्धिमध्यस्थं तम् और्वाग्निम् इवापरम्

śaśaṃsus taṃ priyaṃ rājñe drutaṃ tān so 'py amānayat prahlādaṃ cābdhimadhyasthaṃ tam aurvāgnim ivāparam

हिन्दी अर्थ

लगे। यह विपरीत कार्य देखकर महाबली बलिने शुक्राचार्यसे कहा--'मुने! ये महान् असुरगण यज्ञका भाग क्यों नहीं ग्रहण कर रहे हैं? अग्नि क्यों शान्त हो रही है? विप्रवर! यह पृथ्वी क्यों डगमगा रही है तथा ये सम्पूर्ण ऋत्विज्

English

Rl pfl I RR: PR RRR etfp:l PR II? PII RRTI RRT ^ PJRT:II?3II I Prahlada said- It is said that Indra deemed my father Hiranyakasipu dead when he was in a forest and busy with penance and invaded this city. As Indra allured my mother by using magical powers

अध्याय ४३

श्लोक 35

ज्वलन्तं तेजसा विष्णोर् ग्राहा भूरिभियात्यजन् स चाभिन्नचिदानन्दसिन्धुमध्ये समाहितः

jvalantaṃ tejasā viṣṇor grāhā bhūribhiyātyajan sa cābhinnacidānandasindhumadhye samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

शुक्राचार्यने उस दानवराजसे कहा- ॥ ७--१३॥ तुमने देवताओंको जीतकर स्वर्गसे निकाल दिया है; उन्हें पुनः उनका राज्य देनेके लिये जगतूके उत्पत्तिस्थान देवदेव भगवान् विष्णु अदितिके गर्भसे वामनरूपमें प्रकट हुए हैं। असुरराज! वे ही तुम्हारे यज्ञमें आ रहे

English

In the meantime Narada came there and he flayed Indra by saying - O idiot, leave at once this chaste woman. The baby in her womb is the greatest devotee to god Visnu. Having heard the words, Indra bowed his head before my mother and returned to his abode. Narada then took my mother to his hermitage and educated her in the consciousness as I have explained above. O monsters, the practice in childhood, the grace of god and this consciousness having been given by Narada, I am still with that

अध्याय ४३

श्लोक 36

न वेद बद्धम् आत्मानं लवणाम्बुधिमध्यगम् अथ ब्रह्मामृताम्भोधि, मये स्वस्मिन् स्थिते मुनौ

na veda baddham ātmānaṃ lavaṇāmbudhimadhyagam atha brahmāmṛtāmbhodhi, maye svasmin sthite munau

हिन्दी अर्थ

हैं, अतः उन्हींके पादविन्यास (पाँव रखने)-से कम्पित हो यह सारी पृथ्वी आज हिलने लगी है तथा उन्हींके निकट आ जानेके कारण असुरगण आज यञ्ञमें हविष्य ग्रहण नहीं कर रहे हैं। बले! वामनके आगमनसे ही

English

RRiRT RRfRRfat RRTSpfl PT^RlfRR: II?* II vjuTlfd ptrI rr^ rtrprHr rMrri

अध्याय ४३

श्लोक 37

ययौ क्षोभं द्वितीयाब्धिप्रवेशाद् इव सागरः क्लेशात् क्लेशान् इवोद्धूय प्रह्लादम् अथ वीचयः

yayau kṣobhaṃ dvitīyābdhipraveśād iva sāgaraḥ kleśāt kleśān ivoddhūya prahlādam atha vīcayaḥ

हिन्दी अर्थ

तुम्हारे यज्ञकी आग भी बुझ गयी है और ऋत्विज् भी श्रीहीन हो गये हैं। इस समयका होममन्त्र असुरोंकी सम्पत्तिको नष्ट कर रहा है और देवताओंका उत्तम वैभव बढ़ रहा है॥ १४-१७१/३॥ उनके इस प्रकार कहनेपर बलिने नीतिज्ञोंमें श्रेष्ठ शुक्राचार्यजीसे कहा- ब्रह्मन्! महाभाग! आप मेरी बात सुनें। यज्ञमें वामनजीके पधारनेपर उन बुद्धिमान् वामनजीके लिये मुझे क्या करना चाहिए, वह हमें बताइये; क्योंकि

English

3OT(|A||f> RRRRR: ¥ RPtf?RTRl

अध्याय ४३

श्लोक 38

निन्युस् तीरे ऽप्लवाम्भोधेः गुरूक्तय इवाम्बुधेः ध्यानेन विष्णुभूतं तं भगवान् वरुणालयः

ninyus tīre 'plavāmbhodheḥ gurūktaya ivāmbudheḥ dhyānena viṣṇubhūtaṃ taṃ bhagavān varuṇālayaḥ

हिन्दी अर्थ

आप मेरे परम गुरु हैं'॥ १८-१९/२॥

English

RpRTR ^RTcRTRTR RRtRRRTR RTHRtRfh Rl RI^t^RR WT PTRTfR^T^JRRIRva R R RRRR f%RR A?il PRRRRnfRRTRI RRPPRRRRT^RRf fJtRRRt fR^R PRIIRdll SffKRRR RrRTRTRTfRtRTfRRIR?: I 3T¥ STUTRi RfTR RRRT ^RrRuhll?? II RFlRT?\fs REgT RK* fp1%RRRRR:l

अध्याय ४३

श्लोक 39

विन्यस्य तीरे रत्नानि गृहीत्वा द्रष्टुम् आययौ तावद् भगवतादिष्टः प्रहृष्टः पन्नगाशनः

vinyasya tīre ratnāni gṛhītvā draṣṭum āyayau tāvad bhagavatādiṣṭaḥ prahṛṣṭaḥ pannagāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी बोले-नरेश्वर! राजा बलिके इस प्रकार पूछनेपर शुक्राचार्यजीने उनसे कहा--'' राजन्! अब मेरी भी राय सुनो। बले! वे देवताओंका हित करने और तुम लोगोंके विनाशके लिये ही तुम्हारे यज्ञमें पधार रहे हैं, इसमें संदेह नहीं है। अतः. जब

English

One day, the monster king Hiranyakasipu was strolling around the city in the night with his identity concealed. f He noticed that someone was reciting the holy name of lord Rama. He considered it savagery of Prahlada in a new style. He became blind with fury and called his priests. Addressing them as mean persons he said that his Prahlada is going out of control but all of them are reluctant to stop

अध्याय ४३

श्लोक 40

बन्धनाहीन् समभ्येत्य भक्षयित्वा पुनर् ययौ अथाबभाषे प्रह्लादं गम्भीरध्वनिर् अर्णवः

bandhanāhīn samabhyetya bhakṣayitvā punar yayau athābabhāṣe prahlādaṃ gambhīradhvanir arṇavaḥ

हिन्दी अर्थ

आगते वामने देवे त्वया तस्य महात्मनः॥ २२ भगवान् वामन यहाँ आ जाय, तब उन महात्माके लिये

English

He threatened them with dire consequences. Having threatened them so severely, he returned to the palace with a heavy heart and fuelled brain. He could not make himself free from the killing worry. As his heath was near, he thought and planned so which should have not implemented. He called all monsters and suggested them in a secret meeting that they should wait until Prahlada snores at night and tie him with the snake cords (Napapasa). Then, throw hint into the

अध्याय ४३

श्लोक 41

प्रणम्य दिव्यरूपः सन् समाधिस्थं हरेः प्रियम् प्रह्लाद भगवद्भक्त पुण्यात्मन्न् अर्णवो ऽस्म्य् अहम्

praṇamya divyarūpaḥ san samādhisthaṃ hareḥ priyam prahlāda bhagavadbhakta puṇyātmann arṇavo 'smy aham

हिन्दी अर्थ

प्रतिज्ञा नैव कर्तव्या ददाम्येतत्तवेति वै। इति श्रुत्वा वचस्तस्य बलिर्बलवतां वरः आगते वामने शुक्र यज्ञे मे मधुसूदने

English

«t«ITO 'UfjrrUR Wlfit: I

अध्याय ४३

श्लोक 42

चक्षुर्भ्याम् अथ मां दृष्ट्वा पावयार्थिनम् आगतम् इत्य् अम्बुधिगिरः श्रुत्वा स महात्मा हरेः प्रियः

cakṣurbhyām atha māṃ dṛṣṭvā pāvayārthinam āgatam ity ambudhigiraḥ śrutvā sa mahātmā hareḥ priyaḥ

हिन्दी अर्थ

किं पुनर्वासुदेवस्य आगतस्य तु शारङ्गिणः। त्वया विघ्नो न कर्तव्यो वामनेऽत्रागते द्विज

English

v^h^iiPj fil'd frfw^R: i wmtt fird t# tnr JTPxmwdTi

अध्याय ४३

श्लोक 43

उद्वीक्ष्य सहसा देवं तं नत्वाहासुरात्मजः कदागतं भगवता तम् अथाम्बुधिर् अब्रवीत्

udvīkṣya sahasā devaṃ taṃ natvāhāsurātmajaḥ kadāgataṃ bhagavatā tam athāmbudhir abravīt

हिन्दी अर्थ

यद्यद्द्रव्यं प्रार्थयते तत्तदद्रव्यं ददाम्यहम्। कृतार्थोऽहं मुनिश्रेष्ठ यद्यागच्छति वामनः इत्येवं वदतस्तस्य यज्ञशालां स वामनः। . आगत्य प्रविवेशाथ प्रशशंस बलेर्मखम्

English

The monsters kept a vigil over Prahlada at that night. The night was most favourite to Prahlada (because being it noiseless, he felt it convenient for meditation). He was in meditation but all were awake; however, the meditation was so deep as physically he was seen as in snoring sleep. It confused the monsters and they tied him with the snake cords. Prahlada was so great that he had cut all bondages of attachment and greed etc. Those fools tied Prahlada, the devotee of Visnu whose flag bears the living Garuda (the eagle). Thus, they took him to the shore and dropped him down into the waves of the ocean. They then put gigantic rocks on Prahlada and reported to Hiranyakasipu immediately. Hiranyakasipu greeted them

अध्याय ४३

श्लोक 44

योगिन्न् अज्ञातवृत्तस् त्वम् अपराद्धं तवासुरैः बद्धस् त्वम् अहिभिर् दैत्यैर् मयि क्षिप्तो ऽद्य वैष्णव

yoginn ajñātavṛttas tvam aparāddhaṃ tavāsuraiḥ baddhas tvam ahibhir daityair mayi kṣipto 'dya vaiṣṇava

हिन्दी अर्थ

तं दृष्टा सहसा राजन् राजा हैत्याधिपो बलिः। उपचारेण सम्पूज्य वाक्यमेतदुवाच ह

English

for the success of their mission.

अध्याय ४३

श्लोक 45

ततस् तूर्णं मया तीरे न्यस्तस् त्वं फणिनश् च तान् इदानीम् एव गरुडो भक्षयित्वा गतो महान्

tatas tūrṇaṃ mayā tīre nyastas tvaṃ phaṇinaś ca tān idānīm eva garuḍo bhakṣayitvā gato mahān

हिन्दी अर्थ

यह्यत््रार्थयसे मां त्वं देवदेव धनादिकम्। तत्सर्वं तव दास्यामि मां याचस्वाद्य वामन याचयामास देवेशो भूमेदेहि पदत्रयम्

English

3Tsr mpjwrorfspm TWfeRfW tfffll^ll wwf §rm wrt:i

अध्याय ४३

श्लोक 46

महात्मन्न् अनुगृह्णीष्व त्वं मां सत्सङ्गम् आर्थिनम् गृहाणेमानि रत्नानि पूज्यस् त्वं मे हरिर् यथा

mahātmann anugṛhṇīṣva tvaṃ māṃ satsaṅgam ārthinam gṛhāṇemāni ratnāni pūjyas tvaṃ me harir yathā

हिन्दी अर्थ

दीयतां मे करे तोयं यदि दत्तं पदत्रयम्। इत्युक्तो देवदेवेन तदा तत्र स्वयं बलिः

English

KTRW fwwmw w ^j|cU-cRtixilHil:ll^dll Jlgtct: IHUIVIT.'II?II

अध्याय ४३

श्लोक 47

यद्य् अप्य् एतैर् न ते कृत्यं रत्नैर् दास्याम्य् अथाप्य् अहम् दीपान् निवेदयत्य् एव भास्करस्यापि भक्तिमान्

yady apy etair na te kṛtyaṃ ratnair dāsyāmy athāpy aham dīpān nivedayaty eva bhāskarasyāpi bhaktimān

हिन्दी अर्थ

“मैं आपको यह वस्तु देता हूँ” यों कहकर कुछ देनेकी प्रतिज्ञा न करना'॥ २०२२/३ ॥ उनकी यह बात सुनकर बलवानोंमें श्रेष्ठ बलिने अपने पुरोहित शुक्राचार्यजीसे यह सुन्दर बात कही-- “गुरुदेव शुक्र ! यज्ञमें मधुसूदन भगवान् वामनके पधारनेपर मैं उन्हें कुछ भी देनेसे इनकार नहीँ कर सकता। अभी-

English

w-tpnwiT wsri vajftGJT TpJwfi

अध्याय ४३

श्लोक 48

त्वम् आपत्स्व् अपि घोरासु विष्णुनैव हि रक्षितः त्वादृशा निर्मलात्मानो न सन्ति बहवो ऽर्कवत्

tvam āpatsv api ghorāsu viṣṇunaiva hi rakṣitaḥ tvādṛśā nirmalātmāno na santi bahavo 'rkavat

हिन्दी अर्थ

अभी मैं आपसे कह चुका हूँ कि दूसरे प्राणी भी यदि मुझसे कुछ याचना करेंगे तो मैं उन्हें वह वस्तु देनेसे इनकार नहीं कर सकता; फिर शार्ङ्गधनुष धारण करनेवाले साक्षात् भगवान् विष्णु (वासुदेव) मेरे यज्ञमें पधारें और

English

Prahlada looked like sea fire to the crocodiles and they did not dare to go near him. He himself being merged with the ocean of everlasting pleasure (the supreme god) could not understand that he has been thrown into the ocean. When the holy- hearted Prahlada got concentrated into his soul which was like an ocean of the pleasure of knowledge (Brahma), the ocean started leaping on the waves so violently as if another ocean is joined with her. The waves took Prahlada towards the shore the same way the holy words of a teacher enable a student to cross the ocean of this world with an easiness and pleasure. As Prahlada himself was in the form of Visnu by virtue of meditation, the ocean honoured him with the gift of several gems. Just then Garuda was sent by Narayana there and he made the snakes his food. [utrt Rou-m: tf(

अध्याय ४३

श्लोक 49

बहुना किं कृतार्थो ऽस्मि यत् तिष्ठामि त्वया सह आलपामि क्षणम् अपि नेक्षे ह्य् एतत् फलोपमाम्

bahunā kiṃ kṛtārtho 'smi yat tiṣṭhāmi tvayā saha ālapāmi kṣaṇam api nekṣe hy etat phalopamām

हिन्दी अर्थ

मैं उनकी मुँहमाँगी वस्तु उन्हें देनेसे इनकार कर दूँ, यह कैसे सम्भव होगा? ब्राह्मणदेव! यहाँ भगवान् वामनके पदार्पण करनेपर आप उनके कार्यमें विन्न न डालियेगा। वे जो-जो द्रव्य माँगेंगे, वही-वही मैं उन्हें दूँगा । मुनिश्रेष्ठ! यदि सचमुच ही यहाँ भगवान् वामन पधार रहे हैं तो मैं कृतार्थ हो गया'

English

IfTS WIcl^cM MUq|rMHuR|5RqiRn^?ll -qt ciMillfyJHMHMHI

अध्याय ४३

श्लोक 50

इत्य् अब्धिना स्तुतः श्रीशमाहात्म्यवचनैः स्वयम् ययौ लज्जां प्रहर्षं च प्रह्लादो भगवत्प्रियः

ity abdhinā stutaḥ śrīśamāhātmyavacanaiḥ svayam yayau lajjāṃ praharṣaṃ ca prahlādo bhagavatpriyaḥ

हिन्दी अर्थ

राजा बलि जब इस प्रकार कह रहे थे, उसी समय चामनजीने आकर यज्ञशालामें प्रवेश किया और वे उनके उस यज्ञकी प्रशंसा करने लगे। राजन्! उन्हें देखते ही हैत्याधिपति राजा बलिने सहसा उठकर पूजन-

English

IT The ocean with her thundering sound bowed before Prahlada who till then was in meditation and said- O devotee Prahlada, O performer of great deeds, please, open your eyes and make me holy with your grace. This request brought Prahlada in physical consciousness and suddenly he opened his eyes and saluted the ocean. He asked when he had come there? The ocean then replied

अध्याय ४३

श्लोक 51

प्रतिगृह्य स रत्नानि वत्सलः प्राह वारिधिम् महात्मन् सुतरां धन्यः शेते त्वयि हि स प्रभुः

pratigṛhya sa ratnāni vatsalaḥ prāha vāridhim mahātman sutarāṃ dhanyaḥ śete tvayi hi sa prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

सामग्रियांसे उनकी पूजा की, फिर इस प्रकार कहा-- 'देवदेव! आप धन आदि जो-जो वस्तु माँगेंगे, वह सब मैं आपको दूँगा; इसलिये वामनजी! आज आप मुझसे याचना कीजिये' “नृपेन्द्र! बलिंके यों कहनेपर उस समय देवेश्वर भगवान् वामनने उनसे यही याचना की कि मुझे अग्निशालाके लिये केवल तीन पग भूमि दीजिये, मुझे धनकी आवश्यकता नहीं है'॥ ३११/२॥

English

RehrR^T'JflTKl rSf TR ^TWlf^T^I

अध्याय ४३

श्लोक 52

कल्पान्ते ऽपि जगत् कृत्स्नं ग्रसित्वा स जगन्मयः त्वय्य् एवैकार्णवीभूते शेते किल महात्मनि

kalpānte 'pi jagat kṛtsnaṃ grasitvā sa jaganmayaḥ tvayy evaikārṇavībhūte śete kila mahātmani

हिन्दी अर्थ

भगवान् वामनके यों कहनेपर बलिने उनसे कहा- “यदि तीन पग भूमिसे ही आपको संतोष है तो तीन पग भूमि मैंने आपको दे दी'॥ ३२५,॥

English

II O Yogi, you have not known that the monsters have committed heinous crimes on you. They dropped you down into me after fastening you with the snake cords. I brought you on the shore and then Garuda came. He has just left this place after killing all the snakes. O greatman, I am desirous of living in the company of true people. Please, have grace and accept these gems as a gift from me. You are adorable to me just like god Visnu himself. Although you do not expect them yet I will give them to you

अध्याय ४३

श्लोक 53

लोचनाभ्यां जगन्नाथं द्रष्टुम् इच्छामि वारिधे त्वं पश्यसि सदा धन्यस् तत्रोपायं प्रयच्छ मे

locanābhyāṃ jagannāthaṃ draṣṭum icchāmi vāridhe tvaṃ paśyasi sadā dhanyas tatropāyaṃ prayaccha me

हिन्दी अर्थ

बलिके द्वारा यों कहे जानेपर भगवान् वामन उनसे हाथमें संकल्पका जल दीजिये'॥ ३३/२॥

English

God Visnu has protected you in such gross adversities. Greatmen of holy heart like the sun are no more in the world but you symbolise them. Nothing to say any more in your appreciation. I am successful today because I could avail of an opportunity to see you. However this company is for a moment but the fruit of this moment cannot be compared with

अध्याय ४३

श्लोक 54

उक्त्वेति पादावनतं तूर्णम् उत्थाप्य सागरः प्रह्लादं प्राह योगीन्द्र त्वं पश्यसि सदा हृदि

uktveti pādāvanataṃ tūrṇam utthāpya sāgaraḥ prahlādaṃ prāha yogīndra tvaṃ paśyasi sadā hṛdi

हिन्दी अर्थ

कहते हैं, उस समय वहाँ देवदेव भगवान् वामनजीके

English

Tf I W fet ?ll ct? w wf

अध्याय ४३

श्लोक 55

द्रष्टुम् इच्छस्य् अथाक्षिभ्यां स्तुहि तं भक्तवत्सलम् उक्त्वेति सिन्धुः प्रह्लादम् आत्मनः स जले ऽविशत्

draṣṭum icchasy athākṣibhyāṃ stuhi taṃ bhaktavatsalam uktveti sindhuḥ prahlādam ātmanaḥ sa jale 'viśat

हिन्दी अर्थ

'वामन-अवतारकी कथा यावत्स वामनकरे तोयं दातुमुपस्थितः

English

The devotee Prahlada felt both shame and gaiety on the prayer as made by the ocean in which magnificence of god Visnu was indicated. He took the gems given by the ocean and said- O great soul, you are worth adorable as god Visnu lives within you. It is a well-accepted fact that the god in the form of world merges the universe within him and during the phase of devastation (Pralaya) he sleeps within the ocean. O ocean, I want to see god Visnu apparently with these physical eyes. You are lucky as you always see god. Please, tell me of any measures to see him.

अध्याय ४३

श्लोक 56

गते नदीन्द्रे स्थित्वैको हरिं रात्रौ स दैत्यजः भक्त्यास्तौद् इति मन्वानस् तद्दर्शनम् असंभवम्

gate nadīndre sthitvaiko hariṃ rātrau sa daityajaḥ bhaktyāstaud iti manvānas taddarśanam asaṃbhavam

हिन्दी अर्थ

उदके कलशद्वारि तच्छुक्राक्षिमवेधयत्। ततो व्यपगतः शुक्रो विद्धैकाक्षो नरोत्तम

English

dcK^fci mqlcHn ^tjfRtsrnzt m ( u:l 3l§fR^5FraT%Glt ct 'RcklcroRtfRj

अध्याय ४३

श्लोक 57

वेदान्तवाक्यशतमारुतसंप्रवृद्ध वैराग्यवह्निशिखया परिताप्य चित्तम् संशोधयन्ति यदवेक्षणयोग्यतायै धीराः सदैव स कथं मम गोचरः स्यात्

vedāntavākyaśatamārutasaṃpravṛddha vairāgyavahniśikhayā paritāpya cittam saṃśodhayanti yadavekṣaṇayogyatāyai dhīrāḥ sadaiva sa kathaṃ mama gocaraḥ syāt

हिन्दी अर्थ

तोयधारा निपतिता वामनस्य करे पुनः। करे निपतिते तोये वामनो ववृधे क्षणात् पादेनैकेन विक्रान्ता तेनैव सकला मही। अन्तरिक्षं द्वितीयेन द्यौस्तृतीयेन सत्तम

English

ftpf: y^KRIrRH: lh hi I

अध्याय ४३

श्लोक 58

मात्सर्यरोषस्मरलोभमोह मदादिभिर् वा सुदृढैः सुषड्भिः उपर्युपर्यावरणैः सुबद्धम् अन्धं मनो मे क्व हरिः क्व वाहम्

mātsaryaroṣasmaralobhamoha madādibhir vā sudṛḍhaiḥ suṣaḍbhiḥ uparyuparyāvaraṇaiḥ subaddham andhaṃ mano me kva hariḥ kva vāham

हिन्दी अर्थ

अनेकान् दानवान् हत्वा हत्वा त्रिभुवनं बलेः। पुरंदराय त्रैलोक्यं दत्त्वा बलिमुवाच ह

English

Prahlada fell at the feet of the ocean with these words. The ocean then lifted him up and said- O king Yogi, you always see the god in your heart but if you want to see him with physical eyes, pray to him and he will appear. The ocean vanished into the water with these words. On departure of the ocean, Prahlada stayed there alone at that night and assuming perception of god as an impossible task, began to pray to him.

अध्याय ४३

श्लोक 59

यं धातृमुख्या विबुधा भयेषु शान्त्यर्थिनः क्षीरनिधेर् उपान्तम् गत्वोत्तमस्तोत्रकृतः कथंचित् पश्यन्ति तं द्रष्टुम् अहो ममाशा

yaṃ dhātṛmukhyā vibudhā bhayeṣu śāntyarthinaḥ kṣīranidher upāntam gatvottamastotrakṛtaḥ kathaṃcit paśyanti taṃ draṣṭum aho mamāśā

हिन्दी अर्थ

यस्मात्ते भक्तितो दत्तं तोयमद्य करे मम॥ तस्मात्ते साम्प्रतं दत्तं पातालतलमुत्तमम् समागतस्त्रिभुनं राजन् देवसमन्वित:

English

rRt rt ?fr: gRicir^imiii 4 SN^IsMI few

अध्याय ४३

श्लोक 60

अयोग्यम् आत्मानम् इतीशदर्शने स मन्यमानस् तदनाप्तिकातरः उद्वेगदुःखार्णवमग्नमानसः स्रुताश्रुधारो नृप मूर्च्छितो ऽपतत्

ayogyam ātmānam itīśadarśane sa manyamānas tadanāptikātaraḥ udvegaduḥkhārṇavamagnamānasaḥ srutāśrudhāro nṛpa mūrcchito 'patat

हिन्दी अर्थ

सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते

English

Prahlada said- How so easily god Visnu can appear before me when a number of ascetics burn the fire that destroy all worldly attachments with the wind of many hundreds of hymns from the Vedas and sentences and make holy their heart with heating it properly and all this for a mere sight of god. My mind is without discretion, as it is tied with the six cords of anger, jealousy, passion, greed, attachment, ego etc. A six-layer cover has entrapped me

अध्याय ४३

श्लोक 61

अथ क्षणात् सर्वगतश् चतुर्भुजः शुभाकृतिर् भक्तजनैकवल्लभः दुःस्थं तम् आश्लिष्य सुधामयैर् भुजैस् तत्रैव भूपाविर् अभूद् दयानिधिः

atha kṣaṇāt sarvagataś caturbhujaḥ śubhākṛtir bhaktajanaikavallabhaḥ duḥsthaṃ tam āśliṣya sudhāmayair bhujais tatraiva bhūpāvir abhūd dayānidhiḥ

हिन्दी अर्थ

त्त्वा त्रिलोक स ययौ महोदधिम् इस प्रकार आज्ञा देनेपर स्वयं राजा बलि जलसे भरे हुए सुवर्णकलशको लेकर भक्तिपूर्वक खडे हो गये और ज्यों ही वामनजीके हाथमें जल देनेको उद्यत हुए, त्यों ही शुक्राचार्यने योगबलसे कलशमें घुसकर गिरती

English

The Brahma etc., gods is the gimmick of fear and for removing the cause of such a fear visit at the shore of Ks Irasagara and worship him in the divinely prescribed manner and then only get a glimpse of him. Hence, it is only a surprise if a monster like me expects to sec god

अध्याय ४३

श्लोक 62

स लब्धसंज्ञो ऽथ तदङ्गसङ्गाद् उन्मीलिताक्षः सहसा ददर्श प्रसन्नवक्त्रं कमलायताक्षं सुदीर्घबाहुं यमुनासवर्णम्

sa labdhasaṃjño 'tha tadaṅgasaṅgād unmīlitākṣaḥ sahasā dadarśa prasannavaktraṃ kamalāyatākṣaṃ sudīrghabāhuṃ yamunāsavarṇam

हिन्दी अर्थ

होकर पवित्र (कुश)-के अग्रभागसे कलशके छेदमें जल निकलनेके मार्गपर स्थित हुए शुक्राचार्यकी एक

English

SfSTlft ^1 TTfelfttSntPTII?, o|| •M «qifv«ry qymqirt-

अध्याय ४३

श्लोक 63

उदारतेजोमयम् अप्रमेयं गदारिशङ्खाम्बुजचारुचिह्नितम् स्थितं समालिङ्ग्य विभुं स दृष्ट्वा प्रकम्पितो विस्मयभीतिहर्षैः

udāratejomayam aprameyaṃ gadāriśaṅkhāmbujacārucihnitam sthitaṃ samāliṅgya vibhuṃ sa dṛṣṭvā prakampito vismayabhītiharṣaiḥ

हिन्दी अर्थ

शुक्राचार्य उसमेंसे निकल भागे॥ ३४--३७॥ तत्पश्चात् वामनजीके हाथमें जलकी धारा गिरी। हाथपर जल पड़ते ही वामनजी क्षणभरमें ही बहुत बड़े हो गये। सत्तम! उन्होंने एक पगसे यह सम्पूर्ण पृथ्वी नाप ली, द्वितीय पंगसे अन्तरिक्षलोक तथा तृतीय पगसे

English

'Mmrdtd'UfiijifitRj: 11 r, ? u

अध्याय ४३

श्लोक 64

तत् स्वप्नम् एवाथ स मन्यमानः स्वप्ने ऽपि पश्यामि हरिं कृतार्थम् इति प्रहर्षार्णवमग्नचेताः स्वानन्दमूर्छां स पुनश् च भेजे

tat svapnam evātha sa manyamānaḥ svapne 'pi paśyāmi hariṃ kṛtārtham iti praharṣārṇavamagnacetāḥ svānandamūrchāṃ sa punaś ca bheje

हिन्दी अर्थ

स्वर्गलोकको आक्रान्त कर लिया। फिर अनेक दानवोंका संहार करके बलिंसे त्रिभुवनका राज्य छीन लिया और यह त्रिलोकी इन्द्रको अर्पितकर पुनः बलिसे कहा-- “तुमने भक्तिपूर्वक आज मेरे हाथमें संकल्पका जल अर्पित

English

O king Prahlada, thus, considering himself not entitled to have a glimpse of god, became very sad. His heart sank in the ocean of regret and anxiety. His eyes started flowing with tears and he fell down fainted. O king, then within seconds, the omnipresent god appeared there. He took Prahlada into his lap after picking him up from the ground.

अध्याय ४३

श्लोक 65

ततः क्षिताव् एव निविश्य नाथः कृत्वा तम् अङ्के स्वजनैकबन्धुः शनैर् विधुन्वन् करपल्लवेन स्पृशन् मुहुर् मातृवद् आलिलिङ्ग

tataḥ kṣitāv eva niviśya nāthaḥ kṛtvā tam aṅke svajanaikabandhuḥ śanair vidhunvan karapallavena spṛśan muhur mātṛvad āliliṅga

हिन्दी अर्थ

किया है, इसलिये इस समय मैंने तुम्हें उत्तम पाताललोकका राज्य दिया। महाभाग! वहाँ जाकर तुम मेरे प्रसादसे राज्य इन्द्रपदपर प्रतिष्ठित होओगे'॥ ३८--४२॥

English

wclfa q^lfq # ffw WpMcfqiq^dl:

अध्याय ४३

श्लोक 66

ततश् चिरेण प्रह्लादः संमुखोन्मीलितेक्षणः आलुलोके जगन्नाथं विस्मयाविष्टचेतसा

tataś cireṇa prahlādaḥ saṃmukhonmīlitekṣaṇaḥ āluloke jagannāthaṃ vismayāviṣṭacetasā

हिन्दी अर्थ

तब बलिने भगवान्को प्रणाम करके पातालतलमें जाकर वहाँ उत्तम भोगोंको प्राप किया। राजन्! शुक्राचार्य भी भगवान् वामनकी कृपासे त्रिभुवनकी राजधानी स्वर्गमें आकर सब देवताओंके साथ सुखपूर्वक रहने लगे। जो

English

cFOT dM^-ch tctsit^chiq>^:l Wf jrfgg'cfi jwfeff i i^mi

अध्याय ४३

श्लोक 67

ततश् चिरात् तं संभाव्य धीरः श्रीशाङ्कशायिनम् आत्मानं सहसोत्तस्थौ सद्यः सभयसंभ्रमः

tataś cirāt taṃ saṃbhāvya dhīraḥ śrīśāṅkaśāyinam ātmānaṃ sahasottasthau sadyaḥ sabhayasaṃbhramaḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्य प्रातःकाल उठकर भगवान् वामनकी इस कथाका स्मरण करता है, वह सब पापोंसे मुक्त होकर विष्णुलोकमें प्रतिष्ठित होता है। नृप! इस प्रकार पूर्वकालमें भगवान् विष्णुने वामनरूप धारणकर त्रिभुवनका राज्य बलिसे ले लिया और उसे कृपापूर्वक देवराज इन्द्रको अर्पित कर दिया। तत्पश्चात् वे क्षीरसागरको चले गये

English

On return of consciousness with the sweet touch of gods arm, Prahlada opened his eyes suddenly and looked at the god He saw that gods face was glowing, eyes were beautiful like lotus, arms were large and body was dark as the water of river Yamuna. He was full of unique splendour and fascinating. The conch, discus, gada and padma were in his four hands. Prahlada shivered with fear, surprise and happiness etc., when he saw himself in the lap of god. Considering this event as a dream he thought - "Hurrah, may it be a dream, but I am seeing god with my eyes." With this sentiment be became very happy and he again fainted in the pleasure of the form of god. The only friend of the devotees, god then sat on the ground and started patting him with his hand so that he could awake. Like a beloved mother, the god started fondling Prahlada and embraced him

अध्याय ४३

श्लोक 68

प्रणामायापतच् चोर्व्यां प्रसीदेति वदन् मुहुः संभ्रमात् स बहुज्ञो ऽपि नान्यां पूजोक्तिम् अस्मरत्

praṇāmāyāpatac corvyāṃ prasīdeti vadan muhuḥ saṃbhramāt sa bahujño 'pi nānyāṃ pūjoktim asmarat

हिन्दी अर्थ

इति श्रीनरसिंहयुराणे वामनप्राढुभवि पञ्चचत्वारिशोऽ ध्यायः

English

rraf^rorT imTRsr mr: ^yiigyuftRqj tTTOlTOWR; UdlVitsITftip; THf:!

अध्याय ४३

श्लोक 69

तम् अथाभयहस्तेन गदाशङ्खारिधृक् प्रभुः गृहीत्वा स्थापयाम्_अस प्रह्लादं स दयानिधिः

tam athābhayahastena gadāśaṅkhāridhṛk prabhuḥ gṛhītvā sthāpayām_asa prahlādaṃ sa dayānidhiḥ

हिन्दी अर्थ

'परशुरामावतारकी कथा पुरा देवगणैविष्णुः स्तुतः क्षीरोदधौ नृप। ऋषिभिश्च महाभागैर्जमदग्रेः सुतोऽभवत् २ पर्शुराम इति ख्यातः सर्वलोकेषु स प्रभुः। दुष्टानां निग्रहं कर्तुमवतीणों महीतले

English

•j^hgr wwyPTW siir? it^ jrf^rf%:i

अध्याय ४३

श्लोक 70

कराब्जस्पर्शनाह्लादगलदश्रुं सवेपथुम् भूयो ऽथाह्लादयन् स्वामी तं जगादेति सान्त्वयन्

karābjasparśanāhlādagaladaśruṃ savepathum bhūyo 'thāhlādayan svāmī taṃ jagādeti sāntvayan

हिन्दी अर्थ

कृतवीर्यसुतः श्रीमान् कार्तवीर्योऽभवत् पुरा। दत्तात्रेयं समाराध्य चक्रवर्सित्वमाप्तवान्

English

For a little while, Prahlada opened his eyes before god and began to stare at god with overwhelmed surprise. After a long rest, he suddenly awoke realising his body at rest in the lap of god and with fear and sentiments. He bluttered - "God, have mercy on me and fell down on the ground in order to salute him with the whole body. He was so learned but could not pray with psalms at that moment. God, the ocean of mercy then lifted him up in his arms. The tears of pleasure started coming down from the eyes of Prahlada and god consoled him with these words

अध्याय ४३

श्लोक 71

सभयं संभ्रमं वत्स मद्गौरवकृतं त्यज नैवं प्रियो मे भक्तेषु स्वाधीनप्रणयी भव

sabhayaṃ saṃbhramaṃ vatsa madgauravakṛtaṃ tyaja naivaṃ priyo me bhakteṣu svādhīnapraṇayī bhava

हिन्दी अर्थ

उवाच मधुरं वाक्यं कार्तवीर्यं नृपोत्तमम्। मुच्यतामत्र ते सेना अतिथिस्त्वं समागतः। चन्यादिकं मया दत्तं भुक्त्वा गच्छ महामते प्रमुच्य सेनां मुनिवाक्यगौरवात्

English

fait , ®raRhf wfasrurat sRihnn

अध्याय ४३

श्लोक 72

नित्यं संपूर्णकामस्य जन्मानि विविधानि मे भक्तसर्वेष्टदानाय तस्मात् किं ते प्रियं वद

nityaṃ saṃpūrṇakāmasya janmāni vividhāni me bhaktasarveṣṭadānāya tasmāt kiṃ te priyaṃ vada

हिन्दी अर्थ

राजानमलङ्ख्कीत्ति- मुनिः स धेनुं च दुदोह दोगश्चीम्

English

O son, abandon the sentiments of fear and hesitation imagining my highness. Nobody other than you is so beloved to me. Be frank to the extent that you have enslaved me. I am always perfect and appear in varied forms, even then with an objective to fulfil all desires of my devotees. Hence, tell me what is favourite

अध्याय ४३

श्लोक 73

अथ व्यजिज्ञपद् विष्णुं प्रह्लादः प्राञ्जलिर् नमन् सलौल्यम् उत्फुल्लदृशा पश्यन्न् एवं च तन्मुखम्

atha vyajijñapad viṣṇuṃ prahlādaḥ prāñjalir naman salaulyam utphulladṛśā paśyann evaṃ ca tanmukham

हिन्दी अर्थ

समिच्छतां यानि सुकाननानि समन्वितं साधुगुणैरुपस्करैः। दुग्ध्वा प्रकल्पन् मुनिराह पार्थिवं गृहं कृतं ते. प्रविशेह राजन्

English

m odfiraqfg art SfR[: TOftrfofl

अध्याय ४३

श्लोक 74

नाप्य् अयं वरदानाय कालो नैष प्रसीद मे त्वद्दर्शनामृतास्वादाद् अन्तरात्मा न तृप्यति

nāpy ayaṃ varadānāya kālo naiṣa prasīda me tvaddarśanāmṛtāsvādād antarātmā na tṛpyati

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी बोले--राजन्! अब मैं भगवान् विष्णुके जामदग्न्य (परशुराम) नामक शुभ अवतारका वर्णन करता हूँ, जिसने पूर्वकालमें क्षत्रियवंशका उच्छेद किया था; उस प्रसङ्गको सुनो

English

top* ctpjrpt sfiTcfr tratet m SfErftr ^ fro ^vTOcRTkfrril'aHII

अध्याय ४३

श्लोक 75

ब्रह्मादिदेवैर् दुर्लक्ष्यं त्वाम् एव पश्यतः प्रभो तृप्तिं नेष्यति मे चित्तं कल्पायुतशतैर् अपि

brahmādidevair durlakṣyaṃ tvām eva paśyataḥ prabho tṛptiṃ neṣyati me cittaṃ kalpāyutaśatair api

हिन्दी अर्थ

नरेश्वर! पहलेकी बात है, क्षीरसागरके तटपर देवताओं और महाभाग ऋषियोंने भगवान् विष्णुकी स्तुति की; इससे वे जमदग्नि मुनिके पुत्रके रूपमें अवतीर्ण हुए। वे भगवान् सम्पूर्ण लोकोंमें “परशुराम' नामसे विख्यात थे और दुष्ट राजाओंका नाश करनेके लिये ही इस भूतलपर अवतीर्ण हुए थे। उनके अवतारसे पूर्व राजा कृतवीर्यका पुत्र कार्तवीर्य ' हुआ था, जिसने दत्तात्रेयजीकी आराधना करके सार्वभौम राज्य प्राप्त कर लिया था। एक समय

English

With a look at god most passionately, Prahlada submitted - "O god, this is not a time to ask anything and I only request for your pleasure. My mind this time only

अध्याय ४३

श्लोक 76

नैवम् एतद् ध्य् अतृप्तस्य त्वां दृष्ट्वान्यद् वृणोति किम् ततः स्मितसुधापूरैः पूरयन् स प्रियं प्रियात्

naivam etad dhy atṛptasya tvāṃ dṛṣṭvānyad vṛṇoti kim tataḥ smitasudhāpūraiḥ pūrayan sa priyaṃ priyāt

हिन्दी अर्थ

वह महाभाग नरेश जमदग्नि ऋषिके आश्रमपर गया। उसके साथ चतुरङ्गिणी सेना थी। उस राजाको चतुरङ्गिणी सेनाके साथ आश्रमपर आया देख जमदग्निने नृपवर कार्तवीर्यसे मधुर वाणीमें कहा-'महामते! आप मेरे

English

O god, Brahma etc., gods find it difficult to have a look at you and my mind will not satiate even if I could see you for one million years. What can such a mind, still unsatiated when you are present, think

अध्याय ४३

श्लोक 77

योजयन् मोक्षलक्ष्म्यैव तं जगाद जगत्पतिः सत्यं मद्दर्शनाद् अन्यद् वत्स नैवास्ति ते प्रियम्

yojayan mokṣalakṣmyaiva taṃ jagāda jagatpatiḥ satyaṃ maddarśanād anyad vatsa naivāsti te priyam

हिन्दी अर्थ

अतिथि होकर यहाँ पधारे हैं; अतः आज अपनी सेनाका पड़ाव यहीँ डालिये और मेरे दिये हुए वन्य फल आदिका भोजन करके कल यहाँसे जाइयेगा'॥ २--६॥ महानुभाव राजा कार्तवीर्य मुनिके वाक्यका गौरव मानकर अपनी सेनाको वहीं ठहरनेका आदेश दे वहाँ रह गया। इधर अलङ्घ्य यशवाले मुनिने राजाको आमन्त्रित करके अपनी कामधेनु गौका दोहन किया। राजन्! उन्होंने

English

wt n#Tr^gc*r tgiftcT ^ ii

अध्याय ४३

श्लोक 78

किंचित् ते दातुम् इष्टं मे मत्प्रियार्थं वृणीष्व तत् प्रह्लादो ऽथाब्रवीद् धीमान् देव जन्मान्तरेष्व् अपि

kiṃcit te dātum iṣṭaṃ me matpriyārthaṃ vṛṇīṣva tat prahlādo 'thābravīd dhīmān deva janmāntareṣv api

हिन्दी अर्थ

अनेकानेक गजशाला, अश्वशाला, मनुष्योंके रहनेयोग्य विचित्र गृह और तोरण (द्वार) आदिका दोहन किया। सामन्त नरेशोंके रहनेयोग्य सुन्दर भवन, जिनमें बगीचे आदिकी इच्छा रखनेवालोंके लिये सुन्दर उद्यान थे, दोहनद्वार

English

Joining Prahlada with the wealth of emancipation, the god then said with a smile on his face - "O son, it is true that nothing is favourite to you more than seeing me and living in my company but I myself am intended to give you something. Hence, ask something from me for my shake.

अध्याय ४३

श्लोक 79

दासस् तवाहं भूयासं गरुत्मान् इव भक्तिमान् अथाह नाथः प्रह्लादं संकटं खल्व् इदं कृतम्

dāsas tavāhaṃ bhūyāsaṃ garutmān iva bhaktimān athāha nāthaḥ prahlādaṃ saṃkaṭaṃ khalv idaṃ kṛtam

हिन्दी अर्थ

प्रस्तुत किये। फिर अनेक मंजिलोंका श्रेष्ठ महल, जिसमें सुन्दर एवं उपयोगी सामान संचित थे, गोदोहनके द्वार उपलब्ध करके मुनिने भूपालसे कहा--' राजन्! आपके लिये महल तैयार है। आप इसमें प्रवेश कीजिये। आपके गृहोंमें प्रवेश करें। विभिन्न जातियोंके हाथी और घोड़े आदि भी गजशाला और अश्वशालामें रहें तथा भृत्यगण भी इन छोटे घरोंमें निवास करें'

English

oITT^ri-^l gw gfrFf ||<joil

अध्याय ४३

श्लोक 80

अहं तवात्मदानेच्छुस् त्वं तु भृत्यत्वम् इच्छसि वरान् अन्यांश् च वरय धीमन् दैत्येश्वरात्मज

ahaṃ tavātmadānecchus tvaṃ tu bhṛtyatvam icchasi varān anyāṃś ca varaya dhīman daityeśvarātmaja

हिन्दी अर्थ

'परशुरामावतारकी कथा

English

The wise Prahlada than said- O god, I wish I would be during all my births, your slave like Garuda with exclusive devotion. h ^ amra Tar <gt

अध्याय ४३

श्लोक 81

प्रह्लादो ऽपि पुनः प्राह भक्तकामप्रदं हरिम् प्रसीद सास्तु मे नाथ त्वद्भक्तिः सात्त्विकी स्थिरा

prahlādo 'pi punaḥ prāha bhaktakāmapradaṃ harim prasīda sāstu me nātha tvadbhaktiḥ sāttvikī sthirā

हिन्दी अर्थ

इत्युक्तमात्रे मुनिना नृपोऽसौ गृहं वरिष्ठं प्रविवेश राजा। मुनिः पुनः पार्थियमाबभाषे स्राहि त्वमद्यात्र यथाप्रकामं यथा सुरेन््रो दिवि नृत्यगीतैः

English

Prahlada again submitted to god who fulfils the desires of devotees - O god, I only desire my undeviated devotion for you and your pleasure throughout the ages to come. Not only this, but one more that I should worship you and having intoxicated with absolute devotion, be free from the worldly bondage (viz. use to dance with

अध्याय ४३

श्लोक 82

अनयाथ च त्वां नौमि नृत्यामि त्वत्परः सदा अथाभितुष्टो भगवान् प्रियम् आह प्रियंवदम्

anayātha ca tvāṃ naumi nṛtyāmi tvatparaḥ sadā athābhituṣṭo bhagavān priyam āha priyaṃvadam

हिन्दी अर्थ

गीत्यादिशब्हैर्मधुरैश्च वाद्यैः।

English

arsnfflfst 'ffhetpb fsryw 3Pcrff^ ^ Wm TIT ? II

अध्याय ४३

श्लोक 83

वत्स यद् यद् अभीष्टं ते तत् तद् अस्तु सुखी भव अन्तर्हिते च मय्य् अत्र मा खिद त्वं महामते

vatsa yad yad abhīṣṭaṃ te tat tad astu sukhī bhava antarhite ca mayy atra mā khida tvaṃ mahāmate

हिन्दी अर्थ

ददौ मुनिर्भूप विभूषिते द्वे कृतक्रियो विष्णुपूजां चकार।

English

tyf^fiFRWwifa artrfcaftd wfintTfri

अध्याय ४३

श्लोक 84

त्वच्चित्तान् नापयास्यामि क्षीराब्धेर् इव सुप्रियात् पुनर् द्वित्रिदिनैस् त्वं मां द्रष्टा दुष्टवधोद्यतम्

tvaccittān nāpayāsyāmi kṣīrābdher iva supriyāt punar dvitridinais tvaṃ māṃ draṣṭā duṣṭavadhodyatam

हिन्दी अर्थ

यावत्स राजा बुभुजे सभृत्य-

English

Having satisfied with the wish of Prahlada, god Visnu said- O son, may you avail of all that you desire and feel all pleasure. One more thing to say is that you needn't regret on my disappearing here. I will not at any time do separation from your heart like where I live always. You will shortly see me again in the form of Nrsiriiha, a dreadful form for the evil-doers but merciful to the saints. This appearance will kill Hiranyakasipu." With these words he disappeared from there leaving devotee Prahlada, unsatiated to the pleasure of

अध्याय ४३

श्लोक 85

अपूर्वाविष्कृताकारं नृसिंहं पापभीषणम् उक्त्वेत्य् अतः प्रणमतः पश्यतश् चातिलालसम्

apūrvāviṣkṛtākāraṃ nṛsiṃhaṃ pāpabhīṣaṇam uktvety ataḥ praṇamataḥ paśyataś cātilālasam

हिन्दी अर्थ

शेते स राजा मुनिनिर्मिते गृहे इत्युक्तः कार्तवीर्येण तमुवाच पुरोहितः। मुनेः सामर्थ्यमप्यस्ति सिद्धिश्रेयं हि गोर्नृप

English

Ml ?<JK<Jbde)r Tt TTcfcTT 1 esTTjcTRJt^T: 3JTSI cH-<i TT feHlfc(fdl

अध्याय ४३

श्लोक 86

अतुष्टस्यैव तस्येशो माययान्तर् दधे हरिः ततो हठाद् अदृष्ट्वा तं सर्वतो भक्तवत्सलम्

atuṣṭasyaiva tasyeśo māyayāntar dadhe hariḥ tato haṭhād adṛṣṭvā taṃ sarvato bhaktavatsalam

हिन्दी अर्थ

मुनिके इस प्रकार कहते हीं राजा कार्तवीर्यने उस उत्तम गृहमें प्रवेश किया। फिर दूसरे लोग दूसरे-दूसरे गृहोंमें प्रविष्ट हुए। इस प्रकार सबके यथास्थान स्थित हो जानेपर मुनिने पुनः राजा कार्तवीर्यसे कहा-- नरेश्वर !

English

ityraifeddWRTittftcfi Targt aw f^fetfdf^rt tt?^: frjfdcMtf: itftdTmPT

अध्याय ४३

श्लोक 87

हाहेत्य् अश्रुप्लुतः प्रोच्य ववन्दे स चिराद् इति श्रूयमाणे ऽथ परितः प्रतिबुद्धजनस्वने

hāhety aśruplutaḥ procya vavande sa cirād iti śrūyamāṇe 'tha paritaḥ pratibuddhajanasvane

हिन्दी अर्थ

आपको खान करानेके लिये मैंने इन सौ उत्तम स्त्रियोंको नियत किया है। जैसे स्वर्गमें देवराज इन्द्र अप्सराओंके नृत्य-गीत सुनते हुए खान करते हैं, उसी प्रकार आप भी इन स्त्रियोके नृत्य-गीतसे आनन्दित हो इच्छानुसार भूप! (मुनिकी आज्ञासे) वहाँ राजा कार्तवीर्यने इन्द्रकी भाँति मधुर वाद्यो और गीत आदिके शब्दोंसे आनन्दित होते हुए स्नान किया। स्नान कर लेनेपर मुनिने

English

fTOtmfT?trs£qPT:ir<aii

अध्याय ४३

श्लोक 88

उत्थायाब्धितटाद् धीमान् प्रह्लादः स्वपुरं ययौ

utthāyābdhitaṭād dhīmān prahlādaḥ svapuraṃ yayau

हिन्दी अर्थ

और ऊपरसे चादर ओढ़कर राजाने नित्य-नियम करनेके बाद भगवान् विष्णुकी पूजा की। फिर उन मुनिवरने गौसे अन्नमय महान् पर्वतका दोहन करके राजा तथा राजसेवकवृन्दको अर्पित किया। नृप! राजा तथा उनके

English

Then this sudden disappearance of god again made Prahlada moaning. He began to see all around and was wailing with tears in his eyes. He then recited the songs in praise of god for many hours. When he heard the voices of the creatures awaken in the morning, he could understand that the next day has begun. He got up from the sea¬ shore and went to his palace. From there, Prahlada went to his teacher happily and observing god all around in nature. He was thinking over the man made schemes or proposals and the desire of god. This phenomenon was keeping him more happy

अध्याय ४३

श्लोक 89

अथ दितिजसुतश् चिरं प्रहृष्टः स्मृतिबलतः परितस् तम् एव पश्यन् हरिमनुजगतिं त्व् अलं च पश्यन् गुरुगृहम् उत्पुलकः शनैर् अवाप

atha ditijasutaś ciraṃ prahṛṣṭaḥ smṛtibalataḥ paritas tam eva paśyan harimanujagatiṃ tv alaṃ ca paśyan gurugṛham utpulakaḥ śanair avāpa

हिन्दी अर्थ

भृत्यगणोंने जबतक भोजनका कार्य सम्पन्न किया, तबतक सूर्यदेव अस्ताचलको चले गये। तब उन्होंने रातको भी मुनिके बनाये हुए उस भवनमें गीत आदि विनोदोंसे आनन्दित हो शयन किया तदनन्तर निर्मल प्रभातकाल होते ही स्वप्रमें मिली हुई सम्पत्तिके समान सब कुछ लुप्त हो गया। फिर वहाँ केवल कोई भूभागमात्र ही अवशिष्ट देख राजाने मन- ही-मन विचार किया और अपने पुरोहितसे पूछा--

English

Thus ends the forty-third chapter on an incarnation of Narasimha in Nrsimha Purana

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 43
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.