Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
47
अध्याय 47 / 68

Adhyaya 47

158 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ158 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४७

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे परशुरामप्रादुर्भावो नाम षट्चत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ नर्प् ४६ ॥ शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि प्रादुर्भावं हरेः शुभम् निहतो रावणो येन सगणो देवकण्टकः

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe paraśurāmaprādurbhāvo nāma ṣaṭcatvāriṃśo 'dhyāyaḥ || narp 46 || śṛṇu rājan pravakṣyāmi prādurbhāvaṃ hareḥ śubham nihato rāvaṇo yena sagaṇo devakaṇṭakaḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेय उवाच इति श्रुत्वा वचस्तस्य मुनिः प्राह महीपतिम्। एष रामो महाराज विष्णुः साक्षान्महीपतिः

English

Incarnation of Rama, His birth and marriage $Tm

अध्याय ४७

श्लोक 2

ब्रह्मणो मानसः पुत्रः पुलस्त्यो ऽभून् महामुनिः तस्य वै विश्रवा नाम पुत्रो ऽभूत् तस्य राक्षसः

brahmaṇo mānasaḥ putraḥ pulastyo 'bhūn mahāmuniḥ tasya vai viśravā nāma putro 'bhūt tasya rākṣasaḥ

हिन्दी अर्थ

अस्मै सीतां प्रयच्छ त्वं देवकत्यामिव स्थिताम् श्रीरामावतारकी कथा-श्रीरामके जन्मसे लेकर विवाहतकके चरित्र

English

TratiTt THTOt ^d*Udd>:ll^ll

अध्याय ४७

श्लोक 3

तस्माज् जातो महावीरो रावणो लोकरावणः तपसा महता युक्तः स तु लोकान् उपाद्रवत्

tasmāj jāto mahāvīro rāvaṇo lokarāvaṇaḥ tapasā mahatā yuktaḥ sa tu lokān upādravat

हिन्दी अर्थ

इनके जानेसे पूर्व ही वहाँ सीतासे विवाह करनेकी इच्छावाले अनेक महान् पराक्रमी राजकुमार नाना देशोंसे जनकके यहाँ पधारे थे। उन सबको आया देख राजा जनकने उनका यथोचित सत्कार किया तथा जो सीताके

English

Markandeya said- O King, I will now explain that incarnation of god Visnu by which Ravana's piercing sword to gods with all his army and the supporters as also followers was killed. Listen to it attentively.

अध्याय ४७

श्लोक 4

सेन्द्रा देवा जितास्तेन गन्धर्वाः किंनरास् तथा यक्षाश् च दानवाश् चैव तेन राजन् विनिर्जिताः

sendrā devā jitāstena gandharvāḥ kiṃnarās tathā yakṣāś ca dānavāś caiva tena rājan vinirjitāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वयंवरके लिये ही प्रकट हुआ था, उस महान् माहेश्वर धनुषका चन्दन और पुष्प आदिसे पूजन करके उसे शोभासे सम्पन्न सुविस्तृत रङ्गमञ्चपर लाकर रखवाया तब राजा जनकने वहाँ पधारे हुए उन समस्त राजाओंके प्रति उच्च स्वरसे कहा-राजकुमारो! जिसके खींचनेसे यह धनुष टूट जायगा, यह सर्वाङ्गसुन्दरी सीता उसीकी धर्मपत्नी हो सकती है।' महात्मा जनकके द्वारा ऐसी बात

English

iW c( feraT TTP WtSfrTPT TT^RT:II‘? II dRIMIdl b?T3KI TRtJlt

अध्याय ४७

श्लोक 5

स्त्रियश् चैव सुरूपिण्यो हृतास् तेन दुरात्मना देवादीनां नृपश्रेष्ठ रत्नानि विविधनि च

striyaś caiva surūpiṇyo hṛtās tena durātmanā devādīnāṃ nṛpaśreṣṭha ratnāni vividhani ca

हिन्दी अर्थ

सुनायी जानेपर वे नरेशगण क्रमशः उस धनुषको ले- लेकर चढ़ानेका प्रयत्न करने लगे; परंतु बारी-बारीसे उस धनुषद्वार ही झटके खाकर काँपते हुए वे दूर गिर जाते थे। राजन्! इससे उन सभी भूपालोंको वहाँ बड़ी लज्जा

English

^Reir?^ tPT XMPdfaWdl:imi RdU^cl f^fwrt fdltdd ^tlrMHIl lender Tr^ifr (Ifenfr srnmi ■pit fit fdfcfcl trawl d<ddffid:l ttwfr Hfi fgrnr rnft

अध्याय ४७

श्लोक 6

रणे कुबेरं निजित्य रावणो बलदर्पितः तत्पुरीं जगृहे लङ्कां विमानं चापि पुष्पकम्

raṇe kuberaṃ nijitya rāvaṇo baladarpitaḥ tatpurīṃ jagṛhe laṅkāṃ vimānaṃ cāpi puṣpakam

हिन्दी अर्थ

हुई। नरेश्वर! उन सबके निराश हो जानेपर वीर राजा जनक उस शिव-धनुषको यथास्थान रखवाकर श्रीरामके आगमनको प्रतीक्षामें वहाँ ही ठहरे रहे । इतनेमें विश्वामित्रजी मिथिलानरेशके राजभवनमें आ पहुँचे जनकने श्रीराम, लक्ष्मण तथा शिष्योंसे युक्त विश्वामित्रजीको अपने भवनमें आया देख उस समय उनकी विधिवत् पूजा को। फिर ब्राह्मणका अनुसरण करनेवाले तथा लावण्य आदि गुणोंसे लक्षित रघुवंशनाथ

English

The great hermit Pulastya, a Manasa Putra (creation of thought) of Brahma, has got a son namely, Visrava. Ravana was the son of Visrava. The cause for the wailing of all gods, Ravana, was his son. He engaged himself in severe penance and by virtue of power so obtained, he started invading all the worlds. He conquered all gods including Indra, Gandharva and Kinnaras and enslaved all demi-gods and monsters equally. That notorious Ravana had abducted the beautiful women of the gods and seized the wealth they had. He defeated Kubera and snatched his kingdom Lanka (now Ceylon) and his aircraft, namely

अध्याय ४७

श्लोक 7

तस्यां पुर्यां दशग्रीवो रक्षसाम् अधिपो ऽभवत् पुत्राश् च बहवस् तस्य बभूवुर् अमितौजसः

tasyāṃ puryāṃ daśagrīvo rakṣasām adhipo 'bhavat putrāś ca bahavas tasya babhūvur amitaujasaḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्धिमान् श्रीराम एवं शील-सदाचारादि गुणोंसे युक्त महामति लक्ष्मणका भी यथायोग्य पूजन करके जनकजी मन-ही-मन बहुत प्रसन्न हुए। तत्पश्चात् सोनेके सिंहासनपर सुखपूर्वक बैठकर छोटे-बड़े शिष्योंसे घिरे हुए मुनिवर

English

tpjt frf cj9r j jn<Jl T^qmliPTls^rafii ^tfadWhiivaii

अध्याय ४७

श्लोक 8

राक्षसाश् च तम् आश्रित्य महाबलपराक्रमाः अनेककोटयो राजन् लङ्कायां निवसन्ति ये

rākṣasāś ca tam āśritya mahābalaparākramāḥ anekakoṭayo rājan laṅkāyāṃ nivasanti ye

हिन्दी अर्थ

विश्वामित्रसे वे बोले- भगवन्! अब मुझे क्या करना चाहिए' मार्कण्डेयजी कहते हैं-राजा जनकको यह बात सुनकर मुनिने उनसे कहा--' महाराज! ये राजा राम साक्षात् भगवान् विष्णु हैं। (तीनों) लोकोंकी रक्षाके लिये ये दशरथके पुत्ररूपसे प्रकट हुए हैं; अतः देवकन्याके

English

3Ac6^td4) TRf vifTOt ftd«Pd h\6\\

अध्याय ४७

श्लोक 9

देवान् पितॄन् मनुष्यांश् च विद्याधरगणान् अपि यक्षांश् चैव ततः सर्वे घातयन्ति दिवानिशम्

devān pitṝn manuṣyāṃś ca vidyādharagaṇān api yakṣāṃś caiva tataḥ sarve ghātayanti divāniśam

हिन्दी अर्थ

समान सुशोभित होनेवाली सीताका ब्याह तुम इन्हींके साथ कर दो। परंतु राजेन्द्र! नराधिप! तुमने सीताके विवाहमें धनुष तोड्नेकी शर्त रखी है; अतः अब उस शिंवधनुषको लाकर यहाँ उसकी अर्चना करो'

English

The king Ravana, with ten heads, became the king of monsters in Lankapuri. He got a number of sons and all those were mighty. The mighty and gallant monsters, crore in numbers used to kill the gods, Pitaras, men, Vidyadhara and demi-gods every day and night under the umbrella of Ravana's protection. O king, the entire world including movable and immovable was badly torn and fell into sorrow owing to his coercive exercises.

अध्याय ४७

श्लोक 10

संत्रस्तं तद्भयाद् एव जगद् आसीच् चराचरम् दुःखाभिभूतम् अत्यर्थं संबभूव नराधिप

saṃtrastaṃ tadbhayād eva jagad āsīc carācaram duḥkhābhibhūtam atyarthaṃ saṃbabhūva narādhipa

हिन्दी अर्थ

तथेत्युक्त्वा च राजा हि भवचापं तदद्धतम्। अनेक भूभुजां भङ्गि स्थापयामास पूर्ववत् प्रणम्य विप्रान् देवांश्च धनुरादाय तत्तदा। सज्यं कृत्वा महाबाहु््याघोषमकरोत्तदा

English

irdffflRd <T IcfT: Tq^f: |

अध्याय ४७

श्लोक 11

एतस्मिन्न् एव काले तु देवाः सेन्द्रा महर्षयः सिद्धा विद्याधराश् चैव गन्धर्वाः किंनरास् तथा

etasminn eva kāle tu devāḥ sendrā maharṣayaḥ siddhā vidyādharāś caiva gandharvāḥ kiṃnarās tathā

हिन्दी अर्थ

धनूंषि च पताकाश्च रामश्चिच्छेद लीलया। संनह्य स्वबलं सर्व मिथिलाधिपतिस्ततः

English

fegr fasaimi^ct ’pggf: fg^Rremrii^ii gfratr fjpn g^rr Ir wfaiRw: i Sl^JlonTilH: fRT^Tft^-TTTintll^ll I 4|f£dfa*Ndl:

अध्याय ४७

श्लोक 12

गुह्यका भुजगा यक्षा ये चान्ये स्वर्गवासिनः ब्रह्माणम् अग्रतः कृत्वा शंकरं च नराधिप

guhyakā bhujagā yakṣā ye cānye svargavāsinaḥ brahmāṇam agrataḥ kṛtvā śaṃkaraṃ ca narādhipa

हिन्दी अर्थ

जितसेनं महावीरं रामं भ्रात्रा समन्वितम्। आदाय प्रविवेशाथ जनकः स्वगृहं शुभम् जनकोऽप्यस्य सत्कार कृत्वा स्वां च सुतां ततः। विधिवत्कृतशुल्कां तां ददौ रामाय पार्थिव

English

ddKIST ff? Jd«Jrt^Wc|lll^ll

अध्याय ४७

श्लोक 13

ते ययुर् हतविक्रान्ताः क्षीराब्धेस् तटम् उत्तमम् तत्राराध्य हरिं देवास् तस्थुः प्राञ्जलयस् तदा

te yayur hatavikrāntāḥ kṣīrābdhes taṭam uttamam tatrārādhya hariṃ devās tasthuḥ prāñjalayas tadā

हिन्दी अर्थ

तब “बहुत अच्छा' कहकर राजाने अनेक भूपालोंका

English

All gods including Indra, the hermits, Siddha, Vidyadhara, Gandharva, Kinnara, Guhyaka, Snakes, Yaksa and other natives of heaven whose efforts failed to finish Ravana, went to the holy shore of Ks irasagara with god Brahma and Sankara their heads. These gods stood clasping hands after worshipping the god. Then Lord

अध्याय ४७

श्लोक 14

ब्रह्मा च विष्णुम् आराध्य गन्धपुष्पादिभिः शुभैः प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा वासुदेवम् अथास्तुवन्

brahmā ca viṣṇum ārādhya gandhapuṣpādibhiḥ śubhaiḥ prāñjaliḥ praṇato bhūtvā vāsudevam athāstuvan

हिन्दी अर्थ

६ मान भङ्ग करनेवाले उस अद्भुत शिवधनुषको पूर्ववत् वहाँ रखवाया। तत्पश्चात् कमललोचन दशरथनन्दन राम विद्वामित्रजीके आज्ञा देनेपर राजाओंके बीचसे उठे और ब्राह्मणों तथा

English

Brahma did worship of Vasudeva Visnu with flowers and fragrances etc., physical offerings. He then began to worship him with clasped hands.

अध्याय ४७

श्लोक 15

नमः क्षीराब्धिवासाय नागपर्यङ्कशायिने नमः श्रीकरसंस्पृष्टदिव्यपादाय विष्णवे

namaḥ kṣīrābdhivāsāya nāgaparyaṅkaśāyine namaḥ śrīkarasaṃspṛṣṭadivyapādāya viṣṇave

हिन्दी अर्थ

फिर उन महाबाहुने धनुषकी डोरी चढ़ाकर उसकी टंकार की। रामके द्वारा बलपूर्वक खींचे जानेसे वह महान् धनुष सहसा टूट गया। तब सीताजी सुन्दर माला लेकर आयीं और उन सम्पूर्ण क्षत्रियोंक निकट भगवान् रामके गलेमें वह

English

4i-‘lias,|4| RTRRTRffRRTR Rl RTRRTRRra RRTR RtfsFRTR RRt RR:ll^ll RR: Rfecfcr-HIH WfdMT-TTR

अध्याय ४७

श्लोक 16

नमस् ते योगनिद्राय योगान्तर्भाविताय च तार्क्ष्यासनाय देवाय गोविन्दाय नमो नमः

namas te yoganidrāya yogāntarbhāvitāya ca tārkṣyāsanāya devāya govindāya namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

माला डालकर उन्होंने उनका विधिपूर्वक पतिरूपसे वरण किया। इससे वहाँ आये हुए सभी महाबली क्षत्रिय कुपित हो गये और श्रीरामचन्रजीपर सब ओरसे आक्रमण एवं गर्जना करते हुए उनपर बाण बरसाने लगे। उन्हें यों करते देख श्रीरामने भी वेगपूर्वक हाथमें धनुष ले प्रत्यञ्चाकी टंकारसे उन सभी नरेशोंको कम्पित कर दिया और अपने अस्त्रोंसे उन सबके बाण तथा रथ काट डाले! इतना ही नहीं, श्रीरामने लीलापूर्वक ही उनके धनुष तथा पताकाएँ भी

English

RRTStfdp^MKN RRRTRTRfRG0T^||^9|| R^frf^rTfRl^IR RRt RpTfmTTR tl

अध्याय ४७

श्लोक 17

नमः क्षीराब्धिकल्लोलस्पृष्टमात्राय शार्ङ्गिणे नमो ऽरविन्दपादाय पद्मनाभाय विष्णवे

namaḥ kṣīrābdhikallolaspṛṣṭamātrāya śārṅgiṇe namo 'ravindapādāya padmanābhāya viṣṇave

हिन्दी अर्थ

काट डालीं। तदनन्तर मिथिलानरेश भी अपनी सारी सेना तैयार करके उस संग्राममें जामाता श्रीरामकी रक्षा करते हुए उनके पृष्ठपोषक हो गये। इधर, महावीर लक्ष्मणने भी युद्धमें उन राजाओंको मार भगाया तथा उनके हाथी, घोड़े और

English

RJ^RIR ^vfrililR RfstmTI RcRfcdAJ ^gnJ|?q-STORTRRRTRR:ll?<?ll

अध्याय ४७

श्लोक 18

भक्तार्चितसुपादाय नमो योगप्रियाय वै शुभाङ्गाय सुनेत्राय माधवाय नमो नमः

bhaktārcitasupādāya namo yogapriyāya vai śubhāṅgāya sunetrāya mādhavāya namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

बहुत-से रथ अपने अधिकारमें कर लिये। अपने वाहन छोड़कर भागे जाते हुए उन राजाओंको मार डालनेके लिये लक्ष्मण उनके पीछे दौड़े। तब उन्हें मिथिलानरेश जनक और विश्वामित्रने मना कर दिया राजाओंकी सेनापर विजय पाये हुए महावीर श्रीरामको लक्ष्मणसहित साथ ले राजा जनकने अपने सुन्दर भवनमें प्रवेश किया। उसी समय उन्होंने राजा दशरथके पास एक दूत भेजा। दूतके मुखसे सारी बातें सुनकर राजाको

English

^TR8T% fimpi TRRTRTR ^ RR: I fgR ynr^Ty RreR-Rra yrtf^ui iiroii f^RTR IjVTcRR RR)RR:I RHtsIHJ ^VlWI-y RTfasUTR R^T^IIR ^11 aptffmjTR T^TTR RTRRTR RR)RR:I 3TRT^RTR RtRTR T^RTR RRt RRURRII RRTRTR#RmTR RTRRpffiR RR:I RRTR HTRRIVjm RTRUlIRffR RR:IR^II

अध्याय ४७

श्लोक 19

सुकेशाय सुनेत्राय सुललाटाय चक्रिणे सुवक्त्राय सुकर्णाय श्रीधराय नमो नमः

sukeśāya sunetrāya sulalāṭāya cakriṇe suvaktrāya sukarṇāya śrīdharāya namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

सब वृत्तान्त ज्ञात हुआ। तब श्रीमान् राजा दशरथ अपनी रानियों और पुत्रोंको साथ ले, हाथी, घोड़े और रथ आदि वाहनोंसे सम्पन्न हो, सेनाके साथ तुरन्त ही मिथिलामें पधारे। राजन्! जनकने भी राजा दशरथका भलीभाँति

English

Brahma said- Namaskara is conveyed to god Visnu who resides in Ksirasagara, rests on the bed of Sesanaga, whose divine feet are fondled by the lotus hands of Srllaksml. God Govinda is saluted because Yoga is his sleep and he is summoned to heart through Yoga i.e., the concentration and he rides on Garuda (the eagle). Namaskara to god Vis nu whose body gets the sweet touch of the waves arising in Ksirasagara, who holds the Sariiga bow, whose feet are lotus-like, the lotus is born from his navel. Frequent salute is conveyed to god Laksmlpati, whose

अध्याय ४७

श्लोक 20

सुवक्षसे सुनाभाय पद्मनाभाय वै नमः सुभ्रुवे चारुदेहाय चारुदन्ताय शार्ङ्गिणे

suvakṣase sunābhāya padmanābhāya vai namaḥ subhruve cārudehāya cārudantāya śārṅgiṇe

हिन्दी अर्थ

सत्कार किया। फिर विधिपूर्वक जिसके पाणिग्रहणकी शर्त पूरी की जा चुकी थी, उस अपनी कन्या सीताको रामके हाथमें दे दिया। तत्पश्चात् अपनी अन्य तीन कन्याओंको भी, जो परमसुन्दरी और आभूषणांसे अलङ्कृत थीं, लक्ष्मण आदि तीन भाइयोंके साथ विधिपूर्वक ब्याह 'दिया

English

Yoga and whose eyes and organs of body are beautiful. God Srldhara with discus in hand is saluted. His hair, eyes, forehead, mouth and ears are most fascinating. God Padmanabha is saluted. His chest and navel are fascinating. God Sarrigadhanva is saluted with his brows beautiful, body eye pleasing and teeth are bright. God Kesava in his divine form and decent thighs is saluted. God Gadadhara with beautiful nails, most tranquil and cool tempered as also treasure of the benevolent learnings is saluted. Frequent salute go to the religion abiding god Vamana. Salute to aggressive and murderer of monsters and the devils revered god Nrsimha. Salute is conveyed to god Jagannatha, the killer of Ravana and doer of dreadful acts so as to relieve the gods from pain and

अध्याय ४७

श्लोक 21

चारुजङ्घाय दिव्याय केशवाय नमो नमः सुनखाय सुशान्ताय सुविद्याय गदाभृते

cārujaṅghāya divyāya keśavāya namo namaḥ sunakhāya suśāntāya suvidyāya gadābhṛte

हिन्दी अर्थ

दृष्ठा दशरथं राजा सीतायाः प्रददौ वसु

English

RTc^crgR 3RTR RJRt IR^RRRtR RTRfeRTI

अध्याय ४७

श्लोक 22

धर्मप्रियाय देवाय वामनाय नमो नमः असुरघ्नाय चोग्राय रक्षोघ्नाय नमो नमः

dharmapriyāya devāya vāmanāya namo namaḥ asuraghnāya cogrāya rakṣoghnāya namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

हस्त्यश्चदासानपि कर्मयोग्यान् दासीजनांश्च प्रवराः स्त्रियश्च ततोऽब्रवीजनान् सर्वान् राजानं च सुदुःखितम्। चसिष्ठश्चोर्जिततपा ब्रह्मचारी महामुनिः

English

%Rsf R Rjt: RT^RTRRRR fRRTRgl

अध्याय ४७

श्लोक 23

देवानाम् आर्तिनाशाय भीमकर्मकृते नमः नमस् ते लोकनाथाय रावणान्तकृते नमः

devānām ārtināśāya bhīmakarmakṛte namaḥ namas te lokanāthāya rāvaṇāntakṛte namaḥ

हिन्दी अर्थ

युष्माभिरत्र रामार्थ न कार्य दुःखमण्वपि

English

RRTRRRRTIRhll gRpHT fRHjJRT TmfgurjRlI

अध्याय ४७

श्लोक 24

इति स्तुतो हृषीकेशस् तुतोष परमेष्ठिना स्वरूपं दर्शयित्वा तु पितामहम् उवाच ह

iti stuto hṛṣīkeśas tutoṣa parameṣṭhinā svarūpaṃ darśayitvā tu pitāmaham uvāca ha

हिन्दी अर्थ

अयं हि नृपते रामः साक्षाद्विष्णुस्तु ते गृहे यस्य संकीत्य नामापि भवभीतिः प्रणश्यति

English

r4rW): Rl«f RUT RH RR1RRHIIR P,

अध्याय ४७

श्लोक 25

किमर्थं तु सुरैः सार्धम् आगतस् त्वं पितामह यत् कार्यं ब्रूहि मे ब्रह्मन् यदर्थं संस्तुतस् त्वया

kimarthaṃ tu suraiḥ sārdham āgatas tvaṃ pitāmaha yat kāryaṃ brūhi me brahman yadarthaṃ saṃstutas tvayā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म मूर्त स्वयं यत्र भयादेस्तत्र का कथा। यत्र संकीर्त्यते रामकथामात्रमपि प्रभो

English

Markandeya said- God Hrsikes'a pleased by the worship so made by Brahma and appearing in physical form there, he said- O Pitamaha, why have you come here in the company of gods? Let me know the cause and the act to be performed by me. "God Brahma in response to the query so made by the creator of this universe, god Visnu

अध्याय ४७

श्लोक 26

इत्युक्तो देवदेवेन विष्णुना प्रभविष्णुना सर्वदेवगणैः सार्धं ब्रह्मा प्राह जनार्दनम्

ityukto devadevena viṣṇunā prabhaviṣṇunā sarvadevagaṇaiḥ sārdhaṃ brahmā prāha janārdanam

हिन्दी अर्थ

नोपसर्गभयं तत्र नाकालमरणं नृणाम्। श्रीरामावतारकी कथा--श्रीरामके जन्मसे लेकर विवाहतकके चरित्र

English

RTf?TR R RRcWcf TTRR)R fTTTRRTI

अध्याय ४७

श्लोक 27

नाशितं तु जगत् सर्वं रावणेन दुरात्मना सेन्द्राः पराजितास् तेन बहुशो रक्षसा विभो

nāśitaṃ tu jagat sarvaṃ rāvaṇena durātmanā sendrāḥ parājitās tena bahuśo rakṣasā vibho

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार विवाह कर लेनेके पश्चात् कमललोचन श्रीराम अपने भ्राताओ, माताओं और बलवान् पिताके साथ कुछ दिनोंतक नाना प्रकारके भोजनादिसे सत्कृत हो मिथिलापुरीमें रहे। फिर महाराज दशरथको अपने पुत्रोंके

English

MTlfRIHIRlR T^TRT fRRTMRRII

अध्याय ४७

श्लोक 28

राक्षसैर् भक्षिता मर्त्या यज्ञाश् चापि विदूषिताः देवकन्या हृतास् तेन बलाच् छतसहस्रशः

rākṣasair bhakṣitā martyā yajñāś cāpi vidūṣitāḥ devakanyā hṛtās tena balāc chatasahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

साथ अयोध्या जानेके लिये उत्कण्ठित देख राजा जनकने सीताके लिये बहुत-सा धन और दिव्य रत्न देकर श्रीरामके दास दिये एवं दासीके रूपमें बहुत-सी सुन्दरी स्त्रियाँ भी अर्पित कीं। उन बलवान् भूपालने बहुत-से रतमय आभूषणांद्वारा विभूषित सुन्दरी साध्वी पुत्री सीताको रथपर चढ़ाकर वेदध्वनि तथा अन्य माङ्गलिक शब्दोंके साथ

English

Ti$rcbJ%rrr TRqf ^lyriifa f^fen: i

अध्याय ४७

श्लोक 29

त्वाम् ऋते पुण्डरीकाक्ष रावणस्य वधं प्रति न समर्था यतो देवास् त्वम् अतस् तद्वधं कुरु

tvām ṛte puṇḍarīkākṣa rāvaṇasya vadhaṃ prati na samarthā yato devās tvam atas tadvadhaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

विदा किया। अपनी दिव्य कन्या सीताको विदा कर राजा जनक दशरथजी तथा विश्वामित्र एवं वसिष्ठ मुनिको प्रणाम करके लौट आये। तब जनककी अति सौभाग्य- शालिनी रानियाँ भी अपनी कन्याओंको यह शिक्षा देकर

English

f^T^rt yisftgn^T wtr^t gg- jrftn T TTRZlf ^TcTT '^iMUdW^ fPSIR'GI

अध्याय ४७

श्लोक 30

इत्युक्तो ब्रह्मणा विष्णुर् ब्रह्माणम् इदम् अब्रवीत् शृणुष्वावहितो ब्रह्मन् यद् वदामि हितं वचः

ityukto brahmaṇā viṣṇur brahmāṇam idam abravīt śṛṇuṣvāvahito brahman yad vadāmi hitaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

कि “शुभे! तुम पतिकी भक्ति तथा सास-ससुरकी सेवा करना' उन्हें उनकी सासुओंको सौंप, नगरमें लौट कहते हैं, तदनन्तर यह सुनकर कि “राम अपनी प्रबल सेनाके साथ अयोध्यापुरीको लौट रहे हँ, परशुरामने उनका मार्ग रोक लिया। उन्हें देखकर सभी राजपुरुषोंका हृदय कातर हो गया। नरेश्वर! परशुरामके भयसे राजा

English

God Brahma said- O sovereign god, the malicious soul Ravana has appeared as a dreadful killer in this world. He has many times defeated the gods including Indra. The other monsters under the umbrella of Ravana ate up numerous people so far and thus polluted the offerings made by them. Ravana himself has abducted several hundreds of thousands of divine damsels. O lotus-eyed, none other than you can kill Ravana. Hence we request you for the same.

अध्याय ४७

श्लोक 31

सूर्यवंशोद्भवः श्रीमान् राजासीद् भुवि वीर्यवान् नाम्ना दशरथख्यातस् तस्य पुत्रो भवाम्य् अहम्

sūryavaṃśodbhavaḥ śrīmān rājāsīd bhuvi vīryavān nāmnā daśarathakhyātas tasya putro bhavāmy aham

हिन्दी अर्थ

दशरथ भी अपनी स्त्री तथा परिवारके साथ दुःखी और शोकमग्न हो गये। तब उत्कृष्ट तपस्वी ब्रह्मचारी महामुनि वसिष्ठजी दुःखी राजा दशरथ तथा अन्य सब लोगोंसे बोले

English

■^okfr sTfJPTT fqbUj^luiPq^cfl^l

अध्याय ४७

श्लोक 32

रावणस्य वधार्थाय चतुर्धांशेन सत्तम स्वांशैर् वानररूपेण सकला देवतागणाः

rāvaṇasya vadhārthāya caturdhāṃśena sattama svāṃśair vānararūpeṇa sakalā devatāgaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

वसिष्ठजीने कहा--तुम लोगोंको यहाँ श्रीरामके लिये तनिक भी चिन्ता नहीं करनी चाहिए। पिता, माता, भाई अथवा अन्य भृत्यजन थोड़ा-सा भी खेद न करें। नरपाल! ये श्रीरामचन्द्रजी साक्षात् भगवान् विष्णु हैं। समस्त जगत्की रक्षाके लिये ही इन्होंने तुम्हारे घरमें अवतार लिया है, इसमें संदेह नहीं है। जिनके नाममात्रका कीर्तन करनेसे संसाररूपी भय निवृत्त हो जाता है, वे परमेश्वर ही जहाँ साक्षात् मूर्तिमान् होकर विराजमान हैं,

English

^rrcn <VH«H9aid«w w?(ii^ii T rauiftj ggrak w

अध्याय ४७

श्लोक 33

वर्तायन्तां विश्वकर्तः स्याद् एवं रावणक्षयः इत्युक्तो देवदेवेन ब्रह्मा लोकपितामहः

vartāyantāṃ viśvakartaḥ syād evaṃ rāvaṇakṣayaḥ ityukto devadevena brahmā lokapitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

वहाँ भय आदिकी चर्चा भी कैसे की जा सकती है। प्रभो! जहाँ श्रीरामचन्द्रजीकी कथामात्रका भी कीर्तन होता है, वहाँ मनुष्योंके लिये संक्रामक बीमारी और अकालमृत्युका भय नहीं होता॥ १४२--१४५१/२॥

English

ciai4’ui f4v<dd)4: •ddti|j*iq:l

अध्याय ४७

श्लोक 34

देवाश् च ते प्रणम्याथ मेरुपृष्ठं तदा ययुः स्वांशैर् वानररूपेण अवतेरुश् च भूतले

devāś ca te praṇamyātha merupṛṣṭhaṃ tadā yayuḥ svāṃśair vānararūpeṇa avateruś ca bhūtale

हिन्दी अर्थ

ज्याघोषमकरोद्वीरी वीरस्यैवाग्रतस्तदा। ततः परशुरामस्य देहान्निष्क्रम्य वैष्णवम् विष्णुरेव भवाञ्जातो ज्ञातोऽस्यद्य मया विभो

English

^gT^r g hui«iivi cRj gg:i

अध्याय ४७

श्लोक 35

अथापुत्रो दशरथो मुनिभिर् वेदपारगैः इष्टिं तु कारयाम्_अस पुत्रप्राप्तिकरीं नृपः

athāputro daśaratho munibhir vedapāragaiḥ iṣṭiṃ tu kārayām_asa putraprāptikarīṃ nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

गच्छ वीर यथाकामं देवकार्य च वै कुरु।

English

jurpjiqkt^qur ^wtii^xii

अध्याय ४७

श्लोक 36

ततः सौवर्णपात्रस्थं हविर् आदाय पायसम् वह्निः कुण्डात् समुत्तस्थौ नूनं देवेन नोदितः

tataḥ sauvarṇapātrasthaṃ havir ādāya pāyasam vahniḥ kuṇḍāt samuttasthau nūnaṃ devena noditaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्युक्त्वा पूजितस्तैस्तु मुनिभावेन भार्गवः महेन्द्राद्रिं जगामाथ तपसे धृतमानसः। ततस्तु जातहर्षास्ते जना दशरथश्च ह

English

God Visnu replied - O Brahmana, listen to the words I am going to tell you for the interests of all of you. I will get birth as son of Dasaratha the popular king of the solar clan in the earth. In order to kill Ravana, I will appear dividing myself in four forms. Creator Brahma, please, give instruction to all gods that they should receive rebirth on the earth in monkey form. Ravana could be killed when this procedure is followed." All gods including Brahma then bowed their

अध्याय ४७

श्लोक 37

आदाय मुनयो मन्त्राच् चक्रुः पिण्डद्वयं शुभम् दत्ते कौशल्यकैकेय्योर् द्वे पिण्डे_२ मन्त्रमन्त्रिते_

ādāya munayo mantrāc cakruḥ piṇḍadvayaṃ śubham datte kauśalyakaikeyyor dve piṇḍe_2 mantramantrite_

हिन्दी अर्थ

तौ दृष्टा स मुनिः प्रासौ रामं लक्ष्मणमन्तिके

English

Meru mountain. They then took birth as monkeys on the earth.

अध्याय ४७

श्लोक 38

ते पिण्डप्राशने काले सुमित्राया महामते पिण्डाभ्याम् अल्पम् अल्पं तु सुभागिन्याः प्रयच्छतः

te piṇḍaprāśane kāle sumitrāyā mahāmate piṇḍābhyām alpam alpaṃ tu subhāginyāḥ prayacchataḥ

हिन्दी अर्थ

तौ समर्प्य मुनिश्रष्ठस्तेन राज्ञा च पूजितः। वसिष्ठजी इस प्रकार कह ही रहे थे कि भूगुवंशी परशुरामजीने सामने खडे हुए श्रीरामचन्द्रजीसे कहा-- “राम तुम अपना यह 'राम' नाम त्याग दो, अथवा मेरे साथ युद्ध करो।'' उनके यों कहनेपर रघुकुलनन्दन

English

3 chiHiinm TprcnftraiTf ^nrusmi rfcT: Sftgidig Whhl

अध्याय ४७

श्लोक 39

ततस् ताः प्राशयाम्_असू राजपत्न्यो यथाविधि पिण्डान् देवकृतान् प्राश्य प्रापुर् गर्भान् अनिन्दितान्

tatas tāḥ prāśayām_asū rājapatnyo yathāvidhi piṇḍān devakṛtān prāśya prāpur garbhān aninditān

हिन्दी अर्थ

श्रीरामने मार्गमें खड़े हुए उन परशुरामजीसे कहा--' मैं 'राम' नाम कैसे छोड़ सकता हूँ? तुम्हारे साथ युद्ध ही करूँगा, सँभल जाओ।'' उनसे इस प्रकार कहकर

English

^ cmvrruTidF^iii, ftp! ipgqPggii^ii ?T fgu^yrvA gn^ Rfadigi p^totTi

अध्याय ४७

श्लोक 40

एवं विष्णुर् दशरथाज् जातस् तत्पत्निषु त्रिषु स्वांशैर् लोकहितायैव चतुर्धा जगतीपते

evaṃ viṣṇur daśarathāj jātas tatpatniṣu triṣu svāṃśair lokahitāyaiva caturdhā jagatīpate

हिन्दी अर्थ

वीरवरने उस समय वीर परशुरामके सामने ही धनुषकी प्रत्यञ्चाकी टंकार की । तब परशुरामजीके शरीरसे वैष्णव तेज निकलकर सब प्राणियोंके देखते-देखते श्रीरामके मुखमें समा गया। उस समय भृगुवंशी परशुरामने श्रीरामकी ओर देख प्रसन्नमुख होकर कहा--“महाबाहु श्रीराम! आप ही 'राम' हैं, अब इस विषयमें मुझे संदेह नहीं है। प्रभो! आज मैंने आपको पहचाना; आप साक्षात् विष्णु ही इस रूपमें अवतीर्ण हुए हैं। वीर! अब आप

English

N<J.SI*<UUc*tHo4 <T TWlPFgT: JJ^TgjrT:II? C II

अध्याय ४७

श्लोक 41

रामश् च लक्ष्मणश् चैव भरतः शत्रुघ्नैव च जातकर्मादिकं प्राप्य संस्कारं मुनिसंस्कृतम्

rāmaś ca lakṣmaṇaś caiva bharataḥ śatrughnaiva ca jātakarmādikaṃ prāpya saṃskāraṃ munisaṃskṛtam

हिन्दी अर्थ

अपने इच्छानुसार जाइये, देवताओंका कार्य सिद्ध कीजिये और दुष्टोंका नाश करके साधु पुरुषोंका पालन कीजिये।

English

ddidf yividiurq <wqr4l gyifgfiri

अध्याय ४७

श्लोक 42

मन्त्रपिण्डवशाद् योगं प्राप्य चेरुर् यथार्भकाः रामश् च लक्ष्मणश् चैव सह नित्यं विचेरतुः

mantrapiṇḍavaśād yogaṃ prāpya cerur yathārbhakāḥ rāmaś ca lakṣmaṇaś caiva saha nityaṃ viceratuḥ

हिन्दी अर्थ

तपोवनको जाता हूँ''॥ १४६-१५२/२॥ यों कहकर परशुरामजी उन दशरथ आदिके द्वारा मुनिभावसे पूजित हुए और तपस्याके लिये मनमें निश्चय करके महेन्द्राचलको चले गये। तब समस्त बरातियों तथा महाराज दशरथको महान् हर्ष प्रास हुआ और वे

English

With the passage of time, issueless king Dasaratha called the hermits well conversant with the Vedas and performed an offering for the attainment of a son i.e., yajna. With the impetus of almighty god, fire appeared from the spot of offering on completion of the same adequately with a bowl full of sweet dish in his hand. The hermit present there received the same from fire god and divided it in two parts. They spelled hymns and gave the sweet dish to Kaus'alya and Kaikeyl. Those two queens again divided their share and offered each part to Sumitra. They then ate the parts of sweet dish so divided. As the parts of sweet dish were divine, all queens conceived.

अध्याय ४७

श्लोक 43

जन्मादिकृतसंस्कारौ पितुः प्रीतिकरौ नृप ववृधाते महावीर्यौ श्रुतिशब्दातिलक्षणौ

janmādikṛtasaṃskārau pituḥ prītikarau nṛpa vavṛdhāte mahāvīryau śrutiśabdātilakṣaṇau

हिन्दी अर्थ

(वहाँसे चलकर) श्रीरामचन्द्रजीके साथ अयोध्यापुरीके

English

Pcf fqH^<t!n^ld7grMpT| %l

अध्याय ४७

श्लोक 44

भरतः कैकयो राजन् भ्रात्रा सह गृहे ऽवसत् वेदशास्त्राणि बुबुधे शस्त्रशास्त्रं नृपोत्तम

bharataḥ kaikayo rājan bhrātrā saha gṛhe 'vasat vedaśāstrāṇi bubudhe śastraśāstraṃ nṛpottama

हिन्दी अर्थ

नगरीको सब ओर दिव्य सजावटसे सुसज्जित करके शङ्ख और दुन्दुभि आदि गाजे-बाजेके साथ उनकी अगवानीके लिये निकले। नगरके बाहर आकर वे रणमें अजेय श्रीरामजीको पत्नीसहित नगरमें प्रवेश करते हुए देखकर आनन्दमग्न हो गये और उन्हींके साथ अयोध्यामें प्रविष्ट हुए॥ १५३--१५६/२॥

English

Tm?Q Ptsqui7dct tr?: trq xf\

अध्याय ४७

श्लोक 45

एतस्मिन्न् एव काले तु विश्वामित्रो महातपा यागेन यष्टुम् आरेभे विधिना मधुसूदनम्

etasminn eva kāle tu viśvāmitro mahātapā yāgena yaṣṭum ārebhe vidhinā madhusūdanam

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् मुनिवर विश्वामित्रने श्रीराम और लक्ष्मण- दोनों भाइयोंको अपने निकर आया हुआ देखकर उन्हें उनके पिता दशरथ तथा विशेषरूपसे उनकी माताओंको समर्पित कर दिया। तब राजा दशरथद्वारा पूजित होकर

English

gmg>nffcgi utw Tiwt «ftR*?rdHji^ii h^fiiu?gyii(y>j yTW griifemfgjr:

अध्याय ४७

श्लोक 46

स तु विघ्नेन यागो ऽभूद् राक्षसैर् बहुशः पुरा नेतुं स यागराक्षार्थं संप्राप्तो रामलक्ष्मणौ

sa tu vighnena yāgo 'bhūd rākṣasair bahuśaḥ purā netuṃ sa yāgarākṣārthaṃ saṃprāpto rāmalakṣmaṇau

हिन्दी अर्थ

मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्र सहसा लौट जानेकै लिये उद्यत हुए। समर्प्य रामं स मुनिः सहानुजं इस प्रकार महामति मुनि विश्वामित्रजीने छोटे भाई

English

•TOT: g^PTT THR WT TO ^STOTTI

अध्याय ४७

श्लोक 47

विश्वामित्रो नृपश्रेष्ठ तत्पितुर् मन्दिरं शुभम् दशरथस् तु तं दृष्ट्वा प्रत्युत्थाय महामतिः

viśvāmitro nṛpaśreṣṭha tatpitur mandiraṃ śubham daśarathas tu taṃ dṛṣṭvā pratyutthāya mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

सभार्यमग्रे पितुरेकवल्लभम्। लक्ष्मण तथा भार्या सीताके साथ श्रीरामजीको, जो अपने

English

O king, god Visnu thus appeared as Rama, Laksmana, Bharata and Satrughna by virtue of that divine sweet dish and as the incarnation of god Visnu in four human forms. After Jatakarma Samskara, they started living in couples i.e., Rama with Laksmana and Bharata with Satrughna. Their activities during childhood were so common as that of other boys. Rama used to live with Laksmana intimately. Both were mighty and their acts being always ideal, king Dasaratha enjoyed the pleasure of being their father. Their characteristics were eccentric and unprecedented. They were with all marks that predict the man's being well known to the Vedas and grammar. Bharata, the son of Kaikeyl, usually to live in the palace with his intimate brother Satrughna. They have learnt the Vedas and armoury too with the time advancing.

अध्याय ४७

श्लोक 48

अर्घ्यपाद्यादिविधिन विश्वामित्रम् अपूजयत् स पूजितो मुनिः प्राह राजानं राजसंम्निधौ

arghyapādyādividhina viśvāmitram apūjayat sa pūjito muniḥ prāha rājānaṃ rājasaṃmnidhau

हिन्दी अर्थ

पुनः पुनः आव्य हसन्महामति र् पिताको एकान्त प्रिय थे, समर्पित कर दिया और उनके चर गहामति- समक्ष बारम्बार उनका गुणगान करके हँसते हुए वे र्जगाम सिद्धाश्रममेवमात्मनः॥ १५९ अपने श्रेष्ठ सिद्धाश्रमको चले गये॥ १५७--१५९॥

English

tj foyrnfroT tottni:i TOto w^iw fgiipTT nro^mn^Hii

अध्याय ४७

श्लोक 49

शृणु राजन् दशरथ यदर्थम् अहम् आगतः तत् कार्यं नृपशार्दूल कथयामि तवाग्रतः

śṛṇu rājan daśaratha yadartham aham āgataḥ tat kāryaṃ nṛpaśārdūla kathayāmi tavāgrataḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीनरसिंहपुराणे रामग्रादुभावे सपतचत्वारिंशोऽ ध्यायः

English

7ET TOT<8Tl4 TOITCTt II

अध्याय ४७

श्लोक 50

राक्षसैर् नाशितो यागो बहुशो मे दुरासदैः यज्ञस्य रक्षणार्थं मे देहि त्वं रामलक्ष्मणौ

rākṣasair nāśito yāgo bahuśo me durāsadaiḥ yajñasya rakṣaṇārthaṃ me dehi tvaṃ rāmalakṣmaṇau

हिन्दी अर्थ

श्रीराम-वनवास; राजा दशरथका निधन तथा वनमें राम-भरतकी भेंट मार्कण्डेय उवाच मार्कण्डेयजी कहते हैं-विवाह करनेके पश्चात् कृतदारो महातेजा रामः कमललोचनः। महातेजस्वी कमललोचन श्रीराम अयोध्यावासियोंका आनन्द पित्रे सुमहतीं प्रीतिं जनानामुपपादयन्॥ १ बढ़ाते हुए सब प्रकारके भोगोंसे सम्पन्न हो, पिताके

English

39HTOJ TT ilrg<«ll<£I q*mfa:ir*^ll

अध्याय ४७

श्लोक 51

राजा दशरथः श्रुत्वा विश्वामित्रवचो नृप विषण्णवदनो भूत्व विश्वामित्रम् उवाच ह

rājā daśarathaḥ śrutvā viśvāmitravaco nṛpa viṣaṇṇavadano bhūtva viśvāmitram uvāca ha

हिन्दी अर्थ

संतोषके लिये अयोध्यामें ही रहने लगे। नरेधर! जब अयोध्यायां स्थितो रामः सर्वभोगसमन्वितः। रघुकुलनायक श्रीराम प्रसन्नतापूर्वक अयोध्यामें सानन्द प्रीत्या नन्दत्ययोध्यायां रामे रघुपतौ नृप॥ २ निवास करने लगे, तब उनके भाई भरत शत्रुष्नको साथ

English

•R nfrol Rft: W TRR TTTOf%sfhl'*<4ll

अध्याय ४७

श्लोक 52

बालाभ्यां मम पुत्राभ्यां किं ते कार्यं भविष्यति अहं त्वया सहागत्य शक्त्या रक्षामि ते मखम्

bālābhyāṃ mama putrābhyāṃ kiṃ te kāryaṃ bhaviṣyati ahaṃ tvayā sahāgatya śaktyā rakṣāmi te makham

हिन्दी अर्थ

भ्राता शत्रुघ्नसहितो भरतो मातुलं ययौ। लेकर अपने मामाके यहाँ चले गये। तदनन्तर राजा 'दशरथने अपने ज्येष्ठ पुत्र श्रीरामको अप्रतिम सुन्दर, बलिष्ठ, ततो दशरथो राजा प्रसमीक्ष्य सुशोभनम्॥ ३ नवयुवक, विद्वान् और राजा बनाये जानेके योग्य समझकर

English

TOPf clFTOT dc^TOId: I

अध्याय ४७

श्लोक 53

राज्ञस् तु वचनं श्रुत्वा राजानं मुनिर् अब्रवीत् रामो ऽपि शक्नुते नूनं सर्वान् नाशयितुं नृप

rājñas tu vacanaṃ śrutvā rājānaṃ munir abravīt rāmo 'pi śaknute nūnaṃ sarvān nāśayituṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

युवानं बलिनं योग्यं भूपसिद्धयै सुतं कविम्। सोचा कि “अब श्रीरामको राजपदपर अभिषिक्त करके अभिषिच्य राज्यभारं रामे संस्थाप्य वैष्णवम्॥ ४ राज्यका भार इन्हें सौंप दूँ और स्वयं भगवान् विष्णुके

English

Tiroqlfswi tot! ^ jprat:!

अध्याय ४७

श्लोक 54

रामेणैव हि ते शक्या न त्वया राक्षसा नृप अतो मे देहि रामं च न चिन्तां कर्तुम् अर्हसि

rāmeṇaiva hi te śakyā na tvayā rākṣasā nṛpa ato me dehi rāmaṃ ca na cintāṃ kartum arhasi

हिन्दी अर्थ

धामको प्राप करनेके लिये महान् यत्न करूँ॥ १--४५/२॥ पदं प्रामुं महद्त्रं करिष्यामीत्यचिन्तयत्। यह सोचकर राजा इस कार्यमें तत्पर हो गये और संचिन्त्य तत्परो राजा सर्वदिक्षु समादिशत् ५ समस्त दिशाओंमें रहनेवाले बुद्धिमान् भृत्यो, अधीनस्थ प्राज्ञान् भृत्यान् महीपालान्मन्रिणश्र त्वरान्वितः । राजाओं तथा मन्त्रियोंको तुरन्त आज्ञा दी-- भृत्यगण!

English

A great ascetic Visvamitra during that span of time, began to perform worship to god Madhusudana. As the monsters had disturbed him initially, he therefore visited one day the beautiful palace of king Dasaratha with an intention to bring Rama and Laksmana with him for protecting the peaceful act of offering. The learned Das'aratha stood up in his honour and entertained him with all physical services. Having attained his seat near king Das'aratha, he said- "O king of the kings, Dasaratha listen to me - I submit the purpose of my arrival here. My offering has been destroyed by the notorious monsters several times. Hence, I beg you for Rama and Laksmana to safeguard my act."

अध्याय ४७

श्लोक 55

इत्युक्तो मुनिना तेन विश्वामित्रेण धीमता तुष्णीं स्थित्वा क्षणं राजा मुनिवर्यम् उवाच ह

ityukto muninā tena viśvāmitreṇa dhīmatā tuṣṇīṃ sthitvā kṣaṇaṃ rājā munivaryam uvāca ha

हिन्दी अर्थ

ऋषिप्रोक्तानि यानि वै॥ ६ श्रीरामचन्द्रजीके राज्याभिषेकके लिये जो-जो सामान

English

fciurrarcj^r tojt rawmgsrrET ?im i>ii WM to Tpnro MfdKrfdi

अध्याय ४७

श्लोक 56

यद् ब्रवीमि मुनिश्रेष्ठ प्रसन्नस् त्वं निबोध मे राजीवलोचनं रामम् अहं दास्ये सहानुजम्

yad bravīmi muniśreṣṭha prasannas tvaṃ nibodha me rājīvalocanaṃ rāmam ahaṃ dāsye sahānujam

हिन्दी अर्थ

तानि भृत्याः समाहत्य शीघ्रमागन्तुमहंथ। दूतो और मन्त्रियो! तुम लोग भी मेरी आज्ञासे सब दिशाऑके दूतामात्याः समादेशात्सव॑दिक्षु नराधिपान्॥ ७ राजाओंको बुलाकर, उन्हें साथ ले, शीघ्र यहाँ आ जाओ। पुरवासीजनो ! तुम इस अयोध्यानगरीको उत्तम रीतिसे सजाकर

English

TO TTOT WmcH?lc*All ^ TOPTII^II

अध्याय ४७

श्लोक 57

किं त्व् अस्य जननी ब्रह्मन् अदृष्ट्वैनं मरिष्यति अतो ऽहं चतुरङ्गेण बलेन सहितो मुने

kiṃ tv asya jananī brahman adṛṣṭvainaṃ mariṣyati ato 'haṃ caturaṅgeṇa balena sahito mune

हिन्दी अर्थ

अयोध्यापुरमत्यर्थ सर्वशोभासमन्वितम् उत्सवका ऐसा प्रबन्ध करो, जिससे यह नगर समस्त जनाः कुरुत सर्वत्र नृत्यगीतादिनन्दितम्। पुरवासियोंको आनन्द देनेवाला हो जाय और सम्पूर्ण देशके 'पुरवासिजनानन्दं देशवासिमनःप्रियम्॥ ९ निवासियोंको मनोहर प्रतीत होने लगे। तुम सब लोग यह

English

tort gro fro tdtr RfronTOi TOteft HcRrT TO q4HI?lfi|^ ^im^ll Wh* % cT yiTOT R oTOT W^T TO

अध्याय ४७

श्लोक 58

आगत्य राक्षसान् हन्मीत्य् एवं मे मनसि स्थितम् विश्वामित्रः पुनः प्राह राजानम् अमितौजसम्

āgatya rākṣasān hanmīty evaṃ me manasi sthitam viśvāmitraḥ punaḥ prāha rājānam amitaujasam

हिन्दी अर्थ

जान लो कि कल बड़े समारोहके साथ श्रीरामचन्द्रजीका रामाभिषेकमस्माकं सर्वेषां च प्रियंकरम्

English

O king, a twinge of pain on the face of king Das'aratha spread when he heard the submission of Visvamitra. He replied - "revered hermit, my sons being just younger in age, what and how will they perform such a risky assignment? I agree to come with you and will exercise the measures of protection of yajna." The hermit consoled him by saying -”0 king, there is no scope for doubt on the destruction of the monsters by Rama. Only Rama'can kill them and you yourself as I know the tacts. Hence, give me Rama and be free from the worries.

अध्याय ४७

श्लोक 59

नाज्ञो रामो नृपश्रेष्ठ स सर्वज्ञः समः क्षमः शेषनारायणाव् एतौ तव पुत्रौ न संशयः

nājño rāmo nṛpaśreṣṭha sa sarvajñaḥ samaḥ kṣamaḥ śeṣanārāyaṇāv etau tava putrau na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

अद्य शोभान्विता कार्या कर्तव्यं यागमण्डलम्

English

$rg«W) RftRT i^lfi^TIT sftTRTTI duj?i feiccu $niT trt yPici4^qm trim mi ^41 fa -gPrcfe sir~h< 4 fRcfa fai TM'WMd WT? Rffa- wnwrimmi f% ^FRt sT?R; 3T^UidR nRwifd i WTtS? €lfr| ; ai cfFlR AfcdRRim'311

अध्याय ४७

श्लोक 60

दुष्टानां निग्रहार्थाय शिष्टानां पालनाय च अवतीर्णौ न संदेहो गृहे तव नराधिप

duṣṭānāṃ nigrahārthāya śiṣṭānāṃ pālanāya ca avatīrṇau na saṃdeho gṛhe tava narādhipa

हिन्दी अर्थ

इत्येवमुक्ता राज्ञा ते मन्त्रिणः शीघ्रकारिणः। तथैव चक्रुस्ते सर्वे पुनःपुनरुदीरिताः प्रापतहर्षः स राजा च शुभं दिनमुदीक्षयन्। कौशल्या लक्ष्मणश्चैव सुमित्रा नागरो जनः

English

The king kept mum for a while and then said- "O hermit, listen to what I am going to submit with a cool mind. Rama's mother loves so much that she will die in the absence of Rama and Laksmana. Hence, I think it better to move there with my army and slaughter the monsters.

अध्याय ४७

श्लोक 61

न मात्रा न त्वया राजन् शोकः कार्यो ऽत्र चाण्व् अपि निःक्षेपे च महाराज अर्पयिष्यामि ते सुतौ

na mātrā na tvayā rājan śokaḥ kāryo 'tra cāṇv api niḥkṣepe ca mahārāja arpayiṣyāmi te sutau

हिन्दी अर्थ

मुदान्विता सिता सीता भर्तुराकर्ण्य शोभनम्। श्रोभाविन्यभिषेके तु रामस्य विदितात्मनः

English

3TFTW TTaTOPf ft 414)4 4 TTTf%T fajcTtfl f4wfad: ^T: w IMHRfadWiyHjmmi Rl^Tf TTRf 7T TRT: $PT:I

अध्याय ४७

श्लोक 62

इत्युक्तो दशरथस् तेन विश्वामित्रेण धीमता तच्छापभीतो मनसा नीयताम् इत्य् अभाषत

ityukto daśarathas tena viśvāmitreṇa dhīmatā tacchāpabhīto manasā nīyatām ity abhāṣata

हिन्दी अर्थ

दासी तु मन्थरानाम्नी कैकेय्याः कुब्जरूपिणी। स्वां स्वामिनीं तु कैकेयीमिदं वचनमत्रवीत् बसुवाहनकोशादि राज्यं च सकलं शुभे

English

^HHHJUII^dl <T5T Tpf) R Tt?W:limil f^Fft faltdldi MIHHId W

अध्याय ४७

श्लोक 63

कृच्छ्रात् पित्रा विनिर्मुक्तं रामम् आदाय सानुजम् ततः सिद्धाश्रमं राजन् संप्रतस्थे स कौशिकः

kṛcchrāt pitrā vinirmuktaṃ rāmam ādāya sānujam tataḥ siddhāśramaṃ rājan saṃpratasthe sa kauśikaḥ

हिन्दी अर्थ

सैवमाकर्ण्य कैकेयी कुब्जामिदमथाब्रवीत्

English

3Tc(dlu|f R W^f THfsnill^oll

अध्याय ४७

श्लोक 64

तं प्रस्थितम् अथालोक्य राजा दशरथस् तदा अनुव्रज्याब्रवीद् एतद् वचो दशरथस् तदा

taṃ prasthitam athālokya rājā daśarathas tadā anuvrajyābravīd etad vaco daśarathas tadā

हिन्दी अर्थ

पश्य मे दक्षतां कुब्जे अहैव त्वं विचक्षणे। यथा तु सकलं राज्यं भरतस्य भविष्यति यह सुनकर मन्त्रियोने राजाको प्रणाम करके उनसे कहा--राजन्। आपने हमारे समक्ष अपना जो यह विचार व्यक्त किया है, बहुत ही उत्तम है। श्रीरामका अभिषेक हम सभीके लिये प्रियकारक है'

English

R Midi R WRT THTT ?TtR>: eETRfsR TJIUcifuj| fR:$ft rT qgUM 3Ti}fabij|fa ?T *11

अध्याय ४७

श्लोक 65

अपुत्रो ऽहं पुरा ब्रह्मन् बहुभिः काम्यकर्मभिः मुनिप्रसादाद् अधुना पुत्रवान् अस्मि सत्तम

aputro 'haṃ purā brahman bahubhiḥ kāmyakarmabhiḥ muniprasādād adhunā putravān asmi sattama

हिन्दी अर्थ

उनके यों कहनेपर राजा पुनः उन सब लोगोंसे बोले- अच्छा, अब मेरी आज्ञासे अभिषेकके सभी सामान शीघ्र लाये जायँ और समस्त वसुधाकी सारभूता इस अयोध्यापुरीको भी आज ही सब ओरसे सुसज्जित

English

Visvamitra then responded - "O king, Rama is just not an innocent child but omniscient, most mighty and generous. Don't have a doubt on the fact that Rama and Laksmana are embodiments of apparent god Narayana and Sesanaga. They have come to you as sons with the sole purpose of inflicting punishment on the wicked and protection to the gentlemen. Their mothers and you yourself should not worry in the matter of their absence. I accept them on trust and undertake making their safe return when the yajna is completed.

अध्याय ४७

श्लोक 66

मनसा तद्वियोगं तु न शक्ष्यामि विशेषतः त्वम् एव जानासि मुने नीत्वा शीघ्रं प्रयच्छ मे

manasā tadviyogaṃ tu na śakṣyāmi viśeṣataḥ tvam eva jānāsi mune nītvā śīghraṃ prayaccha me

हिन्दी अर्थ

कर देना चाहिए। साथ ही एक यज्ञमण्डपको रचना भी परम आवश्यक है' राजाके यों कहने और बार-बार प्रेरणा करनेपर उन सब शीघ्रकारी मन्त्रियोंने उनके कथनानुसार सब कार्य पूर्ण कर दिये। राजा इस शुभ दिनकी प्रतीक्षा करते हुए बड़े ही आनन्दित हुए। कौशल्या, सुमित्रा, लक्ष्मण तथा

English

R?rer&R feycufaduT srfaRTi

अध्याय ४७

श्लोक 67

इत्य् एवम् उक्तो राजानं विश्वामित्रो ऽब्रवीत् पुनः समाप्तयज्ञश् च पुनर् नेष्ये रामं च लक्ष्मणम्

ity evam ukto rājānaṃ viśvāmitro 'bravīt punaḥ samāptayajñaś ca punar neṣye rāmaṃ ca lakṣmaṇam

हिन्दी अर्थ

अन्य पुरवासी श्रीरामचन्द्रजीके राज्याभिषेकका शुभ समाचार सुनकर आनन्दके मारे फूले नहीं समाये। सास-ससुरकी सेवामें भलीभाँति लगी रहनेवाली सीता भी अपने पतिके लिये इस शुभ संवादको सुनकर बहुत

English

faPfadd TTMMKIM WRdH.1 M: ttrr r mw t)4?lfaich:im3ii

अध्याय ४७

श्लोक 68

सत्यपूर्वं तु दास्यामि न चिन्तां कर्तुम् अर्हसि इत्युक्तः प्रेषयाम्_अस रामं लक्ष्मणसंयुतम्

satyapūrvaṃ tu dāsyāmi na cintāṃ kartum arhasi ityuktaḥ preṣayām_asa rāmaṃ lakṣmaṇasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

आत्मतत्त्वे ज्ञाता अथवा सबके मनकी बात जाननेवाले भगवान् श्रीरामका अभिषेक दूसरे ही दिन होनेवाला था। इसी बीचमें कैकेयीकी कुबड़ी दासी मन्थराने अपनी स्वामिनी कैकेयीके पास जाकर यह बात कही--' बड़भागिनी पति महाराज दशरथ अब तुम्हारा नाश करनेपर तुले हुए हैं। शुभे! वे जो कौशल्या-पुत्र राम हैं, कल ही राजा होंगे। धन, वाहन और कोश आदिके साथ यह सारा राज्य अब रामका हो जायगा; भरतका कुछ भी नहीं रहेगा। देखो,

English

R afeldWIHlcHI RW <VH«IWI

अध्याय ४७

श्लोक 69

अनिच्छन्न् अपि राजासौ मुनिशापभयान् नृपः विश्वामित्रस् तु तौ गृह्य अयोध्याया ययौ शनैः

anicchann api rājāsau muniśāpabhayān nṛpaḥ viśvāmitras tu tau gṛhya ayodhyāyā yayau śanaiḥ

हिन्दी अर्थ

भाग्यकी बात; इस अवसरपर भरत भी बहुत दूर अपने मामाके घर चले गये हैं। हाय! यह सब कितने कष्टकी बात है! तुम मन्दभागिनी हो। अब तुम्हें सौतकी ओरसे बहुत ही कष्ट उठाना पड़ेगा'॥ १७--२११/२॥

English

wtrT? p- ir^ wrirr: ehiuijci4ffa:i MpWRRKfR ydWRfw RrPTII s> MI TRW dfgRfa f R yTSWft- I

अध्याय ४७

श्लोक 70

सरय्वास् तीरम् आसाद्य गच्छन्न् एव स कौशिकः तयोः प्रीत्या स राजेन्द्र द्वे विद्ये प्रथमं ददौ

sarayvās tīram āsādya gacchann eva sa kauśikaḥ tayoḥ prītyā sa rājendra dve vidye prathamaṃ dadau

हिन्दी अर्थ

ऐसी बात सुनकर कैकेयीने कुब्जासे कहा- मैं ऐसा यत्न करती हूँ, जिससे यह सारा राज्य भरतका

English

WTW WHlfR ^FT iM tfRRJ fallal!

अध्याय ४७

श्लोक 71

वलाम् अतिवलां चैव समन्त्रे च ससंग्रहे क्षुत्पिपासापनयने पुनश् चैव महामतिः

valām ativalāṃ caiva samantre ca sasaṃgrahe kṣutpipāsāpanayane punaś caiva mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

रामस्य वनवासश्च तथा यत्न॑ करोम्यहम्। इत्युकत्वा मन्थरा सा तु उन्मुच्य स्वाङ्गभूषणम्

English

King Dasaratha had now smelt the temperament of Visvamitra and feared for his anger. He therefore, said- "Very well, then please, bring them with you." The hermit Visvamitra then took Rama and Laks mana to Siddhasrama, the place of offering. While he was leaving Ayodhya, king Dasaratha followed them up to a little distance due to his excessive attachment. He had said that time - "O revered hermit, you know very well that it is the grace of hermits who made me able to see the face of sons otherwise the pain of having no sons, penetrated me quite long. Hence, I am in no position to survive if they were kept away for long. Please, therefore, make their safe return as early as possible.

अध्याय ४७

श्लोक 72

अस्त्रग्रामम् अशेषं तु शिक्षयित्वा तु तौ तदा आश्रमानि च दिव्यानि मुनीनां भावितात्मनाम्

astragrāmam aśeṣaṃ tu śikṣayitvā tu tau tadā āśramāni ca divyāni munīnāṃ bhāvitātmanām

हिन्दी अर्थ

भूभागे शान्तदीपे सा संध्याकाले सुदुःखिता ऋषिभिस्तु वसिष्ठाद्यैः सार्थं सम्भारमण्डपे

English

Visvamitra again replied Dasaratha - O king, you needn't worry as I will definitely return with Rama and Laksmana here on completion of yajna and keep my words without the least deviation."

अध्याय ४७

श्लोक 73

दर्शयित्वा उषित्वा च पुण्यस्थानेषु सत्तमः गङ्गाम् उत्तीर्य शोणस्य तीरम् आसाद्य पश्चिमम्

darśayitvā uṣitvā ca puṇyasthāneṣu sattamaḥ gaṅgām uttīrya śoṇasya tīram āsādya paścimam

हिन्दी अर्थ

गीतनृत्यसमाकोणे शङ्खकाहलनिःस्वनैः

English

RWRcf f gl'Wlfa R fWdt

अध्याय ४७

श्लोक 74

मुनिधार्मिकसिद्धांश् च पश्यन्तौ रामलक्ष्मणौ ऋषिभ्यश् च वरान् प्राप्य तेन नीतौ नृपात्मजौ

munidhārmikasiddhāṃś ca paśyantau rāmalakṣmaṇau ṛṣibhyaś ca varān prāpya tena nītau nṛpātmajau

हिन्दी अर्थ

कैकेस्या वेश्मनो द्वारं जरद्भिः परिरक्षितम् रामाभिषेकं कैकेयीं वक्तुकामः स पार्थिव: । कैकेयीभवनं वीक्ष्य सान्धकारमथाब्रवीत्

English

ftfcRT: JlNRIRlH TTR R§RUK)^dT[jm<sll

अध्याय ४७

श्लोक 75

ताटकाया वनं घोरं मृत्योर् मुखम् इवापरम् गते तत्र नृपश्रेष्ठ विश्वामित्रो महातपाः

tāṭakāyā vanaṃ ghoraṃ mṛtyor mukham ivāparam gate tatra nṛpaśreṣṭha viśvāmitro mahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

अन्धकारमिदं कस्मादद्य ते मन्दिरे प्रिये। रामाभिषेकं हर्षाय अन्त्यजा अपि मेनिरे

English

favRifRS^ eft w awtewu

अध्याय ४७

श्लोक 77

रामम् अक्लिष्टकर्माणम् इदं वचनम् अब्रवीत् राम राम महाबाहो ताटका नाम राक्षसी रावणस्य नियोगेन वसत्य् अस्मिन् महावने तया मनुष्या बहवो मुनिपुत्रा मृगास् तथा

rāmam akliṣṭakarmāṇam idaṃ vacanam abravīt rāma rāma mahābāho tāṭakā nāma rākṣasī rāvaṇasya niyogena vasaty asmin mahāvane tayā manuṣyā bahavo muniputrā mṛgās tathā

हिन्दी अर्थ

गुहालंकरणं कुर्वन्त्यद्य लोका मनोहरम्। अशोभनाङ्गी कैकेयीं स्वपन्ती पतितां भुवि

English

On having so assurance given by

अध्याय ४७

श्लोक 78

निहता भक्षिताश् चैव तस्मात् तां वध सत्तम इत्य् एवमुक्तो मुनिना रामस् तं मुनिम् अब्रवीत्

nihatā bhakṣitāś caiva tasmāt tāṃ vadha sattama ity evamukto muninā rāmas taṃ munim abravīt

हिन्दी अर्थ

आश्लिष्योत्थाय तां राजा शृणु मे परमं वचः

English

Visvamitra and under intimidation of his curse, Dasaratha sent Rama and Laksmana with him; however, it was done unwillingly. Visvamitra then moved out from Ayodhya with both brothers.

अध्याय ४७

श्लोक 79

कथं हि स्त्रीवधं कुर्याम् अहम् अद्य महामुने स्त्रीवधे तु महापापं प्रवदन्ति मनीषिणः

kathaṃ hi strīvadhaṃ kuryām aham adya mahāmune strīvadhe tu mahāpāpaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वमातुरधिकां नित्य यस्ते भक्ति करोति वै। श्रीराम-वनवास; राजा दशरथका निधन तथा वनमें राम-भरतकी भेंट

English

WdiwwHEna wrt it ^rvi*:i cllt: jilrtJI | fH 3J8PT ||

अध्याय ४७

श्लोक 80

इति रामवचः श्रुत्वा विश्वामित्र उवाच तम् तस्यास् तु निधनाद् राम जनाः सर्वे निराकुलाः

iti rāmavacaḥ śrutvā viśvāmitra uvāca tam tasyās tu nidhanād rāma janāḥ sarve nirākulāḥ

हिन्दी अर्थ

हो जाय और रामका वनवास हो'॥ २२-२३/२॥

English

dHmfdddi ^ wl ^rPmiKU'TOil n^mfd:ii\9^n

अध्याय ४७

श्लोक 81

भवन्ति सततं तस्मात् तस्याः पुण्यप्रदो वधः इत्य् एवं वादिनि मुनौ विश्वामित्रे निशाचरी

bhavanti satataṃ tasmāt tasyāḥ puṇyaprado vadhaḥ ity evaṃ vādini munau viśvāmitre niśācarī

हिन्दी अर्थ

मन्थरासे यों कहकर कैकेयीने अपने अङ्गोंके आभूषण उतार दिये। सुन्दर वस्त्र और फूलोंके हार भी उतार फेंके और मोटा वस्त्र पहन लिया। फिर निर्माल्य उतरे हुए) पुष्पोंको धारण किया, देहमें राख और धूल लपेट ली और कुरूप वेष बनाकर वह शरीरमें कष्ट और मूर्च्छाका अनुभव करने लगी। वह भामिनी ललाटमें श्वेत वस्त्र बाँध, संध्याके समय दीपक बुझा, अँधेरेमें ही राख और धूलसे भरे भूभागमें अत्यन्त

English

3ttdUIHMVlM § f rfr TT^TI

अध्याय ४७

श्लोक 82

आगता सुमहाघोरा ताटका विवृतानना मुनिना प्रेरितो रामस् तां दृष्ट्वा विवृताननाम्

āgatā sumahāghorā tāṭakā vivṛtānanā muninā prerito rāmas tāṃ dṛṣṭvā vivṛtānanām

हिन्दी अर्थ

इधर मन्त्रियोंके साथ सारे कार्योंके विषयमें मन्त्रणा करके, वसिष्ठ आदि ऋषियोंद्वारा पुण्याहवाचन, स्वस्तिवाचन और मङ्गलपाठादि करवाकर, श्रीरामको यज्ञ-सामग्रीसे युक्त मण्डपमें बिठाया और वृद्धि

English

3TT«mrfCTT zf flauft aahrt Rifldicmi^nv9?ii zi guaaaila mi

अध्याय ४७

श्लोक 83

उद्यतैकभुजयष्टिम् आयतीं श्रोणिलम्बिपुरुषान्त्रमेखलाम् तां विलोक्य वनितावधे घृणां पत्रिणा सह मुमोच राघवः

udyataikabhujayaṣṭim āyatīṃ śroṇilambipuruṣāntramekhalām tāṃ vilokya vanitāvadhe ghṛṇāṃ patriṇā saha mumoca rāghavaḥ

हिन्दी अर्थ

(नान्दीश्राद्ध) एवं जागरण-सम्बन्धी कृत्यके लिये उपयुक्त तथा सब ओर शहनाई एवं शङ्ख, काहल आदिके शब्दोंसे निनादित एवं गान और नृत्यके कार्यक्रमोंसे पूर्ण उस मण्डपमें थोड़ी देरतक स्वयं भी ठहरकर राजा दशरथ वहाँसे लौट आये। राजा कैकेयीसे श्रीरामचन्द्रजीके अभिषेकका शुभ समाचार सुनानेकी इच्छासे कैकेयीके भवनके दरवाजेपर पहुँचे, जहाँ बूढ़े सिपाही पहरा देते थे। कैकेयीके घरको अन्धकारयुक्त देख राजाने

English

^• i ^d)4 giluret dl^h Ri ig h f^iftf ii'a^ii

अध्याय ४७

श्लोक 84

शरं संधाय वेगेन तेन तस्या उरःस्थलम् विपाटितं द्विधा राजन् सा पपात ममार च

śaraṃ saṃdhāya vegena tena tasyā uraḥsthalam vipāṭitaṃ dvidhā rājan sā papāta mamāra ca

हिन्दी अर्थ

“प्रिये! आज तुम्हारे मन्दिरमें अन्धकार क्यों है? आज तो इस नगरके चाण्डालोंने भी श्रीरामचन्द्रके अभिषेकको आनन्दजनक माना है। सभी लोग अपने घरको सुन्दर ढंगसे सजा रहे हैं। तुमने अपने भवनको

English

O king, the learned Visvamitra firstly provided Rama and Laksmana two learnings i.e., Bala and Atibala affectionately even while they were on the way. These learnings remove hunger and thirst. The hermit taught them these learnings with a hymn and samgraha (conclusion). He then in a seriatim provided them an introduction with the weapons and took through several hermitages of experts in metaphysics. On the way they took halt at the holy places, crossed the river Ganga and reached the western shore of the river

अध्याय ४७

श्लोक 85

घातयित्वा तु ताम् एवं ताव् आनीय मुनिस् तु तौ प्रापयाम्_अस तं तत्र नानाऋषिनिषेवितम्

ghātayitvā tu tām evaṃ tāv ānīya munis tu tau prāpayām_asa taṃ tatra nānāṛṣiniṣevitam

हिन्दी अर्थ

क्यों नहीं सुसज्जित किया ?'-यों कहकर राजाने घरमें दीप प्रज्वलित कराये; फिर उसके भीतर प्रवेश किया। वहाँ कैकेयी धरतीपर पड़ी सो रही थी। उसका प्रत्येक अङ्ग अशोभन जान पड़ता था। उसे इस अवस्थामें देख राजाने उठाकर हृदयसे लगाया और उसको प्रिय

English

r l l g c hlff T oR yc4)*jT3fasriW(ll hi TT Pwifal M^ldMCIHami

अध्याय ४७

श्लोक 86

नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम् नानानिर्झरतोयाढ्यं विन्ध्यशैलान्तरस्थितम्

nānādrumalatākīrṇaṃ nānāpuṣpopaśobhitam nānānirjharatoyāḍhyaṃ vindhyaśailāntarasthitam

हिन्दी अर्थ

सुनो। सुन्दरि! जो तुम्हारे प्रति अपनी मातासे भी अधिक प्रेम रखते हैं, उन्हीं श्रीरामचन्द्रका कल राज्याभिषेक

English

Princes Rama and Laksmana saw

अध्याय ४७

श्लोक 87

शाकमूलफलोपेतं दिव्यं सिद्धाश्रमं स्वकम् रक्षार्थं ताव् उभौ स्थाप्य शिक्षयित्वा विशेषतः

śākamūlaphalopetaṃ divyaṃ siddhāśramaṃ svakam rakṣārthaṃ tāv ubhau sthāpya śikṣayitvā viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

किं ते कैकेयि दुःखस्य कारणं वद शोभने यदाभिषेकं सम्प्रासे रामे राजीवलोचने

English

Tadaka forest which was no less dreadful than the next mouth of Yamas. Having arrived there, the great ascetic Visvamitra suddenly said to ideal Rama, "O brave Rama, a monstress Tadaka lives in this dense forest with the permission of Ravana. She has made her food numerous people, children of munis and deer. Hence, O gentleman, slaughter

अध्याय ४७

श्लोक 88

ततश् चारब्धवान् यागं विश्वामित्रो महातपाः दीक्षां प्रविष्टे च मुनौ विश्वामित्रे महात्मनि

tataś cārabdhavān yāgaṃ viśvāmitro mahātapāḥ dīkṣāṃ praviṣṭe ca munau viśvāmitre mahātmani

हिन्दी अर्थ

इत्युक्ता राजवर्य्येण कैकेयी पापलक्षणा

English

$ci|cPRRil tjfhhTTTWT |19 6 II

अध्याय ४७

श्लोक 89

यज्ञे तु वितते तत्र कर्म कुर्वन्ति ऋत्विजः मारीचश् च सुबाहुश् च बहवश् चान्यराक्षसाः

yajñe tu vitate tatra karma kurvanti ṛtvijaḥ mārīcaś ca subāhuś ca bahavaś cānyarākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

राजानं स्वपतिं वाक्यं क्रूरमत्यन्तनिष्ठुरम् देवासुरमहायुद्धे प्रीत्या यन्मे वरद्वयम्

English

Ththl 3TcJ<flt Rhtf|nT:llt9<? II

अध्याय ४७

श्लोक 90

आगता यागनाशाय रावणेन नियोजिताः तान् आगतान् स विज्ञाय रामः कमललोचनः

āgatā yāganāśāya rāvaṇena niyojitāḥ tān āgatān sa vijñāya rāmaḥ kamalalocanaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्युक्तः पार्थिवः प्राह कैकेयीमशुभां तदा

English

?fl TTOW: fly'cJlfire TR) d*«u*g Pi«hisiiR "hi PRigjdKlI^o n

अध्याय ४७

श्लोक 91

शरेण पातयाम्_अस सुबाहुं धरणीतले असृक्प्रवाहं वर्षन्तं मारीचं भल्लकेन तु

śareṇa pātayām_asa subāhuṃ dharaṇītale asṛkpravāhaṃ varṣantaṃ mārīcaṃ bhallakena tu

हिन्दी अर्थ

अदत्तमप्यहं दास्ये तव नान्यस्य वा शुभे। किं मे प्रतिश्रुतं पूर्व दत्तमेव मया तव शुभाङ्गी भव कल्याणि त्यज कोपमनर्थकम्। रामाभिषेकजं हर्ष भजोत्तिष्ठ सुखी भव

English

"O great hermit, as the scholar prohibit murder of a lady then tell me how should I slaughter her? Visvamitra suggested - "O Rama, all people will be fearless or get-rid-of danger if she is slaughtered. Hence, this deed is not evil but a great one.

अध्याय ४७

श्लोक 92

प्रताड्य नीतवान् अब्धिं यथा पर्णं तु वायुना शेषांस् तु हतवान् रामो लक्ष्मणाश् च निशाचरान्

pratāḍya nītavān abdhiṃ yathā parṇaṃ tu vāyunā śeṣāṃs tu hatavān rāmo lakṣmaṇāś ca niśācarān

हिन्दी अर्थ

इत्युक्ता राजवर्येण कैकेयी कलहप्रिया। उवाच परुषं वाक्यं राज्ञो मरणकारणम्

English

TO dWdWI: JjURJIdl 3«r:l enfKI ifl P^irdttllTi ?ll 3TFTTT ^UgluHl WISST fa^dFHII yPm vlRfll tlRwi <J<*en f^cTFRF^II<i

अध्याय ४७

श्लोक 93

रामेण रक्षितमखो विश्वामित्रो महायशाः समाप्य यागं विधिवत् पूजयाम्_अस ऋत्विजान्

rāmeṇa rakṣitamakho viśvāmitro mahāyaśāḥ samāpya yāgaṃ vidhivat pūjayām_asa ṛtvijān

हिन्दी अर्थ

श्रोभूते गच्छतु वनं रामोऽयं कोशलात्मजः द्वादशाब्दं निवसतु त्वद्वाक्याइण्डके वने। अभिषेकं च राज्यं च भरतस्य भविष्यति

English

y)fu|Rp«jyhtlH‘)yHIH i l rtf fdHl<HI cjlTdig4 ^trrr

अध्याय ४७

श्लोक 94

सदस्यान् अपि संपूज्य यथार्हं च ह्य् अरिंदम रामं च लक्ष्मणं चैव पूजयाम्_अस भक्तितः

sadasyān api saṃpūjya yathārhaṃ ca hy ariṃdama rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ caiva pūjayām_asa bhaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

राजाके इस प्रकार कहनेपर वह सुन्दरी कुछ भी न बोली। बारम्बार क्रोधपूर्वक केवल लम्बी-लम्बी गरम साँसें छोड्ती रही । राजा अपनी भुजाऑसे उसका आलिङ्गन करके बैठ गये और उस रूठी हुई कैकेयीसे बोले-

English

mPpjii *jh)r Tragr:ii<i?ii yn: iw Hr It wit 3i:wrq) fcRtfdd fgSJT TRF( TT WT TOTT ^ll<iXII

अध्याय ४७

श्लोक 95

ततो देवगणस् तुष्टो यज्ञभागेन सत्तम ववर्ष पुष्पवर्षं तु रामदेवस्य मूर्धनि

tato devagaṇas tuṣṭo yajñabhāgena sattama vavarṣa puṣpavarṣaṃ tu rāmadevasya mūrdhani

हिन्दी अर्थ

कैकेयि! बताओ, तुम्हारे दुःखका क्या कारण है? शुभे! वस्त्र, आभूषण और र्न आदि जिन-जिन वस्तुओंकी तुम्हें इच्छा हो, उन सबको बिना किसी आशङ्काके भण्डारघरसे ले लो; परंतु प्रसन्न हो जाओ। कल्याणि! कल जब श्रीरामका राज्याभिषेक सम्पन्न हो जायगा, उस समय उस भाण्डारसे मेरे मनोरथकी सिद्धि हो जायगी। इस समय तो मैंने भण्डारघरका द्वार उन्मुक्त कर रखा है। श्रीरामके राज्य-शासन करते समय वह फिर पूर्ण हो

English

The hermit Visvamitra could hardly complete his sentence, just when the

अध्याय ४७

श्लोक 96

निवार्य राक्षसभयं कारयित्वा तु तन्मखम् श्रुत्वा नानाकथाः पुण्या रामो भ्रातृसमन्वितः

nivārya rākṣasabhayaṃ kārayitvā tu tanmakham śrutvā nānākathāḥ puṇyā rāmo bhrātṛsamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

जायगा। प्रिये! महात्मा श्रीरामके राज्याभिषेकको तुम इस

English

Tadaka thrust there suddenly with her mouth wide opened. Rama could see her when the hermit made a hint. Her stick like arm was uplifted. An intestine of human being was hanging down from her waist which was wrapped tightly. Rama forgot his disgust for the murder of a woman and shot an arrow at her. He put an arrow on the bow and shot it with rapid force. It had divided her body into two parts and she fell down dead.

अध्याय ४७

श्लोक 97

तेन नीतो विनीतात्मा अहल्या यत्र तिष्ठति व्यभिचारान् महेन्द्रेण भर्त्रा शप्ता हि सा पुरा

tena nīto vinītātmā ahalyā yatra tiṣṭhati vyabhicārān mahendreṇa bhartrā śaptā hi sā purā

हिन्दी अर्थ

महाराज दशरथके इस प्रकार कहनेपर कुब्जाके द्वारा पढ़ायी गयी पापिनी, दुर्बुद्धि, दयाहीना और दुष्टा कैकेयीने अपने पति महाराज दशरथसे अत्यन्त क्रूरतापूर्वक निष्ठुर वचन कहा- “महाराज! इसमें संदेह नहीं कि आपके जो रत्न आदि हैं, वे सब मेरे ही हैं; किंतु पूर्वकालमें देवासुर- संग्रामके अवसरपर आपने प्रसन्न हो मुझे जो दो वर दिये थे, उन्हें ही इस समय दीजिये'॥ ४२-४४/२॥

English

HTfttj fyvlMd:ll<tV9ll

अध्याय ४७

श्लोक 98

पाषाणभूता राजेन्द्र तस्य रामस्य दर्शनात् अहल्या मुक्तशापा च जगाम गौतमं प्रति

pāṣāṇabhūtā rājendra tasya rāmasya darśanāt ahalyā muktaśāpā ca jagāma gautamaṃ prati

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर राजाने उस अशुभा कैकेयीसे कहा- “शुभे! और किसीकी बात तो मैं नहीं कहता, परंतु तुम्हारे लिये तो जिसे नहीं देनेको कहा है, वह वस्तु भी दे दूँगा। फिर जिसको देनेके लिये मैंने पहले प्रतिज्ञा

English

Visvamitra took Rama and Laksmana at that divine Siddhas'rama after the Tadaka was slaughtered. There were a number of hermits. This Asrama existed in the middle valley of the Vindhya mountain. Uncountable trees and creepers were there with flowers blossomed on them. The asrama was flourishing with several vegetables, roots and fruits and several fountains were flowing there. The hermit taught them special ways and appointed for the protection of yajna. Then he started the

अध्याय ४७

श्लोक 99

विश्वामित्रस् ततस् तत्र चिन्तयाम्_अस वै क्षणम् कृतदारो मया नेयो रामः कमललोचनः

viśvāmitras tatas tatra cintayām_asa vai kṣaṇam kṛtadāro mayā neyo rāmaḥ kamalalocanaḥ

हिन्दी अर्थ

कर ली है, वह वस्तु तो दी हुई ही समझो। कल्याणि! अब सुन्दर वेष धारण करो और यह व्यर्थका कोप छोड़ दो। उठो, श्रीरामके राज्याभिषेकके आनन्दोत्सवमें नृपश्रेष्ठ दशरथके यों कहनेपर कलहप्रिया कैकेयीने ऐसी कठोर बात कही, जो आगे चलकर राजाको मृत्युका कारण बन गयी। उसने कहा-“प्रभो! यदि आप पहलेके दिये हुए दोनों वर मुझे देना चाहते हों

English

STFTrfT VHHIJlIia WlR I

अध्याय ४७

श्लोक 100

इति संचिन्त्य तौ गृह्य विश्वामित्रो महातपाः शिष्यैः परिवृतो ऽनेकैर् जगाम मिथिलां प्रति

iti saṃcintya tau gṛhya viśvāmitro mahātapāḥ śiṣyaiḥ parivṛto 'nekair jagāma mithilāṃ prati

हिन्दी अर्थ

तो (पहला वर मैं यही माँगती हूँ कि) ये कौशल्यानन्दन श्रीराम कल सबेरा होते ही वनको चले जायँँ और आपको आज्ञासे ये बारह वर्षांतक दण्डकारण्यमें निवास करें तथा मेरा दूसरा अभीष्ट वर यह है कि अब राज्य

English

With the consecration made with Visvamitra, the act of offering was started. The Rtvijas handled their respective acts too. The monsters like Subahu and many others appointed by Ravana just then came there with the intention to viciate the yajna. Rama killed Subahu with an arrow immediately. His body flooded with the blood stream. Then he put a Bhalla arrow on the bow and threw at the sea¬ shore. It was done the same way as the wind throws the leaves far away. Rama and Laks mana then slaughtered all other monsters

अध्याय ४७

श्लोक 101

नानादेशाद् अथायाता जनकस्य निवेशनम् राजपुत्रा महावीर्याः पूर्वं सीताभिकाङ्क्षिणः

nānādeśād athāyātā janakasya niveśanam rājaputrā mahāvīryāḥ pūrvaṃ sītābhikāṅkṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

और राज्याभिषेक भरतका होगा' इत्याकर्ण्य स कैकेय्या वचनं घोरमप्रियम्। पपात भुवि निस्संज्ञो राजा सापि विभूषिता

English

ThhJT fcnHlfadl VU1U?TT:I

अध्याय ४७

श्लोक 102

तान् दृष्ट्वा पूजयित्वा तु जनकश् च यथार्हतः यत् सीतायाः समुत्पन्नं धनुर् माहेश्वरं महत्

tān dṛṣṭvā pūjayitvā tu janakaś ca yathārhataḥ yat sītāyāḥ samutpannaṃ dhanur māheśvaraṃ mahat

हिन्दी अर्थ

दूतं सुमन्त्रमाहैवं राम आनीयतामिति

English

rmict ypt fyfyyr ^ynrnr 1^311 TTR H R^TOt ^oT MyiyihIR ^rfyRTff: H-if

अध्याय ४७

श्लोक 103

अर्चितं गन्धमालाभी रम्यशोभासमन्विते रङ्गे महति विस्तीर्णे स्थापयाम्_अस तद् धनुः

arcitaṃ gandhamālābhī ramyaśobhāsamanvite raṅge mahati vistīrṇe sthāpayām_asa tad dhanuḥ

हिन्दी अर्थ

अनुज्ञाप्य द्विजान् प्राप्त: कैकेय्या भवनं प्रति। प्रविशन्तं गृहं रामं कैकेयी प्राह निर्घृणा पितुस्तव मतं वत्स इदं ते प्रब्रवीम्यहम्। बने वस महाबाहो गत्वा त्वं द्वादशाब्दकम्

English

TTSHwt ynrfeyr 3 d^UHj

अध्याय ४७

श्लोक 104

उवाच च नृपान् सर्वांस् तदोच्चैर् जनको नृपः आकर्षणाद् इदं येन धनुर् भग्नं नृपात्मजाः

uvāca ca nṛpān sarvāṃs tadoccair janako nṛpaḥ ākarṣaṇād idaṃ yena dhanur bhagnaṃ nṛpātmajāḥ

हिन्दी अर्थ

अद्यैव गम्यतां वीर तपसे धृतमानसः। न चिन्त्यमन्यथा वत्स आदरात् कुरु मे वचः

English

The illustrious Visvamitra thus completed the yajna under the protective cover provided by Rama and then satisfied the Rtvijas with donations abundantly. He then honoured the member participating in the yajna and appreciated both Rama and Laksmana for their bravery. The gods who attained their share from yajna then showered flowers on Sri Rama.

अध्याय ४७

श्लोक 105

तस्येयं धर्मतो भार्या सीता सर्वाङ्गशोभना इत्य् एवं श्राविते तेन जनकेन महात्मना

tasyeyaṃ dharmato bhāryā sītā sarvāṅgaśobhanā ity evaṃ śrāvite tena janakena mahātmanā

हिन्दी अर्थ

विव्यथुश्चाथ सौमित्रिः कैकेयीं प्रति रोषितः चारयामास धर्मज्ञो थर्मवाग्भिर्महामतिः

English

3t?rr M<Mvntir ^ ^rnrq- wi

अध्याय ४७

श्लोक 106

क्रमाद् आदाय ते तत् तु सज्यीकर्तुम् अथाभवन् धनुषा ताडिताः सर्वे क्रमात् तेन महीपते

kramād ādāya te tat tu sajyīkartum athābhavan dhanuṣā tāḍitāḥ sarve kramāt tena mahīpate

हिन्दी अर्थ

रामो रथं खिन्नसूतं वै

English

Thus, having made the hermits free from- the fear of monsters for ever, Sri Rama with Laksmana on completion of the yajna and with enjoying the holy stories from Visvamitra, reached at a place where Ahalya was in the form of a boulder. She had become a boulder due to the curse inflicted by Gautama, her husband when her debauchery was observed by him with Indra long-long years ago. The became free from the curse and got her usual shape as a phenomena of seeing Rama and returned to her husband. entertained them and a vast bow of Sankara was put in the pavilion after worship was performed, with flowers and the sandal etc.

अध्याय ४७

श्लोक 107

विधूय पतिता राजन् विलज्जास् तत्र पार्थिवाः तेषु भग्नेषु जनकस् तद् धनुस् त्र्यम्बकं नृप

vidhūya patitā rājan vilajjās tatra pārthivāḥ teṣu bhagneṣu janakas tad dhanus tryambakaṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

श्रीराम-वनवास; राजा दशरथका निधन तथा वनमें राम-भरतकी भेंट कैकेयीके इस घोर अप्रिय वचनको सुनकर राजा दशरथ मूर्च्छित हो पृथ्वीपर गिर पडे और कैकेयीने अपने-आपको सुन्दर वस्त्राभूषणोंसे विभूषित कर लिया। शेष रात बिताकर प्रातःकाल कैकेयीने

English

StratJunf^ci SFffri fRrRTIT: rwr sr&it pc^ynRRn

अध्याय ४७

श्लोक 108

संस्थाप्य स्थितवान् वीरो रामागमनकाङ्क्षया विश्वामित्रस् ततः प्राप्तो मिथिलाधिपतेर् गृहम्

saṃsthāpya sthitavān vīro rāmāgamanakāṅkṣayā viśvāmitras tataḥ prāpto mithilādhipater gṛham

हिन्दी अर्थ

आनन्दित हो राजदूत सुमन्त्रसे कहा--' श्रीरामको यहाँ बुलाकर

English

SrrfaRf tR SR^R M^lARlIl^omi RRRTRifgRT: Rf *rr1r RifaRii^°hii fejR -qf^RTT 7RT, feTRTW RT^T: I

अध्याय ४७

श्लोक 109

जनको ऽपि च तं दृष्ट्वा विश्वामित्रं गृहागतम् रामलक्ष्मणसंयुक्तं शिष्यैश् चाभिगतं तदा

janako 'pi ca taṃ dṛṣṭvā viśvāmitraṃ gṛhāgatam rāmalakṣmaṇasaṃyuktaṃ śiṣyaiś cābhigataṃ tadā

हिन्दी अर्थ

और स्वस्तिवाचन कराकर, शङ्ख और तूर्य आदि वाद्योंका शब्द सुनते हुए यज्ञमण्डपमें विराजमान थे॥ ५१--५३॥ दूत सुमन्त्र उस समय श्रीरामचन्द्रजीके पास पहुँचकर उन्हें प्रणाम करके सामने खड़े हो गये और बोले-- राम! महाबाहु श्रीराम! तुम्हारे पिताजीका आदेश है, जल्दी उठो और जहाँ तुम्हारे पिता विद्यमान हैं, वहाँ चलो।' दूतके यों

English

tom Ryn^raui <PtiJim*i^RTi

अध्याय ४७

श्लोक 110

तं पूजयित्वा विधिवत् प्राज्ञं विप्रानुयायिनम् रामं रघुपतिं चापि लावण्यादिगुणैर् युतम्

taṃ pūjayitvā vidhivat prājñaṃ viprānuyāyinam rāmaṃ raghupatiṃ cāpi lāvaṇyādiguṇair yutam

हिन्दी अर्थ

कहनेपर श्रीरामचन्द्रजी शीघ्र ही उठे और ब्राह्मणोंसे आज्ञा ले कैकेयीके भवनमें जा पहुँचे॥ ५४-५५१/२॥

English

Later on Visvamitra thought for a while and made his mind up that Rama should be married and then be taken to Ayodhya. In order to implement the plan, he started moving towards Mithila in the company of many hermits including Rama and Laks

अध्याय ४७

श्लोक 111

शीलाचारगुणोपेतं लक्ष्मणं च महामतिम् पूजयित्वा यथान्यायं जनकः प्रीतमानसः

śīlācāraguṇopetaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahāmatim pūjayitvā yathānyāyaṃ janakaḥ prītamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीरामको अपने भवनमें प्रवेश करते देख दयाहीना कैकेयीने कहा-- वत्स! तुम्हारे पिताका यह विचार मैं तुम्हें बता रही हूँ। महाबाहो! तुम बारह वर्षोतक वनमें जाकर रहो। वीर! वहाँ तपस्या करनेका निश्चय मनमें लिये तुम आज ही चले जाओ। बेटा! तुम्हें अपने मनमें कोई अन्यथा विचार नहीं करना चाहिए। मेरे वचनका आदरपूर्वक पालन करो'॥ ५६--५८॥

English

RR TTlRjRT <J vit^ch^'M : I

अध्याय ४७

श्लोक 112

हेमपीठे सुखासीनं शिष्यैः पूर्वापरैर् वृतम् विश्वामित्रम् उवाचाथ किं कर्तव्यं मयेति सः

hemapīṭhe sukhāsīnaṃ śiṣyaiḥ pūrvāparair vṛtam viśvāmitram uvācātha kiṃ kartavyaṃ mayeti saḥ

हिन्दी अर्थ

कैकेयीके मुखसे पिताका यह वचन सुनकर कमललोचन श्रीरामने “तथास्तु' कहकर पिताको आज्ञा शिरोधार्य की और उन दोनों-माता-पिताको प्रणाम करके उनके भवनसे निकलकर उन्होंने अपना धनुष

English

iMtMIRT: RRRFT ERxrf^f RRRII^ll 3rftftt wtTFmrr tcMyii'MirmlAtdi

अध्याय ४७

श्लोक 113

इति श्रुत्वा वचस् तस्य मुनिः प्राह महीपतिम् एष रामो महाराज विष्णुः साक्षान् महीपतिः

iti śrutvā vacas tasya muniḥ prāha mahīpatim eṣa rāmo mahārāja viṣṇuḥ sākṣān mahīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

सँभाला। फिर कौशल्या और सुमित्राको प्रणाम करके चे घरसे जानेको तैयार हो गये यह समाचार सुनते ही समस्त पुरवासीजन दुःख- शोकमें डूब गये और बड़ी व्यथाका अनुभव करने लगे। इधर सुमित्राकुमार लक्ष्मण कैकेयीके प्रति कुपित हो उठे। परम बुद्धिमान् धर्मज्ञ श्रीरामने लक्ष्मणको

English

Tf R?fa fsTRlhif WWRTR 11 ^ o 3

अध्याय ४७

श्लोक 114

रक्षार्थं विष्टपानां तु जातो दशरथात्मजः अस्मै सीतां प्रयच्छ त्वं देवकन्याम् इव स्थिताम्

rakṣārthaṃ viṣṭapānāṃ tu jāto daśarathātmajaḥ asmai sītāṃ prayaccha tvaṃ devakanyām iva sthitām

हिन्दी अर्थ

क्रोधसे लाल आँखें किये देख धर्मयुक्त वचनोंद्वारा उन्हें शान्त किया। तत्पश्चात् वहाँ जो बडे-बूढे उपस्थित थे, उनको तथा मुनियाँको प्रणाम करके श्रीरामचन्द्रजी वनको यात्राके लिये रथपर आरूढ़ हुए। उस रथका सारथि

English

The gallant and brave princes from a number of countries, had already reached Janakapura with a passion to marry Slta when they reached there. The Janaka duly Then the king Janaka made a declaration addressing all those kings - "O Princes, Slta can be a bride to the prince who will break this bow into two parts. The kings present there began to stretch the bow after the declaration but the shocks caused by the bow were even unbearable to them and their body felt a shivering experience with a push downward. It ashamed all the princes and kings. O King, Janaka, the king on failure of the kings, made the bow again set as before and waited for the arrival of Rama. Just then, Vis'vamitra entered into the palace

अध्याय ४७

श्लोक 115

अस्या विवाहे राजेन्द्र धनुर्भङ्गम् ऊदीरितम् तद् आनय भवधनुर् अर्चयस्व जनाधिप

asyā vivāhe rājendra dhanurbhaṅgam ūdīritam tad ānaya bhavadhanur arcayasva janādhipa

हिन्दी अर्थ

पासके समस्त द्रव्य और नाना प्रकारके वस्त्र अत्यन्त श्रद्धापूर्वक ब्राह्मणोंको दान कर दिये॥ ६१--६४॥ रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्

English

tiR^tfrr ^1R TRRT RwiPpR tjrtrrri

अध्याय ४७

श्लोक 116

तथेत्य् उक्त्वा च राजा हि भवचापं तद् अद्भुतम् अनेकभूभुजां भङ्गि स्थापयाम्_अस पूर्ववत्

tathety uktvā ca rājā hi bhavacāpaṃ tad adbhutam anekabhūbhujāṃ bhaṅgi sthāpayām_asa pūrvavat

हिन्दी अर्थ

अयोध्यामटवीं विद्धि व्रज ताभ्यां गुणाकर। मात्रैवमुक्तो धर्मात्मा स्तनक्षीरा्ट्रदेहया

English

fyn^wiRiRR rrtii?o<?ii R tThRiRI fafew w fenrqjRRRI TTR TRRfR HlctUij|kp|uVJdJJ|in°ll RRftj^r ■iiyi-yra srrl r!rrr7t:iihvi

अध्याय ४७

श्लोक 117

ततो दशरथसुतो विश्वामित्रेण चोदितः तेषां मध्यात् समुत्थाय रामः कमललोचनः

tato daśarathasuto viśvāmitreṇa coditaḥ teṣāṃ madhyāt samutthāya rāmaḥ kamalalocanaḥ

हिन्दी अर्थ

पित्रादेशं मया कार्यमभियास्यामि वै वनम् द्वादशाब्दं व्रतं चैतन्नीत्वाहं दण्डके वने। आगच्छामि पितुः पादं मातृणां द्रष्ठुमञ्जसा

English

WTOTOI RRfo TT:II^TH

अध्याय ४७

श्लोक 118

प्रणम्य विप्रान् देवांश् च धनुर् आदाय तत् तदा सज्यं कृत्वा महाबाहुर् ज्याघोषम् अकरोत् तदा

praṇamya viprān devāṃś ca dhanur ādāya tat tadā sajyaṃ kṛtvā mahābāhur jyāghoṣam akarot tadā

हिन्दी अर्थ

पुनः प्राह स काकुत्स्थो गच्छध्वं नगरीमिमाम्।

English

Janaka greeted Sri Rama, Laksmana and Visvamitra along with his disciples came there. Janaka became happy when he introduced with the etiquette and modesty he just saw in Rama and Laksmana. He offered them all the chairs made of gold for sitting. Having done this formality he asked Vis'vamitra - O Lord, tell me know what is to be done?"

अध्याय ४७

श्लोक 119

आकृष्यमाणं तु बलात् तेन भग्नं महद् धनुः सीता च मालम् आदाय शुभां रामस्य मूर्धनि

ākṛṣyamāṇaṃ tu balāt tena bhagnaṃ mahad dhanuḥ sītā ca mālam ādāya śubhāṃ rāmasya mūrdhani

हिन्दी अर्थ

पालयध्वं महाभागास्तपसे याम्यहं वनम् तदनन्तर सीताजी भी अपनी तीनों सासुओंसे तथा नेत्रॉसे शोकाश्रुकी धारा बहाते हुए संज्ञाशून्य श्वशुर महाराज दशरथसे आज्ञा ले सब ओर देखती हुई रथपर आरूढ हुई। सीताके साथ श्रीरामचन्द्रको रथपर चढ़कर चनमें

English

ff?r ft^t cRrctrer ■gfqr: m?

अध्याय ४७

श्लोक 120

क्षिप्त्वा संवरयाम्_अस सर्वक्षत्रियसंनिधौ ततस् ते क्षत्रियाः क्रुद्धा रामम् आसाद्य सर्वतः

kṣiptvā saṃvarayām_asa sarvakṣatriyasaṃnidhau tatas te kṣatriyāḥ kruddhā rāmam āsādya sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

जाते देख सुमित्रा अत्यन्त दुःखित हो लक्ष्मणसे बोलीं “सद्गुणोंकी खान बेटा लक्ष्मण! तुम आजसे श्रीरामको ही पिता दशरथ समझो, सीताको ही मेरा स्वरूप मानो तथा वनको ही अयोध्या जानो। उन दोनोंके साथ ही

English

THl TTUT M?ITM faTOT: TTl$(Wglyfd:ll^|| T§n?J IT ^TcTl ^VTWrU^: I 3TT& TTlclt !(W ?? ^cFgifqct felrlP^II^XII 3T^JT UHU^HciRrlHj

अध्याय ४७

श्लोक 121

मुमुचुः शरजालानि गर्जयन्तो महाबलाः तान् निरीक्ष्य ततो रामो धनुर् आदाय वेगवान्

mumucuḥ śarajālāni garjayanto mahābalāḥ tān nirīkṣya tato rāmo dhanur ādāya vegavān

हिन्दी अर्थ

सेवाके लिये तुम भी जाओ'॥ ६५-६७/२॥ स्रेहवश जिनके स्तनोंसे दूध बहकर समस्त शरीरको भिगो रहा था, उन माता सुमित्राके इस प्रकार कहनेपर लक्ष्मण उन्हें प्रणाम करके स्वयं भी उस सुन्दर रथपर जा बैठे। महामते! इस प्रकार नगरसे वनमें जाते हुए

English

Markandeya said- "In response to Janakas statement, the hermit said- O king, prince Rama is god Visnu and appeared as son of Das'aratha for the protection of all the three-worlds. Hence marry your daughter to him. However, as you are under stipulation of splitting up the Siva's bow, bring the same here and do formal worship.

अध्याय ४७

श्लोक 122

ज्याघोषतलघोषेण कम्पयाम्_अस तान् नृपान् चिच्छेद शरजालानि तेषां स्वास्त्रै रथांस् ततः

jyāghoṣatalaghoṣeṇa kampayām_asa tān nṛpān ciccheda śarajālāni teṣāṃ svāstrai rathāṃs tataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीरामचन्द्रजीके पीछे धीर-वीर भ्राता लक्ष्मण तथा सुस्थिर-

English

d^cRctl xf 7MT f| d^jfdUl Tftt qsqirWRtsmi TTR: : 11 ^ II

अध्याय ४७

श्लोक 123

धनूंषि च पताकाश् च रामश् चिच्छेद लीलया संनह्य स्वबलं सर्वं मिथिलाधिपतिस् ततः

dhanūṃṣi ca patākāś ca rāmaś ciccheda līlayā saṃnahya svabalaṃ sarvaṃ mithilādhipatis tataḥ

हिन्दी अर्थ

दुर्हैवने जिनके राज्याभिषेकको बीचमें ही छिन्न- भिन्न कर दिया था, वे कमलनयन श्रीराम जब अयोध्यापुरीसे पुरवासी भी बहुत दुःखी होकर उनके पीछे-पीछे चले तथा वनकी ओर जाते हुए श्रीरामके निकट पहुँचकर उनसे यों बोले- राम! राम! महाबाहो ! तुम्हें वनमें नहीं जाना चाहिए। शोभाशाली नरेश्वर! नगरको लौट चलो;

English

TfUTRT fgjTH, Wtl^TI

अध्याय ४७

श्लोक 124

जामातरं रणे रक्षन् पार्ष्णिग्राहो बभूव ह लक्ष्मणस् च महावीरो विद्राव्य युधि तान् नृपान्

jāmātaraṃ raṇe rakṣan pārṣṇigrāho babhūva ha lakṣmaṇas ca mahāvīro vidrāvya yudhi tān nṛpān

हिन्दी अर्थ

हमें छोड़कर कहाँ जा रहे हो ?'॥ ७०--७२१/,॥

English

TTHf cRcTT Ig-iqjymTrUi'JlTTc!! 11 W 3tl^b£Tq|Uj g qcdirid *FT

अध्याय ४७

श्लोक 125

हस्त्यश्वाञ् जगृहे तेषां स्यन्दनानि बहूनि च वाहनानि परित्यज्य पलायनपरान् नृपान्

hastyaśvāñ jagṛhe teṣāṃ syandanāni bahūni ca vāhanāni parityajya palāyanaparān nṛpān

हिन्दी अर्थ

उनके यों कहनेपर दृद्प्रतिज्ञ श्रीराम उनसे बोले- लौट जायँ। मुझे अपने पिताजीकी आज्ञाका पालन करना है, इसलिये मैं वनमें अवश्य जाऊँगा। वहाँ दण्डकारण्यमें बारह वर्षातक वनवासके नियमको पूर्ण करनेके पश्चात् मैं पिता और माताओंके चरण-कमलोंका दर्शन करनेके

English

trJcT: VIMIRTfa RiraHT:I

अध्याय ४७

श्लोक 126

तान् निहन्तुं च धावत् स पृष्ठतो लक्ष्मणस् तदा मिथिलाधिपतिस् तं च वारयाम्_अस कौशिकः

tān nihantuṃ ca dhāvat sa pṛṣṭhato lakṣmaṇas tadā mithilādhipatis taṃ ca vārayām_asa kauśikaḥ

हिन्दी अर्थ

लिये शीघ्र ही यहाँ लौट आउँगा'॥ ७३--७५॥

English

7RTT TTRf EH<l<?iq r?Pc[RII^II 'idrahldHylyui ^uiuiqiq cfR ftjRI

अध्याय ४७

श्लोक 127

जितसेनं महावीरं रामं भ्रात्रा समन्वितम् आदाय प्रतिवेशाथ जनकः स्वगृहं शुभम्

jitasenaṃ mahāvīraṃ rāmaṃ bhrātrā samanvitam ādāya prativeśātha janakaḥ svagṛhaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

नगर-निवासियॉसे यों कहकर सत्यपरायण श्रीराम हो उनके पीछे-पीछे चलने लगे। तब ककुत्स्थनन्दन श्रीरामने फिर कहा-महाभागगण! आपलोग इस अयोध्यापुरीको लौट जाइये और मेरे पिता-माताओंको, भरत-शत्रुन्नकी, इस अयोध्यानगरीकी, यहाँके समस्त

English

ERTW tl MfllchlV’d I

अध्याय ४७

श्लोक 128

दूतं च प्रेषयाम्_अस तदा दशरथाय सः श्रुत्वा दूतमुखात् सर्वं विदितार्थः सः पार्थिवः

dūtaṃ ca preṣayām_asa tadā daśarathāya saḥ śrutvā dūtamukhāt sarvaṃ viditārthaḥ saḥ pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रजाजनोंकी तथा इस राज्यकी भी रक्षा कीजिये। मैं वनमें तपस्याके लिये जाता हूँ'॥ ७६--७८॥

English

Tgrapf 77^ II 3II TR Rliujpjltl WI

अध्याय ४७

श्लोक 129

सभार्यः ससुतः श्रीमान् हस्त्यश्वरथवाहनः मिथिलाम् आजगामाशु स्वबलेन समन्वितः

sabhāryaḥ sasutaḥ śrīmān hastyaśvarathavāhanaḥ mithilām ājagāmāśu svabalena samanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीराम-वनवास; राजा दशरथका निधन तथा वनमें राम-भरतकी भेंट तदनन्तर श्रीरामचन्द्रजीने उस समय लक्ष्मणसे यह

English

Then the excellent bow was put as before with affirmation to the instructions of Vis'vamitra . On being allowed by Visvamitra, Rama, the son of Dasaratha stood up in the presence of all kings and bowing his head to the Brahmins and the god as well, he picked up the bow in his hands. He then put the string on it and just gave a jerk. This action with force split the bow into two parts. As the promise was kept, Slta came with a nice garland, put it round the neck of Rama in the presence of all Ksatriya kings and accepted him as her husband with all formalities duly performed. It made the kings upset and they began to shoot arrows at him with attack from all sides. Sri Rama also took his bow and shot at them. It cut the arrows and split their chariots. Sr! Rama with the application of his arts cut their bows and the flags too. The king of Mithila too arranged his army and began to give protection cover to Rama in that battle. Laksmana too drove away those kings by defeat and captured their elephants, horses and a number of chariots. He chased the kings who departed by leaving their chariots behind but registered by Janaka and Visvamitra

अध्याय ४७

श्लोक 130

जनको ऽप्य् अस्य सत्कारं कृत्वा स्वां च सुतां ततः विधिवत् कृतशुल्कां तां ददौ रामाय पार्थिव

janako 'py asya satkāraṃ kṛtvā svāṃ ca sutāṃ tataḥ vidhivat kṛtaśulkāṃ tāṃ dadau rāmāya pārthiva

हिन्दी अर्थ

सीतामर्पय राजानं जनकं मिथिलेश्वरम्॥ ७९ कही-- लक्ष्मण! तुम सीताको ले जाकर मिथिलापति

English

^frft tr^ratt tft wr TFtfetpi 3 trft Trfa&yrrar ^Fra: rpj? pFiji^vsii p R JlWRRT cTcfr ^?iwra TT: I pH ppiwd fefeltl: R TI$rcr:ll^ £11 fo&H'Rrajrior^i tr<3<fi fmfcFT.-nmn

अध्याय ४७

श्लोक 131

अपराश् च सुतास् तिस्रो रूपवत्यः स्वलंकृताः त्रिभ्यस् तु लक्ष्मणादिभ्यः स्वकन्या विधिवद् ददौ

aparāś ca sutās tisro rūpavatyaḥ svalaṃkṛtāḥ tribhyas tu lakṣmaṇādibhyaḥ svakanyā vidhivad dadau

हिन्दी अर्थ

पितृमातृवशे तिष्ठ गच्छ लक्ष्मण याम्यहम्। इत्युक्तः प्राह धर्मात्मा लक्ष्मणो भ्रातृवत्सलः मैवमाज्ञापय विभो मामद्य करुणाकर! गन्तुमिच्छसि यत्र त्वमवश्यं तत्र याम्यहम्

English

^HcfelURq RRSR fR3T TRT R pf cFT: I

अध्याय ४७

श्लोक 132

एवं कृतविवाहो ऽसौ रामः कमललोचनः भ्रातृभिर् मातृभिः सार्धं पित्रा बलवता सह

evaṃ kṛtavivāho 'sau rāmaḥ kamalalocanaḥ bhrātṛbhir mātṛbhiḥ sārdhaṃ pitrā balavatā saha

हिन्दी अर्थ

यत्र गत्वा वने वासं त्वं करोषि महाभुज

English

Trt ^ tftrt Friskii^oii 'OTRT9R TW3T*t: TRRrpT:! Ttr«p H^rcjrri?«T: wch^r ^11

अध्याय ४७

श्लोक 133

दिनानि कतिचित् तत्र स्थितो विविधभोजनैः ततो ऽयोध्यापुरीं गन्तुम् उत्सुकं ससुतं नृपम् दृष्ट्वा दशरथं राजा सीतायाः प्रददौ वसु

dināni katicit tatra sthito vividhabhojanaiḥ tato 'yodhyāpurīṃ gantum utsukaṃ sasutaṃ nṛpam dṛṣṭvā daśarathaṃ rājā sītāyāḥ pradadau vasu

हिन्दी अर्थ

तत्र गत्वा त्वया सार्धं वसाम्यहमरिंदम। वियोगं नो सहे राजंस्त्वया सत्यवता क्रचित् गन्तुमिच्छसि यत्र त्वमवश्यं तत्र याम्यहम्

English

Having surpassed the army of the king, king Janaka entered into his decent palace in the company of Sr! Rama and Laksmana. He just then sent a messenger to king Dasaratha. The king Dasaratha then heard the entire news since Rama's departure and became happy. King Dasaratha then visited Mithila with his army, horses, elephants and chariots, the queens and sons etc. Janaka warmly greeted king Dasaratha. The marriage was solemnised and he assigned his daughter to Rama. He then arranged the marriage of his three other daughters to Laksmana etc. three brothers.

अध्याय ४७

श्लोक 134

रत्नानि दिव्यानि बहूनि दत्त्वा रामाय वस्त्राण्य् अतिशोभनानि हस्त्यश्वदासान् अपि कर्मयोग्यान् दासीजनांश् च प्रवराः स्त्रियश् च

ratnāni divyāni bahūni dattvā rāmāya vastrāṇy atiśobhanāni hastyaśvadāsān api karmayogyān dāsījanāṃś ca pravarāḥ striyaś ca

हिन्दी अर्थ

योषितां च गणान् रामो वारयामास धर्मवित्

English

p pfiFnflSTTT TFT: 3F7FI#TFT:I ^T#rafgf$T: Ritf ferr ^racTT ■r?ii^?ii fj^TTfr grftffavrc fraRtt fqfemfjt^: 1 TFTTSRrpTTT rr^-qRjch Tip pqt

अध्याय ४७

श्लोक 135

सीतां सुशीलां बहुरत्नभूषितां रथं समारोप्य सुतां सुरूपाम् वेदादिघोषैर् बहुमङ्गलैश् च संप्रेषयां आस स पार्थिवो बली

sītāṃ suśīlāṃ bahuratnabhūṣitāṃ rathaṃ samāropya sutāṃ surūpām vedādighoṣair bahumaṅgalaiś ca saṃpreṣayāṃ āsa sa pārthivo balī

हिन्दी अर्थ

गत्वाहं दण्डकारण्यं तपसे धृतमानसः गुहस्तु रामभक्तोऽसौ स्वभावादेव वैष्णवः

English

PTHFltp TRcR: fwi^ll^ll M -HVlIrrli pTFIRfFcTT

अध्याय ४७

श्लोक 136

प्रेषयित्वा सुतां दियां नत्वा दशरथं नृपम् विश्वामित्रं नमस्कृत्य जनकः संनिवृत्तवान्

preṣayitvā sutāṃ diyāṃ natvā daśarathaṃ nṛpam viśvāmitraṃ namaskṛtya janakaḥ saṃnivṛttavān

हिन्दी अर्थ

राजा जनकको सौंप आओ और स्वयं पिता-माताके अधीन रहो। लौट जाओ, लक्ष्मण! मैं वनको अकेला ही जाऊँगा।' उनके यों कहनेपर भ्रातृवत्सल धर्मात्मा लक्ष्मणने कहा--'प्रभो! करुणानिधान! आप मुझे ऐसी कठोर

English

T2T ■HHHl'^ TFTT TTRTTFn uwiyiuw r Frfsfcrr «rcftn^mi Wfatctl pt fpjt TcRT 79R3T ptl

अध्याय ४७

श्लोक 137

तस्य पत्न्यो महाभागाः शिक्षयित्वा सुतां तदा भर्तृभक्तिं कुरु शुभे श्वश्रूणां श्वशुरस्य च

tasya patnyo mahābhāgāḥ śikṣayitvā sutāṃ tadā bhartṛbhaktiṃ kuru śubhe śvaśrūṇāṃ śvaśurasya ca

हिन्दी अर्थ

आज्ञा न दीजिये। आप जहाँ भी जाना चाहते हैं, वहाँ में अवश्य चलूँगा।' लक्ष्मणके यों कहनेपर श्रीरामचन्द्रजीने सीतासे कहा-'शोभने सीते! तुम मेरी आज्ञासे अपने पिताके यहाँ चली जाओ अथवा माता कौशल्या और सुमित्राके भवनमें जाकर रहो। सुन्दरि! तुम तबतकके लिये वहाँ लौट जाओ, जबतक कि मैं वनसे फिर यहाँ आ न जाउऊँ'

English

dw TorT nit writ: fpifeu pi pti

अध्याय ४७

श्लोक 138

श्वश्रूणाम् अर्पयित्वा तां निवृत्ता विविशुः पुरम् ततस् तु रामं गच्छन्तम् अयोध्यां प्रबलान्वितम्

śvaśrūṇām arpayitvā tāṃ nivṛttā viviśuḥ puram tatas tu rāmaṃ gacchantam ayodhyāṃ prabalānvitam

हिन्दी अर्थ

श्रीरामचन्द्रजीके इस प्रकार आदेश देनेपर सीता भी हाथ जोड़कर बोली-“महाबाहो! है शत्रुदमन! आप वनमें जहाँ जाकर निवास करेंगे, वहाँ चलकर मैं भी आपके ही साथ रहूँगी। राजन्! सत्यत्रतका पालन

English

Rama, stayed in Mithilapurl for a few days more with his brothers, mothers and mighty father. Having seen then Dasaratha passionate to return with his sons to Ayodhya, king Janaka offered wealth and gems, beautiful garments, trained elephants, horses along with slaves and maid servants to Rama and Slta. He bade farewell to his daughter Slta with reciting the hymns of the Vedas and blessing. Janaka then saluted king Dasaratha, Visvamitra and Vasistha and came back to his palace. The queens of Janaka also returned to the palace after assigning their daughters to their mother-in- laws and with the inspiration to serve their husband and in-laws.

अध्याय ४७

श्लोक 139

श्रुत्वा परशुरामो वै पन्थानं संरुरोध ह तं दृष्ट्वा राजपुरुषाः सर्वे ते दीनमानसाः

śrutvā paraśurāmo vai panthānaṃ saṃrurodha ha taṃ dṛṣṭvā rājapuruṣāḥ sarve te dīnamānasāḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाले आप पतिदेवका वियोग मैं क्षणभरके लिये भी नहीं सह सकती; इसलिये प्रभो! मैं प्रार्थना करती हूँ, मुझपर दया करें। प्राणनाथ! आप जहाँ जाना चाहते हैं, वहाँ मैं भी अवश्य ही चलूँगी' इसके बाद श्रीरामचन्द्रजीने देखा कि मेरे पीछे बहुत-से पुरुष नाना प्रकारके वाहनोंपर चढ़कर आ गये हैं तथा झुंड-की-झुंड स्त्रियाँ भी आ गयी हैं; तब धर्मवेत्ता श्रीरामने उन सबको साथ चलनेसे मना किया

English

3TRTpror?2nftT f :wraFrfRp:i

अध्याय ४७

श्लोक 140

आसीद् दशरथश् चापि दुःखशोकपरिप्लुतः सभार्यः सपरीवारो भार्गवस्य भयान् नृप

āsīd daśarathaś cāpi duḥkhaśokapariplutaḥ sabhāryaḥ saparīvāro bhārgavasya bhayān nṛpa

हिन्दी अर्थ

और कहा--पुरुषो! और स्त्रियों! आप सब लोग लौटकर अयोध्यामें स्वच्छन्दतापूर्वक रहें। मैं तपस्याके लिये चित्त एकाग्र करके दण्डकारण्यको जा रहा हूँ। वहाँ कुछ ही वर्षोतक रहनेके बाद मैं अपनी पत्नी सीता

English

It is said that Paras'urama stood on Rama's way to Ayodhya when he heard that Rama is returning with a mighty army. All kings were intimidated on hearing this. King Dasaratha too with his queens and the family suffered from the prospective sorrow

अध्याय ४७

श्लोक 141

ततो ऽब्रवीज् जनान् सर्वान् राजानं च सुदुःखितम् वसिष्ठश् चोर्जिततपा ब्रह्मचारी महामुनिः

tato 'bravīj janān sarvān rājānaṃ ca suduḥkhitam vasiṣṭhaś corjitatapā brahmacārī mahāmuniḥ

हिन्दी अर्थ

और भाई लक्ष्मणके साथ यहाँ लौट आऊँगा, यह मैंने सच्ची बात बतायी है। इसे अन्यथा नहीं मानना चाहिए'॥ ८७--८९॥ इस प्रकार अयोध्यावासी लोगोंको लौटाकर श्रीरामने गुहके आश्रमपर पदार्पण किया। गुह स्वभावसे ही वैष्णव तथा श्रीरामचन्द्रजीका परम भक्त था।

English

The peculiar ascetic Vasistha then said to Das'aratha and all other people

अध्याय ४७

श्लोक 142

युष्माभिर् अत्र रामार्थं न कार्यं दुःखम् अण्व् अपि

yuṣmābhir atra rāmārthaṃ na kāryaṃ duḥkham aṇv api

हिन्दी अर्थ

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा किं कर्तव्यमिति स्थितः। महता तपसाऽऽनीता गुरुणा या हि वः पुरा

English

■qsmfw TPTltf 1 f :HRUcjfin i ^ ? ^TTIct: TTFRra’RT 'T-milMI 1 TT?FT:I ■stpt nfl^r ymrft stcrqtfg: jraregfru^'sii

अध्याय ४७

श्लोक 143

पित्रा वा मातृभिर् वापि अन्यैर् भृत्यजनैर् अपि अयं हि नृपते राम साक्षाद् विष्णुस् तु ते गृहे

pitrā vā mātṛbhir vāpi anyair bhṛtyajanair api ayaṃ hi nṛpate rāma sākṣād viṣṇus tu te gṛhe

हिन्दी अर्थ

भगीरथेन या भूमिं सर्वपापहरा शुभा। नानामुनिजनैर्जुष्टा कूर्ममत्स्यसमाकुला गङ्गा तुङ्गोर्मिमालाढ्या स्फटिकाभजलावहा। गुहोपनीतनावा तु तां गङ्गां स महाद्युतिः

English

$fi>T Rtf fc(4| g=f «ET ehyil

अध्याय ४७

श्लोक 144

जगतः पालनार्थाय जन्मप्राप्तो न संशयः यस्य संकीर्त्यं नामापि भवभीतिः प्रणश्यति

jagataḥ pālanārthāya janmaprāpto na saṃśayaḥ yasya saṃkīrtyaṃ nāmāpi bhavabhītiḥ praṇaśyati

हिन्दी अर्थ

उत्तीर्य भगवान् रामो भरद्वाजाश्रमं शुभम्। प्रयागे तु ततस्तस्मिन् स्त्रात्वा तीर्थे यथाविधि

English

Vasistha said- You all should not worry for Rama. The father, mother, brother and other service class should not regret for the forthcoming problem and pain. Rama is incarnated to god Visnu. He has appeared in your palace ensuring protection for the world as a whole. The god himself he here whose mere prayer removes the person from the worldly fears. Hence, apprehension of any kind will prove only a folly. Where the story of Rama merely is told and heard, the people living in that place are seldom caught in the hands of contagious diseases and premature death.

अध्याय ४७

श्लोक 145

ब्रह्म मूर्तं स्वयं यत्र भयादेस् तत्र का कथा यत्र संकीर्त्यते रामकथामात्रम् अपि प्रभो

brahma mūrtaṃ svayaṃ yatra bhayādes tatra kā kathā yatra saṃkīrtyate rāmakathāmātram api prabho

हिन्दी अर्थ

भरद्वाजाश्रमे तत्र विश्रान्तस्तेन पूजितः भरद्वाजोक्तमार्गेण चित्रकूटं शनैर्ययौ

English

wfctt Tmt hiuui^hjh:

अध्याय ४७

श्लोक 146

नोपसर्गभयं तत्र नाकालमरणं नृणाम् इत्युक्ते भार्गवो रामो रामम् आहाग्रतः स्थितम्

nopasargabhayaṃ tatra nākālamaraṇaṃ nṛṇām ityukte bhārgavo rāmo rāmam āhāgrataḥ sthitam

हिन्दी अर्थ

नानाइुमलताकीर्ण पुण्यतीर्थमनुत्तमम्। तापसं वेषमास्थाय जहुकन्यामतीत्य वै

English

c^TST tg ilUd^tld M<4I TTOIT ehdtctli^f <74*41 y)c*4 'fefft 4Tgi $<g<fcgi <T TJSRi TPTt TFafraHTtRlIl^ii

अध्याय ४७

श्लोक 147

त्यज त्वं रामसंज्ञां तु मया वा संगरं कुरु इत्युक्ते राघवः प्राह भार्गवं तं पथि स्थितम्

tyaja tvaṃ rāmasaṃjñāṃ tu mayā vā saṃgaraṃ kuru ityukte rāghavaḥ prāha bhārgavaṃ taṃ pathi sthitam

हिन्दी अर्थ

रामप्रवासजननं कैकेय्या मुखनिस्सृतम् लब्धसंज्ञः क्षणाद्राजा रामरामेति चुक्रुशे। कैकेस्युवाच भूपालं भरतं चाभिषेचय

English

<jdlUPPTct,fr?t<! 41t^|JJdTddll

अध्याय ४७

श्लोक 148

रामसंज्ञां कुतस् त्यक्ष्ये त्वया योत्स्ये स्थिरो भव इत्य् उक्त्वा तं पृथक् स्थित्वा रामो राजीवलोचनः

rāmasaṃjñāṃ kutas tyakṣye tvayā yotsye sthiro bhava ity uktvā taṃ pṛthak sthitvā rāmo rājīvalocanaḥ

हिन्दी अर्थ

पुत्रशोकाभिसंतसो राजा दशरथस्तदा

English

MV^dl ■uj'Mdldl d4l ■UUMisTsfciVlTl ct 'ffnjgf TPT: HRHg^SsTcfcTll^y oil TPT TPT MsUdlfd <IURd ^ TT?PT:I

अध्याय ४७

श्लोक 149

ज्याघोषम् अकरोद् वीरो वीरस्यैवाग्रतस् तदा ततः परशुरामस्य देहान् निष्क्रम्य वैष्णवम्

jyāghoṣam akarod vīro vīrasyaivāgratas tadā tataḥ paraśurāmasya dehān niṣkramya vaiṣṇavam

हिन्दी अर्थ

विहाय देहं दुःखेन देवलोकं गतस्तदा। ततस्तस्य महापुर्य्यामयोध्यायामरिंदम रुरुदुर्दुःखशोकार्त्ता जनाः सर्वे च योषितः। कौशल्या च सुमित्रा च कैकेयी कष्टकारिणी

English

fgwrg jTTdTstgir w fern ivy ?i

अध्याय ४७

श्लोक 150

पश्यतां सर्वभूतानां तेजो राममुखे ऽविशत् दृष्ट्वा तं भार्गवो रामः प्रसन्नवदनो ऽब्रवीत्

paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ tejo rāmamukhe 'viśat dṛṣṭvā taṃ bhārgavo rāmaḥ prasannavadano 'bravīt

हिन्दी अर्थ

भगवान् रामको देखते ही वह उनके सामने हाथ जोड़कर खड़ा हो गया और बोला- भगवन्! मैं क्या सेवा कसूँ'

English

As Vasistha could finish his words, Parasurama came there and said to Rama - "O Rama, give up your name or fight with me." Rama replied to him - "How can I give up my name? So, be alert, I will fight." He then took his bow and put an arrow on the same. His jerk of bow was so phenomenal that the splendour of Visnu came out from the mouth of Parasurama and entered into Rama. Parasurama pleased with this and said- "O warrior, you only are Rama and the doubt my mind has been shattered now. I could understand you. You are incarnated to god Visnu in this physical form. Go on your way as you desire, protect the interests of gods and support saints by giving them protection from the clutches of wicked people. Kill all wicked. Go now voluntarily and I also go to the Tapovana (the forest for

अध्याय ४७

श्लोक 151

राम राम महाबाहो रामस् त्वं नात्र संशयः विष्णुर् एव भवाञ् जातो ज्ञातो ऽस्य् अद्य मया विभो

rāma rāma mahābāho rāmas tvaṃ nātra saṃśayaḥ viṣṇur eva bhavāñ jāto jñāto 'sy adya mayā vibho

हिन्दी अर्थ

यों कहकर गुहने सीता और लक्ष्मणसहित श्रीरामका सादर पूजन एवं सत्कार किया। इसके बाद सबेरे सारथि और रथको लौटाकर वे गङ्गाजीके तटपर गये और पुनः कहने लगे-- राजन्! जिन्हें आपके पूर्वज महाराज भगीरथ पूर्वकालमें बड़ी तपस्या करके पृथ्वीप्र ले आये थे, जो समस्त पापहारिणी और कल्याणकारिणी हैं, अनेकानेक मुनिजन जिनका सेवन करते हैं, जिनमें कूर्म और मत्स्य आदि जल-जन्तु भरे रहते हैं, जो ऊँची-ऊँची लहरोंसे

English

*n% tg tpt snj rprigvpTi

अध्याय ४७

श्लोक 152

गच्छ वीर यथाकामं देवकार्यं च वै कुरु दुष्टानां निधनं कृत्वा शिष्टांश् च परिपालय

gaccha vīra yathākāmaṃ devakāryaṃ ca vai kuru duṣṭānāṃ nidhanaṃ kṛtvā śiṣṭāṃś ca paripālaya

हिन्दी अर्थ

सम्पन्न एवं स्फटिकमणिके समान स्वच्छ जल बहानेवाली हैं, उन पुण्यसलिला गङ्गाजीको गुहके द्वारा लायी हुई नावसे पार करके महान् कान्तिमान् भगवान् श्रीराम भरद्वाज मुनिके शुभ आश्रमपर गये॥ ९१--९३१/२॥

English

^rijckgi ijfthldT *rpfcT:ll*y3ll q\^iR 3pnwi tprk ^amiTP'.i

अध्याय ४७

श्लोक 153

याहि त्वं स्वेच्छया राम अहं गच्छे तपोवनम् इत्य् उक्त्वा पूजितस् तैस् तु मुनिभावेन भार्गवः

yāhi tvaṃ svecchayā rāma ahaṃ gacche tapovanam ity uktvā pūjitas tais tu munibhāvena bhārgavaḥ

हिन्दी अर्थ

वह आश्रम प्रयागमें था। श्रीरामचन्द्रजीने सीता तथा भाई लक्ष्मणके साथ उस प्रयागतीर्थमें विधिवत् स्नान करके, वहीं भरद्वाज ऋषिके आश्रममें उनसे सम्मान प्राप्तकर रात्रिमें विश्राम किया। फिर निर्मल प्रभातकाल होनेपर श्रीराम तपस्वीवेष धारणकर, भरद्वाज मुनिसे आज्ञा ले, उन्हींके बताये हुए मार्गसे गङ्गाके पार हो, धीरे-धीरे नाना प्रकारके वृक्ष और लताओंसे आच्छन्न परम उत्तम पावन तीर्थ चित्रकूटको गये

English

Mid^w ^ptt dvumg m^y^ii uemyVfi mm ttow tt? grfsjg:! i^iiyimt fff TpJrit ^viifH-ftHn^hn

अध्याय ४७

श्लोक 154

महेन्द्राद्रिं जगामाथ तपसे धृतमानसः ततस् तु जातहर्षास् ते जना दशरथश् च ह

mahendrādriṃ jagāmātha tapase dhṛtamānasaḥ tatas tu jātaharṣās te janā daśarathaś ca ha

हिन्दी अर्थ

राजन्! इधर सीता-लक्ष्मण और सारथिके सहित रामचन्द्रजीके चले जानेपर अयोध्यावासीजन बहुत दुःखी होकर शोभाशून्य अयोध्यानगरीमें रहने लगे। राजा दशरथ तो कैकेयीके मुखसे निर्गत श्रीरामको वनवास देनेवाले

English

With these words and having received the honour as muni from Dasaratha etc., Parasurama resolved for penance and went to Mahendracala. All people were in procession and king Dasaratha then became happy and they reached near Ayodhya with

अध्याय ४७

श्लोक 155

पुरीम् अयोध्यां संप्राप्य रामेण सह पार्थिवः दिव्यशोभां पुरीं कृत्वा सर्वतो भद्रशालिनीम्

purīm ayodhyāṃ saṃprāpya rāmeṇa saha pārthivaḥ divyaśobhāṃ purīṃ kṛtvā sarvato bhadraśālinīm

हिन्दी अर्थ

अप्रिय वचनको सुनते ही मूर्च्छित हो गये थे। कुछ देर बाद जब राजाको होश हुआ, तब वे उच्चस्वरसे ' राम! राम!” पुकारने लगे। तब कैकेयीने भूपालसे कहा (राम तो सीता और लक्ष्मणके साथ वनमें चले गये; अब आप भरतका राज्याभिषेक कीजिये।' यह सुनते ही राजा दशरथ पुत्रशोकसे संतप्त हो, दुःखके मारे शरीर त्यागकर देवलोकको चले गये॥ ९८-१०१:/२॥

English

Rama. Having seen the procession nearer, all natives of Ayodhya came out from their houses, decorated Ayodhya and gave them a warm reception with conch, drum, trumpet etc., revealing an atmosphere of gaiety. They were pleased to see Rama with his wife Slta and entered Ayodhya with them.

अध्याय ४७

श्लोक 156

प्रत्युत्थाय ततः पौराः शङ्खतूर्यादिभिः स्वनैः विशन्तं रामम् आगत्य कृतदारं रणे ऽजितम्

pratyutthāya tataḥ paurāḥ śaṅkhatūryādibhiḥ svanaiḥ viśantaṃ rāmam āgatya kṛtadāraṃ raṇe 'jitam

हिन्दी अर्थ

शत्रुदमन! तब उनकी महानगरी अयोध्यामें रहनेवाले सभी स्त्री-पुरुष दुःख और शोकसे पीड़ित हो विलाप करने लगे। कौशल्या, सुमित्रा तथा कष्टकारिंणी

English

rt cfl$U ^ftrfT: UR?f fgfu^TUTR ^ RTTp rtf U IjfR: RTRTf UR r'l^umPrAtl^Rtsl urfufu f%yrarr:i fft URfJ RfRihdlUTR TTfTT U R(rRT:I TU5UlfR-J?U yfdJRi URf II URTzf UR U RfR: U?Tf3f

अध्याय ४७

श्लोक 157

तं वीक्ष्य हर्षिताः सन्तो विविशुस् तेन वै पुरीम् तौ दृष्ट्वा स मुनिः प्राप्तौ रामं लक्ष्मणम् अन्तिके

taṃ vīkṣya harṣitāḥ santo viviśus tena vai purīm tau dṛṣṭvā sa muniḥ prāptau rāmaṃ lakṣmaṇam antike

हिन्दी अर्थ

श्रीराम-चनवास; राजा दशरथका निधन तथा वनमें राम-भरतकी भेंट ततः पुरोहितस्तत्र वसिष्ठ: सर्वधर्मवित्

English

URMRU RigJ chOrH'RRI RR: RR: S1T5R fUU^TRfR

अध्याय ४७

श्लोक 158

दशरथाय तत्पित्रे मातृभ्यश् च विशेषतः तौ समर्प्य मुनिश्रेष्ठस् तेन राज्ञा च पूजितः विश्वामित्रश् च सहसा प्रतिगन्तुं मनो दधे

daśarathāya tatpitre mātṛbhyaś ca viśeṣataḥ tau samarpya muniśreṣṭhas tena rājñā ca pūjitaḥ viśvāmitraś ca sahasā pratigantuṃ mano dadhe

हिन्दी अर्थ

निएशोभां निर्गतश्रीकां दुःखशोकान्वितां पुरीम्

English

II* ta The hermit Visvamitra, then entrusted Rama and Laksmana to their father and particularly to their mother. King Das'aratha honoured him and he then wished immediate return. Thus, Visvamitra entrusted the most beloved Rama to his father with brother Laksmana and wife Slta, appreciated their merits before him and then departed happily to his

अध्याय ४७

श्लोक 159

समर्प्य रामं स मुनिः सहानुजं सभार्यम् अग्रे पितुर् एकवल्लभम् पुनः पुनः श्राव्य हसन् महामतिर् जगाम सिद्धाश्रमम् एवम् आत्मनः

samarpya rāmaṃ sa muniḥ sahānujaṃ sabhāryam agre pitur ekavallabham punaḥ punaḥ śrāvya hasan mahāmatir jagāma siddhāśramam evam ātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

कैकेस्याग्निविनिर्दगधामयोध्यां प्रविवेश स: । दुःखान्विता जनाः सर्वे तौ दुष्टा रुरुदुर्भृशम् कैकेय्यास्ततक्षणाच्छुत्वा चुक्रोध भरतस्तदा। दुष्टा त्वं दुष्टचित्ता च यया रामः प्रवासितः

English

Thus ends the forty-seventh chapter on an incarnation of Rama in Nrsimha Purana

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 47
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.