Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
49
अध्याय 49 / 68

Adhyaya 49

137 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ137 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४९

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे श्रीरामप्रादुर्भावे अष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ नर्प् ४८ ॥ गते ऽथ भरते तस्मिन् रामः कमललोचनः लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा भार्यया सीतया सह

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe śrīrāmaprādurbhāve aṣṭacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ || narp 48 || gate 'tha bharate tasmin rāmaḥ kamalalocanaḥ lakṣmaṇena saha bhrātrā bhāryayā sītayā saha

हिन्दी अर्थ

विरूपं नाशितं वीर मुनिशापाच्चिरागतम् सिद्धेस्तु मुनिभिः शून्यमाश्रमं प्रविवेश ह

English

Jayanta punished by Rama, meeting with Sarabhanga, Sutik$na and Agastya, humiliation of Surpanakha, kidnapping of Slta, Jatayu killing and meeting with

अध्याय ४९

श्लोक 2

शाकमूलफलाहारो विचचार महावने कदाचिल् लक्ष्मणम् ऋते रामदेवः प्रतापवान्

śākamūlaphalāhāro vicacāra mahāvane kadācil lakṣmaṇam ṛte rāmadevaḥ pratāpavān

हिन्दी अर्थ

शबरीं मुनिमुख्यानां सपर्याहतकल्मषाम्

English

1WT ^n^TT ■^RTT WH^II VII<hMHLhrll^lTt feraR R^TcRI «h4lfelcrll*MUiyrl I^II

अध्याय ४९

श्लोक 3

चित्रकूटवनोद्देशे वैदेह्युत्सङ्गम् आश्रितः सुष्वाप स मुहूर्तं तु ततः काको दुरात्मवान्

citrakūṭavanoddeśe vaidehyutsaṅgam āśritaḥ suṣvāpa sa muhūrtaṃ tu tataḥ kāko durātmavān

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर जटायु अपना शरीर त्यागकर एक सुन्दर विमानपर आरूढ़ हुए और अप्सरागणोंसे सेवित हो स्वर्गलोकको चले गये। श्रीरामचन्द्रजीने भी उनके शरीरका दाह- संस्कार करके स्नानके पश्चात् उनके निमित्त जलाझलि दी। फिर सीताके लिये दुःखी हो भाई लक्ष्मणके साथ आगे जाने लगे। इतनेमें ही उन्हें रास्तेपर एक राक्षसी खड़ी दिखायी दी। वह मुँहसे बड़ी भारी उल्काके समान आगकी ज्वाला उगल रही थी। उसका मुँह फैला हुआ

English

gftf g M: curat g<irMcii^ii^ii tlldlfayUWlcil f^TT +ddl*d<RI

अध्याय ४९

श्लोक 4

सीताभिमुखम् अभ्येत्य विददार स्तनान्तरम् विदार्य वृक्षम् आरुह्य स्थितो ऽसौ वायसाधमः

sītābhimukham abhyetya vidadāra stanāntaram vidārya vṛkṣam āruhya sthito 'sau vāyasādhamaḥ

हिन्दी अर्थ

था। वह बड़ी डरावनी थी और पास आये हुए अनेकानेक जीवोंका संहार कर रही थी। श्रीरामने उसे रोषपूर्वक मार गिराया। फिर वे आगे बढ़ गये। जब श्रीराम दूसरे वनमें जाने लगे, तब उन्होंने कबन्धको देखा, जो बहुत ही

English

Markandeya said- On return of Bharata to Ayodhya, Rama began to live on vegetables and root-fruits with his brother and Slta and strolled in the forest. One day, Rama did not take Laksmana with him to the secret place of forest and passed the day keeping his head in the lap of Slta. In the meantime, a wicked crow came down and injured the breast of Slta by blowing his beak. Having injured, that crow sat on a

अध्याय ४९

श्लोक 5

ततः प्रबुद्धो रामो ऽसौ दृष्ट्वा रक्तं स्तनान्तरे शोकाविष्टां तु सीतां ताम् उवाच कमलेक्षणः

tataḥ prabuddho rāmo 'sau dṛṣṭvā raktaṃ stanāntare śokāviṣṭāṃ tu sītāṃ tām uvāca kamalekṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कुरूप था। उसका मुख उसके पेटमें ही था, बॉहें बड़ी- बड़ी थीं और स्तन घने थे। श्रीरामने उसे अपना मार्ग रोकते देख उसे काठ-कबाड्द्वारा धीरे-धीरे जला दिया। जल जानेपर वह दिव्यरूप धारण करके प्रकट हुआ और आकाशमें स्थित होकर श्रीरामसे बोला-

English

tttr: jp§t£r TiRUflr tcrt whrAi ■ yiTif#ra § -#tt digarra tpi%tir:ii'oi

अध्याय ४९

श्लोक 6

वद स्तनान्तरे भद्रे तव रक्तस्य कारणम् इत्युक्ता सा च तं प्राह भर्तारं विनयान्विता

vada stanāntare bhadre tava raktasya kāraṇam ityuktā sā ca taṃ prāha bhartāraṃ vinayānvitā

हिन्दी अर्थ

' महाबाहु श्रीराम ! महामते वीरवर एक मुनिके शापवश चिरकालसे प्राप्त हुई मेरी कुरूपताको आपने नष्ट कर दिया; अब मैं स्वर्गलोकको जा रहा हूँ । इसमें संदेह नहीं कि आज मैं आपकी कृपासे धन्य हो गया। रघुनन्दन! आप सीताकी

English

^cFn ttT Xf tt 5tT? fa-RllPddlll^ll

अध्याय ४९

श्लोक 7

पश्य राजेन्द्र वृक्षाग्रे वायसं दुष्टचेष्टितम् अनेनैव कृतं कर्म सुप्ते त्वयि महामते

paśya rājendra vṛkṣāgre vāyasaṃ duṣṭaceṣṭitam anenaiva kṛtaṃ karma supte tvayi mahāmate

हिन्दी अर्थ

प्रापिके लिये सूर्यकुमार वानरराज सुग्रीवके साथ मित्रता 'कीजिये। उनके यहाँ जाकर सुग्रीवसे सारा वृत्तान्त निवेदन कर देनेपर आपका कार्य सिद्ध हो जायगा। अतः नृपश्रेष्ठ! आप यहाँसे ऋष्यमूक पर्वतपर जाइये'॥ १३०-१३२: यह कहकर कबन्ध स्वर्गको चला गया। कहते हैं, तब लक्ष्मणके साथ श्रीरामचन्द्रजीने एक ऐसे आश्रममें प्रवेश किया, जो सिद्धों और मुनियोंसे शून्य था। उसमें उन्होंने एक 'शबरी' नामकी तपस्विनी देखी, जो बड़े-

English

Rama saw blood owing from the breast of Slta when his eyes were opened. He asked Slta - "Darling, tell me the reason

अध्याय ४९

श्लोक 8

रामो ऽपि दृष्टवान् काकं तस्मिन् क्रोधम् अथाकरोत् इषीकास्त्रं समाधय ब्रह्मास्त्रेणाभिमन्त्रितम्

rāmo 'pi dṛṣṭavān kākaṃ tasmin krodham athākarot iṣīkāstraṃ samādhaya brahmāstreṇābhimantritam

हिन्दी अर्थ

बड़े मुनियोंकी सेवा-पूजा करनेसे निष्पाप हो गयी थी। उसके साथ वार्तालाप करके वे वहाँ ठहर गये। शबरीने बेर आदि फलोंके द्वारा भगवान् रामका भलीभाँति सत्कार किया। आवभगतके पश्चात् उनसे अपनी अवस्था

English

Slta humbly replied -"O king, look at the wicked crow who is seated on the branch of the tree. He has done this offence when you

अध्याय ४९

श्लोक 9

काकम् उद्दिश्य चिक्षेप सो ऽप्य् अधावद् भयान्वितः स त्व् इन्द्रस्य सुतो राजन्न् इन्द्रलोकं विवेश ह

kākam uddiśya cikṣepa so 'py adhāvad bhayānvitaḥ sa tv indrasya suto rājann indralokaṃ viveśa ha

हिन्दी अर्थ

निवेदन की और यह कहकर कि “आप सीताको प्राप्त कर लेंगे' वह शबरी भी उनके सामने ही अग्निमें प्रवेश करके स्वर्गको चली गयी। उसे भी स्वर्गलोकमें पहुँचाकर भगवान् श्रीरामचन्द्रजी अन्यत्र चले गये व्याप २०१ सुग्रीवसे मैत्री; वालिवध; सुग्रीवका प्रमाद और उसकी भर्त्सना २०७ ततो विनीतेन गुणान्वितेन तदनन्तर विनयशील और गुणी भाई लक्ष्मणके

English

TTRTRt tTWR SlfcfcW h

अध्याय ४९

श्लोक 10

रामास्त्रं प्रज्वलद् दीप्तं तस्यानु प्रविवेश वै विदितार्थश् च देवेन्द्रो देवैः सह समन्वितः

rāmāstraṃ prajvalad dīptaṃ tasyānu praviveśa vai viditārthaś ca devendro devaiḥ saha samanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

पान समता जानेका तान। जगदी प्रियाके वियोगसे अत्यन्त प्रियावियोगेन सुदुःखितात्मा साथ जगदीश्वर भगवान् राम प्रिय

English

fdfjdivj?y e#: TT?imf^T:ll^oii

अध्याय ४९

श्लोक 11

निष्क्रामयच् च तं दुष्टं राघवस्यापकारिणम् ततो ऽसौ सर्वदेवैस् तु देवलोकाद् बहिः कृतः

niṣkrāmayac ca taṃ duṣṭaṃ rāghavasyāpakāriṇam tato 'sau sarvadevais tu devalokād bahiḥ kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

जगाम याम्यां स तु रामदेवः॥ १३७ दुःखी हो वहाँसे दक्षिणकी ओर चल दिये इति श्रीनरसिहपुराणे रामग्रादभावे एकोनपञ्चाशोऽ ध्यायः

English

Rama saw the crow with furious eyes, took a straw, spelled the hymn of Brahmastra on the same and shot at the crow. The crow flew fast frightened. O king, that crow was the son of Indra and his name was Jayanta. He straightly entered into the palace of his father. Indra, the king of gods, expelled that criminal from his palace when he got the news and discussed the matter with other secretaries. Being expelled from the heaven, that crow returned to Rama and cried - "O Rama, this crime has been committed by me innocently. Please, protect me."

अध्याय ४९

श्लोक 12

पुनः सो ऽप्य् अपतद् रामं राजानं शरणं गतः पाहि राम महाबाहो अज्ञानाद् अपकारिणम्

punaḥ so 'py apatad rāmaṃ rājānaṃ śaraṇaṃ gataḥ pāhi rāma mahābāho ajñānād apakāriṇam

हिन्दी अर्थ

सुग्रीवसे मैत्री; वालिवध; सुग्रीवका प्रमाद और उसकी भर्त्सना; सीताकी खोज और हनुमानुका लङ्कागमन

English

qjicM Pit TTO: <*>hviviVch : 1 3TRTO rf til^ II

अध्याय ४९

श्लोक 13

इति ब्रुवन्तं तं प्राह रामः कमललोचनः अमोघं च ममैवास्त्रम् अङ्गम् एकं प्रयच्छ वै

iti bruvantaṃ taṃ prāha rāmaḥ kamalalocanaḥ amoghaṃ ca mamaivāstram aṅgam ekaṃ prayaccha vai

हिन्दी अर्थ

उत्पपात भयत्रस्तः ऋष्यमूकाद वनान्तरम्। को भवानिह सम्प्राप्तस्तथ्यं ब्रूहि महामते।

English

Pit Sttefa 5^ tR 3TWTT I

अध्याय ४९

श्लोक 14

ततो जीवसि दुष्ट त्वम् अपकारो महान् कृतः इत्युक्तो ऽसौ स्वकं नेत्रम् एकम् अस्त्राय दत्तवान्

tato jīvasi duṣṭa tvam apakāro mahān kṛtaḥ ityukto 'sau svakaṃ netram ekam astrāya dattavān

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी बोले--वालीसे वैर हो जानेके कारण उसके लिये दुर्गम स्थानमें रहनेवाले वानरराज सुग्रीवने दूरसे ही श्रीराम और लक्ष्मणको आते देखा और देखकर पवनकुमार हनुमानूजीसे कहा-“ये दोनों किसके

English

^rucwid'l prai ddUcKnwiu

अध्याय ४९

श्लोक 15

अस्त्रं तन्नेत्रम् एकं तु भस्मीकृत्य समाययौ ततः प्रभृति काकानां सर्वेषाम् एकनेत्रता

astraṃ tannetram ekaṃ tu bhasmīkṛtya samāyayau tataḥ prabhṛti kākānāṃ sarveṣām ekanetratā

हिन्दी अर्थ

पुत्र हैं, जो हाथमें सुन्दर धनुष लिये, चीर एवं वल्कल- वस्त्र धारण किये, कमलों एवं उत्पलॉसे आच्छन्न इस दिव्य सरोवरको देख रहे हैं।' जान पड़ता है, ये दोनों वालीके भेजे हुए बहुविधरूपधारी दूत हैं, जो इस समय तपस्वीका वेष धारण किये यहाँ आ पहुँचे हैं। यह निश्चय करके सूर्यकुमार सुग्रीव भयभीत हो गये और समस्त वानरोंके साथ ऋष्यमूक पर्वतसे कूदकर दूसरे वनमें स्थित आगस्त्यमुनिके उत्तम आश्रमपर चले

English

3TT5T tRRRRi VTPTrf^T RRTRRh

अध्याय ४९

श्लोक 16

चक्षुषैकेन पश्यन्ति हेतुना तेन पार्थिव उषित्वा तत्र सुचिरं चित्रकूटे स राघवः

cakṣuṣaikena paśyanti hetunā tena pārthiva uṣitvā tatra suciraṃ citrakūṭe sa rāghavaḥ

हिन्दी अर्थ

वहाँ स्थित होकर सुग्रीवने पुनः पवनकुमारसे कहा-- “हनूमन्! तुम भी तपस्वीका वेष धारण करके शीघ्र जाओ और पूछो कि “वे कौन हैं? किसके पुत्र हैं? और किस लिये वहाँ ठहरे हुए हैं ?' महाबुद्धिमान् वायुनन्दन! ये सब

English

Pt: tnjfh grapri ^lilchH^diii^mi

अध्याय ४९

श्लोक 17

जगाम दण्डकारण्यं नानामुनिनिषेवितम् सभ्रातृकः सभार्यश् च तापसं वेषम् आस्थितः

jagāma daṇḍakāraṇyaṃ nānāmuniniṣevitam sabhrātṛkaḥ sabhāryaś ca tāpasaṃ veṣam āsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

बातें सच-सच जानकर मुझसे बताओ' उनके इस प्रकार कहनेपर हनुमानजी संन्यासीके रूपमें पम्पासरके उत्तम तटपर गये और भाई लक्ष्मणके साथ विद्यमान श्रीरामचन्द्रजीसे बोले-महामते! आप कौन हैं? यहाँ कैसे आये हैं? इस जनशून्य घोर वनमें

English

Rama said to Jayanta, O wicked, my

अध्याय ४९

श्लोक 18

धनुःपर्वसुपाणिश्च सेषुधिश् च महाबलः ततो ददर्श तत्रस्थान् अम्बुभक्षान् महामुनीन्

dhanuḥparvasupāṇiśca seṣudhiś ca mahābalaḥ tato dadarśa tatrasthān ambubhakṣān mahāmunīn

हिन्दी अर्थ

आप कहाँसे आ गये? यहाँ आनेका क्या प्रयोजन है ?-- ये सब बातें मेरे समक्ष ठीक-ठीक बताइये '

English

Amogha and it his the target once made. Hence, offer any of your organ and then only your life can be saved. You have committed a heinous crime hence it is necessary to punish you. On these words, Jayanta offered his eyes for the arrow. That weapon returned when one eye of Jayanta was singed. O king, since then, all crows became one-eyed. This is the reason why all crows stare with one eye.

अध्याय ४९

श्लोक 19

अश्मकुट्टान् अनेकांश् च दन्तोलूखलिनस् तथा पञ्चाग्निमध्यगान् अन्यान् अन्यान् उग्रतपश् चरान्

aśmakuṭṭān anekāṃś ca dantolūkhalinas tathā pañcāgnimadhyagān anyān anyān ugratapaś carān

हिन्दी अर्थ

राजा दशरथो नाम बभूव भुवि विश्रुतः। अस्याभिषेक आरब्धः कैकेय्या तु निवारितः। पितुराज्ञामयं कुर्वन् रामो भ्राता ममाग्रजः

English

WTpi: TTMi 4^ RTW ilwfeRT:ll^9ii

अध्याय ४९

श्लोक 20

तान् दृष्ट्वा प्रणिपत्योच्चै रामस् तैश् चाभिनन्दितः ततो ऽखिलं वनं दृष्ट्वा रामः साक्षाज् जनार्दनः

tān dṛṣṭvā praṇipatyoccai rāmas taiś cābhinanditaḥ tato 'khilaṃ vanaṃ dṛṣṭvā rāmaḥ sākṣāj janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रविष्टो दण्डकारण्यं नानामुनिसमाकुलम्

English

Rama departed to Dandakaranya, offering place of a number of saints after passing several days with his brother and wife in Citrakuta. He was in the apparel of an ascetic, bow and arrow in his hands and a Tarakasa was tied on his back. On his visit there, Rama saw the great hermits busy with penance. Some among them were taking nothing as food but only water. A large number out of them were living on the thrashed and crushed cereals gwing to complete loss of teeth. They were called Asmakutta. Some among them were using their teeth as the thrasher and by the reason, called Dantolukhali. Some were busy with penance with their sitting in the middle of a blazed fire from five directions. Some greatmen were even more hard in their penance. Rama saluted them and they also greeted Rama heartily.

अध्याय ४९

श्लोक 21

भ्रातृभार्यासहायश् च संप्रतस्थे महामतिः दर्शयित्वा तु सीतायै वनं कुसुमितं शुभम्

bhrātṛbhāryāsahāyaś ca saṃpratasthe mahāmatiḥ darśayitvā tu sītāyai vanaṃ kusumitaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

भार्या सीता तत्र वने केनापि पाप्मना हृता आश्चास्यानीय सुग्रीवं तयोः सख्यमकारयत्

English

cRITSfevt SR ^Scf! TTR: Tn^TxJRT^T: IR o

अध्याय ४९

श्लोक 22

नानाश्चर्यसमायुक्तं शनैर् गच्छन् स दृष्टवान् कृष्णाङ्गं रक्तनेत्रं तु स्थूलशैलसमानकम्

nānāścaryasamāyuktaṃ śanair gacchan sa dṛṣṭavān kṛṣṇāṅgaṃ raktanetraṃ tu sthūlaśailasamānakam

हिन्दी अर्थ

स तं वधिष्यतीत्युक्तं पुराणज्लैन॑पात्मज

English

WtWTO '?T^feFR ^dcH'^l fiSiTTf TZKPti <T ViH^HRMM«*H.IR9ll

अध्याय ४९

श्लोक 23

शुभ्रदंष्ट्रं महाबाहुं संध्याघनशिरोरुहम् मेघस्वनं सापराधं शरं संधाय राघवः

śubhradaṃṣṭraṃ mahābāhuṃ saṃdhyāghanaśiroruham meghasvanaṃ sāparādhaṃ śaraṃ saṃdhāya rāghavaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार पूछते हुए हनुमान्जीसे अपने भाईकी आज्ञा पाकर लक्ष्मण बोले-- मैं श्रीरामचन्द्रजीका वृत्तान्त आदिसे ही वर्णन करता हूँ, सुनो। इस पृथ्वीपर दशरथ नामके राजा बहुत प्रसिद्ध थे। महाबुद्धे! ये मेरे बड़े भाई श्रीराम उन्हीं महाराजके ज्येष्ठ पुत्र हैं। इनका राज्याभिषेक होने जा रहा था, किंतु (मेरी छोटी सौतेली माता) कैकेयीने उसे रोक दिया। फिर, पिताकी आज्ञाका पालन करते हुए ये मेरे बड़े भ्राता श्रीराम मेरे तथा अपनी धर्मपत्नी सीताके

English

TO^lTOfW WTTltra - :IR^II fcjcAllel TT^PR ^Ivrlt^RPT R? TPJ:I

अध्याय ४९

श्लोक 24

विव्याध राक्षसं क्रोधाल् लक्ष्मणेन सह प्रभुः अन्यैर् अवध्यं हत्वा तं गिरिगर्ते महातनुम्

vivyādha rākṣasaṃ krodhāl lakṣmaṇena saha prabhuḥ anyair avadhyaṃ hatvā taṃ girigarte mahātanum

हिन्दी अर्थ

साथ घरसे निकल आये। वनमें आकर इन्होंने अनेकों मुनियोंसे युक्त दण्डकारण्यमे प्रवेश किया। वहाँ जनस्थानमें निवास करते हुए इन महात्मा श्रीरामचन्द्रजीकी धर्मपत्नी सीताको वनमें किसी पापीने हर लिया। उन सीताजीकी

English

WRTgsq- W fhffili WRTIR^U RraR ymt^rcRi rt : i r RfgT cr farsrRT d^ywvHnyiiRmi

अध्याय ४९

श्लोक 25

शिलाभिश् छाद्य गतवाञ् शरभङ्गाश्रमं ततः तं नत्वा तत्र विश्रम्य तत्कथातुष्टमानसः

śilābhiś chādya gatavāñ śarabhaṅgāśramaṃ tataḥ taṃ natvā tatra viśramya tatkathātuṣṭamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

ही खोज करते हुए ये वीरवर कमलनयन श्रीराम यहाँ आये हैं, जिससे तुम्हें यहाँ इनका दर्शन हुआ है। बस, यही हमारा वृत्तान्त है, जो तुमसे बता दिया' महात्मा लक्ष्मणके वचन सुनकर उनपर विश्वास हो आनेके कारण वायुनन्दन हनूमानूने अपने स्वरूपको प्रकट नहीं किया और रघुकुलनायक रामचन्द्रसे यह कहकर कि “आप मेरे स्वामी है '-उन्हें सान्त्वना देते हुए अपने साथ

English

Subsequently Rama in the company of his brother and wife proceeded forward with his eyes on the entire forest as he was stepping forward with simultaneous necessary directions to Slta regarding the beautiful flowers and all other excellent things of the forest; he just saw a monster whose eyes were red and of dark complexion. He was as huge as a mountain. His jaws were bright, had large arms and hair as golden as the evening cloud. He was making a noise and used to put in pain for nothing the other creatures. Rama with Laks mana took their arrows immediately and penetrated the body of that monster. They dashed his huge corpse on a trench and covered it with rocks. They reached the cottage of Sarabhanga, a hermit, after this. He saluted him and stayed there for a few hours. He discussed several topics with him and became happy.

अध्याय ४९

श्लोक 26

तीक्ष्णाश्रमम् उपागम्य दृष्टवांस् तं महामुनिम् तेनादिष्टेन मार्गेण गत्वागस्त्यं ददर्श ह

tīkṣṇāśramam upāgamya dṛṣṭavāṃs taṃ mahāmunim tenādiṣṭena mārgeṇa gatvāgastyaṃ dadarśa ha

हिन्दी अर्थ

सुग्रीवके पास ले आकर उन दोनों भाइयोंकी सुग्रीवसे मित्रता करा दी। फिर श्रीरामचन्द्रजीके स्वरूपका परिचय प्रास हो जानेके कारण उनके चरण-कमलोंको सिरपर धारणकर वानरराज सुग्रीवने मधुर वाणीमें कहा-- राजेनद्र!

English

'RFfar WTOt flR^II <T fro cTCWJTO RJ'RR: I

अध्याय ४९

श्लोक 27

खड्गं तु विमलं तस्माद् अवाप रघुनन्दनः इषुधि चाक्षयशरं चापं चैव तु वैष्णवम्

khaḍgaṃ tu vimalaṃ tasmād avāpa raghunandanaḥ iṣudhi cākṣayaśaraṃ cāpaṃ caiva tu vaiṣṇavam

हिन्दी अर्थ

इसमें संदेह नहीं कि आजसे आप हमारे स्वामी हुए और प्रभो! मैं समस्त वानरोके साथ आपका सेवक हुआ। रघुनन्दन! आपका जो शत्रु है, वह आजसे मेरा भी शत्रु है और जो आपका मित्र है, वह मेरा भी श्रेष्ठ मित्र है; इतना ही नहीं, आपका जो दुःख है, वह मेरा भी है तथा आपकी प्रसन्नता ही मेरी भी प्रसन्नता है' यों कहकर सुग्रीवने पुनः श्रीरामचन्द्रजीसे कहा-॥ १५--१९'/२॥

English

33 ft RTO ^cf <T IrnraHII^II

अध्याय ४९

श्लोक 28

ततो ऽगस्त्याश्रमाद् रामो भ्रातृभार्यासमन्वितः गोदावर्याः समीपे तु पञ्चवट्याम् उवास सः

tato 'gastyāśramād rāmo bhrātṛbhāryāsamanvitaḥ godāvaryāḥ samīpe tu pañcavaṭyām uvāsa saḥ

हिन्दी अर्थ

"प्रभो! 'वाली' नामक मेरा ज्येष्ठ भाई है, जो महाबलवान् और बड़ा ही पराक्रमी है; किंतु वह हृदयका अत्यन्त दुष्ट है। उसने कामासक्त होकर मेरी भार्याका अपहरण कर लिया है। पुरुषश्रेष्ठ! इस समय

English

RtqT nvidcl PI '^W « = f i :IR^II

अध्याय ४९

श्लोक 29

ततो जटायुर् अभ्येत्य रामं कमललोचनम् नत्वा स्वकुलम् आख्याय स्थितवान् गृध्रनायकः

tato jaṭāyur abhyetya rāmaṃ kamalalocanam natvā svakulam ākhyāya sthitavān gṛdhranāyakaḥ

हिन्दी अर्थ

आपके सिवा दूसरा कोई वालीको मारनेवाला नहीं है। राजकुमार! पुराणवेत्ताओंने कहा है कि जो ताड़के इन सात वृक्षोंको एक साथ ही काट डालेगा, वही वालीका वध कर सकेगा'॥ २०--२२॥ रामोऽपि तत्र गत्वाथ शरेणैकेन वालिनम्

English

TTRlft rR t ^TT aTTrq^rt fav^ri : I

अध्याय ४९

श्लोक 30

रामो ऽपि तत्र तं दृष्ट्वा आत्मवृत्तं विशेषतः कथयित्वा तु तं प्राह सीतां रक्ष महामते

rāmo 'pi tatra taṃ dṛṣṭvā ātmavṛttaṃ viśeṣataḥ kathayitvā tu taṃ prāha sītāṃ rakṣa mahāmate

हिन्दी अर्थ

सुग्रीवं प्राह धर्मात्मा रामः कमललोचनः। राज्यमन्वेषय स्वं त्वं कपीनां पुनरात्रज

English

They then reached the cottage of hermit Sutiksna and met Agastya when they proceeded under the direction of hermit Sutiksna. Rama got a sword and Visnu's bows and a Tarakasa, spelled with undepleted arrows. He then marched further and settled at Pahcavati, a place near Godavari river. The king eagle Jatayu came to Rama there, explained about his family and stood before him. Rama also told all about him and expected his assistance to

अध्याय ४९

श्लोक 31

इत्युक्तो ऽसौ जटायुस् तु रामम् आलिङ्ग्य सादरम् कार्यार्थं तु गते रामे भ्रात्रा सह वनान्तरम्

ityukto 'sau jaṭāyus tu rāmam āliṅgya sādaram kāryārthaṃ tu gate rāme bhrātrā saha vanāntaram

हिन्दी अर्थ

प्रावृट्कालो महान् प्राप्तः साम्प्रतं रघुनन्दन वानराणां गतिर्नास्ति वने वर्षति वासवे पम्पापुरं प्रविश्याथ रेमे तारासमन्वितः

English

^ckiiRfr wnfefu Rirnfi

अध्याय ४९

श्लोक 32

अहं रक्ष्यामि ते भार्यां स्थीयताम् अत्र शोभन इत्य् उक्त्वा गतवान् रामं गृध्रराजः स्वम् आश्रमम्

ahaṃ rakṣyāmi te bhāryāṃ sthīyatām atra śobhana ity uktvā gatavān rāmaṃ gṛdhrarājaḥ svam āśramam

हिन्दी अर्थ

प्रावृद्काले गते कृच्छात् प्रासे शरदि राघवः।

English

R^ TO Rf RRRTRfll? ^11 3T? T^Rift Rraf RAddiu* ftmi

अध्याय ४९

श्लोक 33

समीपे दक्षिणे भागे नानापक्षिनिषेविते वसन्तं राघवं तत्र सीतया सह सुन्दरम्

samīpe dakṣiṇe bhāge nānāpakṣiniṣevite vasantaṃ rāghavaṃ tatra sītayā saha sundaram

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मणं प्राह काकुत्स्थो भातरं भ्रातृवत्सलः सुग्रीवसे मैत्री; वालिवध; सुग्रीवका प्रमाद और उसकी भर्त्सना

English

JWdMIR JJ5UM: WTT91RRII?'RII

अध्याय ४९

श्लोक 34

मन्मथाकारसदृशं कथयन्तं महाकथाः कृत्वा मायामयं रूपं लावण्यगुणसंयुतम्

manmathākārasadṛśaṃ kathayantaṃ mahākathāḥ kṛtvā māyāmayaṃ rūpaṃ lāvaṇyaguṇasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर श्रीमान् रामचन्द्रजीने भी सुग्रीवका

English

Jatayu embraced Rama and will guard Slta whenever you move to another forest for any purpose. Hence, live here without worry. The king eagle then returned to his cottage situated southward which was filled with several varieties of birds.

अध्याय ४९

श्लोक 35

मदनाक्रान्तहृदया कदाचिद् रावणानुजा गायन्ती सुस्वरं गीतं शनैर् आगत्य राक्षसी

madanākrāntahṛdayā kadācid rāvaṇānujā gāyantī susvaraṃ gītaṃ śanair āgatya rākṣasī

हिन्दी अर्थ

सुगपद्रघुनन्दनः ॥ २३ प्रिय करनेके लिये आधे खींचे हुए बाणसे ही उन सात महावृक्षोंको एक ही साथ काट डाला। उन महावृक्षोंका भेदन करके श्रीरामने राजा सुग्रीवसे कहा-- सूर्यनन्दन सुग्रीव! मेरे पहचाननेके लिये अपने शरीरमें कोई चिह्न धारण करके तुम जाओ और वालीके साथ युद्ध करो।'

English

RRR RRR m #cRR Rf R'RyicbKR^vi grenRT M^lchyjt: | fttRT RiqiHR RR tRRraRtfcfm chciiRtsiiciuii^ii

अध्याय ४९

श्लोक 36

ददर्श रामम् आसीनं कानने सीतया सह अथ शूर्पणखा घोरा मायारूपधरा शुभा

dadarśa rāmam āsīnaṃ kānane sītayā saha atha śūrpaṇakhā ghorā māyārūpadharā śubhā

हिन्दी अर्थ

उनके यों कहनेपर सुग्रीवने चिह्न धारणकर वालीके साथ युद्ध किया और श्रीरामने भी वहाँ जाकर एक ही बाणसे वालीको बीध दिया। इससे पराक्रमी वाली पृथ्वीपर गिरा और मर गया। तब श्रीरामचन्द्रजीने अत्यन्त डरे हुए वालि-

English

qqtf wrraft crtfc mm qqi

अध्याय ४९

श्लोक 37

निःशङ्का दुष्टचित्ता सा राघवं प्रत्यभाषत भज मां कान्त कल्याणीं भजन्तीं कामिनीम् इह

niḥśaṅkā duṣṭacittā sā rāghavaṃ pratyabhāṣata bhaja māṃ kānta kalyāṇīṃ bhajantīṃ kāminīm iha

हिन्दी अर्थ

कुमार अङ्गदको, जो बहुत ही विनयी और संग्राममें कुशल था, युवराजपदपर अभिषिक्त करके ताराको सुग्रीव- की सेवामें अर्पित कर दिया। तत्पश्चात् कमलनयन धर्मात्मा श्रीराम सुग्रीवसे बोले-तुम वानरोंके राज्यकी देख-भाल कर लो, फिर मेरे पास आना और कपीश्वर! सीताको खोज करानेका शीघ्र ही यत्र करना'॥ २३-२८/२॥

English

ft':'?l^T feferll TTT qqq SpqqiNdl qq qf qqqr g^JTnfr qqqfr qqfqqtfq?i 131911

अध्याय ४९

श्लोक 38

भजमानां त्यजेद् यस् तु तस्य दोषो महान् भवेत् इत्युक्तः शूर्पणखया रामस् ताम् आह पार्थिवः

bhajamānāṃ tyajed yas tu tasya doṣo mahān bhavet ityuktaḥ śūrpaṇakhayā rāmas tām āha pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

उनके द्वारा इस प्रकार कहे जानेपर सुग्रीवने लक्ष्मणसहित श्रीरमचन्द्रजीसे कहा “ रघुनन्दन! इस समय महान् वर्षाकाल आ पहुँचा है; इनद्रके वर्षा करते रहनेपर इस वनमें वानरोंका चलना-फिरना न हो सकेगा। राजेन्द्र! वर्षा

English

Surpanakha, the sister of Ravana once heard that Rama is beautiful as a sex god and living with his brother and wife with recreation on several stories. She filled with lust for Rama turned herself into a beautiful lady. Sweet songs were on her lips while strolling in the forest where Rama was with his brother and wife. She said to Rama fearlessly -"O beloved, I love you too much. Please, accept me as a maid slave. See that the man earns sin if he neglects a woman herself appearing for

अध्याय ४९

श्लोक 39

कलत्रवान् अहं बाले कनीयांसं भजस्व मे इति श्रुत्वा ततः प्राह राक्षसी कामरूपिणी

kalatravān ahaṃ bāle kanīyāṃsaṃ bhajasva me iti śrutvā tataḥ prāha rākṣasī kāmarūpiṇī

हिन्दी अर्थ

बीतने और शरत्काल आ जानेपर मैं समस्त दिशाओंमें अपने वानर दूतोंको भेजूँगा।' यह कहकर वानरराज सुग्रीवने श्रीरामचन्द्रजीको प्रणाम किया और पम्पापुरमें प्रवेश करके चे ताराके साथ रमण करने लगे॥ २९--३२॥ इधर महामति श्रीरामचन्द्रजी भी अपने भाई लक्ष्मणके साथ उस महावनमें “नीलकण्ठ नामक पर्वतकी चोटीपर विधिपूर्वक रहने लगे। (सीताके वियोगमें) उनका वर्षाकाल बड़ी कठिनाईसे बीता। जब शरत्काल उपस्थित हुआ,

English

qqPTRT 'rWsLKd qqt qtqt q^Ff q^cTI

अध्याय ४९

श्लोक 40

अतीव निपुणा चाहं रतिकर्मणि राघव त्यक्त्वैनाम् अनभिज्ञां त्वं सीतां मां भज शोभनम्

atīva nipuṇā cāhaṃ ratikarmaṇi rāghava tyaktvainām anabhijñāṃ tvaṃ sītāṃ māṃ bhaja śobhanam

हिन्दी अर्थ

तब श्रीरामचन्द्रजीने सीताके वियोगसे व्यथित हो सुमित्रानन्दन लक्ष्मणसे इस विषयमें वार्तालाप किया। उस समयतक वहाँ न आकर सुग्रीबने अपनी पूर्व- प्रतिज्ञाका उल्लङ्घन किया था। इसलिये भ्रातृवत्सल

English

ynJuiw qqqnw hifeii V.n

अध्याय ४९

श्लोक 41

इत्य् आकर्ण्य वचः प्राह रामस् तां धर्मतत्परः परस्त्रियं न गच्छे ऽहं त्वम् इतो गच्छ लक्ष्मणम्

ity ākarṇya vacaḥ prāha rāmas tāṃ dharmatatparaḥ parastriyaṃ na gacche 'haṃ tvam ito gaccha lakṣmaṇam

हिन्दी अर्थ

ककुत्स्थनन्दन श्रीरामने लक्ष्मणसे क्रोधपूर्वक कहा-- गते तु वर्षाकालेऽहमागमिष्यामि तेऽन्तिकम्

English

«heiaeiM5 qiH ch’itaiR qqra

अध्याय ४९

श्लोक 42

तस्य नात्र वने भार्या त्वाम् असौ संग्रहीष्यति इत्युक्ता सा पुनः प्राह रामं राजीवलोचनम्

tasya nātra vane bhāryā tvām asau saṃgrahīṣyati ityuktā sā punaḥ prāha rāmaṃ rājīvalocanam

हिन्दी अर्थ

तं दुष्ठमग्रतः कृत्वा हरिसेनासमन्वितम्। रमन्तं तारया सार्ध शीघ्रमानय मां प्रति

English

fqpT Tfq<*4fin qqqi i raq^qiqqfqqt ra qtqr qt qq ■^Ttqqn^iiiso n

अध्याय ४९

श्लोक 43

यथा स्याल् लक्ष्मणो भर्ता तथा त्वं देहि पत्रकम् तथैवम् उक्त्वा मतिमान् रामः कमललोचनः

yathā syāl lakṣmaṇo bhartā tathā tvaṃ dehi patrakam tathaivam uktvā matimān rāmaḥ kamalalocanaḥ

हिन्दी अर्थ

वालिहन्ता शरो दुष्ट करे मेऽद्यापि तिष्ठति। समृत्वैतदाचर कपे रामवाक्यं हितं तव पम्पापुरं जगामाथ सुग्रीवो यत्र तिष्ठति। दृष्टा स तत्र सुग्रीवं कपिराजं बभाष वै

English

Rama replied - "O spinster, I have already a wife and you can appeal before Laksmana." Having heard this, that monstress said- "O Rama, I am expert at coition while Slta is alien to that art. Hence, abandon her and accept me.”

अध्याय ४९

श्लोक 44

छिन्ध्य् अस्या नासिकाम् इति मोक्तव्या नात्र संशयः इति रामो महाराजो लिख्य पत्रं प्रदत्तवान्

chindhy asyā nāsikām iti moktavyā nātra saṃśayaḥ iti rāmo mahārājo likhya patraṃ pradattavān

हिन्दी अर्थ

ताराभोगविषक्तस्त्वं रामकार्यपराङ्मुखः। किं त्वया विस्मृतं सर्व रामाग्रे समयं कृतम्

English

era: w Tnrert qtfqqrt:i qtfad q qqfe qtfqqf w qtqqqqq'sqn qra qrq qq qraf qnnul qq^hqfqi

अध्याय ४९

श्लोक 45

सा गृहीत्वा तु तत्पत्रं गत्वा तस्मान् मुदान्विता गत्वा दत्तवती तद्वल् लक्ष्मणाय महात्मने

sā gṛhītvā tu tatpatraṃ gatvā tasmān mudānvitā gatvā dattavatī tadval lakṣmaṇāya mahātmane

हिन्दी अर्थ

त्वामृते कोऽवमन्येत कपीन्द्र पापचेतस। प्रतिश्रुत्य च रामस्य भार्याहीनस्य भूपते साहाय्यं ते करोमीति देवाग्रिजलसंनिधौ। ये ये च शत्रवो राजंस्ते ते च मम शत्रवः

English

qT qq: w tpt qilciHlq-qfiixyii w wcrt^piTr qqf qqr <q qqq^i

अध्याय ४९

श्लोक 46

तां दृष्ट्वा लक्ष्मणः प्राह राक्षसीं कामरूपिणीम् न लङ्घ्यं रघववचो मया तिष्ठात्मकश्मले

tāṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaḥ prāha rākṣasīṃ kāmarūpiṇīm na laṅghyaṃ raghavavaco mayā tiṣṭhātmakaśmale

हिन्दी अर्थ

मित्राणि यानि ते देव तानि मित्राणि मे सदा। सीतामन्वेषितुं राजन् वानंरैर्बहुभिर्वृतः

English

rt^qqqraT qfqqpf TTq: qjqvR ; Ttqq:ll'iS^II feqqqq qTfqqjfqfq ulcHsq qiq q?rq:l ^fq irqt q?RRt fqrM qq qqqqF^ii's'sii

अध्याय ४९

श्लोक 47

तां प्रगृह्य ततः खड्गम् उद्यम्य विमलं सुधीः तेन तत्कर्णनासां तु विच्छेद तिलकाण्डवत्

tāṃ pragṛhya tataḥ khaḍgam udyamya vimalaṃ sudhīḥ tena tatkarṇanāsāṃ tu viccheda tilakāṇḍavat

हिन्दी अर्थ

सत्यं यास्यामि ते पार्श्वमित्युवत्वा कोऽन्यथाकरोत्। त्वामृते पापिनं दुष्टं रामदेवस्य संनिधौ कारयित्वा तु तेनैवं स्वकार्यं दुष्टवानर। ऋषीणां सत्यवद्वाक्यं त्वयि दृष्टं मयाधुना

English

Religion abiding Rama replied - "I do not keep any contact with anothers wife. Go to Laksmana. His wife is not with him here in this forest. Perhaps he will therefore accept you. Surpanakha said to Rama on this -"Very well, then gave me a letter so that Laksmana may be my husband. Rama accepted and give her a letter for Laksmana. Laksmana was ordered in that letter - "Laks mana, cut her nose definitely and don't let her go without it."

अध्याय ४९

श्लोक 48

छिन्ननासा ततः सा तु रुरोद भृशदुःखिता हा दशास्य मम भ्रातः सर्वदेवविमर्दक

chinnanāsā tataḥ sā tu ruroda bhṛśaduḥkhitā hā daśāsya mama bhrātaḥ sarvadevavimardaka

हिन्दी अर्थ

"लक्ष्मण! तुम पम्मापुरमें जाओ। देखो, क्या कारण है कि वह दुष्ट वानरराज अभीतक नहीं आया। पहले तो वह यही कहकर गया था कि 'वर्षाकाल बीतनेपर मैं अनेक वानरोंके साथ आपके पास आऊँगा।' अब तुम

English

qT ijqteq q qqjq qrar dWRCtif^qi

अध्याय ४९

श्लोक 49

हा कष्टं कुम्भकर्णाद्या-याता मे चापदा परा हा हा कष्टं गुणनिधे विभीषण महामते

hā kaṣṭaṃ kumbhakarṇādyā-yātā me cāpadā parā hā hā kaṣṭaṃ guṇanidhe vibhīṣaṇa mahāmate

हिन्दी अर्थ

जहाँ वह वानरराज रहता है, वहाँ शीघ्रतापूर्वक जाओ। ताराके साथ रमण करनेवाले उस दुष्ट वानरको आगे करके समस्त वानरसेनाके सहित मेरे पास शीघ्र ले आओ। यदि ऐश्वर्य प्रास कर लेनेके कारण मदमें चूर हो सुग्रीव यहाँ न आये तो तुम उस असत्यवादीसे यों कहना-- “अरे दुष्ट! श्रीरामने कहा है कि जिससे वालिका वध किया गया था, वह बाण आज भी मेरे हाथमें मौजूद है; अतः वानर! इस बातको याद करके तू श्रीरामचन्द्रजीकी

English

qrqr qqqqt q^e^qtmq m^i^iivhii

अध्याय ४९

श्लोक 50

इत्य् एवम् आर्ता रुदती सा गत्वा खरदूषणौ त्रिशिरसं च सा दृष्ट्वा निवेद्यात्मपराभवम्

ity evam ārtā rudatī sā gatvā kharadūṣaṇau triśirasaṃ ca sā dṛṣṭvā nivedyātmaparābhavam

हिन्दी अर्थ

आज्ञाका पालन कर; इसीमें तेरा भला है''॥ ३३--४०॥ श्रीरामचन्द्रजीके ऐसी आज्ञा देनेपर लक्ष्मणने “बहुत अच्छा' कहकर उसे शिरोधार्य किया और उनको नमस्कार करके वे पम्पापुरमें गये, जहाँ सुग्रीव रहता था। वहाँ

English

qr ^sctt cqgqqr: m qajqf

अध्याय ४९

श्लोक 51

रामम् आह जनस्थाने भ्रात्रा सह महाबलम् ज्ञात्वा ते राघवं क्रुद्धाः प्रेषयाम्_असुर् ऊर्जितान्

rāmam āha janasthāne bhrātrā saha mahābalam jñātvā te rāghavaṃ kruddhāḥ preṣayām_asur ūrjitān

हिन्दी अर्थ

उन्होंने वानरराज सुग्रीवको देखकर कहा“ अरे! तू श्रीरामचन्द्रजीके कार्यसे मुँह मोड़कर यहाँ ताराके साथ भोग-विलासमें फँसा हुआ है? रे दुर्बुद्धे! तूने श्रीरामके सामने जो यह प्रतिज्ञा की थी कि 'जहाँ-कहीं भी हो, सीताको ढूँढ़कर मैं आपको अर्पित करूँगा' उसे क्या भूल गया? अरे पापात्मा वानरराज! जिन्होंने वालिको मारकर पहले ही तुम्हें राज्य दे दिया, ऐसे परोपकारी मित्रका तेरे सिवा कौन अनादर कर सकता है? तूने

English

qt tpjit qq: qr^qipqr fqqqr qui: i

अध्याय ४९

श्लोक 52

चतुर्दशसहस्राणि राक्षसानां बलीयसाम् अग्रे निजग्मुस् तेनैव रक्षसां नायकास् त्रयः

caturdaśasahasrāṇi rākṣasānāṃ balīyasām agre nijagmus tenaiva rakṣasāṃ nāyakās trayaḥ

हिन्दी अर्थ

की थी कि “राजन्! मैं पत्नीसे वियुक्त हुए आपकी सहायता करूँगा। राजन्! जो-जो आपके शत्रु हैं, वे-वे मेरे भी शत्रु हैं तथा देव! जो-जो आपके मित्र हैं, वे-वे मेरे भी सदा ही मित्र हैं। राजन्! मैं बहुत-से वानरोंके साथ

English

cFT dr*ukiqi fq^q faekhiu^ektii^ii

अध्याय ४९

श्लोक 53

रावणेन नियुक्तास् ते पुरैव तु महाबलाः महाबलपरीवारा जनस्थानम् उपागताः

rāvaṇena niyuktās te puraiva tu mahābalāḥ mahābalaparīvārā janasthānam upāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

सीताकी खोज करानेके लिये अवश्य ही आपके पास आऊँगा।' भगवान् श्रीरामके निकट यों कहकर तुझ- जैसे दुष्ट पापीके सिवा दूसरा कौन है, जो इसके विपरीत आचरण करता। अरे दुष्ट वानर! इस प्रकार तूने अपना काम तो उनसे करा लिया और उनका कार्य करना तू भूल गया! इस समय ऋषियोंकी यह यथार्थ बात कि “अपना काम सिद्ध हो जानेपर सभीकी बुद्धि बदल जाती है, जैसे बछड़ा माताके थनोंमें दूधकी कमी देखकर

English

Surpanakha happily moved from there and gave that letter to Laksmana. Having seen that over-excited monstress, Laksmana said- O spotted woman, stop and he caught her. He lifted up the sword and cut the nose and her ears like the sesamum crop.

अध्याय ४९

श्लोक 54

क्रोधेन महताविष्टा दृष्ट्वा तां छिन्ननासिकाम् रुदतीम् अश्रुदिग्धाङ्गीं भगिनीं रावणस्य तु

krodhena mahatāviṣṭā dṛṣṭvā tāṃ chinnanāsikām rudatīm aśrudigdhāṅgīṃ bhaginīṃ rāvaṇasya tu

हिन्दी अर्थ

उसे छोड़ देता है फिर माताकी परवा नहीं करता'

English

%-hiri qq: qr q qqq ^i^ifeqn ?T ctynw qq qTq; q^qfqq^qtii'i},' 11 |>T qj^ qqqqqrfcr qtqT if qiqqt qqi qt qr qpq quiftd fqqqnq qqiqttn*

अध्याय ४९

श्लोक 55

रामो ऽपि तद्बलं दृष्ट्वा राक्षसानां बलीयसाम् संस्थाप्य लक्ष्मणं तत्र सीताया रक्षणं प्रति

rāmo 'pi tadbalaṃ dṛṣṭvā rākṣasānāṃ balīyasām saṃsthāpya lakṣmaṇaṃ tatra sītāyā rakṣaṇaṃ prati

हिन्दी अर्थ

जनवृत्तविदां लोके सर्वज्ञानां महात्मनाम्। न तं पश्यामि लोकेऽस्मिन् कृतं प्रतिकरोति यः कृतन्ञता न कार्या ते त्वत्कृतं समयं स्मर। एह्येह्यागच्छ शरणं काकुत्स्थं हितपालकम्

English

She began to weep bitterly and cried - O humilator of all gods, my brother Ravana, an adversity has been thundered on me. O brother Kumbhkarna, I am under the blow of heavy pain. O wise Vibhisana, I have to cross with such a calamity.

अध्याय ४९

श्लोक 56

गत्वा तु प्रहितैस् तत्र राक्षसैर् बलदर्पितैः चतुर्दशसहस्रं तु राक्षसानां महाबलम्

gatvā tu prahitais tatra rākṣasair baladarpitaiḥ caturdaśasahasraṃ tu rākṣasānāṃ mahābalam

हिन्दी अर्थ

तुझमें ही ठीक-ठीक घटती-सी दीख रही है । संसारमें जो मनुष्योचित सद्व्यवहारका ज्ञान रखनेवाले हैं, उन सर्वञ्च महात्माओंमेंसे मैं किसीको भी ऐसा नहीं देखता, जो लोकमें दूसरोके द्वारा किये हुए उपकारको न मानता हो।

English

qqjqqjqf qqqt qr qtqr tq fqfyrrq q qr qqqtq qqqqq qrqt qq u*mhhj

अध्याय ४९

श्लोक 57

क्षणेन निहतं तेन शरैर् अग्निशिखोपमैः खरश् च निहतस् तेन दूषणश् च महाबलः

kṣaṇena nihataṃ tena śarair agniśikhopamaiḥ kharaś ca nihatas tena dūṣaṇaś ca mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

शास्त्रोमें महापातकी पुरुषोंके भी उद्धारका उपाय (प्रायश्चित्त) देखा गया है, किंतु दुष्ट वानर! कृतघ्न पुरुषके उद्धारका उपाय मैंने पहले कभी नहीं देखा है। इसलिये तुझे यदि नायासि च कपे रामवाक्यमिदं शृणु। कभी कृतघ्नता नहीं करनी चाहिए। अपनी की हुई नयिष्ये मृत्युसदनं सुग्रीवं वालिनं यथा॥ ५३ प्रतिज्ञाको याद कर। अब आ, तेरे हितकी रक्षा करनेवाले स शरो विद्यतेऽस्माकं येन वाली हतः कपिः । यह पु नही जन Ros 6 वी चलान लक्ष्मणेनैवमुक्तो5सौ र - यदि तू नहीं आना चाहता तो यह वचन सुन।

English

^TTr^T cf TTOT WTTOrptf^cTl£| m ^

अध्याय ४९

श्लोक 58

त्रिशिराश् च महारोषाद् रणे रामेण पातितः हत्वा तान् राक्षसान् दुष्टान् रामश् चाश्रमम् आविशत्

triśirāś ca mahāroṣād raṇe rāmeṇa pātitaḥ hatvā tān rākṣasān duṣṭān rāmaś cāśramam āviśat

हिन्दी अर्थ

pes सुग्रीवः कपिनायकः॥ ५४ (उन्होने कहा है-- “मैं वालिकी ही भाँति सुग्रीवको भी तु नमश्चक्रे लक्ष्मणं मन्त्रिणोदितः। यमपुर भेज दूँगा। जिससे वानरराज वालिं मारा गया है,

English

^f&TO^nf&T TT^RTRT sRHIT^IHJ

अध्याय ४९

श्लोक 59

शूर्पणखा च रुदती रावणान्तिकम् आगता छिन्ननासां च तां दृष्ट्वा रावणो भगिनीं तदा

śūrpaṇakhā ca rudatī rāvaṇāntikam āgatā chinnanāsāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā rāvaṇo bhaginīṃ tadā

हिन्दी अर्थ

अज्ञानकृतपापानामस्माकं क्षन्तुमहसि। समयः कृतो मया राज्ञा रामेणामिततेजसा मां दृष्टा तत्र काकुत्स्थो यद्वक्ष्यति च मां प्रति

English

truth fairer 3 ^ 5 vgm'Hi:!

अध्याय ४९

श्लोक 60

मारीचं प्राह दुर्बुद्धिः सीताहरणकर्मणि पुष्पकेण विमानेन गत्वाहं त्वं च मातुल

mārīcaṃ prāha durbuddhiḥ sītāharaṇakarmaṇi puṣpakeṇa vimānena gatvāhaṃ tvaṃ ca mātula

हिन्दी अर्थ

तत्सर्वं शिरसा गृह्य करिष्यामि न संशयः। सन्ति मे हरयः शूराः सीतान्वेषणकर्मणि

English

HfNHI'flclKI «jHWHynnidl:im^ll

अध्याय ४९

श्लोक 61

जनस्थानसमीपे तु स्थित्वा तत्र ममाज्ञया सौवर्णमृगरूपं त्वम् आस्थाय तु शनैः शनैः

janasthānasamīpe tu sthitvā tatra mamājñayā sauvarṇamṛgarūpaṃ tvam āsthāya tu śanaiḥ śanaiḥ

हिन्दी अर्थ

तान्यहं प्रेषयिष्यामि दिक्षु सर्वासु पार्थिव। इत्युक्तः कपिराजेन सुग्रीवेण स लक्ष्मण: सेना चाहूयतां वीर ऋक्षाणां इरिणामपि

English

arm tr^difdwi £*££T <tt

अध्याय ४९

श्लोक 62

गच्छ त्वं तत्र कार्यार्थं यत्र सीता व्यवस्थिता दृष्ट्वा सा मृगपोतं त्वां सौवर्णं त्वयि मातुल

gaccha tvaṃ tatra kāryārthaṃ yatra sītā vyavasthitā dṛṣṭvā sā mṛgapotaṃ tvāṃ sauvarṇaṃ tvayi mātula

हिन्दी अर्थ

पार्श्वस्थं युवराजानमङ्गदं संत्ञयाब्रवीत्। सोऽपि निर्गत्य सेनानीमाह सेनापतिं तदा

English

She went wailing before Khar, Dusana and Trisira, told them about her sheer humiliation and said- "Mighty Rama lives in this locality with his brother Laksmana." They all became angry, sent the armed monsters and three of them also marched with a huge army. These mighty monsters were appointed in advance by Ravana. They ultimately reached the place where Rama was. Surpanakha was weeping bitterly as she had lost her nose. Her body was soaked with tears. Khara, Dusana etc., monsters got angry as it acted as fuel to their anger.

अध्याय ४९

श्लोक 63

स्पृहां करिष्यते रामं प्रेषयिष्यति बन्धने तद्वाक्यात् तत्र गछन्तं धावस्व गहने वने

spṛhāṃ kariṣyate rāmaṃ preṣayiṣyati bandhane tadvākyāt tatra gachantaṃ dhāvasva gahane vane

हिन्दी अर्थ

तेनाहूताः समागत्य ऋक्षवानरकोटयः। गुहास्थाश्च गिरिस्थाश्च वृक्षस्थाञ्चैव वानराः "सै: सार्धं पर्वताकारैर्वानरैभीमविक्रमैः सुग्रीवः शीघ्रमागत्य बबन्दे राघवं तदा

English

TTRlft £HctT Tyrant defiWHJ ttoim hs*ht m 'flldwi Tarn jrfrnmmi

अध्याय ४९

श्लोक 64

लक्ष्मणस्यापकर्षार्थं वक्तव्यं वागुदीरणम् ततः पुष्पकम् आरुह्य मायारूपेण चाप्य् अहम्

lakṣmaṇasyāpakarṣārthaṃ vaktavyaṃ vāgudīraṇam tataḥ puṣpakam āruhya māyārūpeṇa cāpy aham

हिन्दी अर्थ

वह बाण अब भी मेरे पास मौजूद है''॥ ४१-५३४/२॥

English

£ TT^RTHt MgTcMHjm^ll Rt£cT Tfr vrUPdPvKsllMA: I T3T$RI Pl^dtdH 'h^ldcd:imV9ll

अध्याय ४९

श्लोक 65

तां सीताम् अहम् आनेष्ये तस्याम् आसक्तमानसः त्वम् अपि स्वेच्छया पश्चाद् आगमिष्यसि शोभन

tāṃ sītām aham āneṣye tasyām āsaktamānasaḥ tvam api svecchayā paścād āgamiṣyasi śobhana

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मणके इस प्रकार कहनेपर कपिराज सुग्रीव मन्त्रीकी प्रेरणासे बाहर निकले। उन्होंने लक्ष्मणको प्रणाम किया और उन महात्मासे कहा--'महाभाग! हमारे अज्ञानवश किये हुए अपराधोंको आप क्षमा करें। मैंने उस समय अमिततेजस्वी राजा रामचन्द्रके साथ जो प्रतिज्ञा को थी, उसका अब भी उल्लङ्घन नहीं करूँगा। महावीर राजकुमार! मैं अब समस्त वानरोंको साथ लेकर आपके साथ श्रीरामके पास चलूँगा। मुझे वहाँ देखकर श्रीरामचन्द्रजी मुझसे जो

English

1%f^KT?ri n^umi^ur TT^trr xnf?i?T:i

अध्याय ४९

श्लोक 66

इत्युक्ते रावणेनाथ मारीचो वाक्यम् अब्रवीत् त्वम् एव गच्छ पापिष्ठ नाहं गच्छामि तत्र वै

ityukte rāvaṇenātha mārīco vākyam abravīt tvam eva gaccha pāpiṣṭha nāhaṃ gacchāmi tatra vai

हिन्दी अर्थ

कुछ भी कहेंगे, उसे मैं शिरोधार्य करके निस्संदेह पूर्ण करूँगा। राजन्! मेरे यहाँ बड़े-बड़े वीर वानर हैं। उन सबको मैं सीताजीकी खोज करनेके लिये समस्त दिशाओंमें

English

Rama suggest Laksmana to live for the safety of Sita there and marched alone for battle. He waged a fierce battle with all the monsters sent there to kill him. He killed alone the Khara and Dusana also. Thus, Rama returned to his cottage after killing

अध्याय ४९

श्लोक 67

पुरैवानेन रामेण व्यथितो ऽहं मुनेर् मखे इत्युक्तवति मारीचे रावणः क्रोधमूर्च्छितः

puraivānena rāmeṇa vyathito 'haṃ muner makhe ityuktavati mārīce rāvaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ

हिन्दी अर्थ

वानरराज सुग्रीवके यों कहनेपर लक्ष्मणने कहा ' आओ! अब यहाँसे शीघ्र ही श्रीरामके पास चलें। वीर! महामते! वानरों और भालुओंकी सेना भी बुला लो, जिसे देखकर श्रीरामचन्द्रजी तुमपर प्रसन्न हों।' लक्ष्मणद्वारा इस प्रकार कहे जानेपर परम पराक्रमी सुग्रीवने पास ही खड़े हुए युवराज अङ्गदसे इशारेमें कुछ कहा। अङ्गदने भी जाकर सेनाका संचालन करनेवाले सेनापतिको प्रेरित 'किया। सेनापतिके बुलानेसे पर्वत, कन्दरा और वृक्षोंपर

English

fiFHrai tt <tt £*e£T Trarorr *rf*Rf d£tim r 11 RTTte jit£ 4)dh*<ui*4fuil £eq-^ui -rmt rt tt rrjhii^ on

अध्याय ४९

श्लोक 68

मारीचं हन्तुम् आरेभे मारीचो ऽप्य् आह रावणम् तव हस्तवधाद् वीर रामेण मरणं वरम्

mārīcaṃ hantum ārebhe mārīco 'py āha rāvaṇam tava hastavadhād vīra rāmeṇa maraṇaṃ varam

हिन्दी अर्थ

रहनेवाले करोड़ों वानर आये। पर्वतोंके समान आकारवाले उन भयंकर पराक्रमी वानरोंके साथ सुग्रीवने उस समय शीघ्रतापूर्वक पहुँचकर श्रीरामचन्द्रजीको प्रणाम किया। साथ ही लक्ष्मणजीने भी अपने भाईको प्रणाम करके

English

fiVciu^ii^q OTRsmr £ w 7 ^ mr mvM m ttIctt sidfwtni £t££T TIT IJWcT c^t TTf^raf c^Rl HRpni^TII T3F d,Rtifd TPT smfybqfd «R^I dSIcWMit TTE0RT STRTRT c^Ul^qptdiMM cIcRToii c<T£dltU|i^|

अध्याय ४९

श्लोक 69

अहं गमिष्यामि तत्र यत्र त्वं नेतुम् इच्छसि अथ पुष्पकम् आरुह्य जनस्थानम् उपागतः

ahaṃ gamiṣyāmi tatra yatra tvaṃ netum icchasi atha puṣpakam āruhya janasthānam upāgataḥ

हिन्दी अर्थ

'कहा--'राजन्। इन विनयशील सुग्रीवपर अब आप कृपा करें' तदा मे कुशलं राजन् सीतादेवी तव प्रभो। अन्विष्य तु यदा दत्ता मया भवति नान्यथा

English

crt: Mrar^oi tipzi££ii^ii

अध्याय ४९

श्लोक 70

मारीचस् तत्र सौवर्णं मृगम् आस्थाय चाग्रतः जगाम यत्र सा सीता वर्तते जनकात्मजा

mārīcas tatra sauvarṇaṃ mṛgam āsthāya cāgrataḥ jagāma yatra sā sītā vartate janakātmajā

हिन्दी अर्थ

शृणु सुग्रीव मे वाक्यं राजायं दुःखितो भृशम्। सीतावियोगेन च सदा नाश्नाति च फलादिकम्

English

eft 41dmHRitinfa cRymrawhH«:i Rniftr Mv^ich'ifMtyftt ymHii^mi

अध्याय ४९

श्लोक 71

सौवर्णं मृगपोतं तु दृष्ट्वा सीता यशस्विनी भाविकर्मवशाद् रामम् उवाच पतिम् आत्मनः

sauvarṇaṃ mṛgapotaṃ tu dṛṣṭvā sītā yaśasvinī bhāvikarmavaśād rāmam uvāca patim ātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

यत्र क्कापि स्थिता सीता रामभार्या यशस्विनी। पतिव्रता महाभागा वैदेही जनकात्मजा न हि कल्याणचित्तायाः सीतायाः केनचिद्धुवि

English

At the end of Khara and other monsters, Surpanakha came to Ravana wailing. Having seen the nose cut-off her, Ravana planned for the abduction of Sita. He went to and said- "O maternal uncle, come with me on this Puspaka Vimana near the place where Rama is residing. You will then convert yourself into the form of a golden deer and start moving slowly near the place wherefrom Sita could see you. She will desire to have your hide for domestic chores and send Rama to catch you. You have to the run fast to dense forest as soon as Rama will come to catch you. You have to copy the sound of Rama and cry loudly for help so that Laksmana also could move to your direction. Then I will go to Sita on Puspaka Vimana and abduct her because I am passionate for her. You will then come voluntarily to Lanka.

अध्याय ४९

श्लोक 72

गृहीत्वा देहि सौवर्णं मृगपोतं नृपात्मज अयोधायां तु मद्गेहे क्रीडनार्थम् इदं मम

gṛhītvā dehi sauvarṇaṃ mṛgapotaṃ nṛpātmaja ayodhāyāṃ tu madgehe krīḍanārtham idaṃ mama

हिन्दी अर्थ

प्रेषयामास धर्मात्मा सीतान्वेषणकर्मणि

English

^£cRT ilcUJlHIVJ rpffijr c||cRU$|cfl£|

अध्याय ४९

श्लोक 73

तयैवम् उक्तो रामस् तु लक्ष्मणं स्थाप्य तत्र वै रक्षणार्थं तु सीताया गतो ऽसौ मृगपृष्ठतह्

tayaivam ukto rāmas tu lakṣmaṇaṃ sthāpya tatra vai rakṣaṇārthaṃ tu sītāyā gato 'sau mṛgapṛṣṭhatah

हिन्दी अर्थ

भाई लक्ष्मणके इस प्रकार अनुरोध करनेपर श्रीरामचन्द्रजीने सुग्रीवसे कहा--' महावीर सुग्रीव! यहाँ आओ। कहो, कुशल तो है न?' श्रीरामचन्द्रजीका ऐसा कथन सुनकर और उन नरेशको प्रसन्न जानकर सुग्रीवने सिरपर अञ्जलि जोड़ उनसे कहा--' राजन्! प्रभो! मेरी कुशल तो तभी होगी, जब मैं सीतादेवीको ढूँहकर आपको अर्पित कर दूँ; नहीं तो नहीं'

English

rtot w tniw tt? cH ^tll^ll uVim-i thut oyRidi^ u-t4<di £c£Tb3fa tnfm TTcHT:

अध्याय ४९

श्लोक 74

रामेण चानुयातो ऽसौ अभ्यधावद् वने मृगः ततः सरेण विव्याध रामस् तं मृगपोतकम्

rāmeṇa cānuyāto 'sau abhyadhāvad vane mṛgaḥ tataḥ sareṇa vivyādha rāmas taṃ mṛgapotakam

हिन्दी अर्थ

सुग्रीवने जब यह बात कही, तब पवनकुमार हनूमानूजी श्रीरामको नमस्कार करके कपिराज सुग्रीवसे बोले "सुग्रीव! आप मेरी बात सुनें। ये राजा श्रीरामचन्द्रजी सीताके वियोगसे सदा ही नहुत दुःखी रहते हैं, इसीलिये

English

YhiuKcii ct T^cft TrauirfcraHmdii

अध्याय ४९

श्लोक 75

हा लक्ष्मणेति चोक्त्वासौ निपपात महीतले मारीचः पर्वताकारस् तेन नष्टो बभूव सः

hā lakṣmaṇeti coktvāsau nipapāta mahītale mārīcaḥ parvatākāras tena naṣṭo babhūva saḥ

हिन्दी अर्थ

फल आदिका भी आहार नहीं करते। इन्हींके दुःखसे ये लक्ष्मण भी सदा अत्यन्त दुःखित रहा करते हैं। इन दोनोंकी यहाँ जो अवस्था है, उसे सुनकर इनके छोटे भाई भरत भी दुःखी होते हैं और उनके दुःखसे वहाँके सभी लोग दुःखमें पड़े रहते हैं। राजन्! चूँकि ऐसी स्थिति है, अतः आप बहुत शीघ्र सीताकी खोज कराइये'॥ ७०--७३॥

English

rhM s-dniw ■mfmtwr? totii

अध्याय ४९

श्लोक 76

आकर्ण्य रुदतः शब्दं सीता लक्ष्मणम् अब्रवीत् गच्छ लक्ष्मण पुत्र त्वं यत्रायं शब्द उत्थितः

ākarṇya rudataḥ śabdaṃ sītā lakṣmaṇam abravīt gaccha lakṣmaṇa putra tvaṃ yatrāyaṃ śabda utthitaḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्धिमान् वायुनन्दनके यों कहनेपर अत्यन्त तेजस्वी जाम्बवान् श्रीरामचन्द्रजीको प्रणाम करके सामने खड़े हो गये। वे नीतिज्ञ थे, अतः कपिराज सुग्रीवसे नीतियुक्त वचन बोले--'सुग्रीव! हनुमानूजीने जो कहा है, उसे

English

rFT TTRUT tRUf tF^II^II

अध्याय ४९

श्लोक 77

भ्रातुर् ज्येष्ठस्य तत् त्वं वै रुदतः श्रूयते ध्वनिः प्रायो रामस्य संदेहं लक्षये ऽहम् महात्मनः

bhrātur jyeṣṭhasya tat tvaṃ vai rudataḥ śrūyate dhvaniḥ prāyo rāmasya saṃdehaṃ lakṣaye 'ham mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

आप ठीक ही समझें। श्रीरामचन्द्रजीकी यशस्विनी भार्या जहाँ कहीं भी होंगी, आज भी सदाचारसे सम्पन्न होंगी- यह विचार मेरे मनमें निश्चितरूपसे जमा हुआ है। सुग्रीव! सदा कल्याणस्वरूप श्रीरामचन्द्रजीमें ही मन लगाये रहनेवाली सीताजीका इस पृथ्वीपर किसीके द्वारा

English

Marica replied - "O sinner, go there alone but I will not like to visit there, I have already suffered severely when I was disturbing Visvamitra in his cottage. "Ravana lost his temper and lifted up his sword to kill him." Marica then said- "It is better to die with the hands of Rama instead of you. I will definitely go wherever you intend to now."

अध्याय ४९

श्लोक 78

इत्युक्तः स तथा प्राह लक्ष्मणस् ताम् अनिन्दिताम् न हि रामस्य संदेहो न भयं विद्यते क्वचित्

ityuktaḥ sa tathā prāha lakṣmaṇas tām aninditām na hi rāmasya saṃdeho na bhayaṃ vidyate kvacit

हिन्दी अर्थ

भी पराभव नहीं हो सकता। इसलिये आप अभी वानरोंको भेजें'॥ ७४-७७१/,॥

English

'< imp fa crs 'srar # mfra¥i rjimnwro ^tw.i

अध्याय ४९

श्लोक 79

इति ब्रुवानं तं सीता भाविकर्मबलाद् भृतम् लक्ष्मणं प्राह वैदेही विरुद्धवचनं तदा

iti bruvānaṃ taṃ sītā bhāvikarmabalād bhṛtam lakṣmaṇaṃ prāha vaidehī viruddhavacanaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

जाम्बवानूके इस प्रकार कहनेपर महान् बल और पराक्रमसे युक्त कपिराज सुग्रीवने प्रसन्न हो सीताकी . खोजके लिये बहुत-से वानरोंको पश्चिम दिशामें भेजा तथा उन धर्मात्माने उत्तर दिशामें भी सीताको ढूँढ़नेके निमित्त एक लाख वानरोंको उसी समय भेज दिया।

English

WH ITT TIT •Hlrll cT^ - vrHeblrM'itlll^o II

अध्याय ४९

श्लोक 80

मृते रामे तु माम् इच्छन्न् अतस् त्वं न गमिष्यसि इत्युक्तः स विनीतात्मा असहन्न् अप्रियं वचः

mṛte rāme tu mām icchann atas tvaṃ na gamiṣyasi ityuktaḥ sa vinītātmā asahann apriyaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वं गच्छ दक्षिणं देशं सीतान्वेषणकर्मणि। जाम्बवांश्च हनूमांश्च मैन्दो द्विविद एव च

English

%llf^chiSc(viKmhc|W 9fatlktH:IIMII 3?terT RFrof TgTrnrtrt gnrmi 3Ttitenqi 5 RRII'S^II

अध्याय ४९

श्लोक 81

जगाम रामम् अन्वेष्टुं तदा पार्थिवनन्दनः संन्यासवेषम् आस्थाय रावणो ऽपि दुरात्मवान्

jagāma rāmam anveṣṭuṃ tadā pārthivanandanaḥ saṃnyāsaveṣam āsthāya rāvaṇo 'pi durātmavān

हिन्दी अर्थ

अचिरादेव यूयं तां दृष्टा सीतां यशस्विनीम्। स्थानतो रूपतश्चैव शीलतश्च विशेषतः 'केन नीता च कुत्रास्ते ज्ञात्वात्रागच्छ पुत्रक । इत्युक्तः कपिराजेन पितृव्येण महात्मना

English

He then rode on the Puspaka Vimana with him and came to the place where Rama was living. Marica converted himself into a golden deer and moved slowly near Slta. Having seen that deer caught in the grip of probability and said to her husband - "O king, please, catch that golden deer for me. I will enjoy playing with him on my return

अध्याय ४९

श्लोक 82

स सीतापार्श्वम् आसाद्य वचनं चेदम् उक्तवान् आगतो भरतः श्रीमान् अयोध्याया महामतिः

sa sītāpārśvam āsādya vacanaṃ cedam uktavān āgato bharataḥ śrīmān ayodhyāyā mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रूयतां वचनं मेऽद्य सीतान्वेषणकर्मणि। श्रुत्वा च तद्गृहाण त्वं रोचते यन्नृपात्मज

English

TSPursf 3 •Rkrar Rtrlsift ^lywd: 11^311 TT^tn ^HiiwisTrr arwraissFi tj^t: i IFT: ^RTIT TTW

अध्याय ४९

श्लोक 83

रामेण सह संभाष्य स्थितवांस् तत्र कानने मां च प्रेषितवान् रामो विमानम् इदम् आरुह

rāmeṇa saha saṃbhāṣya sthitavāṃs tatra kānane māṃ ca preṣitavān rāmo vimānam idam āruha

हिन्दी अर्थ

एतस्मात्कारणात्सीता नीता तेनैव रक्षसा रावणेन महाबाहो लङ्कायां वर्तते तु सा। त्वां स्मरन्ती तु तत्रस्था त्वहुःखेन सुदुःखिता

English

Tjlcwryj fqqqilT q^Wfl RTTFI: Mc}dI<*UTdH TCI TT:II'3MI 3irajtnf T^rf: ?I^

अध्याय ४९

श्लोक 84

अयोध्यां याति रामस् तु भरतेन प्रसादितः मृगबालं तु वैदेहि क्रीडार्थं ते गृहीतवान्

ayodhyāṃ yāti rāmas tu bharatena prasāditaḥ mṛgabālaṃ tu vaidehi krīḍārthaṃ te gṛhītavān

हिन्दी अर्थ

रक्षन्ती यल्लतो वृत्तं तत्रापि जनकात्मजा।

English

urat tft^t trt? FtsFte? M3ifRd:ii^n

अध्याय ४९

श्लोक 85

क्लेशितासि महारण्ये बहुकालं त्वम् ईदृशम् संप्राप्तराज्यस् ते भर्ता रामः स रुचिराननः

kleśitāsi mahāraṇye bahukālaṃ tvam īdṛśam saṃprāptarājyas te bhartā rāmaḥ sa rucirānanaḥ

हिन्दी अर्थ

सुग्रीवसे मैत्री; वालिवध; सुग्रीवका प्रमाद और उसकी भर्त्सना इसी प्रकार प्रतापी वानरराजने पूर्व दिशामें भी रामको श्रेष्ठ भार्या सीताका अन्वेषण करनेके लिये बहुत-से वानर भेजे । बुद्धिमान् वानरराज सुग्रीवने इस प्रकार वानरोंको भेज लेनेके बाद वालिकुमार अङ्गदसे कहा-- अङ्गद!

English

Rama appointed Laksmana to guard her and chased the golden deer. That deer ran towards the forest and Rama shot an arrow on his body. Marica cried " Laksmana, Laks mana" copying Rama's voice while dying, came in his usual form and fell down dead. Having heard that sound, Slta said to Laks mana, "Dear Laksmana, go to the place from where this sound has come. It is undoubtedly a cry from your brother and it appears to me that Rama is in pain.

अध्याय ४९

श्लोक 86

लक्ष्मणश् च विनीतात्मा विमानम् इदम् आरुह इत्युक्ता सा तथा गत्वा नीता तेन महात्मना

lakṣmaṇaś ca vinītātmā vimānam idam āruha ityuktā sā tathā gatvā nītā tena mahātmanā

हिन्दी अर्थ

तुम सीताकी खोज करनेके लिये दक्षिण दिशामें जाओ। मेरी आज्ञासे आज तुम्हारे चलते समय तुम्हारे साथ

English

^FretT: R cWT 3TT? H^RUI-WWHKdlRI T f? TFTFI T < *FI fellT dcrfddJIU.' II sramt it rIht

अध्याय ४९

श्लोक 87

आरुरोह विमानं तु छद्मना प्रेरिता सती तज् जगाम ततः शीघ्रं विमानं दक्षिणां दिशम्

āruroha vimānaṃ tu chadmanā preritā satī taj jagāma tataḥ śīghraṃ vimānaṃ dakṣiṇāṃ diśam

हिन्दी अर्थ

बहुत शीघ्र जाकर यशस्विनी सीताका दर्शन करो और यह भी पता लगाओ, “वे कैसे स्थानमें हैं, किस रूपमें हैं ? विशेषतः उनका आचरण कैसा है? कौन उन्हें ले गया है? तथा उसने उन्हें कहाँ रखा है ?'--यह सब जानकर अपने चाचा महात्मा सुग्रीवके इस प्रकार आदेश देनेपर अङ्गदने तुरंत उठकर उनकी आज्ञा शिरोधार्य की। सुग्रीवकी पूर्वोक्त आज्ञा सुनकर नीतिज्ञ जाम्बवानने सब वानरोंको कुछ दूर खड़ा कर दिया और श्रीराम,

English

?FFRT: TT fftdldltfl 3TR(HfSFj ^r:ll<jo||

अध्याय ४९

श्लोक 88

ततः सीता सुदुःखार्ता विललाप सुदुःखिता विमाने खे ऽपि रोदन्त्याश् चक्रे स्पर्शं न राक्षसः

tataḥ sītā suduḥkhārtā vilalāpa suduḥkhitā vimāne khe 'pi rodantyāś cakre sparśaṃ na rākṣasaḥ

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मण, सुग्रीव तथा हनुमानजीको एक जगह करके उनसे यह नीतियुक्त बात कही--' नृपनन्दन श्रीरामचन्द्रजी ! सीताका अन्वेषण करनेके विषयमें इस समय आप मेरी एक बात सुनें और सुननेके बाद यदि वह अच्छी लगे

English

Having heard this from chaste Slta, Laks mana said- "Don’t give any place for doubt regarding Rama as there is no fear for him anywhere. Slta lost her temper and took it as if Laksmana is abusing the relation which was due to the pressure of the probabilities i.e., times effect. She said- "I know your intention to marry me on the death of Rama; otherwise why would you not visit there?" Laksmana could not endure such harsh words and immediately left that place for going to Rama.

अध्याय ४९

श्लोक 89

रावणः स्वेन रूपेण बभूवाथ महातनुः दशग्रीवं महाकायं दृष्ट्वा सीता सुदुःखिता

rāvaṇaḥ svena rūpeṇa babhūvātha mahātanuḥ daśagrīvaṃ mahākāyaṃ dṛṣṭvā sītā suduḥkhitā

हिन्दी अर्थ

तो उसे स्वीकार करें। जटायुने तपस्विनी सीताको जनस्थानसे रावणद्वारा ले जायी जाती हुई देखा था तथा उन्होंने उसके साथ यथाशक्ति युद्ध भी किया था। साथ ही, सीताजीने उस समय अपने आभूषण उतार फेंके थे, जिनको जटायुने और हम लोगोंने भी देखा था। उन आभूषणोंको हमने सुग्रीवको अर्पित कर दिया है। इस कारण राजेन्द्र! जटायुके कथनानुसार आप इस बातको सत्य समझें कि सीताजीको वही दुष्ट राक्षस

English

^FTItT ilMM^K Hctf MTFlcH-^t:l

अध्याय ४९

श्लोक 90

हा राम वञ्चिताद्याहं केनापि च्छद्मरूपिणा रक्षसा घोररूपेण त्रायस्वेति भयार्दिता

hā rāma vañcitādyāhaṃ kenāpi cchadmarūpiṇā rakṣasā ghorarūpeṇa trāyasveti bhayārditā

हिन्दी अर्थ

रावण ले गया है और महाबाहो! वे इस समय लङ्कामें ही हैं। वहाँ रहकर भी वे आपके ही दु:खसे अत्यन्त दुःखी हो निरन्तर आपका ही स्मरण किया करती हैं। जनकनन्दिनी सीता लङ्कामें रहकर भी अपने सदाचारकी

English

wrflsfft 3<lcH3l*iN<i ?ll TT 'PldNIVcfa RUsll ^FFT ddUdddHI 3IFmt W: «hn3345frsJTT4lT P?wld:ll<£?ll TFPTT TT? ftyddildd 3IRftl

अध्याय ४९

श्लोक 91

हे लक्ष्मण महाबाहो मां हि दुष्टेन रक्षसा द्रुतम् आगत्य रक्षस्व नीयमानाम् अथाकुलाम्

he lakṣmaṇa mahābāho māṃ hi duṣṭena rakṣasā drutam āgatya rakṣasva nīyamānām athākulām

हिन्दी अर्थ

यत्नपूर्वक रक्षा कर रही हैं। वे सुमुखी सीतादेवी आपके ही ध्यानसे अपने प्राणोंको धारण करती हुई स्थिता प्रायेण ते देवी सीता दुःखपरायणा। हितमेव च ते राजन्नुदधर्लङ्घने क्षमम्

English

STFtSHT Flfd TFR^ FFlfFT: I fOcrFf 5 - ^f| affeisf tt 7J$dcR^lt<ikll FH^IdlfF M^KUil FfFTH HMi^Wqj FFUidlkdlR) FFf TFT: TT ^fcHHH :ll^mi

अध्याय ४९

श्लोक 92

एवं प्रलपमानायाः सीतायास् तन् महत् स्वनम् आकर्ण्य गृध्रराजस् तु जटायुस् तत्र चागतः

evaṃ pralapamānāyāḥ sītāyās tan mahat svanam ākarṇya gṛdhrarājas tu jaṭāyus tatra cāgataḥ

हिन्दी अर्थ

त्वं चाप्यहसि सुग्रीव प्रेषितुं मारुतात्मजम्

English

As Laksmana left for the forest, Ravana suddenly appeared before Slta in disguise of an ascetic and said- "O lady, Bharata has come from Ayodhya. He is conversing with Rama in the forest. Rama has sent me to bring you there. Ride on this Vimana. Bharata has made agree to Rama now and he is proposing to return to Ayodhya. Rama has also caught a deer for your recreation. Alas, you have to suffer so severe a pain in this forest and that too for so long. Your husband and his humble brother have got the permission to enthrone. Hence, ride on this aircraft to reach them quickly.

अध्याय ४९

श्लोक 93

तिष्ठ रावण दुष्टात्मन् मुञ्च मुञ्चात्र मैथिलीम् इत्य् उक्त्वा युयुधे तेन जटायुस् तत्र वीर्यवान्

tiṣṭha rāvaṇa duṣṭātman muñca muñcātra maithilīm ity uktvā yuyudhe tena jaṭāyus tatra vīryavān

हिन्दी अर्थ

अयमिक्ष्वाकुतिलको राजा रामः प्रतापवान् प्रविष्टो दण्डकारण्यं साक्षाद्धर्मपरायणः

English

Ff§FUT?F fadtFlFir faqRftdMIhijI FF<*rfT TTT FFT FTFT FtFT qglFTFIll^ll 3TRITtf> RmiF "si'ym mRcii udll

अध्याय ४९

श्लोक 94

पक्षाभ्यां ताडयाम्_अस जटायुस् तस्य वक्षसि ताडयन्तं तु तं मत्वा बलवान् इति रावणः

pakṣābhyāṃ tāḍayām_asa jaṭāyus tasya vakṣasi tāḍayantaṃ tu taṃ matvā balavān iti rāvaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वात्मा सर्वलोकेशो विष्णुर्मानुषरूपवान्। अस्य भार्या हृता तेन दुष्टेनापि दुरात्मना

English

FF: Fidi TFj:<slid\ fac'K'iiT TT^:Rsldil fFFTF #sfF <lcRFI$>Fsb4F^ F TT$TTT: 11 £ I TTFUT: Wt Fs^T ^cTTST FFFF:I <VliD<d FglefiFT ^FFT #11 TTf :ft§FTII,i ^ II F TFT F^FTSIT? 3RTTF STrefWTI

अध्याय ४९

श्लोक 95

तुण्डचञ्चुप्रहारैस् तु भृशं तेन प्रपीडितः तत उत्थाप्य वेगेन चन्द्रहासम् असिं महत्

tuṇḍacañcuprahārais tu bhṛśaṃ tena prapīḍitaḥ tata utthāpya vegena candrahāsam asiṃ mahat

हिन्दी अर्थ

एतेन सह संगम्य समयं चापि कारितम्। अनेन निहतः शत्रुर्मम वालिर्महाबलः मया च तत्प्रतिज्ञातमस्य साहास्यकर्मणि

English

tstttt ^rr^troT FrariarfF FrnfctFTi i o

अध्याय ४९

श्लोक 96

जघान तेन दुष्टात्मा जटायुं धर्मचारिणम् निपपात महीपृष्ठे जटायुः क्षीणचेतनः

jaghāna tena duṣṭātmā jaṭāyuṃ dharmacāriṇam nipapāta mahīpṛṣṭhe jaṭāyuḥ kṣīṇacetanaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्सत्यं कर्तुमिच्छामि त्वद्वलान्मारुतात्मज। उत्तीर्य सागरं वीर दृष्टा सीतामनिन्दिताम्

English

f> TF8FFT Ft ft g4id T§TTTTI

अध्याय ४९

श्लोक 97

उवाच च दशग्रीवं दुष्टात्मन् न त्वया हतः चन्द्रहासस्य वीर्येण हतो ऽहं राक्षसाधम

uvāca ca daśagrīvaṃ duṣṭātman na tvayā hataḥ candrahāsasya vīryeṇa hato 'haṃ rākṣasādhama

हिन्दी अर्थ

अतस्त्वमेव जानासि स्वामिकार्यं महामते बलवान्नीतिमांश्चैव दक्षस्त्वं दौत्यकर्मणि। तेनैवमुक्तो हनुमान् सुग्रीवेण महात्मना

English

Slta lured by that flattery and fraud, followed that ascetic to the aircraft and rode on the same with him. That aircraft began flying towards south and only then could Slta estimate the fraud. She began wailing

अध्याय ४९

श्लोक 98

निरायुधं को हनेन् मूढ सायुधस् त्वाम् ऋते जनः सीतापहरणं विद्धि मृत्युस् ते दुष्ट राक्षस

nirāyudhaṃ ko hanen mūḍha sāyudhas tvām ṛte janaḥ sītāpaharaṇaṃ viddhi mṛtyus te duṣṭa rākṣasa

हिन्दी अर्थ

स्वामिनोऽर्थं न किं कुर्यामीदूशं किं नु भाषसे।

English

She was seated with Ravana yet he did not touch her. He then came in his original form. Having an eye on a man with ten heads, Slta feared and started weeping loudly. She bluttered - "O Rama, a dreadful monster has betrayed me in disguise of a gentle man. I am shivering with fear. Rescue me. 0 warrior Laksmana, a wicked monster is taking me away, I am in severe pain and anxiety. Come immediately and protect this helpless woman." 3TTF>u 4

अध्याय ४९

श्लोक 99

दुष्ट रावण रामस् त्वां वधिष्यति न संशयः रुदती दुःखशोकार्ता जटायुं प्राह मैथिली

duṣṭa rāvaṇa rāmas tvāṃ vadhiṣyati na saṃśayaḥ rudatī duḥkhaśokārtā jaṭāyuṃ prāha maithilī

हिन्दी अर्थ

प्रायः आपके ही वियोग-दुःखमें डूबी रहती हैं। इसलिये राजन्! इस समय आपके हितकी ही बात बता रहा हूँ, आप इस कार्यके लिये वायुपुत्र हनूमानूजीको आज्ञा दें; क्योंकि ये ही समुद्र लाँघनेमें समर्थ हैं और सुग्रीव! आपको भी चाहिए कि पवनकुमार हनुमानूजीको ही वहाँ भेजें; क्योंकि वानरोंमें उनके अतिरिक्त कोई भी ऐसा नहीं है, जो समुद्रके पार जा सके तथा है वीर! इनके बराबर किसीका बल भी नहीं है। बस, मेरे मनमें यही विचार है। मेरे

English

f?PF TTFOT Tpr F3FTF ^fsjRFTI

अध्याय ४९

श्लोक 100

मत्कृते मरणम् यस्मात् त्वया प्राप्तं द्विजोत्तम तस्माद् रामप्रसादेन विष्णुलोकम् अवाप्स्यसि

matkṛte maraṇam yasmāt tvayā prāptaṃ dvijottama tasmād rāmaprasādena viṣṇulokam avāpsyasi

हिन्दी अर्थ

कथनका शीघ्र पालन किया जाय; क्योंकि यह हमारे लिये सदा ही हितकर और लाभकारी होगा'॥ ८६-९७/२॥

English

3FTckc(l FFF TtF 'ddlFWW dldcIHII^ ? II F$mFT dlSFFJIF 'dil^TdW F$?ftTI dhSF-d f F FTFT dHcllfdfd TTFFT:ll<*'tf II dug^yifiTW ttF yqlfer:i

अध्याय ४९

श्लोक 101

यावद् रामेण सङ्गस् ते भविष्यति महाद्विज तावत् तिष्ठन्तु ते प्राणा इत्य् उक्त्वा तु खगोत्तमम्

yāvad rāmeṇa saṅgas te bhaviṣyati mahādvija tāvat tiṣṭhantu te prāṇā ity uktvā tu khagottamam

हिन्दी अर्थ

जाम्बवानूके इस प्रकार थोड़े अक्षरोंमें नीतियुक्त वचन कहनेपर वानरराज सुग्रीव शीघ्र ही अपने आसनसे उठे और वायुनन्दन हनुमानूजीके निकट जाकर उनसे बोले-- ये प्रतापी राजा श्रीरामचन्द्रजी इक्ष्वाकुवंशके भूषण हैं । ये अपने पिताकी आज्ञा मानकर भाई और पत्नीके सहित दण्डकारण्यमें चले आये थे । सहैव धर्ममें तत्पर रहनेवाले ये श्रीराम समस्त लोकोंके ईश्वर और सबके . आत्मा

English

FF FFTTST FFF ^I^IFFPM Flrfll^qil FFFT FF ^KIFF FFTf yMFlRurqi fFFFTF Fftf&^U|€RF:ll<^ll

अध्याय ४९

श्लोक 102

ततस् तान्य् अर्पितान्य् अङ्गाद् भूषणानि विमुच्य सा शीघ्रं निबध्य वस्त्रेण रामहस्तं गमिष्यथ

tatas tāny arpitāny aṅgād bhūṣaṇāni vimucya sā śīghraṃ nibadhya vastreṇa rāmahastaṃ gamiṣyatha

हिन्दी अर्थ

साक्षात् भगवान् विष्णु ही हैं । इस समय मनुष्यरूपमें अवतीर्ण हुए हैं। इनकी धर्मपत्नी सीताको दुष्ट दुरात्मा रावणने हर लिया है। ये प्रतापी वीर राजा उन्हींके वियोगजन्य दुःखसे पीडित हो वन-वनमें उन्हींकी खोज

English

The king eagle heard the cries of Slta and immediately came at once. "Leave Slta, leave her." He waged a war with Ravana. He hit hard on the chest of Ravana with his both wings. Ravana understood that this bird is mighty. When he was badly beaten at the mouth and beak, he took a sword Candrahasa and blew fatally at Jatayu. It made him unconscious and he fell down on F FT: I

अध्याय ४९

श्लोक 103

इत्य् उक्त्वा पातयाम्_अस भूमौ सीता सुदुःखिता एवं हृत्वा स सीतां तु जटायुं पात्य भूतले

ity uktvā pātayām_asa bhūmau sītā suduḥkhitā evaṃ hṛtvā sa sītāṃ tu jaṭāyuṃ pātya bhūtale

हिन्दी अर्थ

करते हुए आ रहे थे, जबकि तुमने इन्हें पहले-पहल देखा था। इनके साथ मिलकर हमने प्रतिज्ञा भी की थी। इन्होंने मेरे शत्रु महाबली वालिका वध किया तथा कपे! इन्हींकी कृपासे मैने इस समय अपना राज्य प्राप्त किया है और मैंने भी इनकी सहायताके लिये प्रतिज्ञा की है। पवननन्दन! मैं अपनी उस प्रतिज्ञाको तुम्हारे ही बलपर पूर्ण करना चाहता हूँ। वीर! समुद्रके पार जा पतित्रता सीताको देखकर पुनः समुद्रके इस पार लौट आनेकी

English

Forfar FFT? WFTFFII^II fFTIFU Ft ^F5 TTTFFTTFFJF *JF:I FIFTFFFF fFftg TJFTTF WTTII^II

अध्याय ४९

श्लोक 104

पुष्पकेण गतः शीघ्रं लङ्कां दुष्टनिशाचरः अशोकवनिकामध्ये स्थापयित्वा स मैथिलीम्

puṣpakeṇa gataḥ śīghraṃ laṅkāṃ duṣṭaniśācaraḥ aśokavanikāmadhye sthāpayitvā sa maithilīm

हिन्दी अर्थ

सामर्थ्य तुम्हारे सिवा वानरोंमेंसे किसीमें भी नहीं है। अतः महामते! तुम्हीं अपने स्वामीके कार्यको ठीक- ठीक जान सकते हो; क्योंकि तुम बलवान्, नीतिज्ञ और दूतकर्ममें दक्ष हो''॥ १००-१०७४. ॥

English

He then said to Ravana - O wicked monster, you have not killed me but it is the effect of Candrahasa which became a cause of my defeat. O stupid, whether there would be any armed warrior using arms on the rival who has no arms except you. O wicked monster, keep it in knot that Slta's abduction is your death. O wicked Ravana, Rama will definitely kill you."

अध्याय ४९

श्लोक 105

इमाम् अत्रैव रक्षध्वं राक्षस्यो विकृताननाः इत्य् आदिश्य गृहं यातो रावणो राक्षसेश्वरः

imām atraiva rakṣadhvaṃ rākṣasyo vikṛtānanāḥ ity ādiśya gṛhaṃ yāto rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

महात्मा सुग्रीवके यों कहनेपर हनुमानजी बोले- “आप ऐसी बात क्यों कहते हैं? भला, अपने स्वामी भगवान् श्रीरामका कार्य क्या मैं नहीं करूँगा ?' वायुनन्दनके सीतां स्मृत्वा सुदुःखार्तः कालयुक्तममित्रजित्

English

5^ cranr ttrw dfawrfa r wt: i

अध्याय ४९

श्लोक 106

लङ्कानिवासिनश् चोचुर् एकान्तं च परस्परम् अस्याः पुर्या विनाशार्थं स्थापितेयं दुरात्मना

laṅkānivāsinaś cocur ekāntaṃ ca parasparam asyāḥ puryā vināśārthaṃ sthāpiteyaṃ durātmanā

हिन्दी अर्थ

प्रायेण रक्षसा नीता भार्या मे जनकात्मजा। तत्र गच्छ महावीर यत्र सीता व्यवस्थिता

English

Slta fell into agony to see Jatayu dead and with tears in her eyes she said- "O the king bird, you met with death for my cause so, you will attain to the abode of Visnu with the grace of lord Rama. May your breathing continue with you until your meeting with Rama. With these words to the king bird, Slta took out all ornaments she till then put on body, tied them hurriedly in a cloth and dropped them down with an imagination and wish to reach them into Rama's hands.

अध्याय ४९

श्लोक 107

राक्षसीभिर् विरूपाभी रक्ष्यमाणा समन्ततः सीता च दुःखिता तत्र स्मरन्ती रामम् एव सा

rākṣasībhir virūpābhī rakṣyamāṇā samantataḥ sītā ca duḥkhitā tatra smarantī rāmam eva sā

हिन्दी अर्थ

यदि पृच्छति सादृश्यं मदाकारमशेषतः। अतो निरीक्ष्य मां भूयो लक्ष्मणं च ममानुजम् नान्यथा विश्वसेत्सीता इति मे मनसि स्थितम्

English

1J? TTRTT TT^TJTT TT^T^T:ll^omi

अध्याय ४९

श्लोक 108

उवास सा सुदुःखार्ता दुःखिता रुदती भृशम् यथा ज्ञानखले देवी हंसयाना सरस्वती

uvāsa sā suduḥkhārtā duḥkhitā rudatī bhṛśam yathā jñānakhale devī haṃsayānā sarasvatī

हिन्दी अर्थ

इत्युक्तो रामदेवेन प्रभञ्जनसुतो बली। उत्थाय तत्पुरः स्थित्वा कृताञ्जलिरुवाच तम्

English

That wicked monster reached Lanka shortly. He dropped Slta at Asoka Vatika (the garden) and ordered the monstresses - "O ugly faced servants, guard Slta here." He then entered his palace. The people of Lanka began to talk that time as - "wicked Ravana had kept Slta here and this entire city will soon be destroyed."

अध्याय ४९

श्लोक 109

सुग्रीवभृत्या हरयश् चतुरश् च यदृच्छया वस्त्रबद्धं तयोत्सृष्टं गृहीत्वा भूषणं द्रुतम्

sugrīvabhṛtyā harayaś caturaś ca yadṛcchayā vastrabaddhaṃ tayotsṛṣṭaṃ gṛhītvā bhūṣaṇaṃ drutam

हिन्दी अर्थ

सीतायास्तव देव्यास्तु राजन् राजीवलोचन कर्तनं वा करिष्यामि अन्यथा कर्णनासयोः

English

T!3tTt)faraWTWt T^raPUT TTCRTcT: I

अध्याय ४९

श्लोक 110

स्वभर्त्रे विनिवेद्योचुः सुग्रीवाय महात्मने अरण्ये ऽभून् महायुद्धं जटायो रावणस्य च

svabhartre vinivedyocuḥ sugrīvāya mahātmane araṇye 'bhūn mahāyuddhaṃ jaṭāyo rāvaṇasya ca

हिन्दी अर्थ

सुग्रीवसे मैत्री; वालिवध; सुग्रीवका प्रमाद और उसकी भर्त्सना

English

TTVrTT R §:feWT rTaT TRRTI TTP^cT TTTI11? o V911 3cJTTT TTT ^f :fecU W PSTT fTRIRT 'TTTT9RTTII ^ o 6

अध्याय ४९

श्लोक 111

अथ रामश् च तं हत्वा मारीचं माययागतम् निवृत्तो लक्षणं दृष्ट्वा तेन गत्वा स्वम् आश्रमम्

atha rāmaś ca taṃ hatvā mārīcaṃ māyayāgatam nivṛtto lakṣaṇaṃ dṛṣṭvā tena gatvā svam āśramam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार उत्तर देनेपर शत्रुविजयी महाबाहु राम सीताकी अत्यन्त दुःखी हो, आँखोंमें आँसू भरकर, सामने बैठे हुए हनुमानूजीसे समयोचित वचन बोले-- महामते! मैं समुद्रके पार जाने आदिका भार तुम्हारे ही ऊपर रखकर सुग्रीवको अपने साथ रखता हूँ। हनूमन्! तुम मेरी, इन वानर-बन्धुओंकी और विशेषतः सुग्रीवकी प्रसन्नताके लिये दृढ़ निश्चय करके वहाँ (लङ्कामें) जाओ। महावीर! प्राय: यही जान पड़ता है कि रावण

English

Slta began to live with her brain and senses focused on Rama in acquaintance of such dangerous monstresses who were guarding her. She started ceaseless wailing there. Slta enslaved so by Ravana was in a gloomy disposition as Sarasvatl, swan moving feels when the miser retains it with him and not for all.

अध्याय ४९

श्लोक 112

सीताम् अपश्यन् दुःखार्तः प्ररुरोद स राघवः लक्ष्मणश् च महातेजा रुरोद भृशदुःखितः

sītām apaśyan duḥkhārtaḥ praruroda sa rāghavaḥ lakṣmaṇaś ca mahātejā ruroda bhṛśaduḥkhitaḥ

हिन्दी अर्थ

नामक राक्षस ही सीताको ले गया है; अतः जहाँ सीता रखी गयी हो, वहाँ जाना। यदि वे पूछें कि “तुम जिनके पाससे आते हो, उन श्रीराम और लक्ष्मणका स्वरूप कैसा है?' तो इसका उत्तर देनेके लिये तुम मेरे

English

ddlr^ui TnfccfT W? |?PTII^o^|| Id Liquid: "pldip RflrPTI

अध्याय ४९

श्लोक 113

बहुप्रकारम् अस्वस्थं रुदन्तं राघवं तदा भूतले पतितं धीमान् उत्थाप्याश्वास्य लक्ष्मणः

bahuprakāram asvasthaṃ rudantaṃ rāghavaṃ tadā bhūtale patitaṃ dhīmān utthāpyāśvāsya lakṣmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

शरीरको तथा मेरे छोटे भाई लक्ष्मणको भी अच्छी तरह देख लो। हम दोनोंके शरीरका प्रत्येक चिह्न देखकर उनसे बताना। नहीं तो सीता तुमपर विश्वास नहीं कर सकर्ती--यह मेरे मनका दृढ़ विचार है'॥ १०८--११५॥ भगवान् श्रीरामके यों कहनेपर महाबली वायुनन्दन हनुमान् उठकर उनके सामने खडे हो गये और हाथ जोड़कर उनसे बोले-“मैं आप दोनोंके सब लक्षण विशेषरूपसे जानता हुँ; अब मैं वानरोंके साथ जा रहा हूँ,

English

RRRt TldUVTP xTIIH°ll 3TSt TTRR t TTTfra UlddmRp fp^rTT H^TtJT ^SeTT tk PRT TRTTSRTTiimN ‘tfitiirntyuT5: trerk tt ttsr:i

अध्याय ४९

श्लोक 114

उवाच वचनं प्राप्तं तदा यत् तच् छृणुष्व मे अतिवेलं महाराज न शोकं कर्तुम् अर्हसि

uvāca vacanaṃ prāptaṃ tadā yat tac chṛṇuṣva me ativelaṃ mahārāja na śokaṃ kartum arhasi

हिन्दी अर्थ

आप खेद न करें। कमललोचन राजन्! इसके अतिरिक्त आप मुझे कोई पहचानकी वस्तु दीजिये, जिससे आपको महारानी सीताका मुझपर विश्वास हो

English

dgMd>KHTdtd TicRT <idd dRTI RtT^T Pf?pt Ft^PJT:ll?^ll

अध्याय ४९

श्लोक 115

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शीघ्रं त्वं सीतां मृगयितुं प्रभो इत्य् एवं वदता तेन लक्ष्मणेन महात्मना

uttiṣṭhottiṣṭha śīghraṃ tvaṃ sītāṃ mṛgayituṃ prabho ity evaṃ vadatā tena lakṣmaṇena mahātmanā

हिन्दी अर्थ

वायुनन्दन हनुमानूके इस प्रकार अनुरोध करनेपर कमलनयन श्रीरामने अपनी अंगूठी निकालकर दे दी, जिसपर 'राम' नाम खुदा हुआ था। उसे लेकर पवनकुमार हनूमानूने भी श्रीराम, लक्ष्मण और वानरराज सुग्रीवकी परिक्रमा की। फिर उन्हें प्रणामकर वे अञ्जनीनन्दन हनूमान् वहाँसे शीध्रतापूर्वक चले। तब सुग्रीव भी अपने आज्ञाकारी एवं बलाभिमानी वानरोंके विषयमें यह जानकर कि वे जानेके लिये उद्यत हैं, उन्हें आदेश देते हुए बोले-' सभी

English

The ornaments tied in a cloth piece which were dropped down by Slta while the in Puspaka Vimana came into hands of four monkeys who were strolling in the forest. They took it to Sugriva, their king and explained that a fierce battle was fought by

अध्याय ४९

श्लोक 116

उत्थापितो नरपतिर् दुःखितो दुःखितेन तु भ्रात्रा सह जगामाथ सीतां मृगयितुं वनम्

utthāpito narapatir duḥkhito duḥkhitena tu bhrātrā saha jagāmātha sītāṃ mṛgayituṃ vanam

हिन्दी अर्थ

वानर इस समय मेरी आज्ञा सुन लें-तुम पर्वतों और वनोंमें विलम मत जाना। शीघ्र जाकर महाभागा रामपत्नी पतिव्रता सीताका पता लगाकर लौट आना; मैं श्रीरामचन्द्रजी- के पास ठहरता हूँ। यदि तुम मेरी आज्ञाके विपरीत चलोगे

English

Jatayu with Ravana. Rama on the other side, returned when the disguised golden deer, Marica, was killed by him. He saw Laksmana on the way to the cottage and soon reached there. Having seen Slta absent from there, he began to weep bitterly. Laks mana also began to weep due to such a chaotic condition. Having seen his brother befallen on the ground, he lifted him up with shoulders and tried to console.

अध्याय ४९

श्लोक 117

वनानि सर्वाणि विशोध्य राघवो गिरीन् समस्तान् गिरिसानुगोचरान् तथा मुनीनाम् अपि चाश्रमान् बहूंस् तृणादिवल्लीगहनेषु भूमिषु

vanāni sarvāṇi viśodhya rāghavo girīn samastān girisānugocarān tathā munīnām api cāśramān bahūṃs tṛṇādivallīgahaneṣu bhūmiṣu

हिन्दी अर्थ

तो मै तुम्हारी नाक और कान काट लूँगा' ॥ ११९--१२४॥ मनुदेशेषु सर्वेषु सप्तपातालकेषु च। मध्यदेशेषु सर्वेषु कश्मीरेषु महाबलाः

English

O king, listen to the statement which was given by Laksmana to Rama. He said- "O king, don't be upset and prepare yourself ready to search Slta. He then lifted him up and entered into the forest with Rama to

अध्याय ४९

श्लोक 118

नदीतटे भूविवरे गुहायां निरीक्षमाणो ऽपि महानुभावः प्रियाम् अपश्यन् भृशदुःखितस् तदा जटायुषं वीक्ष्य च घातितं नृपः

nadītaṭe bhūvivare guhāyāṃ nirīkṣamāṇo 'pi mahānubhāvaḥ priyām apaśyan bhṛśaduḥkhitas tadā jaṭāyuṣaṃ vīkṣya ca ghātitaṃ nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्वदेशेषु सवेषु कामरूपेषु कोशले। तीर्थस्थानेषु सवेषु सप्तकोङ्कणकेषु च

English

cRift udifui fayil&y Tract! RRWI-i, PlRuijMhHHJ EMT EfTSTRTR E^R

अध्याय ४९

श्लोक 119

अहो भवान् केन हतस् त्वम् ईदृशीं दशाम् अवाप्तो ऽसि मृतो ऽसि जीवसि ममाद्य सर्वं समदुःखितस्य भोः पत्नीवियोगाद् इह चागतस्य वै

aho bhavān kena hatas tvam īdṛśīṃ daśām avāpto 'si mṛto 'si jīvasi mamādya sarvaṃ samaduḥkhitasya bhoḥ patnīviyogād iha cāgatasya vai

हिन्दी अर्थ

ततस्तं दुःखितं प्राह रामदेवं कपीश्वरः। सीता दक्षिणदिग्भागे स्थिता द्रष्टुं वने नृप शक्या वानरसिंहेन वायुपुत्रेण धीमता।

English

^JRTPRFERFRRR RRta£ RfhE^:

अध्याय ४९

श्लोक 120

इत्युक्तमात्रे विहगो ऽथ कृच्छ्राद् उवाच वाचं मधुरां तदानीम् शृणुष्व राजन् मम वृत्तम् अत्र वदामि दृष्टं च कृतं च सद्यः

ityuktamātre vihago 'tha kṛcchrād uvāca vācaṃ madhurāṃ tadānīm śṛṇuṣva rājan mama vṛttam atra vadāmi dṛṣṭaṃ ca kṛtaṃ ca sadyaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रमद्धिर्गहनेऽरण्ये क्कापि दृष्टा च सुप्रभा। गुहानिवासिनी सिद्धा ऋषिपल्री ह्यनिन्दिता

English

ERppj Eft^ ET RlfEIET W- 11 U c MHllddfiiifc* dfRETRU

अध्याय ४९

श्लोक 121

दशाननस् ताम् अपनीय मायया सीतां समारोप्य विमानम् उत्तमम् जगाम खे दक्षिणदिङ्मुखो ऽसौ सीता च माता विललाप दुःखिता

daśānanas tām apanīya māyayā sītāṃ samāropya vimānam uttamam jagāma khe dakṣiṇadiṅmukho 'sau sītā ca mātā vilalāpa duḥkhitā

हिन्दी अर्थ

कपिराज सुग्रीवने इस प्रकार आज्ञापूर्वक उन्हें भेजा और वे वानर पश्चिम आदि दिशाओंमें चल पड़े। समस्त पर्वतोके सानुओं (उपत्यकाओं) और शिखरोंपर, सारी नदियोंके तटोंपर, मुनियोंके आश्रमोंमें, खड्डोमे, सब प्रकारके वनों और उपवनोंमे, वृक्षों और झाड़ियोंमें, कन्दराओं तथा शिलाओंमें, सह्मपर्वतके आस-पास, विन्ध्याचल और समुद्रके निकट, हिमालय पर्वतपर किम्पुरुष आदि देशोंमे, समस्त मानवीय प्रदेशोमें, सातों पातालोंमें, सम्पूर्ण मध्यप्रदेशोंमें,

English

Rama passed through all forests, all mountains and the routes accessing to their

अध्याय ४९

श्लोक 122

आकर्ण्य सीतास्वनम् आगतो ऽहं सीतां विमोक्तुं स्वबलेन राघव युद्धं च तेनाहम् अतीव कृत्वा हतः पुनः खड्गबलेन रक्षसा

ākarṇya sītāsvanam āgato 'haṃ sītāṃ vimoktuṃ svabalena rāghava yuddhaṃ ca tenāham atīva kṛtvā hataḥ punaḥ khaḍgabalena rakṣasā

हिन्दी अर्थ

कश्मीरमें, पूर्वदिशाके सारे देशोमें, कामरूप (आसाम) और कोशल (अवध)-में, सम्पूर्ण तीर्थ-स्थानोंमें तथा सातो कोङ्कण देशोंमें भी जहाँ-तहाँ सर्वत्र सीताकी खोज करते हुए वे महाबली वानर उन्हें न पाकर लौट आये।

English

He visited the cottages of the hermits, inspected the oasis surrounded with dense grasses and creepers, the open fields, the banks of rivers, trenches and caves but nowhere could Sita be seen. It gulled his grief in multiple. In the meantime, Rama saw the injured Jatayu and said- "Alas, who has injured you? Oh, you are so badly injured. It is not known whether you are living or dead now. You were my only helper this time when I am so grieving on the sudden missing of Slta but you are in such a piteous stage.

अध्याय ४९

श्लोक 123

वैदेहिवाक्याद् इह जीवता मया दृष्टो भवान् स्वर्गम् इतो गमिष्ये मा राम शोकं कुरु भूमिपाल जह्य् अद्य दुष्टं सगणं तु नैरृतम्

vaidehivākyād iha jīvatā mayā dṛṣṭo bhavān svargam ito gamiṣye mā rāma śokaṃ kuru bhūmipāla jahy adya duṣṭaṃ sagaṇaṃ tu nairṛtam

हिन्दी अर्थ

आकर उन्होंने श्रीराम और लक्ष्मणके चरणोंमें तथा विशेषतः सुग्रीवको प्रणाम किया और यह कहकर कि “हमने कमललोचना महाभागा सीताको कहीं नहीं देखा', वहाँ तब दुःखित हुए भगवान् रामसे कपिराज सुग्रीवने कहा- “ राजन्! सीताजी दक्षिण दिशामें ही वनमें स्थित हैं; उन्हें वानरश्रेष्ठ बुद्धिमान् पवनकुमार ही देख सकते हैं। इसमें संदेह नहीं कि हनूमानूजी सीताको देखकर

English

jgrET ctm wfi dSR)H.i

अध्याय ४९

श्लोक 124

रामो जटायुषेत्युक्तः पुनस् तं चाह शोकतः स्वस्त्य् अस्तु ते द्विजवर गतिस् तु परमास्तु ते

rāmo jaṭāyuṣetyuktaḥ punas taṃ cāha śokataḥ svasty astu te dvijavara gatis tu paramāstu te

हिन्दी अर्थ

ही आयेंगे। महाबाहु श्रीराम! आप धैर्य धारण करें, मेरा यह कथन बिलकुल सत्य है।' तब लक्ष्मणने भी शकुन देखकर यह बात कही--'हनुमान् सर्वथा सीताको देखकर ही आयेंगे।' इस प्रकार सुग्रीव और लक्ष्मण

English

■dtat RmtiGt fdnwyTiMui ■RtcTT (dhlcnj ^3RE^R <mc(l Rtg W cjHlgna)d <g>rc|J

अध्याय ४९

श्लोक 125

ततो जटायुः स्वं देहं विहाय गतवान् दिवम् विमानेन तु रम्येण सेव्यमानो ऽप्सरोगणैः

tato jaṭāyuḥ svaṃ dehaṃ vihāya gatavān divam vimānena tu ramyeṇa sevyamāno 'psarogaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् श्रीरामको सान्त्वना देते हुए उनके पास रहने लगे इधर जो-जो श्रेष्ठ वानर अङ्गदजीको आगे करके यशस्विनी श्रीसीताजीकी यन्नपूर्वक खोज करनेके लिये गये थे, वे वनमें कहीं भी सीताजीका पता न पाकर बहुत थक गये तथा कष्टमें पड़ गये। यही नहीं, कुछ

English

?ET: jJR: T^raTII^II

अध्याय ४९

श्लोक 126

रामो ऽपि दग्ध्वा तद्देहं स्नातो दत्त्वा जलाञ्जलिम् भ्रात्रा स गच्छन् दुःखार्तो राक्षसीं पथि दृष्टवान्

rāmo 'pi dagdhvā taddehaṃ snāto dattvā jalāñjalim bhrātrā sa gacchan duḥkhārto rākṣasīṃ pathi dṛṣṭavān

हिन्दी अर्थ

भोजन न मिलनेके कारण वे भूखसे भी बहुत पीडित हो गये। गहन वनमें घूमते हुए उन्होंने एक परम कान्तिमयी और उत्तम गुणोंवाली ऋषिपल्नी देखी, जो कन्द्रामें निवास करनेवाली और सिद्धा थी। उसने उन

English

^RjdlcWlfcs EftdETT RRT Vf^pj wffRETT Pfimi RT TFT W% fR

अध्याय ४९

श्लोक 127

उद्वमन्तीं महोल्काभां विवृतास्यां भयंकरीम् क्षयं नयन्तीं जन्तून् वै पातयित्वा गतो रुषा

udvamantīṃ maholkābhāṃ vivṛtāsyāṃ bhayaṃkarīm kṣayaṃ nayantīṃ jantūn vai pātayitvā gato ruṣā

हिन्दी अर्थ

वानरोंको अपने आश्रमपर आया देख पूछा-- आप लोग किसके दूत हैं ? कहाँसे आये हैं? और यहाँ आनेका क्या प्रयोजन है ?'॥ १३७--१४०॥ रामभार्यार्थमनघे सीतान्वेषणकर्मणि। कां दिगभूता निराहारा अदृष्ठा जनकात्मजाम्

English

That bird could with pain say humbly - "O king, whatever I have seen and did immediately is worth listening to you. Ravana with his shrewd art had abducted Slta and on Puspaka Vimana, he rode Slta and thus, he fled towards south. Slta was weeping bitterly. I waged a fierce battle

अध्याय ४९

श्लोक 128

गच्छन् वनान्तरं रामः स कबन्धं ददर्श ह विरूपं जठरमुखं दीर्घबाहुं घनस्तनम्

gacchan vanāntaraṃ rāmaḥ sa kabandhaṃ dadarśa ha virūpaṃ jaṭharamukhaṃ dīrghabāhuṃ ghanastanam

हिन्दी अर्थ

रामकार्यागतास्त्वत्र यूयं रामसमा मम

English

Ravana in order to save Sita from his grip but that monster ultimately blew his sword on me and so injured me as you see. I am living till this moment but will go to heaven. O the protector of this entire earth, don't be sad and manage to kill that wicked monster with his whole army, wf

अध्याय ४९

श्लोक 129

रुन्धानं राममार्गं तु दृष्ट्वा तं दग्धवाञ् शनैः दग्धो ऽसौ दिव्यरूपी तु खस्थो रामम् अभाषत

rundhānaṃ rāmamārgaṃ tu dṛṣṭvā taṃ dagdhavāñ śanaiḥ dagdho 'sau divyarūpī tu khastho rāmam abhāṣata

हिन्दी अर्थ

भोजयित्वा यथाकामं भूयस्तानाह तापसी अवश्यं जानकीं सीतां द्रक्ष्यते पवनात्मजः

English

In reply to Jatayu, Rama said, O king bird, attain all good and the supreme position. then took his last breath, rode on a beautiful aircraft and marched to heaven duly served by the divine damsels. Rama performed his funeral, took a bath and gave water through palm for the peace of the departed soul. He then proceeded forward with his brother. Suddenly he met a monstress. She was vomitting fire from her mouth. Her mouth was opened. She was dreadful and killing whosoever creatures coming in front. Rama killed her in a fury. He then marched further. He saw Kabandha when he was moving for the other forest. He was most ugly. His mouth was in his belly, had large arms and a formidable chest. When he stood in the way to Rama

अध्याय ४९

श्लोक 130

राम राम महाबाहो त्वया मम महामते विरूपं नाशितं विर मुनिशापाच् चिरागतम्

rāma rāma mahābāho tvayā mama mahāmate virūpaṃ nāśitaṃ vira muniśāpāc cirāgatam

हिन्दी अर्थ

के यूयमिति सम्प्राप्ताः कस्य वा ब्रूत मा चिरम्

English

He appeared in divine form after death and staying a little bit in the sky, said to Rama- TR

अध्याय ४९

श्लोक 131

त्रिदिवं यामि धन्यो ऽस्मि त्वत्प्रसादान् न संशयः त्वं सीताप्राप्तये सख्यं कुरु सूर्यसुतेन भोः

tridivaṃ yāmi dhanyo 'smi tvatprasādān na saṃśayaḥ tvaṃ sītāprāptaye sakhyaṃ kuru sūryasutena bhoḥ

हिन्दी अर्थ

रामदूता वयं सर्वे सीतान्वेषणकर्मणि सुग्रीवसे मैत्री; वालिवध; सुग्रीवका प्रमाद और उसकी भर्त्सना

English

O warrior Rama, you have destroyed my ugliness lived long due to the curse of a hermit. I am now going to heaven. No doubt, I am gratified. You should befriend Sugrlva, the son of Sun god, for the search of Sita. Your mission will achieve success when you will go there and give an account of the incident. O king, hence, go directly to Rsyamukha mountain from here.

अध्याय ४९

श्लोक 132

वानरेन्द्रेण गत्वा तु सुग्रीवे स्वं निवेद्य वै भविष्यति नृपश्रेष्ठ ऋष्यमूकगिरिं व्रज

vānarendreṇa gatvā tu sugrīve svaṃ nivedya vai bhaviṣyati nṛpaśreṣṭha ṛṣyamūkagiriṃ vraja

हिन्दी अर्थ

उसकी बात सुनकर महामति जाम्बवानूने उस सिद्धा तपस्विनीसे कहा-शोभने! पापहीने! हम सुग्रीवके भृत्य हु, श्रीण्मचन्द्रजीकी भार्या सीताकी खोज करनेके लिये यहाँ आये हैं। हम किस दिशाको जायँ, इसका ज्ञान हमें नहीं

English

yj-ymtsm yflra?i fiit^n WWW rITTOf ^SER RR MW #WT: I WTRff ■gfRjTstnwi Rra^aw^RRHji^'iiii RR THR[fwTrTt TTRt

अध्याय ४९

श्लोक 133

इत्य् उक्वा तु गते तस्मिन् रामो लक्ष्मणसंयुतः सिद्धैस् तु मुनिभिः शून्यम् आश्रमं प्रविवेश ह

ity ukvā tu gate tasmin rāmo lakṣmaṇasaṃyutaḥ siddhais tu munibhiḥ śūnyam āśramaṃ praviveśa ha

हिन्दी अर्थ

रह गया है। सीताजीका पता न पानेके कारण अभीतक हमने कुछ भोजन भी नहीं किया है' जाम्बवानूके यों कहनेपर उस कल्याणी तपस्विनीने पुनः उन वानरोंसे कहा-“मैं श्रीराम, लक्ष्मण, सीता और 'कपिराज सुग्रीवको भी जानती हुँ। वानरेन्द्रगण! आप लोग यहाँ मेरा दिया हुआ आहार ग्रहण करें। आप लोग

English

RtrTt R SRRratRraRWT wfRFRTfR fRt RRI fRt 3twzr tri gift RTRRCt hrr.ii^ii

अध्याय ४९

श्लोक 134

तत्रस्थां तापसीं दृष्ट्वा तया संलाप्य संस्थितः शबरीं मुनिमुख्यानां स पर्याहतकल्मषाम्

tatrasthāṃ tāpasīṃ dṛṣṭvā tayā saṃlāpya saṃsthitaḥ śabarīṃ munimukhyānāṃ sa paryāhatakalmaṣām

हिन्दी अर्थ

श्रीरामचन्द्रजीके कार्यसे यहाँ आये है, अत: हमारे लिये श्रीरामचन्द्रजीके समान ही आदरणीय हैं।' यों कहकर उस तपस्विनीने अपने योगबलसे उन वानरोंको अमृतमय मधुर पदार्थ अर्पित किया तथा यथेष्ट भोजन कराकर पुनः

English

Kabandha went to heaven with these words. Laksmana then entered with Rama into a cottage where no saints and hermits existed. He saw there a lady ascetic Sabarl who had got a holy heart due to service for the saints and hermits. They stayed there and talked with her. Sabarl greeted Rama properly and offered Bera etc., wild fruits to eat. She then told her account of life, wished for success of Rama's mission, set herself on pyre before Rama and went to the heavenly abode. Rama did her funeral and then marched to another place.

अध्याय ४९

श्लोक 135

तया संपूजितो रामो बदरादिभिर् ईश्वरः साप्य् एनं पूजयित्वा तु स्वाम् अवस्थां निवेद्य वै

tayā saṃpūjito rāmo badarādibhir īśvaraḥ sāpy enaṃ pūjayitvā tu svām avasthāṃ nivedya vai

हिन्दी अर्थ

उनसे कहा--'सीताका स्थान पक्षिराज सम्पातिको ज्ञात है ! वे इसी वनमें महेन्द्रपर्वतपर रहते हैं। वानरगण! आप लोग इसी मार्गसे वहाँ पहुँच जायँगे। सम्पाति बहुत दूरतक देखनेवाले हैं, अतः वे सीताका पता बता देंगे। उनके बताये हुए मार्गसे आप लोग पुनः आगे जाइयेगा। जनकनन्दिनी सीताको ये पवनकुमार हनुमानजी अवश्य

English

tprr fy-mf-t nupfera?

अध्याय ४९

श्लोक 136

सीतां त्वं प्राप्स्यसीत्य् उक्त्वा प्रविश्याग्निं दिवंगता दिवं प्रस्थाप्य तां चापि जगामान्यत्र राघवः

sītāṃ tvaṃ prāpsyasīty uktvā praviśyāgniṃ divaṃgatā divaṃ prasthāpya tāṃ cāpi jagāmānyatra rāghavaḥ

हिन्दी अर्थ

उसके इस प्रकार कहनेपर वानरगण बहुत ही प्रसन्न हुए; उन्हें बड़ा उत्साह मिला। फिर वे उस तपस्विनीको प्रणाम करके वहाँसे प्रस्थित हुए। सम्पातिको देखनेको इच्छासे वे वीर कपीश्वर महेन्द्रपर्वतपर गये तथा वहाँ बैठे

English

Subsequently, humble Rama with piercing pain in heart moved towards south with his brother Laksmana from there.

अध्याय ४९

श्लोक 137

ततो विनीतेन गुणान्वितेन भ्रात्रा समेतो जगदेकनाथः प्रियावियोगेन सुदुःखितात्मा जगाम याम्यां स तु रामदेवः

tato vinītena guṇānvitena bhrātrā sameto jagadekanāthaḥ priyāviyogena suduḥkhitātmā jagāma yāmyāṃ sa tu rāmadevaḥ

हिन्दी अर्थ

हुए सम्पातिको उन्होंने देखा। तब पक्षिराज सम्पातिने वहाँ आये हुए वानरोंसे कहा- आप लोग कौन हैं? किसके दूत हैं? कहाँसे आये हैं? शीघ्र बतायें' सम्पातिके यो पूछनेपर वानरेनि सार समाचार यथार्थरूपसे

English

Thus ends the forty-ninth chapter on an incarnation of Rama in Nrsimha Purana

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 49
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.