Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
45
अध्याय 45 / 68

Adhyaya 45

46 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ46 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४५

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे नरसिंहप्रादुर्भावो नाम चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ नर्प् ४४ ॥ शृणु राजन् समासेन वामनस्य पराक्रमम् बलियागे हता येन पुरा दैत्याः सहस्रशः

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe narasiṃhaprādurbhāvo nāma catuścatvāriṃśo 'dhyāyaḥ || narp 44 || śṛṇu rājan samāsena vāmanasya parākramam baliyāge hatā yena purā daityāḥ sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

निद्रा है, योगके द्वारा अन्तःकरणमें जिनका ध्यान किया जाता है और जो गरुडजीके ऊपर आसीन होते हैं, उन आप भगवान् गोविन्दको नमस्कार है। अध्याय ४७1 श्रीरामावतारकी कथा--श्रीरामके जन्मसे लेकर विवाहतकके चरित्र १७३

English

live there permanently to safeguard the interests of the devotees and to punish the

अध्याय ४५

श्लोक 2

विरोचनसुतः पूर्वं महाबलपराक्रमः त्रैलोक्यं बुभुजे जित्वा देवान् इन्द्रपुरोगमान्

virocanasutaḥ pūrvaṃ mahābalaparākramaḥ trailokyaṃ bubhuje jitvā devān indrapurogamān

हिन्दी अर्थ

क्षीरसागरकी लहरें जिनके शरीरका स्पर्श करती हैं, जो

English

Ttr ^ TTfl ^UllrMn^IRUTtUUI

अध्याय ४५

श्लोक 3

ततः कृशतरा देवा बभूवुस् तेन खण्डिताः इन्द्रं कृशतरं दृष्ट्वा नष्टराज्यं नृपोत्तम

tataḥ kṛśatarā devā babhūvus tena khaṇḍitāḥ indraṃ kṛśataraṃ dṛṣṭvā naṣṭarājyaṃ nṛpottama

हिन्दी अर्थ

नमोऽरविन्दपादाय पदानाभाय विष्णवे॥ १७ 'शार्ड” नामक धनुष धारण करते हैं, जिनके चरण सुकेशाय सुनेत्राय सुललाटाय चक्रिणे। सुवक्त्राय सुकर्णाय श्रीधराय नमो नमः

English

O King, the man who either reads or listens to this episode of god Nrsimha, absolves himself from the march of the evils. Either man or woman whosoever listens to this supreme episode, gets rid of the faults attached to the company of the wicked, mourn, agony and from the pain of a widows life. The wicked nature, evil-doer, whose children are evil-doers, who follows the activities as executed by the wicked, who has no faith in religion and the sensuous man too becomes holy at heart with merely listening to this episode.

अध्याय ४५

श्लोक 4

अदितिर् देवमाता या सातप्यत् परमं तपः तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिः प्रणिपत्य जनार्दनम्

aditir devamātā yā sātapyat paramaṃ tapaḥ tuṣṭāva vāgbhir iṣṭābhiḥ praṇipatya janārdanam

हिन्दी अर्थ

सुवक्षसे सुनाभाय पदानाभाय वै नमः। सुभ्रुवे चारुदेहाय चारुदन्ताय शारङ्गिणे

English

ifr: m^Tt dtHlchgfodl

अध्याय ४५

श्लोक 5

ततः स्तुत्याभिसंतुष्टो देवदेवो जनार्दनः स्थित्वा तत्पुरतो वाचम् उवाच मधुसूदनः

tataḥ stutyābhisaṃtuṣṭo devadevo janārdanaḥ sthitvā tatpurato vācam uvāca madhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

चारुजङ्घाय दिव्याय केशवाय नमो नमः। सुनखाय सुशान्ताय सुविद्याय गदाभृते धर्मप्रियाय देवाय वामनाय नमो नमः। असुरध्नाय चोग्राय रक्षोघ्नाय नमो नमः

English

f^rr flrcsq tj qp'cmnugi

अध्याय ४५

श्लोक 6

तव पुत्रो भविष्यामि सुभगे बलिबन्धनः इत्य् उक्त्वा तां गतो विष्णुः स्वगृहं सा समाययौ

tava putro bhaviṣyāmi subhage balibandhanaḥ ity uktvā tāṃ gato viṣṇuḥ svagṛhaṃ sā samāyayau

हिन्दी अर्थ

देवानामार्तिनाशाय भीमकर्मकृते नमः। नमस्ते लोकनाथाय रावणान्तकृते नमः

English

fifprqgj §pg<st dtlfeHciU*311 # 9jfd<fu?jno'i Tdwsrr^tfgt qm ydy^iRvilsamT:

अध्याय ४५

श्लोक 7

ततः कालेन सा गर्भम् अवाप नृप कश्यपात् अजायत स विश्वेशो भगवान् वामनाकृतिः

tataḥ kālena sā garbham avāpa nṛpa kaśyapāt ajāyata sa viśveśo bhagavān vāmanākṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेय उवाच इति स्तुतो हृषीकेशस्तुतोष परमेष्ठिना। स्वरूपं दर्शयित्वा तु पितामहमुवाच ह यत्कार्य ब्रूहि मे ब्रह्मन् यदर्थं संस्तुतस्त्वया

English

God Hari, the monarch god, worshipped by the worldly people had in the ancient period and for the protection of the interests of the world, took the form of dreadful Nrsimha and killed with nail blows Hiranyakasipu , whose atrocity had made all to suffer.

अध्याय ४५

श्लोक 8

तस्मिञ् जाते समागत्य ब्रह्मा लोकपितामहः जातकर्मादिकाः सर्वाः क्रियास् तत्र चकार वै

tasmiñ jāte samāgatya brahmā lokapitāmahaḥ jātakarmādikāḥ sarvāḥ kriyās tatra cakāra vai

हिन्दी अर्थ

इत्युक्तो देवदेवेन विष्णुना प्रभविष्णुना। सर्वदेवगणैः सार्थं ब्रह्मा प्राह जनार्दनम्

English

Thus ends the forty-forth chapter on an incarnation of Narasimha in Nrsimha Purana

अध्याय ४५

श्लोक 9

कृतोपनयनो देवो ब्रह्मचारी सनातनः अदितिं चप्य् अनुज्ञाप्य यज्ञशालां बलेर् ययौ

kṛtopanayano devo brahmacārī sanātanaḥ aditiṃ capy anujñāpya yajñaśālāṃ baler yayau

हिन्दी अर्थ

सेन्द्राः पराजितास्तेन बहुशो रक्षसा विभो राक्षसैर्भक्षिता मर्त्या यज्ञाश्चापि विदूषिताः। देवकन्या हतास्तेन बलाच्छतसहस्त्रश:

English

An episode on an incarnation of Vamana

अध्याय ४५

श्लोक 10

गच्छतः पादविक्षेपाच् चचाल सकला मही यज्ञभागान् न गृह्णन्ति दानवाश् च बलेर् मखात्

gacchataḥ pādavikṣepāc cacāla sakalā mahī yajñabhāgān na gṛhṇanti dānavāś ca baler makhāt

हिन्दी अर्थ

त्वामृते पुण्डरीकाक्ष रावणस्य वथं प्रति। न समर्था यतो देवास्त्वमतस्तद्रथ॑ कुरु

English

Markandeya said- O king, Listen to the episode pertaining to god Vamana who in the ancient period, had killed thousands of monsters in the offering arranged by the

अध्याय ४५

श्लोक 11

प्रशान्ताश् चाग्नयस् तत्र ऋत्विजो मन्त्रतश् च्युताः विपरीतम् इदं दृष्ट्वा शुक्रम् आह महाबलः

praśāntāś cāgnayas tatra ṛtvijo mantrataś cyutāḥ viparītam idaṃ dṛṣṭvā śukram āha mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

'कमलके समान हैं तथा जिनकी नाभिसे कमल प्रकट हुआ है, उन भगवान् विष्णुको नमस्कार है। जिनके सुन्दर चरण भक्तोंद्रारा पूजित हैं, जिन्हें योग प्रिय है तथा जिनके अङ्ग और नेत्र सुन्दर हैं, उन भगवान् लक्ष्मीपतिको बारंबार नमस्कार है। जिनके केश, नेत्र, ललाट, मुख और कान बहुत ही सुन्दर हैं, उन चक्रपाणि भगवान् श्रीधरको प्रणाम है। जिनके वक्षःस्थल और नाभि मनोहर हैं, उन भगवान् पद्मनाभको नमस्कार है। जिनकी भौहें सुन्दर,

English

failed: ^ M^cWlsb'q:!

अध्याय ४५

श्लोक 12

न गृह्णन्ति मुने कस्माद् *धविर्भागं महासुराः कस्माच् च वह्नयः शान्ताः कस्माद् भूश् चलति द्विज

na gṛhṇanti mune kasmād *dhavirbhāgaṃ mahāsurāḥ kasmāc ca vahnayaḥ śāntāḥ kasmād bhūś calati dvija

हिन्दी अर्थ

शरीर मनोहर और दाँत उज्वल हैं,उन भगवान् शार्ङ्गधन्वाको प्रणाम है। रुचिर पिंडलियोंवाले दिव्यरूपधारी भगवान् केशवको नमस्कार है। जो सुन्दर नखोंवाले, परमशान्त और सद्रिद्याओंके आश्रय हैं, उन भगवान् गदाधरको

English

^Vldtl^l «T»Tpft Hdfu^df.l

अध्याय ४५

श्लोक 13

कस्माच् च मन्त्रतो भ्रष्टा ऋत्विजः सकला अमी इत्युक्तो बलिना शुक्रो दानवेन्द्रं वचो ऽब्रवीत्

kasmāc ca mantrato bhraṣṭā ṛtvijaḥ sakalā amī ityukto balinā śukro dānavendraṃ vaco 'bravīt

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है । धर्मप्रिय भगवान् वामनको बारंबार प्रणाम है। असुर और राक्षसोंके हन्ता उग्र (नृसिंह) -रूपधारी भगवानको नमस्कार है। देवताओंकी पीड़ा हरनेके लिये भयंकर कर्म करनेवाले तथा रावणके संहारक आप भगवान् जगन्नाथको प्रणाम है॥ १५--२३॥

English

cIlP'qRtilfa': JlfomriJ M: tacqiRm^xil ^ci^qi 3RT^T:I fWRT HcJTtTT I m

अध्याय ४५

श्लोक 14

हे बले शृणु मे वाक्यं त्वया देवा निराकृताः तेषां राज्यप्रदानाय अदित्याम् अच्युतो ऽसुर

he bale śṛṇu me vākyaṃ tvayā devā nirākṛtāḥ teṣāṃ rājyapradānāya adityām acyuto 'sura

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी कहते है--ब्रह्माजीके द्वारा इस प्रकार स्तुति की जानेपर भगवान् हृषीकेश प्रसन्न हो गये और अपना स्वरूप प्रत्यक्ष दिखाकर वे भगवान् ब्रह्माजीसे बोले-“पितामह! तुम देवताओंके साथ किसलिये यहाँ

English

Long long ago, there was a king Bali. Virocana was his father and he had subjugated Indra etc., all gods by virtue of his valour. He was then enjoying the luxuries of three-worlds as all there were his subjects. The gods so defeated became very weak and Indra was the biggest

अध्याय ४५

श्लोक 15

देवदेवो जगद्योनिः संजातो वामनाकृतिः स त्व् आगच्छति ते यज्ञं तद्पदन्यासकम्पिता

devadevo jagadyoniḥ saṃjāto vāmanākṛtiḥ sa tv āgacchati te yajñaṃ tadpadanyāsakampitā

हिन्दी अर्थ

आये हो? ब्रह्मन! जो कार्य आ पड़ा हो और जिसके लिये तुमने मेरी स्तुति की है, वह बताओ।' समस्त लोकोंको उत्पन्न करनेवाले भगवान् विष्णुके द्वारा इस प्रकार प्रश्न किये जानेपर सम्पूर्ण देवगणोंके साथ विराजमान ब्रह्माजीने उन जनार्दनसे कहा॥ २४--२६॥

English

Having seen them so suffered, Aditi, the mother of all gods, sat in a severe penance. She saluted god Janardana and recited hymns in his praise. This humble

अध्याय ४५

श्लोक 16

चलतीयं मही सर्वा तेनाद्यासुरभूपते तत्संनिधानाद् असुरा न गृह्णन्ति हविर् मखे

calatīyaṃ mahī sarvā tenādyāsurabhūpate tatsaṃnidhānād asurā na gṛhṇanti havir makhe

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी बोले-विभो! दुरात्मा रावणने समस्त जगत्में भीषण संहार मचा रखा है। उस राक्षसने इन्द्रसहित

English

submission acquired the pleasure of

अध्याय ४५

श्लोक 17

तवाग्नयो ऽपि वै शान्ता वामनागमनाद् धि भोः ऋत्विजश् च न भासन्ते होममन्त्रो बले ऽधुना

tavāgnayo 'pi vai śāntā vāmanāgamanād dhi bhoḥ ṛtvijaś ca na bhāsante homamantro bale 'dhunā

हिन्दी अर्थ

राक्षसोंने असंख्य मनुष्यांको खा लिया और उनके यज्ञोंको दूषित कर दिया है। स्वयं रावणने सैकड़ों-हजारों देवकन्याओंका अपहरण किया है। कमलनयन! चूँकि आपको छोड़कर दूसरे देवता रावणका वध करनेमें समर्थ नहीं हैं, अतः आप ही उसका वध करें॥ २७--२९॥

English

Janardana and he appeared before her. He declared that he will soon come in her womb for the purpose of imposition of a

अध्याय ४५

श्लोक 18

असुराणां श्रियो हन्ति सुराणां भूतिर् उत्तमा इत्युक्तः स बलिः प्राह शुक्रं नीतिमतां वरम्

asurāṇāṃ śriyo hanti surāṇāṃ bhūtir uttamā ityuktaḥ sa baliḥ prāha śukraṃ nītimatāṃ varam

हिन्दी अर्थ

इत्युक्तो ब्रह्मणा विष्णुब्रह्माणमिदमन्रवीत्। शृणुष्वावहितो ब्रह्मन् यद्ठदामि हितं वचः

English

Bali. The god with these words, disappeared and Aditi too, returned to her home.

अध्याय ४५

श्लोक 19

शृणु ब्रह्मन् वचो मे त्वम् आगते वामने मखे यन् मया चाद्य कर्तव्यं वामनस्यास्य धीमतः

śṛṇu brahman vaco me tvam āgate vāmane makhe yan mayā cādya kartavyaṃ vāmanasyāsya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्ववंशोद्धव: श्रीमान्राजाऽऽसीद्भवि वीर्यवान्। नाग्रा दशरथख्यातस्तस्य पुत्रो भवाम्यहम् स्वांशैर्वांनररूपेण सकला देवतागणाः

English

rFrT: cETHR RT RifocnR

अध्याय ४५

श्लोक 20

तन् मे वद महाभाग त्वं हि नः परमो गुरुः इति संचोदितः शुक्रः स राज्ञा बलिना नृप

tan me vada mahābhāga tvaṃ hi naḥ paramo guruḥ iti saṃcoditaḥ śukraḥ sa rājñā balinā nṛpa

हिन्दी अर्थ

चतार्यन्तां विश्वकर्तः स्यादेवं रावणक्षयः। इत्युक्तो देवदेवेन ब्रह्मा लोकपितामहः

English

RRIRcT R RRRT^RTR4l«ffvl:IIUII

अध्याय ४५

श्लोक 21

तम् उवाच बलिं वाक्यं ममापि शृणु सांप्रतम् देवानाम् उपकाराय भवतां संक्षयाय च

tam uvāca baliṃ vākyaṃ mamāpi śṛṇu sāṃpratam devānām upakārāya bhavatāṃ saṃkṣayāya ca

हिन्दी अर्थ

देवाश्च ते प्रणम्याथ मेरुपृष्ठं तदा ययुः। स्वांशैर्वांनररूपेण अवतेरुश्च भूतले अथापुत्रो दशरथो मुनिभिवेदपारगैः। इष्टिं तु कारयामास पुत्रप्रासिकरीं नृपः

English

tiftpiiw wist wt Hi<*rghw$:i

अध्याय ४५

श्लोक 22

स नूनम् आयाति बले तव यज्ञे न शंशयः आगते वामने देवे त्वया तस्य महात्मनः

sa nūnam āyāti bale tava yajñe na śaṃśayaḥ āgate vāmane deve tvayā tasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

वह्निः कुण्डात् समुत्तस्थौ नूनं देवेन नोदितः

English

Rgf: ferrerw rrtr: ^ii<sii

अध्याय ४५

श्लोक 23

प्रतिज्ञा नैव कर्तव्या ददाम्य् एतत् तवेति वै इति श्रुत्वा वचस् तस्य बलिर् बलवतां वरः

pratijñā naiva kartavyā dadāmy etat taveti vai iti śrutvā vacas tasya balir balavatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

दत्ते कौशल्यकैकेय्योद्दे पिण्डे मन्त्रमन्त्रिते ते पिण्डप्राशने काले सुमित्राया महामते।

English

'fTdrRRRRT t*gt g^TRlff RHIcH:l

अध्याय ४५

श्लोक 24

उवाच तां शुभां वाणीं शुक्रम् आत्मपुरोहितम् आगते वामने शुक्र यज्ञे मे मधुसूदने

uvāca tāṃ śubhāṃ vāṇīṃ śukram ātmapurohitam āgate vāmane śukra yajñe me madhusūdane

हिन्दी अर्थ

पिण्डान् देवकृतान् प्राशय प्रापर्गर्भाननिन्दितान्

English

h^d: MKid^Ni^TMiH hc»>HI Riftl RjWTRFT 7T^5l% d^Mtinrfll^oll

अध्याय ४५

श्लोक 25

न शक्यते प्रतिख्यातुं दानं प्रति मया गुरो अन्येषाम् अपि जन्तूनाम् इत्य् उक्तं ते मयाधुना

na śakyate pratikhyātuṃ dānaṃ prati mayā guro anyeṣām api jantūnām ity uktaṃ te mayādhunā

हिन्दी अर्थ

एवं विष्णुर्दशरथाज्जातस्तत्पलिषु त्रिषु। स्वांशैर्लोकहितायैब चतुर्धा जगतीपते जातकर्मादिकं प्राप्य संस्कारं मुनिसंस्कृतम्

English

R RR dtRUo&fgflfR R?1RR:I cfTtRTEg R^R: ^TRIT chWI^Wcdfrl fgRII^II 'dRRTKj Rggt WT difcfd: RRkR 3TRTI ^gggt cifcrcr ^ratt

अध्याय ४५

श्लोक 26

किं पुनर् वासुदेवस्य आगतस्य तु शार्ङ्गिणः त्वया विघ्नो न कर्तव्यो वामने ऽत्रागते द्विज

kiṃ punar vāsudevasya āgatasya tu śārṅgiṇaḥ tvayā vighno na kartavyo vāmane 'trāgate dvija

हिन्दी अर्थ

जन्मादिकृतसंस्कारौ पितुः प्रीतिकरौ नृप। ववृधाते महावीयाँ श्रुतिशब्दातिलक्षणौ

English

O King, with the passage of time, Aditi was conceived by Kasyapa. God Jagannatha in dwarf form (Vamana) took birth from her womb. Lord Brahma came there on the occasion of the birth of Vamana. He performed all birth and childhood ceremonies properly and in appropriate time. After the thread ceremony, that immortal god took the permission of Aditi and went to the place of offering where' Bali used to worship. When he was on route to that place, the earth shivered with their approaching steps. The monsters failed in receiving the oblation (Havisya) from the offering arranged by Bali. The fire burnt there was extent. Rtvikas (the priests) began to omit the recital of hymns properly. Having observed such irregularity, the mighty Bali enquired Sukracarya- "O

अध्याय ४५

श्लोक 27

यद् यद् द्रव्यं प्रार्थयते तत् तद् द्रव्यं ददाम्य् अहम् कृतार्थो ऽहं मुनिश्रेष्ठ यद्य् आगच्छति वामनः

yad yad dravyaṃ prārthayate tat tad dravyaṃ dadāmy aham kṛtārtho 'haṃ muniśreṣṭha yady āgacchati vāmanaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीके इस प्रकार कहनेपर भगवान् विष्णु उनसे यों बोले--' ब्रह्मन्! मैं तुम लोगोंके हितके लिये जो बात कहता हूँ, उसे ध्यान देकर सुनो! पृथ्वीपर सूर्यवंशमें उत्पन्न श्रीमान् दशरथ नामसे प्रसिद्ध जो पराक्रमी राजा हैं, मैं उन्हींका पुत्र होऊँगा। सत्तम! रावणका वध करनेके लिये मैं अंशतः चार स्वरूपोंमें प्रकट होऊँगा। विश्वसष्टा ब्रह्माजी! आप सभी देवताओंको आदेश दें कि वे अपने- अपने अंशसे वानररूपमें अवतीर्ण हों। इस प्रकार करनेसे

English

Why is the fire being extinct? Why is this earth shivering and why are all these Rtvikas omitting the hymns?" In reply to the enquiry, Sukracarya said

अध्याय ४५

श्लोक 28

इत्य् एवं वदतस् तस्य यज्ञशालां स वामनः आगत्य प्रविवेशाथ प्रशशंस बलेर् मखम्

ity evaṃ vadatas tasya yajñaśālāṃ sa vāmanaḥ āgatya praviveśātha praśaśaṃsa baler makham

हिन्दी अर्थ

ही रावणका संहार होगा।' देवदेव भगवानूके यों कहनेपर लोकपितामह ब्रह्माजी तथा अन्य देवता उनको प्रणाम करके मेरुशिखरपर चले गये और पृथ्वीतलपर अपने- अपने अंशसे वानररूपमें अवतीर्ण हुए

English

| g^T 3JTIJ ^ gigg <ggr ^gr pKr^df:l TtaT 3Tlf^rgTRrgdt5fTII^II

अध्याय ४५

श्लोक 29

तं दृष्ट्वा सहसा राजन् राजा दैत्याधिपो बलिः उपचारेण संपूज्य वाक्यम् एतद् उवाच ह

taṃ dṛṣṭvā sahasā rājan rājā daityādhipo baliḥ upacāreṇa saṃpūjya vākyam etad uvāca ha

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर पुत्रहीन राजा दशरथने वेदके पारगामी मुनियोद्वारा पुत्रकी प्राप्ति करानेवाले' ' पुत्रेष्टि' नामक यज्ञका अनुष्ठान कराया। तब भगवानुकी प्रेरणासे अग्निदेव सुवर्णपात्रमें रखी हुई होमकी खीर हाथमे लिये कुण्डसे प्रकट हुए। मुनियोंने वह खीर ले ली और मन्त्र पढ़ते हुए उसके दो सुन्दर पिण्ड बनाये। उन्हें मन्त्रसे अभिमन्त्रित कर उन दोनों पिण्डोंको कौसल्या तथा कैकेयीके हाथमें दे दिया। महामते! पिण्ड-भोजनके समय उन

English

'dhiUlfa: RRTRT dlW#fd:l

अध्याय ४५

श्लोक 30

यद् यत् प्रार्थयसे मां त्वं देवदेव धनादिकम् तत् सर्वं तव दास्यामि मां याचस्वाद्य वामन

yad yat prārthayase māṃ tvaṃ devadeva dhanādikam tat sarvaṃ tava dāsyāmi māṃ yācasvādya vāmana

हिन्दी अर्थ

दोनों रानियोंने दोनों पिण्डोंमेंसे थोड़ा-थोड़ा निकालकर सौभाग्यवती सुमित्राको दे दिया। फिर उन तीनों रानियोंने विधिपूर्वक उन क्षीरपिण्डोंका भोजन किया। उन देवनिर्मित पिण्डोंका भक्षण करनेके कारण उन सभी रानियोंने

English

ddlld-MIRcfcfadlll^ll Rrldter Rsj) RRf cMiaiRcMMtil

अध्याय ४५

श्लोक 31

इत्युक्तो वामनस् तत्र नृपेन्द्र बलिना तदा याचयाम्_अस देवेशो भूमेर् देहि पदत्रयम्

ityukto vāmanas tatra nṛpendra balinā tadā yācayām_asa deveśo bhūmer dehi padatrayam

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीनाथ! इस प्रकार भगवान् विष्णु लोकहितके लिये ही राजा दशरथसे उनकी तीनों रानियोंके गर्भसे नामक चार रूप धारण करके प्रकट हुए। मुनियोंद्वारा जातकर्मादि संस्कार हो जानेपर वे मन्त्रयुक्त पिण्डके अनुसार दो-दो एक साथ रहते हुए सामान्य बालकोंको भाँति विचरने लगे। इनमें राम और लक्ष्मण सदा एक

English

ddlHdlsfR i 7TTRTT RTRRTRRRTfe Rfl ^gg?g r rtrr ?trrrtt R^rsgRTii^n

अध्याय ४५

श्लोक 32

ममाग्निशरणार्थाय न मे ऽर्थे ऽस्ति प्रयोजनम् इत्युक्तो वामनेनाथ बलिः प्राह च वामनम्

mamāgniśaraṇārthāya na me 'rthe 'sti prayojanam ityukto vāmanenātha baliḥ prāha ca vāmanam

हिन्दी अर्थ

साथ रहते थे। नरपाल! जातकर्मादि संस्कारोंसे सम्पन्न हो, वे दोनों महान् शक्तिशाली भाई पिताकी प्रसन्नता बढ़ाते हुए बढ़ने लगे। उनके शुभ लक्षण अश्रुतपूर्व एवं वर्णनातीत थे। अथवा वे वेद और व्याकरणादि शास्त्रें

English

Sukra said- O King of monsters Bali, listen to me. You have ousted the gods and the gods from heaven with a cruel defeat and god Vamana has got birth from the womb of Aditi in order to reinstate the gods in heaven. He is incarnated as god Visnu, the sit us of origin of this world. He is now approaching your offering. As he forwards his steps the earth is shivering and on account of his proximity, the monsters are not receiving the oblations. It is the phenomenon of his arrival that the fire has been cooled down. The Rtvijas are committing errors while reciting the hymns. The hymn as recited with mistake is destroying the devil property and increasing the divine property.

अध्याय ४५

श्लोक 33

पदत्रयेण चेत् तृप्तिर् मया दत्तं पदत्रयम् एवम् उक्ते तु बलिना वामनो बलिम् अब्रवीत्

padatrayeṇa cet tṛptir mayā dattaṃ padatrayam evam ukte tu balinā vāmano balim abravīt

हिन्दी अर्थ

पारंगत होनेके शुभलक्षणसे सुशोभित थे। राजन्! कैकेयीनन्दन भरत अपने अनुज शत्रुप्रके साथ प्रायः ्रीरामावतारकी कथा--श्रीरामके जन्मसे लेकर विवाहतकके चरित्र

English

3TRRRTT fsjRt #d RRUTt RfdRRRTI ?gpRT: Rgfn: W ^ dlfthdi gTRR^II gjjR ggf ^ ^rtrr rtr^ rrji

अध्याय ४५

श्लोक 34

दीयतां मे करे तोयं यदि दत्तं पदत्रयम् इत्युक्तो देवदेवेन तदा तत्र स्वयं बलिः

dīyatāṃ me kare toyaṃ yadi dattaṃ padatrayam ityukto devadevena tadā tatra svayaṃ baliḥ

हिन्दी अर्थ

एतस्मिन्नेव काले तु विश्वामित्रो महातपाः। यागेन यष्टुमारेभे विधिना मधुसूदनम्

English

RRRT RTR Rifet giRRRTTRT gtRR:ll^ll

अध्याय ४५

श्लोक 35

सजलं हेमकलशं गृहीत्वोत्थाय भक्तितः यावत् स वामनकरे तोयं दातुम् उपस्थितः

sajalaṃ hemakalaśaṃ gṛhītvotthāya bhaktitaḥ yāvat sa vāmanakare toyaṃ dātum upasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

स पूजितो मुनिः प्राह राजानं राजसंनिधौ तत्कार्य नृपशार्दूल कथयामि तवाग्रतः

English

Having known the facts, Bali again said to Sukracarya- O Brahmin, listen to what I am saying. As you are my only teacher, please, educate me in the procedure to attend the wise Vamana when he comes here. You are able to explain me, as you are our greatest preceptor.

अध्याय ४५

श्लोक 36

तावच् छुक्रः कलशगो जलधारां रोरोध ह ततश् च वामनः क्रुद्धः पवित्राग्रेण सत्तम

tāvac chukraḥ kalaśago jaladhārāṃ rorodha ha tataś ca vāmanaḥ kruddhaḥ pavitrāgreṇa sattama

हिन्दी अर्थ

राक्षसैर्नाशितो यागो बहुशो मे दुरासहैः। यज्ञस्य रक्षणार्थं मे देहि त्वं रामलक्ष्मणौ

English

crggra wcrt wnfa tsgw wsrcr^i

अध्याय ४५

श्लोक 37

उदके कलशद्वारि तच्छुक्राक्षिम् अवेधयत् ततो व्यपगतः शुक्रो विद्धैकाक्षो नरोत्तम

udake kalaśadvāri tacchukrākṣim avedhayat tato vyapagataḥ śukro viddhaikākṣo narottama

हिन्दी अर्थ

राजा दशरथः श्रुत्वा विश्वामित्रवचो नृप। विषण्णवदनो भूत्वा विश्वामित्रमुवाच ह बालाभ्यां मम पुत्राभ्यां किं ते कार्य भविष्यति। अहं त्वया सहागत्य शक्त्या रक्षामि ते मखम्

English

Markandeya said- O King, Sukracarya explained in response- O King, listen to my suggestion. He is coming here with a purpose to destroy you and to safeguard the interests of gods. There is no scope for doubt in this. Hence, don’t undertake anything in donation to him when he arrives

अध्याय ४५

श्लोक 38

तोयधारा निपतिता वामनस्य करे पुनः करे निपतिते तोये वामनो ववृधे क्षणात्

toyadhārā nipatitā vāmanasya kare punaḥ kare nipatite toye vāmano vavṛdhe kṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा राजानं मुनिरब्रवीत्। रामोऽपि शक्नुते नूनं सर्वान्नाशयितुं नृप

English

3cfRT rTT ^TRT cTPJff 3TFH 5m ^ R Rf^IR'kll r nfittsHM 3# wnfn sRtaTRfR ^-d4irn^<w ft Rdi*Hm?kii

अध्याय ४५

श्लोक 39

पादेनैकेन विक्रान्ता तेनैव सकला मही अन्तरिक्षं द्वितीयेन द्यौस् तृतीयेन सत्तम

pādenaikena vikrāntā tenaiva sakalā mahī antarikṣaṃ dvitīyena dyaus tṛtīyena sattama

हिन्दी अर्थ

अतो मे देहि रामं च न चिन्तां कर्तुमर्हसि इत्युक्तो मुनिना तेन विश्वामित्रेण धीमता। तृष्णीं स्थित्वा क्षणं राजा मुनिवर्यमुवाच ह

English

f% RRc^ftcTW 3TTRRTR W ?llf^UT: | fRrcftft RfRster RimrRsfft rtrr:iit^ii

अध्याय ४५

श्लोक 40

अनेकान् दानवान् हत्वा हृत्वा त्रिभुवनं बलेः पुरंदराय त्रैलोक्यं दत्त्वा बलिम् उवाच ह

anekān dānavān hatvā hṛtvā tribhuvanaṃ baleḥ puraṃdarāya trailokyaṃ dattvā balim uvāca ha

हिन्दी अर्थ

यद्ववीमि मुनिश्रेष्ठ प्रसन्नस्त्वं निबोध मे। राजीवलोचनं राममहं दास्ये सहानुजम्

English

Having heard this from his teacher Sukracarya, the great king Bali replied - "0 learned teacher, I cannot decline anything if

अध्याय ४५

श्लोक 41

यस्मात् ते भक्तितो दत्तं तोयम् अद्य करे मम तस्मात् ते सांप्रतं दत्तं पातालतलम् उत्तमम्

yasmāt te bhaktito dattaṃ toyam adya kare mama tasmāt te sāṃprataṃ dattaṃ pātālatalam uttamam

हिन्दी अर्थ

किं त्वस्य जननी ब्रह्मन् अह्नं मरिष्यति अतोऽहं चतुरङ्गेण बलेन सहितो मुने इन्हीं दिनों महातपस्वी विश्वामित्रजीने यज्ञविधिसे भगवान् मधुसूदनका यजन आरम्भ किया। परंतु पहले उस यञ्ञमें बहुत बार राक्षसोंद्वारा विन्न डाला गया था, नृपश्रेष्ठ! इसलिये इस बार विश्वामित्रजी यज्ञकी रक्षाके

English

Vamana actually is coming to this offering. I have just said that other creatures even ask anything from me, I will offer the same to them, then how can I decline the desired thing if asked by god Visnu himself? O revered teacher, don’t put any hurdle in the affairs of god Vamana when he comes here. Whatever he asks for, I will definitely offer the same to him. I am really a successful offerer, if god Vamana is coming here." Tf I

अध्याय ४५

श्लोक 42

तत्र गत्वा महाभाग भुङ्क्ष्व त्वं मत्प्रसादतः वैवस्वते ऽन्तरे ऽतीते पुनर् इन्द्रो भविष्यसि

tatra gatvā mahābhāga bhuṅkṣva tvaṃ matprasādataḥ vaivasvate 'ntare 'tīte punar indro bhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

लिये राम तथा लक्ष्मणको ले जानेके निमित्त उनके पिताके सुन्दर महलमें आये। महाबुद्धिमान् दशरथजी उन्हें देखकर उठ खड़े हुए और अर्ध्य-पाद्यादि उपचारोंद्वारा उन्होंने विधिवत् उनकी पूजा की। इस प्रकार उनके

English

ft totted TRW TlRFf THTT triply Ml 3traftuf RUjWj cpyyftwgyw ?l|^ll yaR31l«Jq^ Rt ftgfttR UTlRyRI RrRcf cW SKyift Rt ywwia WWHI3°II

अध्याय ४५

श्लोक 43

प्रणम्य च ततो गत्वा तलं भोगम् अवाप्तवान्

praṇamya ca tato gatvā talaṃ bhogam avāptavān

हिन्दी अर्थ

द्वारा सम्मानित हो, मुनिने अन्य राजाओंके निकट विराजमान राजा दशरथसे कहा--' राजसिंह महाराज दशरथ ! सुनो- मैं जिस कार्यके लिये आया हुँ, वह तुम्हारे सामने निवेदन करता हूँ। मेरे यज्ञको दुर्धर्ष राक्षसोंने अनेक बार नष्ट किया है; अतः उसकी रक्षाके लिये तुम राम और लक्ष्मणको मुझे दे दो'॥ ४५--५०॥

English

As Bali could complete his statement, just then Vamana entered into the place of offering and he appreciated that offering. The monster king stood up and worshipped him. He then said- "O god, whatever you ask including wealth, I will offer that all. Hence, ask anything from me today."

अध्याय ४५

श्लोक 44

शुक्रो ऽपि स्वर्गम् आरुह्य प्रसादाद् वामनस्य वै समागतास् त्रिभुवनं राजन् देवसमन्वितः

śukro 'pi svargam āruhya prasādād vāmanasya vai samāgatās tribhuvanaṃ rājan devasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

नरेश्वर! विश्वामित्रजीकी बात सुननेपर राजा दशरथ- के मुखपर विषाद छा गया। वे उनसे बोले- भगवन्! मेरे ये दोनों पुत्र अभी बालक हैं। इनसे आपका कौन- सा कार्य सिद्ध होगा? मैं स्वयं आपके साथ चलकर

English

O king, I am in no need of money and if you really want to give me anything, offer only the land measuring three steps for the

अध्याय ४५

श्लोक 45

यः स्मरेत् प्रातर् उत्थाय वामनस्य कथाम् इमाम् सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते

yaḥ smaret prātar utthāya vāmanasya kathām imām sarvapāpavinirmukto viṣṇuloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

यथाशक्ति यज्ञकी रक्षा करूँगा।' राजाकी बात सुनकर मुनि उनसे बोले-'नरपाल! राम भी उन सब राक्षसोंका नाश कर सकते हैं, इसमें संशय नहीं है। सच तो यह है कि रामके द्वारा ही वे राक्षस मारे जा सकते हैं, तुम्हारे द्वारा नहीं; अतः राजन्! तुम्हें रामको ही मुझे दे देना चाहिए और किसी प्रकारकी चिन्ता नहीं करनी चाहिए'

English

RRiPnyibJiiyly r Rftfw wuirrmi ^cwl RTRftRW Rfftt: w ^ wrr^ii^tii

अध्याय ४५

श्लोक 46

इत्थं पुरा वामनरूपम् आस्थितो हरिर् बलेर् हृत्य जगत्त्रयं नृप कृत्वा प्रसादं च दिवौकसां पतेर् दत्त्वा त्रिलोकं स ययौ महोदधिम्

itthaṃ purā vāmanarūpam āsthito harir baler hṛtya jagattrayaṃ nṛpa kṛtvā prasādaṃ ca divaukasāṃ pater dattvā trilokaṃ sa yayau mahodadhim

हिन्दी अर्थ

बुद्धिमान् विश्वामित्रमुनिके द्वारा यों कहे जानेपर राजा क्षणभरके लिये चुप हो गये और फिर उन मुनीश्वरसे बोले--' मुनिश्रेष्ठ! मैं जो कह रहा हूँ, उसे आप प्रसन्नतापूर्वक सुनें। मैं कमललोचन रामको लक्ष्मणके

English

King Bali said- "If mere three steps land satisfies you, I undertake and sanction this

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 45
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.