Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
48
अध्याय 48 / 68

Adhyaya 48

167 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ167 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४८

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे रामप्रादुर्भावे सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ नर्प् ४७ ॥ कृतदारो महातेजा रामः कमललोचनः पित्रे सुमहतीं प्रीतिं जनानाम् उपपादयन्

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe rāmaprādurbhāve saptacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ || narp 47 || kṛtadāro mahātejā rāmaḥ kamalalocanaḥ pitre sumahatīṃ prītiṃ janānām upapādayan

हिन्दी अर्थ

ममैव पुत्रं राजानं करोत्विति मतिस्तव

English

Dasaratha and meeting of Rama with Bharata in the forest

अध्याय ४८

श्लोक 2

अयोध्यायां स्थितो रामः सर्वभोगसमन्वितः प्रीत्या नन्दत्य् अयोध्यायां रामे रघुपतौ नृप

ayodhyāyāṃ sthito rāmaḥ sarvabhogasamanvitaḥ prītyā nandaty ayodhyāyāṃ rāme raghupatau nṛpa

हिन्दी अर्थ

भ्रात्रा रामेण रहितो नाहं राज्यं करोमि वै धर्मज्ञः सर्वशास्त्रज्ञो मतिमान् बन्धुवत्सलः

English

aratrarat fenrt tra: T^brarcrafrair: i sW ^rJnfrsqrot Tl^ TdRcfl ^IIRII URT ?Tf5R#cit RTdt RRTH Ml ?rat TRtT Turner 'yyrnRRiRii ^TFT Ttlra TpT cfifaRI

अध्याय ४८

श्लोक 3

भ्राता शत्रुघ्नसहितो भरतो मातुलं ययौ ततो दशरथो राजा प्रसमीक्ष्य सुशोभनम्

bhrātā śatrughnasahito bharato mātulaṃ yayau tato daśaratho rājā prasamīkṣya suśobhanam

हिन्दी अर्थ

कैकेयी भी अपने मृत पतिको चारों ओरसे घेरकर

English

3lfofrrra TTWnt TT^ Ttw^f troTcroimi rR trrg R?UR

अध्याय ४८

श्लोक 4

युवानं बलिनं योग्यं भूपसिद्ध्यै सुतं कविम् अभिषिच्य राज्यभारं रामे संस्थाप्य वैष्णवम्

yuvānaṃ balinaṃ yogyaṃ bhūpasiddhyai sutaṃ kavim abhiṣicya rājyabhāraṃ rāme saṃsthāpya vaiṣṇavam

हिन्दी अर्थ

तब सब धर्मोको जाननेवाले पुरोहित वसिष्ठजीने वहाँ आकर सबको शान्त किया और राजाके मृत शरीरको तेलसे भरी हुई नौकामें रखवाकर, मन्त्रिगणोंके साथ विचार करके, भरत-शतरु्नको बुलानेके लिये दूत भेजा वह दूत जहाँ शत्रुप्रके साथ भरतजी थे, वहाँ गया और जितना उसे बताया गया था, उतना ही संदेश सुनाकर, उन दोनों राजकुमारोंको वहाँसे लौयकर, उन्हें साथ ले, शीघ्र ही अयोध्यामें लौट आया राजा भरत मार्गमें घोर अपशकुन देख मन-ही-मन यह जान गये

English

'ddttUldl Ttcifeg 'Rm fulfil mil

अध्याय ४८

श्लोक 5

पदं प्राप्तुं महद् यत्नं करिष्यामीत्य् अचिन्तयत् संचिन्त्य तत्परो राजा सर्वदिक्षु समादिशत्

padaṃ prāptuṃ mahad yatnaṃ kariṣyāmīty acintayat saṃcintya tatparo rājā sarvadikṣu samādiśat

हिन्दी अर्थ

कि ' अयोध्यामें कोई विपरीत घटना घटित हुई है।' फिर जो कैकेयीरूपी अग्निसे दग्ध होकर शोभाहीन, निस्तेज और दु:ख-शोकसे परिपूर्ण हो गयी थी, उस अयोध्यापुरीमें भरतजी ने प्रवेश किया। उस समय भरत और शत्रुप्रको देख सभी लोग

English

3TT3TR ^ry|4tri1qMI-R(dU[$>d rdtlPdd:!

अध्याय ४८

श्लोक 6

प्राज्ञान् भृत्यान् महीपालान् मन्त्रिगणश् च त्वरान्वितः रामाभिषेकद्रव्याणि ऋषिप्रोक्तानि यानि वै

prājñān bhṛtyān mahīpālān mantrigaṇaś ca tvarānvitaḥ rāmābhiṣekadravyāṇi ṛṣiproktāni yāni vai

हिन्दी अर्थ

दुःखी हो "हा तात! हा राम! हा सीते! हा लक्ष्मण!” इस प्रकार बारम्बार पुकारते हुए बहुत विलाप करने लगे यह देख भरत और शत्रुघ्न भी दुःखी होकर रोने लगे उस समय कैकेयीके मुखसे तत्काल सारा वृत्तान्त सुनकर भरतजी उसके ऊपर बहुत ही कुपित हुए और बोले“ अरी! तू तो बड़ी दुष्टा है। तेरे चित्तमें दुष्टतापूर्ण विचार भरा हुआ है। हाय! जिसने श्रीरामको वनवास

English

wrf% sjrar: w?ra ^ywwq^an

अध्याय ४८

श्लोक 7

तानि भृत्याः समाहृत्य शीघ्रम् आगन्तुम् अर्हथ दूतामात्याः समादेशात् सर्वदिक्षु नराधिपान्

tāni bhṛtyāḥ samāhṛtya śīghram āgantum arhatha dūtāmātyāḥ samādeśāt sarvadikṣu narādhipān

हिन्दी अर्थ

दे दिया, जिसके कारण भाई लक्ष्मण और देवी सीताके साथ श्रीरघुनाथजीको वनमें जानेको विवश होना पड़ा, उससे बढ़कर दुष्टा कौन स्त्री होगी? अरी दुष्टे! ओ मन्दभागिनी! तूने तत्काल ऐसा दुस्साहस कैसे किया?

English

£"dmicMi: mifaqRN\9ii

अध्याय ४८

श्लोक 8

आहूय तान् समाहृत्य शीघ्रम् आगन्तुम् अर्हथ अयोध्यापुरम् अत्यर्थं सर्वशोभासमन्वितम्

āhūya tān samāhṛtya śīghram āgantum arhatha ayodhyāpuram atyarthaṃ sarvaśobhāsamanvitam

हिन्दी अर्थ

तूने सोचा होगा कि महात्मा लक्ष्मण और साध्वी सीताके साथ रामको घरसे निकालकर महाराजा दशरथ मेरे ही पुत्रको राजा बना देंगे। (धिक्कार है तेरी इस कुबुद्धिको !) आह! मैं कितना भाग्यहीन हूँ, जो तुझ-जैसी अभागिनी दुष्टा स्त्रीका पुत्र हुआ। किंतु तू निश्चय जान, मैं अपने ज्येष्ठ भ्राता श्रीरामसे अलग रहकर राज्य नहीं करूँगा। जहाँ मनुष्योंमे श्रेष्ठ, धर्मज्ञ, सम्पूर्ण शास्त्रोके ज्ञाता, बुद्धिमान्

English

3TTftT cTT^ WRFFgr^ri

अध्याय ४८

श्लोक 9

जनाः कुरुत सर्वत्र नृत्यगीतादिनन्दितम् पुरवासिजनानन्दं देशवासिमनःप्रियम्

janāḥ kuruta sarvatra nṛtyagītādinanditam puravāsijanānandaṃ deśavāsimanaḥpriyam

हिन्दी अर्थ

श्रीरामचन्द्रजी गये हैं, जहाँ नियम और व्रतका आचरण करनेवाली, समस्त शुभलक्षणोंसे युक्त, अत्यन्त सौभाग्य- शालिनी पतिव्रता विदेहराजकुमारी सीताजी विद्यमान हैं

English

3RT: fR?T Trail ^rijfUdlRHKrrRI

अध्याय ४८

श्लोक 10

रामाभिषेकं विपुलं श्वो भविष्यति जानथ श्रुत्वेत्थं मन्त्रिणः प्राहुस् तं नृपं प्रणिपत्य च

rāmābhiṣekaṃ vipulaṃ śvo bhaviṣyati jānatha śrutvetthaṃ mantriṇaḥ prāhus taṃ nṛpaṃ praṇipatya ca

हिन्दी अर्थ

तत्र यास्यामि कैकेयि महत्पापं त्वया कृतम् स एव राजा दुष्टात्मे भृत्योऽहं तस्य वै सदा

English

qraifuddi-K ^raiftmT: fsraRiR n

अध्याय ४८

श्लोक 11

शोभनं ते मतं राजन् यद् इदं परिभाषितम् रामाभिषेकम् अस्माकं सर्वेषां च प्रियंकरम्

śobhanaṃ te mataṃ rājan yad idaṃ paribhāṣitam rāmābhiṣekam asmākaṃ sarveṣāṃ ca priyaṃkaram

हिन्दी अर्थ

क्क गतोऽस्यद्य वै तात किं करोमीह तद्वद। भ्राता पित्रा समः क्वास्ते ज्येष्ठो मे करुणाकरः

English

Markandeya said- Rama began to live in Ayodhya for the pleasure of his father, enjoying all luxuries, increasing the gaiety of the subjects after marriage. When Rama was in Ayodhya, his brother Bharata went to his maternal house with his brother Satrughna. Later on king Dasaratha, taking Rama mighty, modest, young, learned and worth to select for the crown thought of entrusting the responsibility of the kingdom and royal affairs so that he could do efforts to attain the abode of god Visnu. In order to

अध्याय ४८

श्लोक 12

इत्युक्तो दशरथस् तैस् तान् सर्वान् पुनर् अब्रवीत् आनीयन्तां द्रुतं सर्वे संभारा मम शासनात्

ityukto daśarathas tais tān sarvān punar abravīt ānīyantāṃ drutaṃ sarve saṃbhārā mama śāsanāt

हिन्दी अर्थ

चसिष्ठो भगवानाह कालकर्मविभागवित्। उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वत्स त्वं न शोकं कर्तुमहसि कर्मकालवशादेव पिता ते स्वर्गमास्थितः। तस्य संस्कारकार्याणि कर्माणि कुरु शोभन

English

"Come with the goods required and prescribed by Munis duly collected. Messengers and ministers, go can come with the kings ruling in all directions by duly inviting him. O native of Ayodhyapuri, decorate this entire city properly and arrange music and dance everywhere so properly that this city becomes a pleasure pouring for all native and appear fantastic to the natives of the entire country. Be known to the fact that Rama will be enthroned tomorrow with royal grandeur.

अध्याय ४८

श्लोक 13

सर्वतः सारभूता च पुरी चेयं समन्ततः अद्य शोभान्विता कार्या कर्तव्यं यागमण्डलम्

sarvataḥ sārabhūtā ca purī ceyaṃ samantataḥ adya śobhānvitā kāryā kartavyaṃ yāgamaṇḍalam

हिन्दी अर्थ

प्रायस्तत्रास्ति रामेण कर्तव्यं लक्ष्मणेन च। यत्रासौ भगवान् वीरः कर्मणा तेन चोदितः

English

RratJT: RTffRT fg wrq-fd ^il’oii

अध्याय ४८

श्लोक 14

इत्य् एवमुक्ता राज्ञा ते मन्त्रिणः शीघ्रकारिणः तथैव चक्रुस् ते सर्वे पुनः पुनर् उदीरिताः

ity evamuktā rājñā te mantriṇaḥ śīghrakāriṇaḥ tathaiva cakrus te sarve punaḥ punar udīritāḥ

हिन्दी अर्थ

संस्कारं लम्भयामास विधिदृष्टेन कर्मणा। अग्निहोत्रारिनना दग्ध्वा पितुर्देहं विधानतः और जहाँ भाईमें भक्ति रखनेवाले, सद्गुणसम्पन्न, महान् पराक्रमी लक्ष्मणजी गये हैं, वहीं मैं भी जाऊँगा। कैकेयि! तूने रामको वनवास देकर महान् पाप किया है। दुष्टहदये ! बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ श्रीरामचन्द्रजी ही मेरे ज्येष्ठ

English

WW R rn THH qFwifadRI

अध्याय ४८

श्लोक 15

प्राप्तहर्षः स राजा च शुभं दिनम् उदीक्षयन् कौशल्या लक्ष्मणश् चैव सुमित्रा नागरो जनः

prāptaharṣaḥ sa rājā ca śubhaṃ dinam udīkṣayan kauśalyā lakṣmaṇaś caiva sumitrā nāgaro janaḥ

हिन्दी अर्थ

भ्राता हैं, वे ही राजा होनेके अधिकारी हैं। मैं तो सदा उनका दास हूँ!॥१११--११८॥

English

Having heard this, the ministers bowed their heads before the king and said- "O king, your idea is the best and we all are agreed to the same. Incoronation of Rama is the most benevolent for us.

अध्याय ४८

श्लोक 16

रामाभिषेकम् आकर्ण्य मुदं प्राप्यातिहर्षितः श्वश्रुश्वशुरयोः सम्यक् शुश्रूषणपरा तु सा

rāmābhiṣekam ākarṇya mudaṃ prāpyātiharṣitaḥ śvaśruśvaśurayoḥ samyak śuśrūṣaṇaparā tu sā

हिन्दी अर्थ

मातासे यों कहकर भरतजी अत्यन्त दुःखी हो, वहाँ 'फूट-फूटकर रोने लगे और विलाप करने लगे-'हा दुःखी बालकको छोड्कर आप कहाँ चले गये ? बताइये, मैं अब यहाँ क्या करूँ ? पिताके तुल्य दया करनेवाले मेरे ज्येष्ठ भ्राता श्रीराम कहाँ हैं ? माताके समान पूजनीया सीता कहाँ हैं और मेरा प्यारा भाई लक्ष्मण कहाँ चला

English

3u41t|*ui Tff TP3TRT tPT ^ihh-uciJ 1^11

अध्याय ४८

श्लोक 17

मुदान्विता सिता सीता भर्तुर् आकर्ण्य शोभनम् श्वोभाविन्य् अभिषेके तु रामस्य विदितात्मनः

mudānvitā sitā sītā bhartur ākarṇya śobhanam śvobhāviny abhiṣeke tu rāmasya viditātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

भरतको इस प्रकार विलाप करते देख काल और कर्मके विभागको जाननेवाले भगवान् वसिष्ठजी मन्त्रियोंके साथ वहाँ आकर बोले--'बेटा! उठो, उठो; तुम्हें शोक नहीं करना चाहिए। भद्र! काल और कर्मके वशीभूत

English

Tl^cT: TTRRtlT rT Rll

अध्याय ४८

श्लोक 18

दासी तु मन्थरानाम्नी कैकेय्याः कुब्जरूपिणी स्वां स्वामिनीं तु कैकेयीम् इदं वचनम् अब्रवीत्

dāsī tu mantharānāmnī kaikeyyāḥ kubjarūpiṇī svāṃ svāminīṃ tu kaikeyīm idaṃ vacanam abravīt

हिन्दी अर्थ

होकर ही तुम्हारे पिता स्वर्गवासी हुए हैं; अब तुम उनके अन्त्येष्टिसंस्कार आदि कर्म करो। भगवान् श्रीराम साक्षात् लक्ष्मीपति नारायण हैं। वे जगदीश्वर दुष्टोंका नाश और साधुपुरुषोंका पालन करनेके लिये ही अपने अंशसे इस पृथ्वीपर अवतीर्ण हुए हैं। वनमें श्रीराम और लक्ष्मणके द्वारा बहुत-से कार्य होनेवाले हैं। वहाँ वीरवर कमललोचन श्रीरामचन्द्रजी उन्हीं कर्तव्यकर्मोसे प्रेरित होकर रहेंगे और उन्हें पूर्ण करके यहाँ लौट आयेंगे'॥ १२१--१२५४२॥

English

3 ia 5 rmTrardT gtrat Rnfei rimmu^-rii^ii

अध्याय ४८

श्लोक 19

शृणु राज्ञि मभाभागे वचनं मम शोभनम् त्वत्पतिस् तु महाराजस् तव नाशाय चोद्यतः

śṛṇu rājñi mabhābhāge vacanaṃ mama śobhanam tvatpatis tu mahārājas tava nāśāya codyataḥ

हिन्दी अर्थ

उन महात्मा वसिष्ठजीके यों कहनेपर भरतजीने शास्त्रोक्त विधिके अनुसार पिताका और्ध्वहैहिक संस्कार किया। उस समय उन्होंने अग्निहोत्रकी अग्निसे पिताके शवका विधिपूर्वक दाह किया ।- फिर सरयूके जलमें

English

The king said to all those people - "Very well, the goods required for the incoronation should be brought immediately and Ayodhya, the city of essence in this earth, should be well decorated just today properly. A pavilion for yajha is also a sine-qua-non for this

अध्याय ४८

श्लोक 20

रामो ऽसौ कौशलीपुत्रः श्वो भविष्यति भूपतिः वसुवाहनकोशादि राज्यं च सकलं शुभे

rāmo 'sau kauśalīputraḥ śvo bhaviṣyati bhūpatiḥ vasuvāhanakośādi rājyaṃ ca sakalaṃ śubhe

हिन्दी अर्थ

स्नानं करके श्रीमान् भरतने भाई शत्रुघ्न, सब माताओं तथा अन्य बन्धुजनोंके साथ परलोकगत पिताके लिये तिलसहित जलकी अज्जलि दी॥ १२६--१२८॥ इस प्रकार पिताका और्ध्वहैहिक संस्कार करके

English

$rUcihcMi Ti^rr d qfdtir:

अध्याय ४८

श्लोक 21

भविष्यत्य् अद्य रामस्य भरतस्य न किंचन भरतो ऽपि गतो दूरं मातुलस्य गृहं प्रति

bhaviṣyaty adya rāmasya bharatasya na kiṃcana bharato 'pi gato dūraṃ mātulasya gṛhaṃ prati

हिन्दी अर्थ

सेनाओंके साथ (माताओं तथा बन्थुजनोंको भी साथ

English

RTRT?$: TT Trn ^ ^ R-tMdiyiMJ gtn?rRtT Rfon Rrnrr RR:ii?mi

अध्याय ४८

श्लोक 22

हा कष्टं मन्दभाग्यासि सापत्न्याद् दुःखिता भृशम् सैवम् आकर्ण्य कैकेयी कुब्जाम् इदम् अथाब्रवीत्

hā kaṣṭaṃ mandabhāgyāsi sāpatnyād duḥkhitā bhṛśam saivam ākarṇya kaikeyī kubjām idam athābravīt

हिन्दी अर्थ

तमायान्तं महासेनं रामस्यानुविरोधिनम् गमिष्यसि दुरात्मंस्त्वं सेनया सह दुर्मते। इत्युक्तो भरतस्तत्र गुहेन नृपनन्दनः

English

Having listened to this all from the king and the frequent inspiration given by him, the ministers completed all works accordingly. The king became happy in waiting for the auspicious day. Kausalya, Sumitra, Laksmana and other native could not resist their pleasure so aroused with the news of the incoronation of Sri Rama. Slta, always engaged in the service of her in¬ laws, became overjoyed when she heard this news favouring her husband.

अध्याय ४८

श्लोक 23

पश्य मे दक्षतां कुब्जे अद्यैव त्वं विचक्षणे यथा तु सकलं राज्यं भरतस्य भविष्यति

paśya me dakṣatāṃ kubje adyaiva tvaṃ vicakṣaṇe yathā tu sakalaṃ rājyaṃ bharatasya bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

प्रोषिते मयि कैकेय्या कृतमेतन्महामते। रामस्यानयनार्थाय॒व्रजाम्यद्य महामते

English

MdlFctdl ferflT TndT RcitlchUif WRRMI yqmifa.qfoblq, 3 RRTR faRdlrqd:li^ll RRft f R'-SRH'IHI <WrI: diOt-ffffquil|

अध्याय ४८

श्लोक 24

रामस्य वनवासश् च तथा यत्नं करोम्य् अहम् इत्य् उक्त्वा मन्थरां सा तु उन्मुच्य स्वाङ्गभूषणम्

rāmasya vanavāsaś ca tathā yatnaṃ karomy aham ity uktvā mantharāṃ sā tu unmucya svāṅgabhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

नौकावृन्हैरनेकैस्तु सतरात्वासौ जाह्वीजले। भरद्वाजाश्रमं प्रा्ो भरतस्तं महामुनिम् भरद्वाजोऽपि तं प्राह कालेन कृतमीदृशम्

English

W WlftRI 5 dididTud qqdRsMld.JI^II 31RT ttRt R^mVi arar rr ?t1rrr;i nddlfdld R^RMIdcf TTRlRTT WT RfauifW RRfiT: I

अध्याय ४८

श्लोक 25

वस्त्रं पुष्पाणि चोन्मुच्य स्थूलवासोधराभवत् निर्माल्यपुष्पधृक् कष्टा कश्मलाङ्गी विरूपिणी

vastraṃ puṣpāṇi conmucya sthūlavāsodharābhavat nirmālyapuṣpadhṛk kaṣṭā kaśmalāṅgī virūpiṇī

हिन्दी अर्थ

दुःखं न तावत् कर्तव्यं रामार्थेऽपि त्वयाधुना।

English

grfgTfT^irf^ jm rc&h t?miRon TTRRR RlrTCR R % 3 *R|

अध्याय ४८

श्लोक 26

भस्मधूल्यादिनिर्दिग्धा भस्मधूल्या तथा श्रिते भूभागे शान्तदीपे सा संध्याकाले सुदुःखिता

bhasmadhūlyādinirdigdhā bhasmadhūlyā tathā śrite bhūbhāge śāntadīpe sā saṃdhyākāle suduḥkhitā

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मणस्तु महावीयों दुष्टालोकचतत्परः श्रीराम-वनवास; राजा दशरथका निधन तथा वनमें राम-भरतकी भेंट

English

RTdtfq RdT MldcTtR tjr jrfwiR^ll

अध्याय ४८

श्लोक 27

ललाटे श्वेतचैलं तु बद्ध्वा सुष्वाप भामिनी मन्त्रिभिः सह कार्याणि संमन्त्र्य सकलानि तु

lalāṭe śvetacailaṃ tu baddhvā suṣvāpa bhāminī mantribhiḥ saha kāryāṇi saṃmantrya sakalāni tu

हिन्दी अर्थ

ले) श्रीरामचन्द्रजीका अन्वेषण करनेके लिये जिस मार्गसे वे गये थे, उसी मार्गसे चले। उस समय भरत (और शत्रुन्न)-को इतनी बडी सेनाके साथ आते देख, उन्हें श्रीरामचन्द्रजीका विरोधी शत्रु समझकर

English

God Rama, the metaphysician or intuitive, was to be enthroned on the next day. In the meantime, the hump, backed maid servant of Kaikeyl i.e., Manthara said to her - "O lucky person, I explain a news and request you to listen. Your husband king Das'aratha has now planned to spoil you. Rama, the son of Kaus'alya, will become the king of Ayodhya tomorrow. This entire state with wealth, chariots and treasure will go to Rama and Bharata will

अध्याय ४८

श्लोक 28

पुण्याहःस्वस्तिमाङ्गल्यैः स्थाप्य रामं तु मण्डले ऋषिभिस् तु वसिष्ठाद्यैः सार्धं संभारमण्डपे

puṇyāhaḥsvastimāṅgalyaiḥ sthāpya rāmaṃ tu maṇḍale ṛṣibhis tu vasiṣṭhādyaiḥ sārdhaṃ saṃbhāramaṇḍape

हिन्दी अर्थ

रामभक्त गुहने युद्धके लिये सुसज्जित हो, अपनी सेना गोलाकार खड़ी की और कवच धारणकर, रथारूढ़ हो, उस विशाल सेनासे घिरे हुए उसने मार्गमें भरतको रोक दिया। उसने कहा- “दुष्ट! दुरात्मन्! दुर्बुद्धे! तूने मेरे श्रेष्ठ स्वामी श्रीरामको भाई और पत्नीसहित वनमें

English

Look at the art of destiny; Bharata too has gone far this time and living at his maternal house. Alas, to what extent is it painful. You are unlucky because you are now left for suffering on behalf of the step-wife.

अध्याय ४८

श्लोक 29

वृद्धिजागरणीयैश् च सर्वतस् तूर्यनादिते गीतनृत्यसमकीर्णे शङ्खकाहलनिःस्वनैः

vṛddhijāgaraṇīyaiś ca sarvatas tūryanādite gītanṛtyasamakīrṇe śaṅkhakāhalaniḥsvanaiḥ

हिन्दी अर्थ

हो, जो (इतनी बड़ी) सेनाके साथ वहाँ जा रहे

English

ITT cPS q<tir'illfu ^»J9TRI

अध्याय ४८

श्लोक 30

स्वयं दशरथस् तत्र स्थित्वा प्रत्यागतः पुनः कैकेय्या वेश्मनो द्वारं जरद्भिः परिरक्षितम्

svayaṃ daśarathas tatra sthitvā pratyāgataḥ punaḥ kaikeyyā veśmano dvāraṃ jaradbhiḥ parirakṣitam

हिन्दी अर्थ

गुहके यों कहनेपर राजकुमार भरत श्रीरामके उद्देश्यसे हाथ जोड़कर विनययुक्त होकर उससे बोले--'गुह! जैसे तुम श्रीरामचन्द्रजीके भक्त हो, वैसे ही मैं भी उनमें भक्ति रखता हूँ। महामते! मैं नगरसे बाहर (मामाके घर) चला गया था, उस समय कैकेयीने यह अनर्थ कर डाला। महाबुद्धे! आज मै श्रीरामचन्द्रजीको लौटा लानेके लिये जा रहा हूँ। तुमसे यह सत्य बात बताकर वहाँ जाना चाहता

English

Rcmi<*u4 *<MirRcpt5iii5i41^iiyyii

अध्याय ४८

श्लोक 31

रामाभिषेकं कैकेयीं वक्तुकामः स पार्थिवः कैकेयीभवनं वीक्ष्य सान्धकारम् अथाब्रवीत्

rāmābhiṣekaṃ kaikeyīṃ vaktukāmaḥ sa pārthivaḥ kaikeyībhavanaṃ vīkṣya sāndhakāram athābravīt

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार विश्वास दिलानेपर गुह उन्हें गङ्गातट- पर ले आया और झुंड-की-झुंड नौकाएँ मँगाकर उनके द्वारा उन सबको पार कर दिया। फिर गङ्गाजीके जलमें स्नान करके भरतजी भरद्वाजमुनिके आश्रमपर पहुँचे

English

Kaikeyl on hearing this said to Kubja - "O wise Kubja, look at my efficiency. I do effort so skilfully that this state may go to Bharata and Rama to exile.

अध्याय ४८

श्लोक 32

अन्धकारम् इदं कस्माद् अद्य ते मन्दिरे प्रिये रामाभिषेकं हर्षाय अन्त्यजा अपि मेनिरे

andhakāram idaṃ kasmād adya te mandire priye rāmābhiṣekaṃ harṣāya antyajā api menire

हिन्दी अर्थ

और उन महामुनिके चरणोंमें मस्तक झुका, प्रणाम करके उन्होंने उनसे अपना यथार्थ वृत्तान्त कह भरद्वाजजीने भी उनसे कहा- भरत! कालके ही प्रभावसे ऐसा काण्ड घटित हुआ है। अब तुम्हें श्रीरामके लिये भी खेद नहीं करना चाहिए। सत्यपराक्रमी वे श्रीरामचन्द्रजी इस समय चित्रकूटमें हैं। वहाँ तुम्हारे

English

tRTO ITT f Wlf^0JTHM?'«ll

अध्याय ४८

श्लोक 33

गृहालंकरणं कुर्वन्त्य् अद्य लोका मनोहरम् त्वयाद्य न कृतं कस्माद् इत्य् उक्त्वा च महीपतिः

gṛhālaṃkaraṇaṃ kurvanty adya lokā manoharam tvayādya na kṛtaṃ kasmād ity uktvā ca mahīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

जानेपर भी वे प्रायः नहीं आ सकेंगे; तथापि तुम वहाँ जाओ और जैसे वे कहें, वैसे ही करो। श्रीरामचन्द्रजी सीताके साथ एक सुन्दर वनखण्डीमें निवास करते हैं

English

gw j^ujlfui 4 ^HdlR)sumd^l

अध्याय ४८

श्लोक 34

ज्वालयित्वा गृहे दीपान् प्रविवेश गृहं नृपः अशोभनाङ्गीं कैकेयीं स्वपत्नीं पतितां भुवि

jvālayitvā gṛhe dīpān praviveśa gṛhaṃ nṛpaḥ aśobhanāṅgīṃ kaikeyīṃ svapatnīṃ patitāṃ bhuvi

हिन्दी अर्थ

हैं-उनकी रक्षामें तत्पर रहते हैं'॥ १३९--१४२॥ इत्युक्तो भरतस्तत्र भरद्वाजेन धीमता। उत्तीर्य यमुनां यातश्चित्रकूटं महानगम्

English

With these words to Manthara, Kaikeyl took out all ornaments she had worn on her body, threw the beautiful garments and the flower garlands as well. She put on a coarse garment on her body. She reput the flowers once removed, smeared ash and dust on the body and she pretended as if suffering from pain and fits with an ugly complexion made. She wrapped a white cloth round the forehead, put out the lamp in the evening and laid down on the ground uncleaned and filled with ash and dust.

अध्याय ४८

श्लोक 35

दृष्ट्वा दशरथः प्राह तस्याः प्रियम् इदं त्व् इति आश्लिष्योत्थाय तां राजा शृणु मे परमं वचः

dṛṣṭvā daśarathaḥ prāha tasyāḥ priyam idaṃ tv iti āśliṣyotthāya tāṃ rājā śṛṇu me paramaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

इस्त्यश्चरथसंयुक्तां दृष्ट्रा राममथाब्रवीत् हे भ्रातस्त्वं महाबाहो सीतापाश्चे स्थिरो भव

English

HeTR 4 crSETT WFT wfiRtl

अध्याय ४८

श्लोक 36

स्वमातुर् अधिकां नित्यं यस् ते भक्तिं करोति वै तस्याभिषेकं रामस्य श्वो भविष्यति शोभने

svamātur adhikāṃ nityaṃ yas te bhaktiṃ karoti vai tasyābhiṣekaṃ rāmasya śvo bhaviṣyati śobhane

हिन्दी अर्थ

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य लक्ष्मणस्य महात्मन: आरात्संस्थाप्य सेनां तां भरतो विनयान्वितः १४९

English

Rfefa: W «hlA|^fui W 5 £T RchHlfa fIR'all WI?; wfwnffr^: WJ TPT <T RUS^Tl ciRtUiia: RaiKMUgilliyill

अध्याय ४८

श्लोक 37

इत्युक्ता पार्थिवेनापि किंचिन् नोवाच सा शुभा मुञ्चन्ती दीर्घम् उष्णं च रोषोच्छ्वासं मुहुर् मुहुः

ityuktā pārthivenāpi kiṃcin novāca sā śubhā muñcantī dīrgham uṣṇaṃ ca roṣocchvāsaṃ muhur muhuḥ

हिन्दी अर्थ

परिवार्य ततो रामं रुरुदुः शोककातराः

English

^?R4T IR afftfeldHIO ° H

अध्याय ४८

श्लोक 38

तस्थाव् आश्लिष्य हस्ताभ्यां पार्थिवः प्राह रोषिताम् किं ते कैकेयि दुःखस्य कारणं वद शोभने

tasthāv āśliṣya hastābhyāṃ pārthivaḥ prāha roṣitām kiṃ te kaikeyi duḥkhasya kāraṇaṃ vada śobhane

हिन्दी अर्थ

बुद्धिमान् भरद्वाजजीके यों कहनेपर भरतजी यमुना करके महान् पर्वत चित्रकूटपर गये। वहाँ खड़े हुए लक्ष्मणजीने दूरसे उत्तर दिशामें धूल उड़ती देख श्रीरामचन्द्रजीको सूचित किया। फिर उनको आज्ञासे वृक्षपर चढ़कर बुद्धिमान् 'लक्ष्मणजी प्रयत्नपूर्वक उधर देखने लगे। तब उन्हें वहाँ बहुत बड़ी सेना आती दिखायी दी, जो हर्ष एवं उत्साहसे भरी जान पड़ती थी। हाथी, घोडे और रथॉसे युक्त उस सेनाको देखकर

English

Twifwa 4 ^ 4 t grggtnr: it gifc: i

अध्याय ४८

श्लोक 39

वस्त्राभरणरत्नादि यद् यद् इच्छसि शोभने तत् त्वं गृह्णीष्व निःशङ्कं भाण्डारात् सुखिनी भव

vastrābharaṇaratnādi yad yad icchasi śobhane tat tvaṃ gṛhṇīṣva niḥśaṅkaṃ bhāṇḍārāt sukhinī bhava

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मणजी श्रीरामसे बोले--' भैया! तुम सीताके पास स्थिरतापूर्वक बैठे रहो। महाबाहो! कोई महाबली राजा हाथी, घोड़े, रथ और पैदल सैनिकोंसे युक्त चतुरङ्गिणी सेनाके साथ आ रहा है'॥ १४३--१४६'/२॥

English

King Das'aratha returned from the pavilion after a little stay where the song and dance programmes were arranged and echo of trumpet, conch, kliala etc., was spreading everywhere. That place was appropriate for Nandi sraddha and Jagarana. Sri Rama was seated there after due consult made with the ministers on all affairs and Punya Vacana, Svastivacana and Marigalapatha performed by the Vasistha etc., Rsis. On his return to the palace, he first wished to inform Kaikeyl about the auspicious coronation of Rama and he reached the threshold of Kaikeyl’s palace. Old soldiers were appointed as guards there. The king asked for her when he saw the palace of Kaikeyl sinking in the dark.

अध्याय ४८

श्लोक 40

भाण्डारेण मम शुभे श्वो ऽर्थसिद्धिर् भविष्यति यदाभिषेकं संप्राप्ते रामे राजीवलोचने

bhāṇḍāreṇa mama śubhe śvo 'rthasiddhir bhaviṣyati yadābhiṣekaṃ saṃprāpte rāme rājīvalocane

हिन्दी अर्थ

महात्मा लक्ष्मणके ऐसे वचन सुनकर सत्यपराक्रमी वीरवर श्रीराम अपने उस वीर भ्रातासे बोले लक्ष्मण! मुझे तो प्रायः यही जान पड़ता है कि भरत ही हम लोगोंसे मिलनेके लिये आ रहे हैं।' विदितात्मा भगवान् श्रीराम वहाँ पहुँचे और सेनाको कुछ दूरीपर ठहराकर स्वयं ब्राह्मणों और मन्त्रियोंके साथ निकट आ, सीता और लक्ष्मणसहित भगवान् श्रीरामके चरणोंपर रोते हुए गिर पड़े। फिर मन्त्री, माताएँ, स्नेही बन्धु तथा मित्रगण श्रीरामको चारों ओरसे

English

fsfcgif HT=FT HHhBRI

अध्याय ४८

श्लोक 41

भाण्डागारस्य मे द्वारं मया मुक्तं निरर्गलम् भविष्यति पुनः पूर्णं रामे राज्यं प्रशासति

bhāṇḍāgārasya me dvāraṃ mayā muktaṃ nirargalam bhaviṣyati punaḥ pūrṇaṃ rāme rājyaṃ praśāsati

हिन्दी अर्थ

घेरकर शोकमग्न हो रोने लगे

English

^egi m ot: ftraftr fofgi 3uf9tdt4l*iig m tp3tt *jtjj 4 wi gg-:ii^mi ■fgRid<(ir«t gt4 gfgg g444 ti

अध्याय ४८

श्लोक 42

बहु मानय रामस्य अभिषेकं महात्मनः इत्युक्ता राजवर्येण कैकेयी पापलक्षणा

bahu mānaya rāmasya abhiṣekaṃ mahātmanaḥ ityuktā rājavaryeṇa kaikeyī pāpalakṣaṇā

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर महामति श्रीरामने अपने पिताके स्वर्गगामी होनेका समाचार पाकर भ्राता लक्ष्मण और जानकीके साथ वहाँके पापनाशक तीर्थमें स्नान करके जलाझलि दी। राजन्! फिर माता आदि गुरुजनोंको प्रणाम करके रामचन्द्रजी दुःखी हो अत्यन्त खेदमें पड़े हुए भरतसे बोले-'महामते भरत! तुम अब यहाँसे शीघ्र अयोध्याको चले जाओ और राजासे हीन हुई उस अनाथ नगरीका पालन करो।' उनके यों कहनेपर

English

tugif44<* Tmrg ^gt gfgigftr 9 t14%ii^ii

अध्याय ४८

श्लोक 43

कुमतिर् निर्घृणा दुष्टा कुब्जया शिक्षिताब्रवीत् राजानं स्वपतिं वाक्यं क्रूरम् अत्यन्तनिष्ठुरम्

kumatir nirghṛṇā duṣṭā kubjayā śikṣitābravīt rājānaṃ svapatiṃ vākyaṃ krūram atyantaniṣṭhuram

हिन्दी अर्थ

भरतने कमललोचन रामसे कहा--' पुरुषश्रेष्ठ! यह निश्चय है कि मैं आपको साथ लिये बिना यहाँसे नहीं जाऊँगा। जहाँ आप जायँगे, वहीं सीता-लक्ष्मणकी भाँति मैं भी चलूँगा'

English

"Darling, why is your palace sinking in the dark" The Candalas even have considered the incoronation of Rama as

अध्याय ४८

श्लोक 44

रत्नादि सकलं यत् ते तन् ममैव न संशयः देवासुरमहायुद्धे प्रीत्या यन् मे वरद्वयम्

ratnādi sakalaṃ yat te tan mamaiva na saṃśayaḥ devāsuramahāyuddhe prītyā yan me varadvayam

हिन्दी अर्थ

इत्याकर्ण्य पुनः प्राह भरतं पुरतः स्थितम्। नृणां पितृसमो ज्येष्ठ: स्वधर्ममंनुवर्तिनाम् गच्छ तिष्ठ ममादेशे न दुःखं कर्तुमहसि

English

All people are decorating their houses with possible means. Tell me why you have not decorated your palace? With these words, the king lighted the lamps there and then entered there. He saw that Kaikeyi was sleeping on the floor. Her every organ of body looked ugly. The king lifted her up to his chest and spoke these words - "Darling, listen to my suggestions? O beautiful lady, your beloved Rama who loves you more than his own mother, will be enthroned tomorrow."

अध्याय ४८

श्लोक 45

पुरा दत्तं त्वया राजंस् तद् इदानीं प्रयच्छ मे इत्युक्तः पार्थिवः प्राह कैकेयीम् अशुभां तदा

purā dattaṃ tvayā rājaṃs tad idānīṃ prayaccha me ityuktaḥ pārthivaḥ prāha kaikeyīm aśubhāṃ tadā

हिन्दी अर्थ

यथा पिता तथा त्वं मे नात्र कार्या विचारणा

English

cHWlfttfui FRTTeqi mffe: HT? 'flftdWI

अध्याय ४८

श्लोक 46

अदत्तम् अप्य् अहं दास्ये तव नान्यस्य वा शुभे किं मे प्रतिश्रुतं पूर्वं दत्तम् एव मया तव

adattam apy ahaṃ dāsye tava nānyasya vā śubhe kiṃ me pratiśrutaṃ pūrvaṃ dattam eva mayā tava

हिन्दी अर्थ

तवादेशान्मया कार्य देहि त्वं पादुके मम। नन्दिग्रामे वसिष्येऽहं पादुके द्वादशाब्दिकम् त्वं द्वादशाब्दिकादूर्थ्वं यदि नायासि सत्तम

English

Href TJ^TGaT Pr:?If WOSriTFffeft *RTII^ II m^Rui Rtr ^s«ftRp&4Pciuff?n

अध्याय ४८

श्लोक 47

शुभाङ्गी भव कल्याणि त्यज कोपम् अनर्थकम् रामाभिषेकजं हर्षं भजोत्तिष्ठ सुखी भव

śubhāṅgī bhava kalyāṇi tyaja kopam anarthakam rāmābhiṣekajaṃ harṣaṃ bhajottiṣṭha sukhī bhava

हिन्दी अर्थ

पादुके शिरसा स्थाप्य भरतः प्रस्थितः शनैः

English

■qiusmu^n ^ -gjf trm

अध्याय ४८

श्लोक 48

इत्युक्ता राजवर्येण कैकेयी कलहप्रिया उवाच परुषं वाक्यं राज्ञो मरणकारणम्

ityuktā rājavaryeṇa kaikeyī kalahapriyā uvāca paruṣaṃ vākyaṃ rājño maraṇakāraṇam

हिन्दी अर्थ

श्रीराम-वनवास; राजा दशरथका निधन तथा वनमें राम-भरतकी भेंट यह सुनकर श्रीरामने अपने सामने खड़े हुए भरतसे पुनः कहा--' साधुत्रेष्ठ भरत! अपने धर्मका पालन करनेवाले मनुष्योंके लिये ज्येष्ठ भ्राता पिताके समान पूज्य है। जिस प्रकार मुझे पिताके मुखसे निकले हुए वचनका उल्लङ्घन

English

The lady did not respond on the statement of the king. She began to sigh with pain and anger in her face. The king embraced her and said- O beautiful Kaikeyi, tell me the cause for your pain. Be happy and get yourselves the desired garments, ornaments and gems etc., whatever you desire. O philanthropic lady, my desire will see culmination when the coronation of Rama will over tomorrow. That store will again fill-up during the regime of Rama and this is the cause I have left the door of treasury wide open. Darling, give honour and importance to a greater extent to the bona-fide of Rama

अध्याय ४८

श्लोक 49

वरद्वयं पूर्वदत्तं यदि दास्यसि मे विभो श्वोभूते गच्छतु वनं रामो ऽयं कोशलात्मजः

varadvayaṃ pūrvadattaṃ yadi dāsyasi me vibho śvobhūte gacchatu vanaṃ rāmo 'yaṃ kośalātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं करना चाहिए, वैसे ही तुम्हें भी मेरे वचनोंका उल्लङ्घन नहीं करना चाहिए। अब तुम यहाँ मेरे निकटसे जाकर प्रजाजनका पालन करो। पिताके मुखसे कहा हुआ जो यह बारह वर्षोके वनवासका व्रत मैने स्वीकार

English

ctf ipj TPTril arfaqgj b{!lrhH:l

अध्याय ४८

श्लोक 50

द्वादशाब्दं निवसतु त्वद्वाक्याद् दण्डके वने अभिषेकं च राज्यं च भरतस्य भविष्यति

dvādaśābdaṃ nivasatu tvadvākyād daṇḍake vane abhiṣekaṃ ca rājyaṃ ca bharatasya bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

किया है, उसका वनमें पालन करके मैं पुनः तुम्हारे पास आ जाऊँगा। जाओ, मेरी आज्ञाके पालनमें लग जाओ; तुम्हें खेद नहीं करना चाहिए'॥ १५७--१६०॥ उनके यों कहनेपर भरतने आँखोंमें आँसू भरकर कहा-“ भैया! इसके सम्बन्धमें मुझे कोई विचार करनेकी आवश्यकता नहीं है कि मेरे लिये जैसे पिताजी थे, वैसे ही आप हैं। अब मैं आपके आदेशके अनुसार ही कार्य

English

ebufrin^uil |TST ftSrilT fH^TTIW^nTI

अध्याय ४८

श्लोक 51

इत्य् आकर्ण्य स कैकेय्या वचनं घोरम् अप्रियम् पपात भुवि निःसंज्ञो राजा सापि विभूषिता

ity ākarṇya sa kaikeyyā vacanaṃ ghoram apriyam papāta bhuvi niḥsaṃjño rājā sāpi vibhūṣitā

हिन्दी अर्थ

करूँगा; किंतु आप अपनी दोनों चरणपादुकाएँ मुझे दे दें। मैं इन्हीं पादुकाओंका आश्रय ले नन्दिग्राममें निवास करूँगा और आपकी ही भाँति बारह वर्षोतक व्रतका पालन करूँगा। अब आपके वेषके समान ही मेरा वेष

English

Kaikeyi, the sinner, wicked, cruel and foolish queen replied - "O king, all gems undoubtedly are mine but I need only two boons you once promised when the gods and monsters were in the battle field. Kindly, give them to me this time.

अध्याय ४८

श्लोक 52

रात्रिशेषं नयित्वा तु प्रभाते सा मुदावती दूतं सुमन्त्रम् आहैवं राम आनीयताम् इति

rātriśeṣaṃ nayitvā tu prabhāte sā mudāvatī dūtaṃ sumantram āhaivaṃ rāma ānīyatām iti

हिन्दी अर्थ

होगा और आपका जो व्रत है, वही मेरा भी महान् ब्रत होगा। साधुशिरोमणे! यदि आप बारह वर्षोके व्रतका पालन करनेके बाद तुरंत नहीं पधारेंगे तो मैं अग्निमें हविष्यकी भाँति अपने शरीरको होम दूँगा।' अत्यन्त दुःखी भरतजीने इस प्रकार शपथ करके भगवान् रामकी अनेक बार प्रदक्षिणा की, बारंबार उन्हें प्रणाम किया और उनकी चरणपादुकाएँ अपने सिरपर रखकर वे वहाँसे धीरे-धीरे चल दिये

English

TTT c^T IMWffcWHl' SW Rl

अध्याय ४८

श्लोक 53

रामस् तु कृतपुण्याहः कृतस्वस्त्ययनो द्विजैः यागमण्डपमध्यस्थः शङ्खतूर्यरवान्वितः

rāmas tu kṛtapuṇyāhaḥ kṛtasvastyayano dvijaiḥ yāgamaṇḍapamadhyasthaḥ śaṅkhatūryaravānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

भरतजी अपनी इन्द्रियोंको वशमें करके, शाक और मूल-फलादिका नियमित आहार करते हुए, तपोनिष्ठ हो, भ्राताके आदेशका पालन करते हुए नन्दिग्रामे रहने

English

Timfiiqgpii ^ n^ti w ^ii-suii

अध्याय ४८

श्लोक 54

तम् आसाद्य ततो दूतः प्रणिपत्य पुरःस्थितः राम राम महाबाहो आज्ञापयति ते पिता

tam āsādya tato dūtaḥ praṇipatya puraḥsthitaḥ rāma rāma mahābāho ājñāpayati te pitā

हिन्दी अर्थ

धारण किये और अङ्गोंमें वल्कल पहने, वन्य फलोंका ही आहार करते थे। वे मन-ही-मन श्रीरामचन्द्रजीके वचनोंमें श्रद्धा रखनेके कारण अपने ऊपर पड़े पृथ्वीके शासनका भार ढोने लगे इति श्रीनरसिंहपुराणे श्रीरामप्राढुभवि अष्टचत्वारिशो5 ध्यायः

English

The king then said- "O good-hearted queen, I do not say of others but I will give you the things even for what I have never promised. Thanks for recollection of my promise once made and have faith in me that you already have received that thing. Now put on fashionable garments and ornaments and come out from the blind alley of your fury. Get up at once and feel gaiety by participating in the auspicious function of

अध्याय ४८

श्लोक 55

द्रुतम् उत्तिष्ठ गच्छ त्वं यत्र तिष्ठति ते पिता इत्युक्तस् तेन दूतेन शीघ्रम् उत्थाय राघवः

drutam uttiṣṭha gaccha tvaṃ yatra tiṣṭhati te pitā ityuktas tena dūtena śīghram utthāya rāghavaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीरामका जयन्तको दण्ड देना; शूर्पणखाका अनादर; सीताहरण;

English

fr^RTT iWcjifui 4*4U<q^Pyqil 3crra WT 3TcFi TT^tr qw-OTrilTqi I* C 11 errgd 1 j^ri ^ <iwRi ^ fsnrn

अध्याय ४८

श्लोक 56

अनुज्ञाप्य द्विजान् प्राप्तः कैकेय्या भवनं प्रति प्रविशन्तं गृहं रामं कैकेयी प्राह निर्घृणा

anujñāpya dvijān prāptaḥ kaikeyyā bhavanaṃ prati praviśantaṃ gṛhaṃ rāmaṃ kaikeyī prāha nirghṛṇā

हिन्दी अर्थ

'कदाचिल्लक्ष्मणमृते रामदेवः प्रतापवान् सुष्वाप स मुहूर्त तु ततः काको दुरात्मवान्

English

The callous queen Kaikeyl spoke such harsh words that became the cause for the death of the king. She said- "O king, if you really have granted I ask first that Rama will move to forest in the next morning and live as much as twelve years in Dandakaranya. My second desire is to see Bharata on the throne in that morning.

अध्याय ४८

श्लोक 57

पितुस् तव मतं वत्स इदं ते प्रब्रवीम्य् अहम् वने वस महाबाहो गत्वा त्वं द्वादशाब्दकम्

pitus tava mataṃ vatsa idaṃ te prabravīmy aham vane vasa mahābāho gatvā tvaṃ dvādaśābdakam

हिन्दी अर्थ

शोकाविष्टां तु सीतां तामुवाच कमलेक्षणः

English

SHn'<*ir4 TT cPER fiKMfayqj

अध्याय ४८

श्लोक 58

अद्यैव गम्यतां वीर तपसे धृतमानसः न चिन्त्यम् अन्यथा वत्स आदरात् कुरु मे वचः

adyaiva gamyatāṃ vīra tapase dhṛtamānasaḥ na cintyam anyathā vatsa ādarāt kuru me vacaḥ

हिन्दी अर्थ

वद स्तनान्तरे भद्रे तव रक्तस्य कारणम्। इत्युक्ता सा च तं प्राह भर्तारं विनयान्विता अनेनैव कृतं कर्म सुस त्वयि महामते

English

TOM TIM TTTfxr fMTfsRTTim ?ll

अध्याय ४८

श्लोक 59

एतच् छ्रुत्वा पितुर् वाक्यं रामः कमललोचनः तथेत्य् आज्ञां गृहीत्वासौ नमस्कृत्य च ताव् उभौ

etac chrutvā pitur vākyaṃ rāmaḥ kamalalocanaḥ tathety ājñāṃ gṛhītvāsau namaskṛtya ca tāv ubhau

हिन्दी अर्थ

रामोऽपि दृष्टवान् काकं तस्मिन् क्रोधमथाकरोत्। इषीकास्त्रं समाधाय ब्रह्मस्त्रेणाभिमन्त्रितम्

English

TlfdylM W WRT RT Mdllctdll

अध्याय ४८

श्लोक 60

निष्क्रम्य तद्गृहाद् रामो धनुर् आदाय वेश्मतः कौशल्यां च नमस्कृत्य सुमित्रां गन्तुम् उद्यतः

niṣkramya tadgṛhād rāmo dhanur ādāya veśmataḥ kauśalyāṃ ca namaskṛtya sumitrāṃ gantum udyataḥ

हिन्दी अर्थ

'काकमुद्दिश्य चिक्षेप सोऽप्यधावद्धयान्वितः। स॒ त्तविन्द्रस्य सुतो राजन्निन्द्रलोकं विवेश ह विदितार्थश्च देवेन्द्रो देवैः सह समन्वित:

English

TTRRT fMMM: '<£dWTcthHT fft:l

अध्याय ४८

श्लोक 61

तच् छ्रुत्वा तु ततः पौरा दुःखशोकपरिप्लुताः विव्यथुश् चाथ सौमित्रिः कैकेयीं प्रति रोषितः

tac chrutvā tu tataḥ paurā duḥkhaśokapariplutāḥ vivyathuś cātha saumitriḥ kaikeyīṃ prati roṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

निष्क्रामयच्च तं दुष्टं राघवस्यापकारिणम्। ततोऽसौ सर्वदेवैस्तु देवलोकाइहिः कृतः

English

King Dasaratha fell down on the ground owing to the heavy shock of Kaikeyi's mala-fides and Kaikeyi, on other side, decorated herself with beautiful garments. On passing the rest of the night in pleasure, she happily ordered Sumanta, the messenger - "Call Rama here immediately." Rama was in the pavilion made for offering, enjoying the sweet sounds of conch and trumpet as also Punya Vacana and Svastivacana performed by Brahmins, just the same time when Sumanta was ordered.

अध्याय ४८

श्लोक 62

ततस् तं राघवो दृष्ट्वा लक्ष्मणं रक्तलोचनम् वारयाम्_अस धर्मज्ञो धर्मवाग्भिर् महामतिः

tatas taṃ rāghavo dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ raktalocanam vārayām_asa dharmajño dharmavāgbhir mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

पुनः सरोऽप्यपतद्रामं राजानं शरणं गतः। पाहि राम महाबाहो अज्ञानादपकारिणम् शरभङ्ग, सुतीक्ष्ण और अगस्त्यसे मिलना; जटायुवध और शबरीको दर्शन देना

English

Ml fcT: JlftmcET RT:fW: l TUTOR R^Mf! 3TT5Tmfd ?T fMTIiq'811

अध्याय ४८

श्लोक 63

ततस् तु तत्र ये वृद्धास् तान् प्रणम्य मुनींश् च सः रामो रथं खिन्नसूतं प्रस्थानायारुरोह वै

tatas tu tatra ye vṛddhās tān praṇamya munīṃś ca saḥ rāmo rathaṃ khinnasūtaṃ prasthānāyāruroha vai

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी कहते हैं--भरतजीके अयोध्या लौट

English

§rrRm w f?n^f?r % fqtrn

अध्याय ४८

श्लोक 64

आत्मीयं सकलं द्रव्यं ब्राह्मणेभ्यो नृपात्मजः श्रद्धया परया दत्त्वा वस्त्राणि विविधानि च

ātmīyaṃ sakalaṃ dravyaṃ brāhmaṇebhyo nṛpātmajaḥ śraddhayā parayā dattvā vastrāṇi vividhāni ca

हिन्दी अर्थ

और भाई लक्ष्मणके साथ शाक और मूल-फल आदिके आहारसे ही जीवन-निर्वाह करते हुए उस महान् वनमें विचरने लगे। एक दिन परम प्रतापी भगवान् राम लक्ष्मणको साथ न ले जाकर चित्रकूट पर्वतके वनमें सीताजीकी गोदमें कुछ देरतक सोये रहे। इतनेमें ही एक दुष्ट कौएने सीताके सम्मुख आ उनके स्तनोंके बीच चोंच मारकर घाव कर दिया। घाव करके वह अधम काक वृक्षपर जा बैठा

English

The messenger, Sumanta, reached near Rama, stood there with clasped hands and said- "O Rama, stand up quickly and follow the order of your father. Come with me to Das'aratha. "Rama immediately followed the message of Sumanta and reached

अध्याय ४८

श्लोक 65

तिस्रः श्वश्रूः समामन्त्र्य श्वशुरं च विसंज्ञितम् मुञ्चन्तम् अश्रुधाराणि नेत्रयोः शोकजानि च

tisraḥ śvaśrūḥ samāmantrya śvaśuraṃ ca visaṃjñitam muñcantam aśrudhārāṇi netrayoḥ śokajāni ca

हिन्दी अर्थ

'तदनन्तर जब कमलनयन श्रीरामचन्द्रजीकी नींद खुली, तब उन्होंने देखा, सीताके स्तनोंसे रक्त बह रहा है और वे शोकमें डूबी हुई हैं। यह देख उन्होंने सीतासे पूछा-“कल्याणि! बताओ, तुम्हारे स्तनोंके

English

palace under permission to leave from the

अध्याय ४८

श्लोक 66

पश्यती सर्वतः सीता चारुरोह तथा रथम् रथम् आरुह्य गच्छन्तं सीतया सह राघवम्

paśyatī sarvataḥ sītā cāruroha tathā ratham ratham āruhya gacchantaṃ sītayā saha rāghavam

हिन्दी अर्थ

बीचसे रक्त बहनेका क्या कारण है ?' उनके यों कहनेपर सीताने अपने स्वामीसे विनयपूर्वक कहा--' राजेनद्र! महामते! वृक्षकी शाखापर बैठे हुए इस दुष्ट कौएको देखिये; आपके सो जानेपर इसीने यह दुस्साहसपूर्ण कार्य रामचन्द्रजीने भी उस कौएको देखा और उसपर बहुत ही क्रोध किया। फिर सींकका बाण बनाकर उसे ब्रह्मासत्र-

English

3PpTTW fSF3TR[ JIM: I RMT Jtfffl

अध्याय ४८

श्लोक 67

दृष्ट्वा सुमित्रा वचनं लक्ष्मणं चाह दुःखिता रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्

dṛṣṭvā sumitrā vacanaṃ lakṣmaṇaṃ cāha duḥkhitā rāmaṃ daśarathaṃ viddhi māṃ viddhi janakātmajām

हिन्दी अर्थ

चला दिया। यह देख वह भयभीत होकर भागा। राजन्! कहते हैं, वह काक वास्तवमें इनद्रका पुत्र जयन्त था, अतः भागकर इनद्रलोकमें घुस गया। उसके साथ ही श्रीरामचन्द्रजीके उस प्रज्चलित एवं देदीप्यमान बाणने भी उसका पीछा करते

English

Jlfen?RT ij? TTR JfT? fofMI1'h ^

अध्याय ४८

श्लोक 68

अयोध्याम् अटवीं विद्धि व्रज ताभ्यां गुणाकर मात्रैवमुक्तो धर्मात्मा स्तनक्षीरार्द्रदेहया

ayodhyām aṭavīṃ viddhi vraja tābhyāṃ guṇākara mātraivamukto dharmātmā stanakṣīrārdradehayā

हिन्दी अर्थ

हुए इनद्रलोकमें प्रवेश किया। यह सब वृत्तान्त जान, देवराज इनद्रने देवताओंके साथ मिलकर विचार किया तथा श्रीरामचन्द्रजीका अपराध करनेवाले उस दुष्ट पुत्रको वहाँसे निकाल दिया। जब सब देवताओंने उसे देवलोकसे बाहर कर दिया, तब वह पुनः राजा श्रीरामचन्रजीकी ही शरणमें

English

eft RR MgleRg) RMT TR &l<¥IKcM{||qV9l| wrat eftr RRR *JdRHR: I R fegiRWl MR 3MTTtlj<JRi ft cfEPimdll IjdRgndl ftrrafeft TTR: UiMcHHMH: I

अध्याय ४८

श्लोक 69

तां नत्वा चारुयानं तम् आरुरोह स लक्ष्मणः गच्छतो लक्ष्मणो भ्राता सीता चैव पतिव्रता

tāṃ natvā cāruyānaṃ tam āruroha sa lakṣmaṇaḥ gacchato lakṣmaṇo bhrātā sītā caiva pativratā

हिन्दी अर्थ

किया है, मुझे बचाइये'

English

The cruel-hearted Kaikeyl said when she saw Rama entering in her palace - "Dear son, I am going to tell you the opinion of your father. O warrior, go and live in the forest for twelve years. Make up your mind for the penance there and leave Ayodhya immediately. Don't think otherwise and follow my words with honour.

अध्याय ४८

श्लोक 70

रामस्य पृष्ठतो यातौ पुराद् धीरौ महामते विधिच्छिन्नाभिषेकं तं रामं राजीवलोचनम्

rāmasya pṛṣṭhato yātau purād dhīrau mahāmate vidhicchinnābhiṣekaṃ taṃ rāmaṃ rājīvalocanam

हिन्दी अर्थ

श्रीरामका जयन्तको दण्ड देना; शरभङ्ग, सुतीक्षण और अगस्त्यसे मिलना; इस प्रकार कहते हुए जयन्तसे कमललोचन श्रीरामने

English

a s fcu r j Ti qg lrem ft r HTfRti m r n f-MUt cf^g^KIJTT yjtKId RJRR: I dfolcdfl R RMTfRI TjfftHT M^yad:ll^o||

अध्याय ४८

श्लोक 71

अयोध्याया विनिष्क्रान्तम् अनुयाताः पुरोहिताः मन्त्रिणः पौरमुख्याश् च दुःखेन महतान्विताः

ayodhyāyā viniṣkrāntam anuyātāḥ purohitāḥ mantriṇaḥ pauramukhyāś ca duḥkhena mahatānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

अमोघं च ममैवास्त्रमङ्गमेकं प्रयच्छ वै॥ १३ कहा-“ओरे दुष्ट! मेरा अस्त्र अमोघ है, अतः इसके

English

Kaikeyl, Rama said very well and complied with the order of his father without any question. He bowed his head before them and took over his bow after he has came out from her palace. He then touched the feet of Kausalya and Sumitra and prepared himself for the departure.

अध्याय ४८

श्लोक 72

तं च प्राप्य हि गच्छन्तं रामम् ऊचुर् इदं वचः राम राम महाबाहो गन्तुं नार्हसि शोभन

taṃ ca prāpya hi gacchantaṃ rāmam ūcur idaṃ vacaḥ rāma rāma mahābāho gantuṃ nārhasi śobhana

हिन्दी अर्थ

ततो जीवसि दुष्ट त्वमपकारो महान् कृत: । इत्युक्तोऽसौ स्वकं नेत्रमेकमस्त्राय दत्तवान् ततः प्रभृति काकानां सर्वेषामेकनेत्रता

English

TO RRRt ^fcJT ITOIWJI

अध्याय ४८

श्लोक 73

राजन्न् अत्र निवर्तस्व विहायास्मान् क्व गच्छसि इत्युक्तो राघवस् तैस् तु तान् उवाच दृढव्रतः

rājann atra nivartasva vihāyāsmān kva gacchasi ityukto rāghavas tais tu tān uvāca dṛḍhavrataḥ

हिन्दी अर्थ

चक्षुषैकेन पश्यन्ति हेतुना तेन पार्थिव। उषित्वा तत्र सुचिरं चित्रकूटे स राघवः

English

dRRIHIR Rftft «T4qin , *pJi?lRfrf:!l^?ll

अध्याय ४८

श्लोक 74

गच्छध्वं मन्त्रिणः पौरा गच्छध्वं च पुरोधसः पित्रादेशं मया कार्यम् अभियास्यामि वै वनम्

gacchadhvaṃ mantriṇaḥ paurā gacchadhvaṃ ca purodhasaḥ pitrādeśaṃ mayā kāryam abhiyāsyāmi vai vanam

हिन्दी अर्थ

जगाम दण्डकारण्यं नानामुनिनिषेवितम्। सभ्रातृकः सभार्यश्च तापसं वेषमास्थितः धनुःपर्वसुपाणिश्च॒ सेषुधिश्च महाबलः। ततो ददर्श तत्रस्थानम्बुभक्षान्महामुनीन्

English

MT^ m ft <24ITdld TMTO MdlVd R:l TTRT TST TrTRHTRTTRft ftlli^ll

अध्याय ४८

श्लोक 75

द्वादशाब्दं व्रतं चैतन् नीत्वाहं दण्डके वने आगच्छामि पितुः पादं मातॄणां द्रष्टुम् अञ्जसा

dvādaśābdaṃ vrataṃ caitan nītvāhaṃ daṇḍake vane āgacchāmi pituḥ pādaṃ mātṝṇāṃ draṣṭum añjasā

हिन्दी अर्थ

अश्मकुड्ाननेकांश्च दन्तोलूखलिनस्तथा। पञ्चाञ्चिमध्यगानन्यानन्यानुग्रतपश्चरान्

English

?I«3RT RTRT 'eKdl(u| fafellfa tTII^II

अध्याय ४८

श्लोक 76

इत्य् उक्त्वा ताञ् जगामाथ रामः सत्यपरायणः तं गच्छन्तं पुनर् याताः पृष्ठतो दुःखिता जनाः

ity uktvā tāñ jagāmātha rāmaḥ satyaparāyaṇaḥ taṃ gacchantaṃ punar yātāḥ pṛṣṭhato duḥkhitā janāḥ

हिन्दी अर्थ

लिये अपना कोई एक अङ्ग दे दे; तभी तू जीवित रह सकता है; क्योंकि तूने बहुत बड़ा अपराध किया है।' उनके यों कहनेपर उसने श्रीरामके उस बाणके लिये अपना एक नेत्र दे दिया। उसके एक नेत्रको भस्म करके वह अस्त्र लौट आया। उसी समयसे सभी कौए एक नेत्रवाले हो गये। राजन्! इसी कारण वे एक आँखसे ही देखते हैं॥ १३-१५:/.॥

English

All citizens sank in agony and felt anxiety. Laksmana on the other hand became angry. Religion abiding Rama cooled him down with his ethical words when he saw that Laksmana's eyes were red with anger. Then Rama rode on chariot for the forest with bowing his head down at the feet of the elders and Rsis present there. The charioteer was also very sad. Prince Rama gave in donation all garments and the wealth he had with deep reverence.

अध्याय ४८

श्लोक 77

पुनः प्राह स काकुत्स्थो गच्छध्वं नगरीम् इमाम् मातॄश् च पितरं चैव शत्रुघ्नं नगरीम् इमाम्

punaḥ prāha sa kākutstho gacchadhvaṃ nagarīm imām mātṝś ca pitaraṃ caiva śatrughnaṃ nagarīm imām

हिन्दी अर्थ

श्रीरामचन्द्रजी अपने भाई और पत्नीके साथ चिरकालतक चित्रकूटपर निवास करनेके अनन्तर वहाँसे अनेक मुनिजनाँद्वारा सेवित दण्डकारण्यको चल दिये। उस समय वे तपस्वी वेषमें थे, उनके हाथमें धनुष और बाण थे तथा पीठपर

English

M^ddl •w4d: 'RhlT REIT WRI

अध्याय ४८

श्लोक 78

प्रजाः समस्तास् तत्रस्था राज्यं भरतम् एव च पालयध्वं महाभागास् तपसे याम्य् अहं वनम्

prajāḥ samastās tatrasthā rājyaṃ bharatam eva ca pālayadhvaṃ mahābhāgās tapase yāmy ahaṃ vanam

हिन्दी अर्थ

तरकस बँधा था। वहाँ जानेपर महाबलवान् श्रीरामने उस वनमें रहनेवाले बड़े-बड़े मुनियोंका दर्शन किया, जिनमेंसे कई लोग केवल जलका आहार करनेवाले थे। कितने ही दन्तहीन होनेसे पत्थरपर कूट-पीसकर आहार ग्रहण करते, इसलिये “अश्मकुट्ट' कहलाते थे। कुछ तपस्वी दाँतोंसे ही ओखलीका काम लेनेवाले होनेसे ' दन्तोलूखली' कहे जाते थे। कुछ पाँच अग्नियोंके बीचमें बैठकर तप करते थे और कुछ महात्मा इससे भी उग्र तपस्यामें तत्पर थे। उनका

English

WTIW R^RT TftfRTT W TTWfll^H 4TfRRT R3R RTgRui ^ 5:feclTI TTR RT MHehiriMIHM^II

अध्याय ४८

श्लोक 79

अथ लक्ष्मणम् आहेदं वचनं राघवस् तदा सीताम् अर्पय राजानं जनकं मिथिलेश्वरम्

atha lakṣmaṇam āhedaṃ vacanaṃ rāghavas tadā sītām arpaya rājānaṃ janakaṃ mithileśvaram

हिन्दी अर्थ

दर्शन करके श्रीरामने उन्हें साष्टाङ्ग प्रणाम किया और उन्होंने भी उनका अभिनन्दन किया॥ १६-१९:/,॥

English

Dasaratha, then in a half-conscious state and with a stream of tears on Dasaratha's cheeks. She just moved her eyes all around and rode on the chariot. Having seen Slta with Rama on the chariot, Sumitra was shocked very much and said to Laksmana - "Meritorious Laksmana, treat from today Rama as your father and Sita as mother and the forest as Ayodhya. Go with them at once for the sake of extending helping

अध्याय ४८

श्लोक 80

पितृमातृवशे तिष्ठ गच्छ लक्ष्मण याम्य् अहम् इत्युक्तः प्राह धर्मात्मा लक्ष्मणो भ्रातृवत्सलः

pitṛmātṛvaśe tiṣṭha gaccha lakṣmaṇa yāmy aham ityuktaḥ prāha dharmātmā lakṣmaṇo bhrātṛvatsalaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् साक्षात् विष्णुस्वरूप महामति भगवान् श्रीराम वहाँके समस्त वनका अवलोकन करके अपनी भार्या और भाईके साथ आगे बढ़े। वे सीताजीको फूलोंसे सुशोभित तथा नाना आश्चर्यांसे युक्त सुन्दर वन दिखाते हुए जिस एक राक्षस देखा, जिसका शरीर काला और नेत्र लाल थे। वह पर्वतके समान स्थूल था। उसकी दाढें चमकीली, भुजाएँ बड़ी-बड़ी और केश संध्याकालिक मेधके समान लाल थे। वह घनघोर गर्जना करता हुआ सदा दूसरोंका

English

3RTlSRTWf 3TT RWt fTTOI m^dHcwl Rhlrm II

अध्याय ४८

श्लोक 81

मैवम् आज्ञापय विभो माम् अद्य करुणाकर गन्तुम् इच्छसि यत्र त्वम् अवश्यं तत्र याम्य् अहम्

maivam ājñāpaya vibho mām adya karuṇākara gantum icchasi yatra tvam avaśyaṃ tatra yāmy aham

हिन्दी अर्थ

अपकार किया करता था। उसे देखते ही लक्ष्मणके

English

RT RR5TT RJTWT RRRRt? TT RRRRT:!

अध्याय ४८

श्लोक 82

इत्युक्तो लक्ष्मणेनासौ सीतां ताम् आह राघवः सीते गच्छ ममादेशात् पितरं प्रति शोभने

ityukto lakṣmaṇenāsau sītāṃ tām āha rāghavaḥ sīte gaccha mamādeśāt pitaraṃ prati śobhane

हिन्दी अर्थ

घोर राक्षसको, जो दूसराँसे नहीं मारा जा सकता था, बींधकर मार डाला। इस प्रकार उसका वध करके उन्होंने अन्यैरवध्यं हत्वा तं गिरिगर्ते महातनुम्॥ २४ उस महाकाय राक्षसकी लाशको पर्वतके खडडेमें डाल दिया

English

TRgRTt WT #TT ^5T RfRsIRTI I $

अध्याय ४८

श्लोक 83

सुमित्राया गृहे चापि कौशल्यायाः सुमध्यमे निवर्तस्व हि तावत् त्वं यावद् आगमनं मम

sumitrāyā gṛhe cāpi kauśalyāyāḥ sumadhyame nivartasva hi tāvat tvaṃ yāvad āgamanaṃ mama

हिन्दी अर्थ

तीक्ष्णाश्रममुपागम्य दृष्टवांस्तं महामुनिम्। तेनादिष्टेन मार्गेण गत्वागस्त्यं ददर्श ह

English

Complying with the words of Sumitra whose body was soaking with the milk

अध्याय ४८

श्लोक 84

इत्युक्ता राघवेनापि सीता प्राह कृताञ्जलिः यत्र गत्वा वने वासं त्वं करोषि महाभुज

ityuktā rāghavenāpi sītā prāha kṛtāñjaliḥ yatra gatvā vane vāsaṃ tvaṃ karoṣi mahābhuja

हिन्दी अर्थ

कार्यार्थ तु गते रामे भ्रात्रा सह वनान्तरम् मन्मथाकारसदूशं कथयन्तं महाकथाः। कृत्वा मायामयं रूपं लावण्यगुणसंयुतम्

English

Laksmana bowed his head at his mother's feet and rode on the same chariot. O wise king, thus Rama was followed by both the brave brother Laks mana and chaste

अध्याय ४८

श्लोक 85

तत्र गत्वा त्वया सार्धं वसाम्य् अहम् अरिंदम वियोगं नो सहे राजंस् त्वया सत्यवता क्वचित्

tatra gatvā tvayā sārdhaṃ vasāmy aham ariṃdama viyogaṃ no sahe rājaṃs tvayā satyavatā kvacit

हिन्दी अर्थ

ददर्श राममासीनं कानने सीतया सह। अथ शूर्पणखा घोरा मायारूपधरा शुभा

English

TTR7R TJWT ^RTRT f l rf gfr RfTRRl fdfyfe'RlfRMdi R TTR TR^HfcRRjll^o II 3H4IIU4IRI fRfefTRRRRTRT: TTfeft:!

अध्याय ४८

श्लोक 86

अतस् त्वां प्रार्थयिष्यामि दयां कुरु मम प्रभो गन्तुम् इच्छसि यत्र त्वम् अवश्यं तत्र याम्य् अहम्

atas tvāṃ prārthayiṣyāmi dayāṃ kuru mama prabho gantum icchasi yatra tvam avaśyaṃ tatra yāmy aham

हिन्दी अर्थ

निश्शङ्का दुष्टचित्ता सा राघवं प्रत्यभाषत। भज मां कान्त कल्याणीं भजन्तीं कामिनीमिह॥ और शिलाओंसे ढँककर वे वहाँसे शरभङ्गमुनिके आश्रमपर गये। वहाँ उन मुनिको प्रणाम करके उनके आश्रमपर कुछ देरतक विश्राम किया और उनके साथ कथा-वार्ता करके वे मन-ही-मन बहुत प्रसन्न हुए॥ २०--२५॥

English

Rf^TRT: kUytsitl^ f:#T U^rlTf>4dl:ll^ vii 3TT^?t RTW R^RR RR^Rd R^T: I TTRTTR RfTRTgt RRT RT^fTT ^TTORIPay ||

अध्याय ४८

श्लोक 87

नानायानैर् उपगताञ् जनान् वीक्ष्य स पृष्ठतः योषितां च गणान् रामो वारयाम्_अस धर्मवित्

nānāyānair upagatāñ janān vīkṣya sa pṛṣṭhataḥ yoṣitāṃ ca gaṇān rāmo vārayām_asa dharmavit

हिन्दी अर्थ

हाँसे सुतीक्ष्णमुनिके आश्रमपर जाकर श्रीरामने उन महर्षिका दर्शन किया और कहते हैं, उन्हींके बताये हुए मार्गसे जाकर वे अगस्त्यमुनिसे मिले। वहाँ श्रीरघुनाथजीने उनसे एक निर्मल खड्ग तथा वैष्णव धनुष प्राप्त किये

English

Rama, whose incoronation was shattered so suddenly owing to a trick of destiny, then followed by the priest, minister and the reputed citizens with tears in their eyes and suggested - "O Rama, you should not go to the forest. O the great prince, come back to Ayodhya. Where are you going by leaving

अध्याय ४८

श्लोक 88

निवृत्त्य स्थीयतां स्वैरम् अयोध्यायां जनाः स्त्रियः गत्वाहं दण्डकारण्यं तपसे धृतमानसः

nivṛttya sthīyatāṃ svairam ayodhyāyāṃ janāḥ striyaḥ gatvāhaṃ daṇḍakāraṇyaṃ tapase dhṛtamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

और जिसमें रखा हुआ बाण कभी समाप्त न हो-एऐसा तरकस भी उपलब्ध किया। तत्पश्चात् सीता और लक्ष्मणके साथ वे आगस्त्य-आश्रमसे आगे जाकर गोदावरीके निकट पञ्चवटीमें रहने लगे। वहाँ जानेपर कमललोचन श्रीरामचन्द्रजीके पास गृभ्रराज जटायु आये और उनसे अपने कुलका परिचय देकर खड़े हो गये। उन्हें वहाँ उपस्थित देख श्रीरामने भी अपना सारा वृत्तान्त विशेषरूपसे जनाया और कहा--'महामते! तुम सीताकी रक्षा करते

English

TMHR fri^TRTTRIT RR Ri^TRI

अध्याय ४८

श्लोक 89

कतिपयाब्दाद् आयास्ये नान्यथा सत्यम् ईरितम् लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या च स्वभार्यया

katipayābdād āyāsye nānyathā satyam īritam lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā ca svabhāryayā

हिन्दी अर्थ

श्रीरामके यों कहनेपर जटायुने आदरपूर्वक उनका आलिङ्गन किया और कहा-- श्रीराम! जब कभी कार्यवश अपने भाई लक्ष्मणके साथ आप किसी दूसरे वनमें चले जायँ, उस समय मैं ही आपकी भार्याकी रक्षा करूँगा;

English

^rdcRft TTRRT^ RTRRTR c[5RR:ll\93 N R^SSR Rf^UT: xfhT RRRR RTfERT: I iRRRyi RRT ch^UlRRItRlfu t RRRII^*II

अध्याय ४८

श्लोक 90

जनान् निवर्त्य रामो ऽसौ जगाम च गुहाश्रमम् गुहस् तु रामभक्तो ऽसौ स्वभावाद् एव वैष्णवः

janān nivartya rāmo 'sau jagāma ca guhāśramam guhas tu rāmabhakto 'sau svabhāvād eva vaiṣṇavaḥ

हिन्दी अर्थ

अतः सुन्दर! आप निश्चिन्त होकर यहाँ रहिये।” श्रीरामसे यों कहकर गृध्रराज पास ही दक्षिण भागमें स्थित अपने आश्रमपर चले आये, जो नाना पक्षियोंद्वारा सेवित एक बार यह सुनकर कि कामदेवके समान सुन्दर श्रीरामचन्द्रजी नाना प्रकारकी महत्त्वपूर्ण कथाएँ कहते हुए अपनी भार्या सीताके साथ पञ्चवरीमें निवास कर रहे हैं, रावणकी छोटी बहिन राक्षसी शूर्पणखा मन-ही-मन कामसे

English

3TFlT^lfR %: RT^ RT^RKRRRRTII^RII

अध्याय ४८

श्लोक 91

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा किं कर्तव्यम् इति स्थितः महता तपसआनीता गुरुणा या हि वः पुरा

kṛtāñjalipuṭo bhūtvā kiṃ kartavyam iti sthitaḥ mahatā tapasaānītā guruṇā yā hi vaḥ purā

हिन्दी अर्थ

पीड़ित हो गयी और लावण्य आदि गुणोंसे युक्त मायामय सुन्दर रूप बनाकर, मधुर स्वरमें गीत गाती हुई धीरे- धीरे वहाँ आयी। उसने वनमें सीताजीके साथ बैठे हुए श्रीरामचन्द्रजीको देखा। तब मायामय सुन्दर रूप धारण

English

Rama, the excellent promise abiding said- O ministers, citizen and priests please, go back to Ayodhya. As I have to comply with the order given by father, I will therefore, definitely go to the forest. I will come back immediately when the exile for twelve years is completed and see again the feet of my parent.

अध्याय ४८

श्लोक 92

भागीरथेन या भूमिं सर्वपापहरा शुभा नानामुनिजनैर् जुष्टा कूर्ममत्स्यसमाकुला

bhāgīrathena yā bhūmiṃ sarvapāpaharā śubhā nānāmunijanair juṣṭā kūrmamatsyasamākulā

हिन्दी अर्थ

करनेवाली भयंकर राक्षसी दुष्टहृदया शूर्पणखाने निडर होकर श्रीरामसे कहा-- प्रियतम! मैं आपको चाहनेवाली सुन्दरी दासी हूँ। आप मुझ सेविकाको स्वीकार करें। जो इति श्रुत्वा ततः प्राह राक्षसी कामरूपिणी

English

ftRRTRT rllH RfRTRW TTR: TTTRRTTRRT: I R R^RR RRRkf: f:ft3RT RRT:II'3^II

अध्याय ४८

श्लोक 93

गङ्गा तुङ्गोर्मिमालाढ्या स्फटिकाभजलावहा गुहोपनीतनावा तु तां गङ्गां स महाद्युतिः

gaṅgā tuṅgormimālāḍhyā sphaṭikābhajalāvahā guhopanītanāvā tu tāṃ gaṅgāṃ sa mahādyutiḥ

हिन्दी अर्थ

अतीव निपुणा चाहं रतिकर्मणि राघव। त्यक्त्वैनामनभिञ्चा त्वं सीतां मां भज शोभनाम्

English

it: 3ng it mb®ct inTtfMiTqj trr fwi i?rpT HmYnurHMuvsii TTi tt: irrorreraw ifht iriTftsr sri

अध्याय ४८

श्लोक 94

उत्तीर्य भगवान् रामो भरद्वाजाश्रमं सुभम् प्रयागे तु ततस् तस्मिन् स्नात्वा तीर्थे यथाविधि

uttīrya bhagavān rāmo bharadvājāśramaṃ subham prayāge tu tatas tasmin snātvā tīrthe yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

इत्याकर्ण्य वचः प्राह रामस्तां धर्मतत्परः। परस्त्रियं न गच्छेऽहं त्वमितो गच्छ लक्ष्मणम् छिन्ध्यस्या नासिकामिति मोक्तव्या नात्र संशय: । इति रामो महाराजो लिख्य पत्रं प्रदत्तवान्

English

Rama proceeded. All people began to follow him with grief. Rama again requested - "O greatmen, go back to Ayodhya and provide with protection cover to my parent, Bharata and Satrughna, this Ayodhya city, all subjects and this entire state. I go for penance to the forest.

अध्याय ४८

श्लोक 95

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा राघवः सीतया सह भरद्वाजाश्रमे तत्र विश्रान्तस् तेन पूजितः

lakṣmaṇena saha bhrātrā rāghavaḥ sītayā saha bharadvājāśrame tatra viśrāntas tena pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

तां दृष्टा लक्ष्मण: प्राह राक्षसीं कामरूपिणीम्। न लङ्घ्य राघववचो मया तिष्ठात्मकश्मले

English

3RT T^MUmiifg crept TOWI RldW>Jq IFJTR IRcB rMly<rl^T" c l s ll^8ll

अध्याय ४८

श्लोक 96

ततः प्रभाते विमले तम् अनुज्ञाप्य राघवः भरद्वाजोक्तमार्गेण चित्रकूटं शनैर् ययौ

tataḥ prabhāte vimale tam anujñāpya rāghavaḥ bharadvājoktamārgeṇa citrakūṭaṃ śanair yayau

हिन्दी अर्थ

तेन तत्कर्णनासां तु चिच्छेद तिलकाण्डवत् हा दशास्य मम भ्रातः सर्वदेवविमर्दक

English

5TT? STq^rtTT I^qXFTf ° II

अध्याय ४८

श्लोक 97

नानाद्रुमलताकीर्णं पुण्यतीर्थम् अनुत्तमम् तापसं वेषम् आस्थाय जह्नुकन्याम् अतीत्य वै

nānādrumalatākīrṇaṃ puṇyatīrtham anuttamam tāpasaṃ veṣam āsthāya jahnukanyām atītya vai

हिन्दी अर्थ

हा कष्टं कुम्भकर्णाद्यायाता मे चापदा परा। हा हा कष्टं गुणनिधे विभीषण महामते

English

f^TT RTRIT <*bU||cRTI ITT m dlKT^IIi^ll

अध्याय ४८

श्लोक 98

गते रामे सभार्ये तु सह भ्रात्रा ससारथौ अयोध्याम् अवसन् भूप नष्टसोभां सुदुःखिताः

gate rāme sabhārye tu saha bhrātrā sasārathau ayodhyām avasan bhūpa naṣṭasobhāṃ suduḥkhitāḥ

हिन्दी अर्थ

औरामका जयन्तको दण्ड देना; शरभङ्ग, सुतीक्ष्ण और अगस्त्यसे मिलना पुरुष सेवामें उपस्थित हुई रमणीका त्याग करता है, उसे बड़ा दोष लगता है'॥ ३३-३७/२॥

English

^ritcktl ?T^RTSlfl iffrTT TTTW WT:I

अध्याय ४८

श्लोक 99

नष्टसंज्ञो दशरथः श्रुत्वा वचनम् अप्रियम् रामप्रवासजननं कैकेय्या मुखनिःसृतम्

naṣṭasaṃjño daśarathaḥ śrutvā vacanam apriyam rāmapravāsajananaṃ kaikeyyā mukhaniḥsṛtam

हिन्दी अर्थ

शूर्पणखाके यों कहनेपर पृथ्वीपति श्रीरामचन्द्रजीने उससे कहा--'बाले! मेरे तो स्त्री है। तुम मेरे छोटे भाईके पास जाओ।' उनकी बात सुनकर इच्छानुसार रूप धारण करनेवाली उस राक्षसीने कहा--' राघव! मैं रति-कर्ममें

English

irft w Mhi^viirwdT 3rf?r #rrcqji^n

अध्याय ४८

श्लोक 100

लब्धसंज्ञः क्षणाद् राजा राम रामेति चुक्रुशे कैकेय्य् उवाच भूपालं भरतं चाभिषेचय

labdhasaṃjñaḥ kṣaṇād rājā rāma rāmeti cukruśe kaikeyy uvāca bhūpālaṃ bharataṃ cābhiṣecaya

हिन्दी अर्थ

बहुत निपुण हुँ और यह सीता अनभिज्ञ है; अतः इसे त्यागकर मुझ सुन्दरीको ही स्वीकार करें'॥ ३८--४०॥ उसकी यह बात सुनकर धर्मपरायण श्रीरामने कहा-- “मैं परायी स्त्रीक साथ कोई सम्पर्क नहीं रखता। तुम यहाँसे लक्ष्मणके निकट जाओ। यहाँ वनमें उसकी स्त्री नहीं है; अतः शायद वह तुम्हें स्वीकार कर लेगा।' उनके

English

fftTRU # cTTpr qviyi^RTT: IfTStftl f-RMTT % cTPaRT IfragiWR RRII^II

अध्याय ४८

श्लोक 101

सीतालक्ष्मणसंयुक्तो रामचन्द्रो वनं गतः पुत्रशोकाभिसंतप्तो राजा दशरथस् तदा

sītālakṣmaṇasaṃyukto rāmacandro vanaṃ gataḥ putraśokābhisaṃtapto rājā daśarathas tadā

हिन्दी अर्थ

यों कहनेपर शूर्पणखा पुनः कमलनयन श्रीरामसे बोली-- “अच्छा, आप एक ऐसा पत्र लिखकर दें, जिससे लक्ष्मण मेरा भर्ता (भरण-पोषणका भार लेनेवाला) हो सके।' तब

English

"Laksmana, bring Slta to and assign her to king Janaka. You yourself should also live with the parent. Go back Laksmana, I will go to the forest alone." Laksmana replied "O treasure of mercy, don't pass such cruel order to me. I will follow wherever you want to go. Rama then turned to Slta and said- "Darling Sita, go to the palace' of your father or live in the palace of Sumitra or Kaus'alya. Go back there and wait for me till I return."

अध्याय ४८

श्लोक 102

विहाय देहं दुःखेन देवलोकं गतस् तदा ततस् तस्य महापुर्य्याम् अयोध्यायाम् अरिंदम

vihāya dehaṃ duḥkhena devalokaṃ gatas tadā tatas tasya mahāpuryyām ayodhyāyām ariṃdama

हिन्दी अर्थ

कहकर एक पत्र लिखा और उसे दे दिया। उसमें लिखा था-- लक्ष्मण! तुम इसकी नाक काट लो; निस्संदेह ऐसा ही करना। यों ही न छोड़ना'॥ ४१--४४॥ शूर्पणखा वह पत्र लेकर प्रसन्नतापूर्वक वहाँसे गयी। जाकर उसने महात्मा लक्ष्मणको उसी रूपमें वह पत्र दे दिया। उस कामरूपिणी राक्षसीको देखकर लक्ष्मणने उससे कहा-'कलङ्किनी! ठहर, मैं श्रीरामचन्द्रजीकी

English

$<*T<WI Tiy^Ilfa Ml TIT? fKTM#t: 1 M MR eft THT TT 3TTtfa *11

अध्याय ४८

श्लोक 103

रुरुदुर् दुःखशोकार्ता जनाः सर्वे च योषितः कौशल्या च सुमित्रा च कैकेयी कष्टकारिणी

rurudur duḥkhaśokārtā janāḥ sarve ca yoṣitaḥ kauśalyā ca sumitrā ca kaikeyī kaṣṭakāriṇī

हिन्दी अर्थ

आज्ञाका उल्लङ्घन नहीं कर सकता।' यों कहकर बुद्धिमान् लक्ष्मणने उसे पकड़ लिया और एक चमचमाती हुई तलवार उठाकर तिलवृक्षके काण्ड (पोखो)-के समान उसकी नाक और कान काट लिये॥ ४५--४७॥

English

TT -rm T TTTT ITT^ ^ITTWlfftq;i

अध्याय ४८

श्लोक 104

परिवार्य मृतं तत्र रुरुदुस् ताः पतिं ततः ततः पुरोहितस् तत्र वसिष्ठः सर्वधर्मवित्

parivārya mṛtaṃ tatra rurudus tāḥ patiṃ tataḥ tataḥ purohitas tatra vasiṣṭhaḥ sarvadharmavit

हिन्दी अर्थ

नाक कट जानेपर वह बहुत दुःखी हो रोने तथा विलाप करने लगी-“ हा! समस्त देवताओंका मान- मर्दन करनेवाले मेरे भाई रावण! आज मुझपर महान् कष्ट आ गया। हा भाई कुम्भकर्ण! मुझपर बड़ी भारी इस प्रकार आर्तभावसे रोदन करती हुई वह खर-दूषण और त्रिशिराके पास गयी तथा उनसे अपने अपमानकी बात निवेदन करके बोली

English

ift x m treTtn TTc^qrn gufirri 1 6 m I

अध्याय ४८

श्लोक 105

तैलद्रोण्यां विनिक्षिप्य मृतं रजकलेवरम् दूतं वै प्रेषयाम्_अस सहमन्त्रिगणैः स्थितः

tailadroṇyāṃ vinikṣipya mṛtaṃ rajakalevaram dūtaṃ vai preṣayām_asa sahamantrigaṇaiḥ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्रे निजम्मुस्तेनैव रक्षसां नायकास्त्रयः

English

STTITTt TlltllRlfcillfil cRTT <pT RR TTUTI TRjfocgiTfq m rcprqyd IT qiwi^H.IIZ.^11

अध्याय ४८

श्लोक 106

स गत्वा यत्र भरतः शत्रुघ्नेन सह स्थितः तत्र प्राप्य तथा वार्ता संनिवर्त्य नृपात्मजौ

sa gatvā yatra bharataḥ śatrughnena saha sthitaḥ tatra prāpya tathā vārtā saṃnivartya nṛpātmajau

हिन्दी अर्थ

क्रोधेन महता55विष्टा दृष्ठा तां छिन्ननासिकाम्। रुदतीमश्रुदिग्धाङ्गी भगिनीं रावणस्य तु मारीचं प्राह दुर्बुद्धिः सीताहरणकर्मणि। पुष्पकेण विमानेन गत्वाहं त्वं च मातुल

English

O killer of enemy, I will also live with you wherever you go in the forest. I cannot bear living separate from you even for a moment. Hence, I request you for having mercy on me. O beloved, I will also go wherever you want

अध्याय ४८

श्लोक 107

ताव् आनीय ततः शीघ्रम् अयोध्यां पुनर् आगतः क्रूराणि दृष्ट्वा भरतो निमित्तानि च वै पथि

tāv ānīya tataḥ śīghram ayodhyāṃ punar āgataḥ krūrāṇi dṛṣṭvā bharato nimittāni ca vai pathi

हिन्दी अर्थ

गच्छ त्वं तत्र कार्यार्थं यत्र सीता व्यवस्थिता। दृष्टा सा मृगपोतं त्वां सौवर्णं त्वयि मातुल

English

it emqmw sftfrgiidtaii

अध्याय ४८

श्लोक 108

विपरीतं त्व् अयोध्यायाम् इति मेने स पार्थिवः निःशोभां निर्गतश्रीकां दुःखशोकान्वितां पुरीम्

viparītaṃ tv ayodhyāyām iti mene sa pārthivaḥ niḥśobhāṃ nirgataśrīkāṃ duḥkhaśokānvitāṃ purīm

हिन्दी अर्थ

स्पृहां करिष्यते रामं प्रेषयिष्यति बन्धने। तद्वाक्यात्तत्र गच्छन्तं धावस्व गहने वने लक्ष्मणस्यापकर्षार्थं वक्तव्यं वागुदीरणम्। ततः पुष्पकमारुह्य मायारूपेण चाप्यहम्

English

ftcRT isfarar ^TMdlsqiqi TIT: f^TET: I ITT!? girgchKUq Tift *ydHIIIT:ll<i<SII chfdMdT^Kiqi^l HI-^WciTMlRd^l

अध्याय ४८

श्लोक 109

कैकेय्यग्निविनिर्दग्धाम् अयोध्यां प्रविवेश सः दुःखान्विता जनाः सर्वे तौ दृष्ट्वा रुरुदुर् भृशम्

kaikeyyagnivinirdagdhām ayodhyāṃ praviveśa saḥ duḥkhānvitā janāḥ sarve tau dṛṣṭvā rurudur bhṛśam

हिन्दी अर्थ

“महाबली श्रीराम इस समय जनस्थानमें अपने भाई लक्ष्मणके साथ रहते हैं।' श्रीरमका पता पाकर वे तीनों बहुत ही कुपित हुए और उनके साथ युद्धके लिये उन्होंने चौदह हजार प्रतापी एवं बलवान् राक्षसोंको भेजा तथा वे तीनों

English

"O gentlemen and women, go back to Ayodhya and live voluntarily there. I am going to Dandakaranya with my mind concentrated for the sake of penance. I tell you in fact that my arrival will definitely take place with my wife and brother after completion of the period of exile. Please, don't treat it otherwise."

अध्याय ४८

श्लोक 110

हा तात राम हा सीते लक्ष्मणेति पुनः पुनः रुरोद भरतस् तत्र शत्रुघ्नश् च सुदुःखितः

hā tāta rāma hā sīte lakṣmaṇeti punaḥ punaḥ ruroda bharatas tatra śatrughnaś ca suduḥkhitaḥ

हिन्दी अर्थ

निशाचर-नायक स्वयं भी उस सेनाके साथ आगे-आगे चले। उन महाबलवान् राक्षसोंको रावणने वहाँ पहलेसे ही नियुक्त कर रखा था। वे बहुत बड़ी सेनाके साथ जनस्थानमें आये। रावणकी बहिन शूर्पणखा नाक कट जानेसे बहुत रो रही थी। उसके सारे अङ्ग आँसुओंसे भीग गये थे। उसकी वह दुर्दशा देख वे खर-दूषण आदि राक्षस अत्यन्त कुपित हो उठे थे

English

Thus, agreeing the citizens anyhow for the return, Rama stepped into the cottage of Guha. Guha was a devotee to god Visnu and has extreme affection for Rama. He stood before Rama with clasped hands and said

अध्याय ४८

श्लोक 111

कैकेय्यास् तत्क्षणाच् छ्रुत्वा चुक्रोध भरतस् तदा दुष्टा त्वं दुष्टचित्ता च यया रामः प्रवासितः

kaikeyyās tatkṣaṇāc chrutvā cukrodha bharatas tadā duṣṭā tvaṃ duṣṭacittā ca yayā rāmaḥ pravāsitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीरामने भी बलवान् राक्षसोंकी उस सेनाको देख लक्ष्मणको सीताकी रक्षामें उसी स्थानमें रोक दिया और अपने साथ युद्धके लिये वहाँ भेजे गये उन बलाभिमानी राक्षसोंके साथ युद्ध आरम्भ कर दिया। अग्निकी ज्वालाके

English

"God, tell me what can I do for you."

अध्याय ४८

श्लोक 112

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा राघवः सीतया वनम् साहसं किं कृतं दुष्टे त्वया सद्यो ऽल्पभाग्यया

lakṣmaṇena saha bhrātrā rāghavaḥ sītayā vanam sāhasaṃ kiṃ kṛtaṃ duṣṭe tvayā sadyo 'lpabhāgyayā

हिन्दी अर्थ

समान दीप्तिमान् बाणांद्वारा उन्होंने चौदह हजार राक्षसोंकी प्रबल सेनाको क्षणभरमें मार गिराया। साथ ही खर और महाबली दूषणका भी वध किया। इसी प्रकार त्रिशिराको भी श्रीरामने अत्यन्त रोषपूर्वक रणक्षेत्रमें मार गिराया। इस तरह उन सभी दुष्ट राक्षसांका वध करके श्रीरामचन्द्रजी अपने आश्रममें लौट आये

English

R?ciraW55ihlT RW1T ^lf| ^TTII^ ?ll wraq rt Rfa <h<Jmws<i ^jrti

अध्याय ४८

श्लोक 113

उद्वास्य सीतया रामं लक्ष्मणेन महात्मना ममैव पुत्रं राजानं करोत्व् इति मतिस् तव

udvāsya sītayā rāmaṃ lakṣmaṇena mahātmanā mamaiva putraṃ rājānaṃ karotv iti matis tava

हिन्दी अर्थ

तब शूर्पणखा रोती हुई रावणके पास आयी। दुर्बुद्धि रावणने अपनी बहिनकी नाक कटी देख सीताको हर लानेके उद्देश्यसे मारीचसे कहा--मामा! हम और तुम पुष्पकविमानसे चलकर जनस्थानके पास ठहरें। वहाँसे

English

With these worlds, Guha greeted Rama with Laksmana and Slta warmly. On the next morning, he made the return of chariot. He then came to the bank of Ganga. Rama then crossed the holy Ganga, brought by Bhaglratha on the earth by virtue of penance, remover of all evils and benevolent, worshipped by a number of Rsi and Munis, tortoise and fishes etc., aquatic animals abode, high waves and fresh water like spastic gem; on the boat of Guha and thus, reached the cottage of Bharadvaja Rsi.

अध्याय ४८

श्लोक 114

दुष्टाया नष्टभाग्यायाः पुत्रो ऽहं भाग्यवर्जितः भ्रात्रा रामेण रहितो नाहं राज्यं करोमि वै

duṣṭāyā naṣṭabhāgyāyāḥ putro 'haṃ bhāgyavarjitaḥ bhrātrā rāmeṇa rahito nāhaṃ rājyaṃ karomi vai

हिन्दी अर्थ

तुम मेरी आज्ञाके अनुसार सोनेके मृगका वेष धारणकर धीरे-धीरे मेरा कार्य सिद्ध करनेके लिये उस स्थानपर जाना, जहाँ सीता रहती है। मामा! वह जब तुम्हें सुवर्णमय मृगशावकके रूपमें देखेगी, तब तुम्हें लेनेकी इच्छा करेगी और श्रीरामको तुम्हें बाँध लानेके लिये भेजेगी। जब सीताकी बात मानकर वे तुम्हें बाँधने चलें, तब तुम उनके सामनेसे गहन वनमें भाग जाना। फिर लक्ष्मणको भी उधर ही खींचनेके लिये उच्चस्वरसे हा

English

JBIFt R ■RTretT tTT?f RStrfsrfin I <? * ci^-hum W W3T <iyc(: ■uld<u TT?I

अध्याय ४८

श्लोक 115

यत्र रामो नरव्याघ्रः पद्मपत्रायतेक्षणः धर्मज्ञो सर्वशास्त्रज्ञो मतिमान् बन्धुवत्सलः

yatra rāmo naravyāghraḥ padmapatrāyatekṣaṇaḥ dharmajño sarvaśāstrajño matimān bandhuvatsalaḥ

हिन्दी अर्थ

भाई लक्ष्मण! इस प्रकार कातर वचन बोलना। तत्पश्चात् मैं भी मायामय वेष बनाकर, पुष्पक विमानपर आरूढ हो, उस असहाया सीताको हर लाउँगा; क्योंकि मेरा मन उसमें आसक्त हो गया है। फिर भद्र! तुम भी

English

cTcT: Wirt faRH ART^im TIRST:!

अध्याय ४८

श्लोक 116

सीता च यत्र वैदेही नियमव्रतचारिणी पतिव्रता महाभागा सर्वलक्षणसंयुता

sītā ca yatra vaidehī niyamavratacāriṇī pativratā mahābhāgā sarvalakṣaṇasaṃyutā

हिन्दी अर्थ

श्रीरामका जयन्तको दण्ड देना; शरभङ्ग, सुतीक्ष्ण और अगस्त्यसे मिलना रावणके यों समझानेपर मारीचने कहा-“ अरे

English

Prayaga. Rama took a dip in that holy place in the company of his brother and wife and spent the night with the best way entertained by the hermit Bharadvaja. At day break next morning, Rama put on the apparel of an ascetic, asked for permission from the hermit, crossed the Ganga through the way suggested by him and he then slowly went to the holy place Citrakuta

अध्याय ४८

श्लोक 117

लक्ष्मणश् च महावीर्यो गुणवान् भ्रातृवत्सलः तत्र यास्यामि कैकेयि महत् पापं त्वया कृतम्

lakṣmaṇaś ca mahāvīryo guṇavān bhrātṛvatsalaḥ tatra yāsyāmi kaikeyi mahat pāpaṃ tvayā kṛtam

हिन्दी अर्थ

त्वमेव गच्छ पापिष्ठ नाहं गच्छामि तत्र वै॥ ६६ पापिष्ठ! तुम्ही जाओ, मैं वहाँ नहीं जाऊँगा। मैं तो

English

covered with trees and creepers.

अध्याय ४८

श्लोक 118

राम एव मम भ्राता ज्येष्ठो मतिमतां वरः स एव राजा दुष्टात्मे भृत्यो ऽहं तस्य वै सदा

rāma eva mama bhrātā jyeṣṭho matimatāṃ varaḥ sa eva rājā duṣṭātme bhṛtyo 'haṃ tasya vai sadā

हिन्दी अर्थ

जगाम यत्र सा सीता वर्तते जनकात्मजा भाविकर्मवशाद्राममुवाच पतिमात्मनः

English

77^ 7TRl3 f W WT TT7TT7sftl 3T^sqiMc|R^Rtr R^rrmt II R7lfR:^TH.II^II OTW: $tull*MI TTRTTRfa chch^cll , c( RTcT x|llRN<4>qil^o o II

अध्याय ४८

श्लोक 119

इत्य् उक्त्वा मातरं तत्र रुरोद भृशदुःखितः हा राजन् पृथिवीपाल मां विहाय सुदुःखितम्

ity uktvā mātaraṃ tatra ruroda bhṛśaduḥkhitaḥ hā rājan pṛthivīpāla māṃ vihāya suduḥkhitam

हिन्दी अर्थ

मारीचः पर्वताकारस्तेन नष्टो बभूव सः

English

4iainips>Jid^=Kii TTRxFST RR RiT:l Jj4VN < *lfRRdi<tl TRTT 2T?TWRTetriI ^o ^||

अध्याय ४८

श्लोक 120

क्व गतो ऽस्य् अद्य वै तात किं करोमीह तद् वद भ्राता पित्रा समः क्वास्ते ज्येष्ठो मे करुनाकरः

kva gato 'sy adya vai tāta kiṃ karomīha tad vada bhrātā pitrā samaḥ kvāste jyeṣṭho me karunākaraḥ

हिन्दी अर्थ

आकर्ण्य रुदतः शब्दं सीता लक्ष्मणमब्रवीत्। गच्छ लक्ष्मण पुत्र त्वं यत्रायं शब्द उत्थितः विश्वामित्रमुनिके यज्ञमें पहले ही श्रीरामके हाथों भारी कष्ट उठा चुका हूँ।' मारीचके यों कहनेपर रावण क्रोधसे मूर्च्छित हो उसे मार डालनेको उद्यत हो गया। तब मारीचने उससे कहा--'वीर! तुम्हारे हाथसे

English

O king, the citizens of Ayodhya began to live in void and gloom after the departure of Sita, Laksmana and Rama with the charioteer. King Dasaratha had lost his consciousness when he had heard the harsh words of Kaikeyl exiling Rama for twelve years. He began to cry Rama, Rama on return of his consciousness. Kaikeyl said to him - "Ranaa has now gone to the forest so, enthrone Bharata." Dasaratha took his last breath in severe pain when he heard these

अध्याय ४८

श्लोक 121

सीता च मातृतुल्या मे क्व गतो लक्ष्मणश् च ह इत्य् एवं विलपन्तं तं भरतं मन्त्रिभिः सह

sītā ca mātṛtulyā me kva gato lakṣmaṇaś ca ha ity evaṃ vilapantaṃ taṃ bharataṃ mantribhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

वध हो, इसकी अपेक्षा तो श्रीरामके हाथसे ही मरना अच्छा है। तुम मुझे जहाँ ले चलना चाहते हो, वहाँ

English

HcTRTTR M^rU^lUUI^lUmfKUll^oyil 7R^:WT3R7tf ^RT: Tti xt Rtfor.l *1vi<AII tJ TTfRRT xt *«4.lRuilll?o?||

अध्याय ४८

श्लोक 122

वसिष्ठो भगवान् आह कालकर्मविभागवित् उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वत्स त्वं न शोकं कर्तुम् अर्हसि

vasiṣṭho bhagavān āha kālakarmavibhāgavit uttiṣṭhottiṣṭha vatsa tvaṃ na śokaṃ kartum arhasi

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर वह पुष्पकविमानपर आरूढ हो उसके साथ जनस्थानके निकट आया। वहाँ पहुँचकर मारीच सुवर्णमय मृगका रूप धारणकर, जहाँ जनकनन्दिनी सीता विद्यमान थीं, वहाँ उनके सामने गया। उस सुवर्णमय मृगकिशोरको देखकर यशस्विनी सीता भावी कर्मके वशीभूत हो अपने पति भगवान् श्रीरामसे बोलीं राजपुत्र! आप उस सुवर्णमय मृगशावकको पकड़कर मेरे लिये ला दीजिये। यह

English

The citizens of Ayodhya began wailing on the death of Dasaratha. Kausalya, Sumitra and the wicked Kaikeyl too began weeping loudly and they surrounded

अध्याय ४८

श्लोक 123

कर्मकालवशाद् एव पिता ते स्वर्गम् आस्थितः तस्य संस्कारकार्याणि कर्माणि कुरु शोभन

karmakālavaśād eva pitā te svargam āsthitaḥ tasya saṃskārakāryāṇi karmāṇi kuru śobhana

हिन्दी अर्थ

अयोध्यामें मेरे महलके भीतर क्रीड़ा-विनोदके लिये रहेगा'

English

RR: RTTf?R7RR RfTRR: RRmSfRRII^oXII rld^lURi TJR TFRR^tRTRI

अध्याय ४८

श्लोक 124

रामो ऽपि दुष्टनाशाय शिष्टानां पालनाय च अवतीर्णो जगत्स्वामी स्वांशेन भुवि माधवः

rāmo 'pi duṣṭanāśāya śiṣṭānāṃ pālanāya ca avatīrṇo jagatsvāmī svāṃśena bhuvi mādhavaḥ

हिन्दी अर्थ

सीताके यों कहनेपर श्रीरामचन्द्रजीने उनकी रक्षाके लिये लक्ष्मणको वहाँ रख दिया और स्वयं उस मृगके पीछे चले। श्रीरामके पीछा करनेपर वह मृग वनकी ओर भागा, तब श्रीरामने उस मृगशावकको बाणसे बींध डाला। मारीच “हा! लक्ष्मण!'-यों कहकर पर्वताकार शरीरसे पृथ्वीपर गिरा और प्राणहीन हो गया। रोते हुए मारीचके उस आर्तनादको सुनकर सीताने लक्ष्मणसे कहा-“वत्स लक्ष्मण! जहाँसे यह

English

(MT^nrf uPmwJ ^tamIii^m RTciRTR RR: ^ 3TR|TRt ^*UMId:l cRTrf&T ^srt rtrT ftfrrarft r ^ Rfaii^ii

अध्याय ४८

श्लोक 125

प्रायस् तत्रास्ति रामेण कर्तव्यं लक्ष्मणेन च यत्रासौ भगवान् वीरः कर्मणा तेन चोदितः

prāyas tatrāsti rāmeṇa kartavyaṃ lakṣmaṇena ca yatrāsau bhagavān vīraḥ karmaṇā tena coditaḥ

हिन्दी अर्थ

आवाज आयी है, वहीं तुम भी जाओ। निश्चय ही तुम्हारे ज्येष्ठ भ्राताके रोदनका शब्द कानोंमें आ रहा है, मुझे प्रायः महात्मा श्रीरामका जीवन संशयमें पड़ा दिखायी देता है'॥ ७३--७७॥

English

TRRTeRTRTlRfR RR U :I fR:RTTRr fnfetet j^wtRifeTRi ^ft^i 1 ^ o ^ i

अध्याय ४८

श्लोक 126

तत् कृत्वा पुनर् आयाति रामः कमललोचनः इत्युक्तो भरतस् तेन वसिष्ठेन महात्मना

tat kṛtvā punar āyāti rāmaḥ kamalalocanaḥ ityukto bharatas tena vasiṣṭhena mahātmanā

हिन्दी अर्थ

सीताकी यह बात सुनकर उन अनिन्दिता देवीसे लक्ष्मणने कहा-“ देवि! श्रीरामके लिये कोई न हि रामस्य संदेहो न भयं विद्यते क्रचित्॥ ७८ संदेहकी बात नहीं है, उन्हें कहीं भी भय नहीं है।'

English

I * o IT did UR IT Uld RR: UTTR RUTCRR The learned priest Vasistha consoled them all, made officials to keep the corpse on the boat filled with oil, consulted the ministers and sent a messenger for calling back Bharata and Satrughna. The messenger reached where Bharata and Satrughna were, gave the message to the extent suggested, made their return and came back to Ayodhya as soon as it could be possible. Prince Bharata guessed at the ominous event taken place in Ayodhya with the omens he saw on the way. Bharata then entered into Ayodhya which was burnt and became faded and filled with the gloom and sorrow by the fire of conspiracy created by Kaikeyl. All people began to cry with bluttering the name of king, Rama, Laks mana and Sita, when they saw them. Bharata and Satrughna also followed them and began wailing.

अध्याय ४८

श्लोक 127

संस्कारं लम्भयाम्_अस विधिदृष्टेन कर्मणा अग्निहोत्राग्निना दग्ध्वा पितुर् देहं विधानतः

saṃskāraṃ lambhayām_asa vidhidṛṣṭena karmaṇā agnihotrāgninā dagdhvā pitur dehaṃ vidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

इति ब्रुवाणं तं सीता भाविकर्मबलाद्धृतम्। लक्ष्मणं प्राह वैदेही विरुद्धवचनं तदा

English

4rt<rt UT^nuTE^gT rrtir rututrti

अध्याय ४८

श्लोक 128

स्नात्वा सरय्वाः सलिले कृत्वा तस्योदकक्रियाम् शत्रुघ्नेन सह श्रीमान् मातृभिर् बान्धवैः सह

snātvā sarayvāḥ salile kṛtvā tasyodakakriyām śatrughnena saha śrīmān mātṛbhir bāndhavaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

रामेण सह सम्भाष्य स्थितवांस्तत्र कानने। मां च प्रेषितवान् रामो विमानमिदमारुह क्लेशितासि महारण्ये बहुकालं त्वमीदूशम्। सम्प्रा्तराज्यस्ते भर्ता रामः स रुचिरानन:

English

gr^T TR jpsfRRT R RRT UR: RRlfUR:ll^ll RTSRRtR UI RTRT TTRR: UtrfRT RRRI TfRR UtRRT UR RT 8 RRIR RIlrRRTI RRR RR URTR chtlfelfa 1^311

अध्याय ४८

श्लोक 129

तस्यौर्ध्वदेहिकं कृत्वा मन्त्रिणा मन्त्रिनायकः हस्त्यश्वरथपत्तीभिः सह प्रायान् महामतिः

tasyaurdhvadehikaṃ kṛtvā mantriṇā mantrināyakaḥ hastyaśvarathapattībhiḥ saha prāyān mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

दशग्रीवं महाकायं दृष्टा सीता सुदुःखिता

English

3*RTRT URRPRTRT: iJRTi RFRRf^R:!

अध्याय ४८

श्लोक 130

भरतो रामम् अन्वेष्टुं राममार्गेण सत्तमः तम् आयान्तं महासेनं रामस्यानुविरोधिनम्

bharato rāmam anveṣṭuṃ rāmamārgeṇa sattamaḥ tam āyāntaṃ mahāsenaṃ rāmasyānuvirodhinam

हिन्दी अर्थ

हा राम वञ्चिताद्याहं केनापिच्छद्मरूपिणा। रक्षसा घोररूपेण त्रायस्वेति भयार्दिता यों कहते हुए लक्ष्मणसे उस समय विदेहकुमारी सीताने कुछ विरुद्ध वचन कहा, जो भवितव्यताकी प्रेरणासे उनके मुखसे सहसा निकल पड़ा था। वे बोलीं-'मैं जानती हूँ, तुम श्रीरामके मर जानेपर मुझे अपनी बनाना

English

RTRT URR Tf%Ut RTI THR RUtfR tl IW11 RR URT •Boyiy : RURRTR?t$TnT: I RfRRTf RRRcURLII^m UtRT R RR 3^lt fRRRRRRTfurftl RfRRRT RITRTRT UcfcraRRU^RTI 11

अध्याय ४८

श्लोक 131

मत्वा तं भरतं शत्रुं रामभक्तो गुहस् तदा स्वं सैन्यं वर्तुलं कृत्वा संनद्धः कवची रथी

matvā taṃ bharataṃ śatruṃ rāmabhakto guhas tadā svaṃ sainyaṃ vartulaṃ kṛtvā saṃnaddhaḥ kavacī rathī

हिन्दी अर्थ

चाहते हो; इसीसे इस समय वहाँ नहीं जा रहे हो।' सीताके यों कहनेपर विनयशील राजकुमार लक्ष्मण उस अप्रिय वचनको न सह सके और तत्काल ही श्रीरामचन्द्रजीकी खोजमें चल पड़े॥ ७८-८०/२॥

English

RT8RRTRR M^TRtRl TJRTRFf RTfRrURT: I RR RRRTfR l&fR RIRRR TRRT ^RTRIIW11 UR RR RR RTRT hfrUHi RT:I U RR URT j^TTR R1R t URTII^N

अध्याय ४८

श्लोक 132

महाबलपरीवारो रुरोध भरतं पथि

mahābalaparīvāro rurodha bharataṃ pathi

हिन्दी अर्थ

इसी समय दुरात्मा रावण भी संन्यासीका वेष बनाकर सीताके पास आया और यों बोला-- देवि! अयोध्यासे महाबुद्धिमान् भरतजी आये हैं। वे श्रीरामचन्द्रजीके साथ बातचीत करके वहीं काननमें ठहरे हुए हैं। श्रीरामचन्द्रजीने मुझे तुम्हें बुलानेके लिये यहाँ भेजा है। तुम इस विमानपर चढ़ चलो। भरतजीने मनाकर श्रीरामको अयोध्या चलनेके लिये राजी कर लिया है, अतः वे अयोध्या जा रहे हैं। वैदेहि! तुम्हारी क्रीडा-विनोदके लिये उन्होंने उस मृग-

English

Bharata thundered on Kaikeyl when all facts were disclosed by her. He said- "Alas, you are very wicked. Your heart is filled with mala-fides. Who can be more wicked than a woman who exiled Rama and Laks mana as also STta compelled to enter into the forest? O wicked, wretched, how could you dare so? You would have thought that king Dasaratha will enthrone me happily on the throne when Rama along with chaste Sita depart to the exile. I am ashamed of being your son. However, listen to my decision that I will not accept incoronation by keeping separation from Rama. I will also visit the place where Rama, greatest in men, conversant to religion, known to all scriptures, wise and affectionate elder brother; where Sita, a chaste, meritorious, luckiest, daughter of Videha is and where Laksmana, a devoted brother, gallant, ideal character and bright brother has gone. Kaikeyl, you have committed a heinous crime of exiling Rama. O wicked heart, the wisest Rama is my elder brother and he only is eligible to sit on the throne. I am merely like his slave.

अध्याय ४८

श्लोक 133

सभ्रातृकं सभार्यं मे रामं स्वामिनम् उत्तमम् प्रापयस् त्वं वनं दुष्ट सांप्रतं हन्तुम् इच्छसि

sabhrātṛkaṃ sabhāryaṃ me rāmaṃ svāminam uttamam prāpayas tvaṃ vanaṃ duṣṭa sāṃprataṃ hantum icchasi

हिन्दी अर्थ

शावकको भी पकड़ लिया है। अहो! तुमने इस विशाल वनमें बहुत दिनोंतक ऐसा महान् कष्ट उठाया है। अब तुम्हारे स्वामी सुन्दर मुखवाले श्रीरामचन्द्रजी तथा उनके विनयशील भाई लक्ष्मण भी राज्यग्रहण कर चुके हैं।

English

IT URR; yfadliTM Rt fRITR RTc|:fT3RRIim H

अध्याय ४८

श्लोक 134

गमिष्यसि दुरात्मंस् त्वं सेनया सह दुर्मते इत्युक्तो भरतस् तत्र गुहेन नृपनन्दनः

gamiṣyasi durātmaṃs tvaṃ senayā saha durmate ityukto bharatas tatra guhena nṛpanandanaḥ

हिन्दी अर्थ

अतः तुम उनके पास चलनेके लिये इस विमानपर चढ़ उसके यों कहनेपर उसकी कपटपूर्ण बातोंसे प्रेरित हो सती सीता वह सब सत्य मानकर उस तथाकथित महात्माके साथ विमानके निकट गयीं और उसपर आरूढ हो गर्यी। तब वह विमान शीप्रतापूर्वक दक्षिण दिशाकी

English

gg ^ f% ebtlhlg gugi wfenm: ggr& % 'ch^uiiehcn

अध्याय ४८

श्लोक 135

तम् उवाच विनीतात्मा रामायाथ कृताञ्जलिः यथा त्वं रामभक्तो ऽसि तथाहम् अपि भक्तिमान्

tam uvāca vinītātmā rāmāyātha kṛtāñjaliḥ yathā tvaṃ rāmabhakto 'si tathāham api bhaktimān

हिन्दी अर्थ

ओर चल पड़ा। यह देख सीता अत्यन्त शोकसे पीड़ित हो, अत्यन्त दुःखसे विलाप करने लगीं। यद्यपि सीता आकाशमें उसके अपने ही विमानपर बैठी थीं, तथापि रावणने वहाँ रोती हुई सीताका स्पर्श नहीं किया। अब

English

With these harsh words, Bharata began to weep and wail loudly with bluttering the name of his father. His expressions were piteous as that of a common and worldly young chap with the words as to where he has gone leaving him alone? What should be done then? He again remembered Rama, Slta and Laksmana moaning on their departure to the forest.

अध्याय ४८

श्लोक 136

प्रोषिते मयि कैकेय्या कृतम् एतन् महामते रामस्यानयनार्थाय व्रजाम्य् अद्य महामते

proṣite mayi kaikeyyā kṛtam etan mahāmate rāmasyānayanārthāya vrajāmy adya mahāmate

हिन्दी अर्थ

रावण अपने असली रूपमें आ गया। उसका शरीर बहुत बड़ा हो गया। दस मस्तकवाले उस विशालकाय राक्षसपर दृष्टि पड़ते ही सीता अत्यन्त दुःखमें डूब गयीं और विलाप करने लगीं-“हाय राम! किसी कपटवेषधारी भयानक राक्षसने आज मुझे धोखा दिया है, मैं भयसे पीडित हो रही हूँ; मुझे बचाओ। है महाबाहु लक्ष्मण! मुझे दुष्ट राक्षस हरकर लिये जा रहा है। मैं भयसे व्याकुल हूँ तुम जल्दी आकर मुझ असहायाकी रक्षा करो'॥ ८६--९१॥

English

tg^t-d t W Pfgfh: TTSlimH W^T TTWT^ratf&I cbHTfui Tnrrfrr ^di?Tra fvi^ni wfm gi aiddluH Wivld *rfg Rigging'S!!

अध्याय ४८

श्लोक 137

सत्यपूर्वं गमिष्यामि पन्थानं देहि मे गुह इति विश्वासम् आनीय जाह्नवीं तेन तारितः

satyapūrvaṃ gamiṣyāmi panthānaṃ dehi me guha iti viśvāsam ānīya jāhnavīṃ tena tāritaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीरामका जयन्तको दण्ड देना; शरभङ्ग, सुतीक्ष्ण और अगस्त्यसे मिलना

English

jfPTTc^Tfer ufar gfag gi ggrrfl Tprapf eftr: gnfaT fa-

अध्याय ४८

श्लोक 138

नौकावृन्दैर् अनेकैस् तु स्नात्वासौ जाह्नवीजले भरद्वाजाश्रमं प्राप्तो भरतस् तं महामुनिम्

naukāvṛndair anekais tu snātvāsau jāhnavījale bharadvājāśramaṃ prāpto bharatas taṃ mahāmunim

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार उच्चस्वरसे विलाप करती हुई सीताके उस आकर्ण्य गृश्चराजस्तु जटायुस्तत्र चागतः॥ ९२ महान् आर्तनादको सुनकर गृध्रराज जटायु वहाँ आ पहुँचे

English

Muni Vasistha, conversant with the deed and the might of time, came there where Bharata was ceaselessly weeping. He consoled him by addressing him as son - "O son, you should not moan over the death of your father as the time and deed is predominant. It is your first and foremost duty now to arrange his funeral ceremony instead of moaning. Rama is incarnated to god Visnu and appeared on this earth with the sole objective to kill the wicked and provide protection to the saints. A number of acts are to be performed by Rama in the forest. He will therefore, keep himself busy with those acts and return only when those will be completed.

अध्याय ४८

श्लोक 139

प्रणम्य शिरसा तस्मै यथावृत्तम् उवाच ह भरद्वाजो ऽपि तं प्राह कालेन कृतम् ईदृशम्

praṇamya śirasā tasmai yathāvṛttam uvāca ha bharadvājo 'pi taṃ prāha kālena kṛtam īdṛśam

हिन्दी अर्थ

जघान तेन दुष्टात्मा जटायुं धर्मचारिणम्। निपपात महीपृष्ठे जटायुः क्षीणचेतनः

English

fagp? fgfa?>fa gpfam

अध्याय ४८

श्लोक 140

दुःखं न तावत् कर्तव्यं रामार्थे ऽपि त्वयाधुना वर्तते चित्रकूटे ऽसौ रामः सत्यपराक्रमः

duḥkhaṃ na tāvat kartavyaṃ rāmārthe 'pi tvayādhunā vartate citrakūṭe 'sau rāmaḥ satyaparākramaḥ

हिन्दी अर्थ

निरायुधं को हनेन्मूढ सायुधस्त्वामृते जनः। सीतापहरणं विद्धि मृत्युस्ते दुष्ट राक्षस रुदती दुःखशोकार्ता जटायुं प्राह मैथिली

English

Vldlfa trp Bharata gathered courage on these words of Vasistha and performed the funeral ceremony of his father abiding by the prescribed rules in rituals. He took fire of Agnihotra and burnt the body of his father. Then he took a dip in the holy water of Sarayu and poured holy water from the palm joined with his brother Satrughna, all mothers and other near and dear ones for the peace of the soul departed to heaven.

अध्याय ४८

श्लोक 141

त्वयि तत्र गते वापि प्रायो ऽसौ नागमिष्यति तथापि तत्र गच्छ त्वं यस् असौ वक्ति तत् कुरु

tvayi tatra gate vāpi prāyo 'sau nāgamiṣyati tathāpi tatra gaccha tvaṃ yas asau vakti tat kuru

हिन्दी अर्थ

तस्माद्रामप्रसादेन विष्णुलोकमवाप्स्यसि

English

dWl^gffai ^tcfT MnduimPddigg,:i fWSWRTlfa: W MigMI3mfd:limil «TTfTt tTW^ TmpfnT Tftnr: I

अध्याय ४८

श्लोक 142

रामस् तु सीतया सार्धं वनखण्डे स्थितः शुभे लक्ष्मणस् तु महावीर्यो दुष्टालोकनतत्परः

rāmas tu sītayā sārdhaṃ vanakhaṇḍe sthitaḥ śubhe lakṣmaṇas tu mahāvīryo duṣṭālokanatatparaḥ

हिन्दी अर्थ

'ततस्तान्यर्पितान्यज्ञाद्धूषणानि विमुच्य सा। शीघ्रं निबध्य वस्त्रेण रामहस्तं गमिष्यथ सीताको छोड़ दे, छोड़ दे।' यह कहकर पराक्रमी जटायु उसके साथ युद्ध करने लगे। उन्होंने अपने दोनों पंखोंसे रावणकी छातीमें चोट की। उनको इस प्रकार प्रहार करते देख रावणने समझ लिया कि “यह पक्षी बड़ा बलवान्

English

PtgT ct ‘*TT?r TPTPggT ugtdgil RpTgvPTfrant fate gfa fagn^ii

अध्याय ४८

श्लोक 143

इत्युक्तो भरतस् तत्र भारद्वाजेन धीमता उत्तीर्य यमुनां यातश् चित्रकूटं महान् अगम्

ityukto bharatas tatra bhāradvājena dhīmatā uttīrya yamunāṃ yātaś citrakūṭaṃ mahān agam

हिन्दी अर्थ

है।' जब जटायुके मुख और चोंचकी मारसे वह बहुत पीडित हो गया, तब उस दुष्टने बड़े वेगसे 'चन्द्रहास' नामक विशाल खड्ग उठाया और उससे धर्मात्मा जटायुपर घातक प्रहार किया। इससे उनकी चेतना क्षीण हो गयी

English

stto gg -gz gran ■fPdfagsfgu^ii

अध्याय ४८

श्लोक 144

स्थितो ऽसौ दृष्टवान् दूरात् सधूलीं चोत्तरां दिशम् रामाय कथयित्वास तदादेशात् तु लक्ष्मणः

sthito 'sau dṛṣṭavān dūrāt sadhūlīṃ cottarāṃ diśam rāmāya kathayitvāsa tadādeśāt tu lakṣmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय उन्होंने रावणसे कहा--' अरे दुष्टात्मन्! ओ नीच राक्षस! मुझे तूने नहीं मारा है। मैं तो तेरे “चन्द्रहास' नामक खड्गके प्रभावसे मारा गया हँ । अरे तू यह जान ले कि सीताका हर ले जाना तेरी मौत है। दुष्टात्मा रावण! निस्संदेह श्रीरामचन्द्रजी तेरा वध कर डालेंगे'॥ ९७-९८१/,॥

English

Thus, on completion of the funeral ceremony, Bharata began to march to the forest through the route adopted by Rama in the company of his ministers, mothers, the four corps army (viz., elephant, horses, infantry and chariots) so as to meet Rama. Guha resisted Bharata on the way by issuing his army order to march in circle formation so that the army marching with Bharata can be surpassed because he was confused of Bharata's intention. He thought that Bharata is coming to attack Rama. He addressed Bharata with harsh words as - "O wicked, rude, traitor, whether you are not satisfied with exile of Rama with his brother and wife and now marching to kill him too. Otherwise, why have you brought so huge an army?"

अध्याय ४८

श्लोक 145

वृक्षम् आरुह्य मेधावी वीक्षमाणः प्रयत्नतः स ततो दृष्टवान् हृष्टाम् आयान्तीं महतीं चमूम्

vṛkṣam āruhya medhāvī vīkṣamāṇaḥ prayatnataḥ sa tato dṛṣṭavān hṛṣṭām āyāntīṃ mahatīṃ camūm

हिन्दी अर्थ

जटायुके मारे जानेसे अत्यन्त दुःख और शोकसे पीडित हुई मिथिलेशकुमारी सीता उनसे रोकर बोलीं-- “हे पक्षिराज! तुमने मेरे लिये मृत्युका वरण किया है, इसलिये तुम श्रीरामचन्द्रजीकी कृपासे विष्णुलोकको

English

SrfcWT 'uraw ipbr ^R^T:II^XII trayw fd'-fidivm {raraiy 'ptt-^Rh: i mn m ti wrMr uyigufli ■qferaiTii^mi tlfmw TTfir cjjrTOFRPWI

अध्याय ४८

श्लोक 146

हस्त्यश्वरथसंयुक्तां दृष्ट्वा रामम् अथाब्रवीत् हे भ्रातस् त्वं महाबाहो सीतापार्श्वे स्थिरो भव

hastyaśvarathasaṃyuktāṃ dṛṣṭvā rāmam athābravīt he bhrātas tvaṃ mahābāho sītāpārśve sthiro bhava

हिन्दी अर्थ

प्राप्त होओगे। खगश्रेष्ठ! जबतक श्रीरामचन्द्रजीसे तुम्हारी भेंट न हो, तबतक तुम्हारे प्राण शरीरमें ही रहें।' उन पक्षिराजसे यों कहकर अत्यन्त दुःखिनी सीताने अपने शरीरसे धारण किये हुए समस्त आभूषणोंको उतारा और शीक्रतापूर्वक वस्त्रमें बाँधकर कहा-“ तुम सब- के-सब श्रीरामके हाथमें पहुँच जाओगे।' और तब उन्हें

English

In reply to Guha, Bharata, stood with clasped hands and humble words on lips - "As you are devoted to Rama, treat me the same. All this has been done by alone and that too when I was in the house of my maternal uncle. I am today going to bring Rama back to Ayodhya. Please, give me the way for which the facts are told by

अध्याय ४८

श्लोक 147

भूपो ऽस्ति बलवान् कश्चिद् *धस्त्यश्वरथपत्तिभिः इत्य् आकर्ण्य वचस् तस्य लक्ष्मणस्य महात्मनः

bhūpo 'sti balavān kaścid *dhastyaśvarathapattibhiḥ ity ākarṇya vacas tasya lakṣmaṇasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार सीताको हरकर तथा जटायुको धराशायी

English

RTfTRTSra UTCcft mtrk

अध्याय ४८

श्लोक 148

रामस् तम् अब्रवीद् वीरो वीरं सत्यपराक्रमः प्रायेण भरतो ऽस्माकं द्रष्टुम् आयाति लक्ष्मण

rāmas tam abravīd vīro vīraṃ satyaparākramaḥ prāyeṇa bharato 'smākaṃ draṣṭum āyāti lakṣmaṇa

हिन्दी अर्थ

पुष्पकेण गतः शीघ्र लङ्कां दुष्टनिशाचरः । अशोकवनिकामध्ये स्थापयित्वा स मैथिलीम् इत्यादिश्य गृहं यातो रावणो राक्षसेश्वरः

English

Guha took him at the bank of river Gaiiga when his intention was duly verified. He then called a cluster of boats and made them to cross the river. Having taken a dip in the holy water of Gaiiga, Bharata reached the cottage of Bharadvaja, bowed his head at his feet and disclosed the facts in detail.

अध्याय ४८

श्लोक 149

इत्य् एवं वदतस् तस्य रामस्य विदितात्मनः आरात् संस्थाप्य सेनां तां भरतो विनयान्वितः

ity evaṃ vadatas tasya rāmasya viditātmanaḥ ārāt saṃsthāpya senāṃ tāṃ bharato vinayānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

लङ्कानिवासिनश्चोचुरेकान्तं च परस्परम्। अस्याः पुर्या विनाशार्थं स्थापितेयं दुरात्मना

English

TTRRT Win TTTlf ^ntsiu^ fw: ^TRI r[?PIR5 RfTcfkf £UilHlcMddH:IITtf?ll

अध्याय ४८

श्लोक 150

ब्राह्मणैर् मन्त्रिभिः सार्धं रुदन्न् आगत्य पादयोः रामस्य निपपाताथ वैदेह्या लक्ष्मणस्य च

brāhmaṇair mantribhiḥ sārdhaṃ rudann āgatya pādayoḥ rāmasya nipapātātha vaidehyā lakṣmaṇasya ca

हिन्दी अर्थ

यथा ज्ञानखले देवी हंसयाना सरस्वती बहुप्रकारमस्वस्थं रुदन्तं राघवं तदा। भूतले पतित धीमानुत्थाप्याश्चास्य लक्ष्मणः

English

Bharadvaja consoled him by saying - "This incident has taken place under the will of time. You should not regret even for Rama as truth abiding Rama presently is in Citrakuta. It is of no use to visit there, as he will not be ready to come back. Even then, go there but do as he advises. Sri Rama resides in a decent segment of the forest and Laksmana always keeps himself as a guard as safety is assured from the wild animals.

अध्याय ४८

श्लोक 151

मन्त्रिणो मातृवर्गश् च स्निग्धबन्धुसुहृज्जनाः परिवार्य ततो रामं रुरुदुः शोककातराः

mantriṇo mātṛvargaś ca snigdhabandhusuhṛjjanāḥ parivārya tato rāmaṃ ruruduḥ śokakātarāḥ

हिन्दी अर्थ

अतिवेलं महाराज न शोकं कर्तुमहसि

English

wr uidykddA wwpir^ii Iwftsk <^Tcf WtT RtdTT f^TRI

अध्याय ४८

श्लोक 152

स्वर्यातं पितरं ज्ञात्वा ततो रामो महामतिः लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्याथ समन्वितः

svaryātaṃ pitaraṃ jñātvā tato rāmo mahāmatiḥ lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyātha samanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

करके वह दुष्ट निशाचर पुष्पकविमानद्वारा शीघ्र ही लङ्कामें जा पहुँचा। वहाँ मिथिलेशकुमारी सीताको अशोक-वाटिकामें रखकर रक्षसियोंसे बोला--' भयंकर मुखवाली निशाचरियो ! तुम लोग यहीँ सीताकी रखवाली करो।' यह आदेश दे वह राक्षसराज रावण अपने भवनमें चला गया। उस समय लङ्कानिवासी एकान्तमें परस्पर मिलकर बातें करने 'लगे--दुरात्मा रावणने इस नगरीका विनाश 'करनेके लिये ही सीताको यहाँ ला रखा है'

English

ctsjrtw g^raw: jraw: i tt irat wrarapm wfii^mi

अध्याय ४८

श्लोक 153

स्नात्वा मलापहे तीर्थे दत्त्वा च सलिलाञ् जलिम् मात्रादीन् अभिवाद्याथ रामो दुःखसमन्वितः

snātvā malāpahe tīrthe dattvā ca salilāñ jalim mātrādīn abhivādyātha rāmo duḥkhasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

विकट आकारवाली राक्षसियोंद्रा सब ओरसे सुरक्षित हुई सीता वहाँ दु:खमग्न हो केवल श्रीरामचन्द्रजीका ही चिन्तन करती हुई रहने लगीं। वे सदा अत्यन्त शोकार्त हो बड़े दुःखके साथ बहुत रोदन किया करती थीं।

English

I wim wwi kdmiv^ ferrl trail wn

अध्याय ४८

श्लोक 154

उवाच भरतं राजन् दुःखेन महतान्वितम् अयोध्यां गच्छ भरत इतः शीघ्रं महामते

uvāca bharataṃ rājan duḥkhena mahatānvitam ayodhyāṃ gaccha bharata itaḥ śīghraṃ mahāmate

हिन्दी अर्थ

रावणके वशमें पड़ी हुई सीता ज्ञानको अपनेतक ही सीमित रखनेवाले कृपणके अधीन हुई हंसवाहिनी सरस्वतीके समान वहाँ शोभा नहीं पाती थी सीताने वस्त्रमें बँधे हुए अपने जिन.आभूषणोंको नीचे गिरा दिया था, उन्हें अकस्मात् घूमनेके लिये आये हुए चार वानरोंने, जो वानरराज सुग्रीवके सेवक थे, पाया और शीघ्रतापूर्वक ले जाकर अपने स्वामी

English

On suggestions from Bharadvaja, Bharata went the mountain Citrakuta. Laksmana informed Rama that someone was coming when he saw the dust flying in the air. He then climbed on a tree and focused on the direction. He saw a large army forwarding in mood of exhilaration. There were elephants, horses and chariots in the army. He assured Rama to sit at ease but informed that some mighty king is forwarding with a huge army consisting of elephants, infantry, horses and chariots. ww; i

अध्याय ४८

श्लोक 155

राज्ञा विहीनां नगरीं अनाथां परिपालय इत्युक्तो भरतो प्राह रामं राजीवलोचनम्

rājñā vihīnāṃ nagarīṃ anāthāṃ paripālaya ityukto bharato prāha rāmaṃ rājīvalocanam

हिन्दी अर्थ

महात्मा सुग्रीवको अर्पित करके यह समाचार भी सुनाया कि 'आज वनके भीतर जटायु और रावणमें बड़ा भारी युद्ध हुआ था।' इधर, जब श्रीरामचन्द्रजी मायामय वेष बनाकर आये हुए उस मारीचको मारकर

English

fmrank yyww wraTni^ii

अध्याय ४८

श्लोक 156

त्वाम् ऋते पुरुषव्याघ्र न यास्ये ऽहम् इतो ध्रुवम् यत्र त्वं तत्र यास्यामि वैदेही लक्ष्मणो यथा

tvām ṛte puruṣavyāghra na yāsye 'ham ito dhruvam yatra tvaṃ tatra yāsyāmi vaidehī lakṣmaṇo yathā

हिन्दी अर्थ

लौट पड़े, तब मार्गमें लक्ष्मणको देखकर उनके साथ अपने आश्रमपर आये; किंतु वहाँ सीताको न देखकर वे दुःखसे व्यथित हो फूट-फूटकर रोने लगे। महातेजस्वी लक्ष्मण भी अत्यन्त दुःखी होकर रोदन करने लगे। उस समय श्रीरामचन्द्रजीको सर्वथा अस्वस्थ होकर रोते और पृथ्वीपर गिरा देख बुद्धिमान् लक्ष्मणने उन्हें उठाकर धीरज बँधाया

English

34T^ttt WftWgt ^RTSI'lfa I W £ 11 ?c4sr cl<dWHI THTW fgf^cTTcTR: I 3THWJOTW ^Tt m Wt faH4|lPcld:limil gnatTuJr^fiT: TTTt| khhi^' wit:i TTCTW ftWlHII ^IIT c^in^T ^ll^oll nft3i4 rid m yii**ran:ii^ii

अध्याय ४८

श्लोक 157

इत्य् आकर्ण्य पुनः प्राह भरतं पुरतः स्थितम् नृणां पितृसमो ज्येष्ठः स्वधर्मम् अनुवर्तिनाम्

ity ākarṇya punaḥ prāha bharataṃ purataḥ sthitam nṛṇāṃ pitṛsamo jyeṣṭhaḥ svadharmam anuvartinām

हिन्दी अर्थ

राजन्! उस समय लक्ष्मणने उनसे जो समयोचित बात कही थी, वह तुम मुझसे सुनो। (लक्ष्मण बोले) “महाराज! आप अधिक शोक न करें। प्रभो! अब सीताकी खोज करनेके लिये आप शीश्रतापूर्वक उठिये,

English

Rama said to Laksmana - "Brother, it appears to me as if Bharata is coming to see us. As Rama could complete his words, Bharata came there and fell at his feet. He began to weep bitterly. The army was at a distance and only Bharata, his ministers and some Brahmins had come to Rama. Within minutes, the mothers, near and dear ones and friends surrounded Rama and all of them began weeping.

अध्याय ४८

श्लोक 158

यथा न लङ्घ्यं वचनं मया पितृमुखेरितम् तथा त्वया न लङ्घ्यं स्याद् वचनं मम सत्तम

yathā na laṅghyaṃ vacanaṃ mayā pitṛmukheritam tathā tvayā na laṅghyaṃ syād vacanaṃ mama sattama

हिन्दी अर्थ

उठिये।' इत्यादि बातें कहते हुए दुःखी महात्मा लक्ष्मणने अपने शोक-ग्रस्त भाई राजा रामचन्द्रजीको उठाया और उनके साथ स्वयं सीताकी खोज करनेके लिये वनमें चले अहो भवान् केन हतस्त्वमीदृशीं

English

igsrfa fort q4t Tun q*wfa:i rt^thThT 4T? WT ? II TRWT q<HIM(! 4fttT#RTT531 #fH;i UNI<)4f4c(ICIiy Tmt 33RT RTW q*dlRtdqi

अध्याय ४८

श्लोक 159

मत्समीपाद् इतो गत्वा प्रजास् त्वं परिपालय द्वादशाब्दिकम् एतन् मे व्रतं पितृमुखेरितम्

matsamīpād ito gatvā prajās tvaṃ paripālaya dvādaśābdikam etan me vrataṃ pitṛmukheritam

हिन्दी अर्थ

आकर्ण्य सीतास्वनमागतोऽहं

English

When Rama knew the death of his father, he took a dip in the holy river with brother and wife and gave a joint palm of water to the dead soul. He then bowed his head at the feet of mother, teachers and the elders, expressed regret and said to Bharata

अध्याय ४८

श्लोक 160

तद् अरण्ये चरित्वा तु आगमिस्यामि ते ऽन्तिकम् गच्छ तिष्ठ ममादेशे न दुःखं कर्तुम् अर्हसि

tad araṇye caritvā tu āgamisyāmi te 'ntikam gaccha tiṣṭha mamādeśe na duḥkhaṃ kartum arhasi

हिन्दी अर्थ

श्रीरामका जयन्तको दण्ड देना; शरभङ्ग, सुतीक्ष्ण और अगस्त्यसे मिलना उस समय श्रीरामचन्द्रजीने सारे वनोंको छान डाला, समस्त पर्वतों तथा उनकी चोटियोंपर जानेवाले मार्गोका भी निरीक्षण कर लिया। इसी प्रकार उन्होंने मुनियोंके बहुत-से आश्रम भी देखे;

English

"Learned Bharata, go back to Ayodhya

अध्याय ४८

श्लोक 161

इत्युक्तो भरतः प्राह बाष्पपर्याकुलेक्षणः यथा पिता तथा त्वं मे नात्र कर्या विचारणा

ityukto bharataḥ prāha bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ yathā pitā tathā tvaṃ me nātra karyā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

तृण एवं लताओंसे आच्छादित वनस्थलियों तथा खुले मैदानोंमें, नदीके किनारे, गड़ॉमें और कन्दराओंमें देखनेपर भी जब उन महानुभावको अपनी प्रिया सीताका पता नहीं लगा, तब वे बहुत दुःखी हुए।

English

Bharata replied - "O ideal man, I have decided that there will be no return without you. I will follow you like Laksmana and Slta wherever you go."

अध्याय ४८

श्लोक 162

तवादेशान् मया कार्यं देहि त्वं पादुके_२ मम नन्दिग्रामे वसिष्ये ऽहं पादुके_२ द्वादशाब्दिकम्

tavādeśān mayā kāryaṃ dehi tvaṃ pāduke_2 mama nandigrāme vasiṣye 'haṃ pāduke_2 dvādaśābdikam

हिन्दी अर्थ

उसी समय राजा रामचन्द्रजीने रावणद्वारा मारे गये जटायुको देखा और कहा-अहो! आपको किसने मारा? आह! आप ऐसी दुर्दशाको पहुँच चुके हैं? पता नहीं, जीवित हैं या मर गये। पत्नीके वियोगवश आपके समान ही दुःखी होकर यहाँ आये हुए मुझ रामके लिये आजकल आप ही सब कुछ थे'

English

^Id)u4 TJR: 5TTf RRT W: IWPLI ftJTT ftpmt ^4*3: tguMUddfddiqil^oil RSTT q cRR q'RT fq^fdRcPTI r^TSTT q WlgcMd RTt WTII^ill MHt4inf<dt qt^rr trjrrqft qftqivmi HdyilR^d-il sTcf fad^R'dRII^II *tferr § auqfabiiifa 4Rd*qi w Rrer qqi4vi q *4q|ftni^oii

अध्याय ४८

श्लोक 163

त्वद्वेषम् एव मद्वेषं त्वद्व्रतं मे महाव्रतम् त्वं द्वादशाब्दिकाद् ऊर्ध्वं यदि नायासि सत्तम

tvadveṣam eva madveṣaṃ tvadvrataṃ me mahāvratam tvaṃ dvādaśābdikād ūrdhvaṃ yadi nāyāsi sattama

हिन्दी अर्थ

भगवान् रामके इतना कहते ही वह पक्षी उस समय बड़े कष्टसे मधुर वाणीमें बोला-“राजन्! इस समय मैंने जो कुछ देखा है और तत्काल ही उसके लिये जो कुछ किया है, वह मेरा सारा

English

Rama again said- "Gentle Bharata, elder brother is eligible to be respected as father for the men abiding religion. As I should not violate the words of my father, you the same way should not violate my order. Move from here and administer the subjects. I will again come to Ayodhya on completion of the twelve years of exile and see you. Go and comply with my order. Don't regret please.

अध्याय ४८

श्लोक 164

ततो हविर् यथा चाग्नौ प्रधक्ष्यामि कलेवरम् इत्य् एवं शपथं कृत्वा भरतो हि सुदुःखितः

tato havir yathā cāgnau pradhakṣyāmi kalevaram ity evaṃ śapathaṃ kṛtvā bharato hi suduḥkhitaḥ

हिन्दी अर्थ

अपहरण करके उसे उत्तम विमानपर चढ़ा लिया और आकाशमार्गसे वह दक्षिण दिशाकी ओर चल दिया। उस समय माता सीता बड़े दुःखके साथ विलाप कर रही थीं। रघुनन्दन! सीताकी आवाज सुनकर मैंने उन्हें अपने ही बलसे छुड़ानेके लिये रावणके साथ महान् युद्ध छेड़ दिया। फिर उस राक्षसने अपनी तलवारके बलसे मुझे मार डाला। विदेहकुमारी सीताके ही आशीर्वादसे मैं अभीतक

English

qsiT ftRn m\ % qnr gtraf Rmuuiiii^ii ridi^ibqdi *r4 ^ tn§4> rri qif4; tsp *RtT: triw: ?l4:ll^mi

अध्याय ४८

श्लोक 165

बहु प्रदक्षिणं कृत्वा नमस्कृत्य च राघवम् पादुके_२ शिरसा स्थाप्य भरतः प्रस्थितः शनैः

bahu pradakṣiṇaṃ kṛtvā namaskṛtya ca rāghavam pāduke_2 śirasā sthāpya bharataḥ prasthitaḥ śanaiḥ

हिन्दी अर्थ

जीवित था, अब यहाँसे स्वर्गलोकको जाऊँगा। पृथ्वीपालक राम! आप शोक न कीजिये, अब तो उस दुष्ट राक्षसको उसके गणोंसहित मार ही डालिये'

English

Bharata replied with tears in his eyes - "Brother, there is no need to think whether I should give you the same respect as that to father, because as the father, the same you are. I will now comply with your order but please, give me your sandal. I will reside in Nandlgrama by resorting to the sandals and do penance up to twelve years. My apparel and mission will be the same as that of yours. In case, you do not appear just on the end of twelve years, I will make my body as oblation to the fire. Grieved Bharata did Pradaksina of Rama several times with this resolution, frequently bowed his head and he slowly moved from there with the sandals on his head.

अध्याय ४८

श्लोक 166

स कुर्वन् भ्रातुर् आदेशं नन्दिग्रामे स्थितो वशी तपस्वी नियताहारः शाकमूलफलाशनः

sa kurvan bhrātur ādeśaṃ nandigrāme sthito vaśī tapasvī niyatāhāraḥ śākamūlaphalāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

जटायुके यों कहनेपर श्रीरामने पुनः शोकपूर्वक उनसे कहा-पक्षिराज! आपका कल्याण हो और आपको उत्तम गति मिले।' विमानेन तु रम्येण सेव्यमानोऽप्सरोगणैः

English

Bharata began to live in Nandlgrama by enslaving his sensory organs, vegetables and root and fruits as regular diet, concentration of mind and with following the instructions of his brother. The holy- hearted Bharata held his hair tangled, bark apparel on the body and wild fruits as diet. He began to rule the stately affairs with Rama's words in his mind.

अध्याय ४८

श्लोक 167

जटाकलापं शिरसा च बिभ्रत् त्वचश् च वार्क्षीः किल वन्यभोजी रामस्य वाक्यादरतो हृदि स्थितं बभार भूभारम् अनिन्दितात्मा

jaṭākalāpaṃ śirasā ca bibhrat tvacaś ca vārkṣīḥ kila vanyabhojī rāmasya vākyādarato hṛdi sthitaṃ babhāra bhūbhāram aninditātmā

हिन्दी अर्थ

उद्दमन्तीं महोल्काभां विवृतास्यां भयंकरीम्। क्षयं नयन्तीं जन्तून् वै पातयित्वा गतो रुषा

English

Thus ends the forty-eighth chapter on an incarnation TRama in

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 48
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.