Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
52
अध्याय 52 / 68

Adhyaya 52

124 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ124 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५२

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे रामप्रादुर्भावे एकपञ्चासो ऽध्यायः ॥ नर्प् ५१ ॥ इति श्रुत्वा प्रियावार्तां वायुपुत्रेण कीर्तिताम् रामो गत्वा समुद्रान्तं वानरैः सह विस्तृतैः

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe rāmaprādurbhāve ekapañcāso 'dhyāyaḥ || narp 51 || iti śrutvā priyāvārtāṃ vāyuputreṇa kīrtitām rāmo gatvā samudrāntaṃ vānaraiḥ saha vistṛtaiḥ

हिन्दी अर्थ

देवासुरैः क्षीरसमुद्रमध्यतो

English

gtfft cr g*f ri ttcrt ^gnjhftuvsn siwft f Trarot ft; ^ strarffti

अध्याय ५२

श्लोक 2

सागरस्य तटे रम्ये तालीवनविराजिते सुग्रीवो जाम्बवांश् चाथ वानरैर् अतिहर्षितैः

sāgarasya taṭe ramye tālīvanavirājite sugrīvo jāmbavāṃś cātha vānarair atiharṣitaiḥ

हिन्दी अर्थ

स्तं विष्णुमाद्यं प्रणतोऽस्मि भास्करम् हिरण्याक्षमतीव दर्पितं वराहरूपी भगवान् सनातनः।

English

$cddhl(< dgVt : yi<3-rc(| Tlftf ?l Tift <T f :fecrr TTtflT ft ftoRj ZRqraTim^II

अध्याय ५२

श्लोक 3

संख्यातीतैर् वृतः श्रीमान् नक्षत्रैर् इव चन्द्रमाः अनुजेन च धीरेण वीक्ष्य तस्थौ सरित्पतिम्

saṃkhyātītair vṛtaḥ śrīmān nakṣatrair iva candramāḥ anujena ca dhīreṇa vīkṣya tasthau saritpatim

हिन्दी अर्थ

स्तं वेदमूर्ति प्रणमामि सूकरम्

English

3trdl <j9ic|| rT TPT:

अध्याय ५२

श्लोक 4

रावणेनाथ लङ्कायां स सूक्तौ भर्त्सितो ऽनुजः विभीषणो महाबुद्धिः शास्त्रज्ञैर् मन्त्रिभिः सह

rāvaṇenātha laṅkāyāṃ sa sūktau bhartsito 'nujaḥ vibhīṣaṇo mahābuddhiḥ śāstrajñair mantribhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

कृत्वा नृसिंहं वपुरात्मनः परं हिताय लोकस्य सनातनो हरिः बलिं बबन्ध त्रिभिरूर्जितैः पहैः।

English

gift TR#rf5r ?ft: TRrehm^ii

अध्याय ५२

श्लोक 5

नरसिंहे महादेवे श्रीधरे भक्तवत्सले एवं रामे ऽचलां भक्तिम् आगत्य विनयात् तदा

narasiṃhe mahādeve śrīdhare bhaktavatsale evaṃ rāme 'calāṃ bhaktim āgatya vinayāt tadā

हिन्दी अर्थ

तदेवमाद्यं प्रणतोऽस्मि वामनम्

English

With these words, Hanuman gave that bangle to Rama and said- "Your wife has also sent a message." Please listen to me - "O great resolute king, remember the event when at Citrakuta mountain your head was in my lap and Jayanta had dishonoured you. O beloved, the excellent act that you performed on that day for the purpose to punish the crow for his slight offence, cannot be expected from the gods and the monsters also. You had shot that time the Brahmastra but whether this Ravana will be left unpunished and scot-free? With this and many other events Slta told and then she began weeping bitterly. All this is the account of Sita's misery. Do efforts to remove her misery." Having heard the message from Slta, the ornament brought by Hanuman increased the pain of Rama. He embraced Hanuman to his chest and began weeping. Then he moved from there

अध्याय ५२

श्लोक 6

कृताञ्जलिर् उवाचेदं रामम् अक्लिष्टकारिणम् राम राम महाबाहो देवदेव जनार्दन

kṛtāñjalir uvācedaṃ rāmam akliṣṭakāriṇam rāma rāma mahābāho devadeva janārdana

हिन्दी अर्थ

यः कार्तवीर्य निजघान रोषात् नतोऽस्मि विष्णुं पुरुषोत्तमं सदा

English

Thus ends the fiftieth chapter on an incarnation of Rama in Nrsimha Purana

अध्याय ५२

श्लोक 7

विभीषणो ऽस्मि मां रक्ष अहं ते शरणं गतः इत्य् उक्त्वा निपपाताथ प्राञ्जली रामपादयोः

vibhīṣaṇo 'smi māṃ rakṣa ahaṃ te śaraṇaṃ gataḥ ity uktvā nipapātātha prāñjalī rāmapādayoḥ

हिन्दी अर्थ

सेतुं महान्तं जलधौ बबन्ध यः सम्प्राप्य लङ्कां सगणं दशाननम्।

English

Lanka, Ravana's defeat, slaughter of Kumbhakarna, Mcghnada and other monsters, Coronation of Rama etc.

अध्याय ५२

श्लोक 8

विदितार्थो ऽथ रामस् तु तम् उत्थाप्य महामतिम् समुद्रतोयैस् तं वीरम् अभिषिच्य विभीषणम्

viditārtho 'tha rāmas tu tam utthāpya mahāmatim samudratoyais taṃ vīram abhiṣicya vibhīṣaṇam

हिन्दी अर्थ

तं रामदेवं सततं नतोऽस्मि तु वाराहनृसिंहरूपैः

English

TRt TT^T TfpRt gnt: W %R[t:ll?ll UPKW dE Tt% dlHIcHfdRlfrldl

अध्याय ५२

श्लोक 9

लङ्काराज्यं तवैवेति प्रोक्तः संभाष्य तस्थिवान् ततो विभीषणेनोक्तं त्वं विष्णुर् भुवनेश्वरः

laṅkārājyaṃ tavaiveti proktaḥ saṃbhāṣya tasthivān tato vibhīṣaṇenoktaṃ tvaṃ viṣṇur bhuvaneśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

कृतं त्वया देव हितं सुराणाम्।

English

MHTdddiVclIST cn4<fd*f$:ll?ll Wfldl&fd: sffaH I

अध्याय ५२

श्लोक 10

अब्धिर् ददातु मार्गं ते देव तं याचयामहे इत्युक्तो वानरैः सार्धं शिश्ये तत्र स राघवः

abdhir dadātu mārgaṃ te deva taṃ yācayāmahe ityukto vānaraiḥ sārdhaṃ śiśye tatra sa rāghavaḥ

हिन्दी अर्थ

जिन्होंने युद्धमें मधु और कैटभ-इन दोनों हैत्योंको मारा तथा मत्स्यरूप धारण करके रसातलमें पहुँचे हुए वेदोंको लाकर मुझे दिया था, उन वेदवेद्य परमेश्वरको मैं सदा ही प्रणाम करता हूँ। पूर्वकालमें जिन्होंने देवता और असुरोंद्वारा क्षीरसमुद्रमें डाले हुए महान् मन्दराचलको सबका हित करनेके लिये कूर्मरूपसे पीठपर धारण किया था, उन प्रकाश देनेवाले आदिदेव भगवान् विष्णुको मैं प्रणाम करता

English

3W3PT sffwr ?refr TiRdifcr^ii? ii

अध्याय ५२

श्लोक 11

सुप्ते रामे गतं तत्र त्रिरात्रम् अमितद्युतौ ततः क्रुद्धो जगन्नाथो रामो राजीवलोचनः

supte rāme gataṃ tatra trirātram amitadyutau tataḥ kruddho jagannātho rāmo rājīvalocanaḥ

हिन्दी अर्थ

हूँ। जिन सनातन भगवानूने वराहरूप धारण करके इस सम्पूर्ण वसुंधराका जलसे उद्धार किया और उसी समय अत्यन्त अभिमानी हैत्य हिरण्याक्षको मार गिराया था, उन वेदमूर्ति सूकररूपधारी भगवानको प्रणाम

English

<|c(0Ihi^ eigmi •H'ttcKt) ^irHoh4:l

अध्याय ५२

श्लोक 12

संशोषणम् अपां कर्तुम् अस्त्रम् आग्नेयम् आददे तदोत्थाय वचः प्राहः लक्ष्मणश् च रुषान्वितम्

saṃśoṣaṇam apāṃ kartum astram āgneyam ādade tadotthāya vacaḥ prāhaḥ lakṣmaṇaś ca ruṣānvitam

हिन्दी अर्थ

करता हूँ। जिन सनातन भगवान् श्रीहरिने त्रिलोकीका हित करनेके लिये स्वयं ही श्रेष्ठ नृसिंहरूप धारण करके अपने तीखे नखोंद्वारा दिति-नन्दन हिरण्यकशिपुका वध किया था, उन परम पुरुष भगवान् नरसिंहको मैं प्रणाम करता हूँ। जिन वामनरूपधारी भगवान् जनार्दनने बलिको बाँधा था और अपने बढ़े हुए तीन पगोंसे त्रिभुवनको नापकर उसे इन्द्रको दे दिया था, उन आदिदेव वामनको मैं प्रणाम करता हूँ। जिन्होंने

English

fHmtWTT yilLWhf'dfa: TT^imi

अध्याय ५२

श्लोक 13

क्रोधस् ते लयकर्ता हि एनं जहि महमते भूतानां रक्षणार्थाय अवतारस् त्वया कृतः

krodhas te layakartā hi enaṃ jahi mahamate bhūtānāṃ rakṣaṇārthāya avatāras tvayā kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

कोपवश राजा कार्तवीर्यको मार डाला तथा इवकीस बार क्षत्रियोंका संहार किया, पृथ्वीका भार दूर करनेवाले परशुरामरूपधारी उन पुरुषोत्तम भगवान् विष्णुको मैं सदा नमस्कार करता हूँ। जिन्होंने समुद्रमें

English

h^lcjci 3tWt ’h=Ki<dc4irll TT5 TmSxTcdt 'Mfa-dhlhrg ftHillddlimil

अध्याय ५२

श्लोक 14

क्षन्तव्यं देवदेवेश इत्य् उक्त्वा धृतवान् शरम् ततो रात्रित्रये याते क्रुद्धं रामम् अवेक्ष्य सः

kṣantavyaṃ devadeveśa ity uktvā dhṛtavān śaram tato rātritraye yāte kruddhaṃ rāmam avekṣya saḥ

हिन्दी अर्थ

बहुत बड़ा पुल बाँधा और लङ्कामें पहुँचकर त्रिलोकीकी रक्षाके लिये रावणको उसके गणोंसहित मार डाला था, उन सनातन पुरुष भगवान् श्रीरामको मैं सदा प्रणाम करता हूँ। भगवन्! विष्णो! जिस प्रकार पूर्वकालमें वाराह-नूसिंह आदि रूपोंसे आपने

English

IsCHlMUllffM TTT TS^T 3Te> rT VHUI TpR I ^<WI frthtld^ STTSdHT IPTOR^t:||V9II

अध्याय ५२

श्लोक 15

आग्नेयास्त्राच् च संत्रस्तः सागरो ऽभ्येत्य मूर्तिमान् आह रामं महादेवं रक्ष माम् अपकारिणम्

āgneyāstrāc ca saṃtrastaḥ sāgaro 'bhyetya mūrtimān āha rāmaṃ mahādevaṃ rakṣa mām apakāriṇam

हिन्दी अर्थ

होकर पृथ्वीका भार दूर करें। देव! आपको सादर नमस्कार है॥ १७--२४॥

English

Markandcya said- Rama reached the sea-shore with a huge army of monkeys after he heard the gloomy living of Slta. Sugriva and Jambavan too reached the descent shore adorned with Talavana. Rama was looking as the full moon in the company of monkeys. He stayed with Laks mana and started observing the immense depth of the sea. In Lanka, on the other hand, Ravana scolded his brother Vibhlsana even on a good advice he had given. He then with learned ministers came to Rama and said with clasped hands - O Rama

अध्याय ५२

श्लोक 16

मार्गो दत्तो मया ते ऽद्य कुशलः सेतुकर्मणि नलस् च कथितो वीरस् तेन कारय राघव

mārgo datto mayā te 'dya kuśalaḥ setukarmaṇi nalas ca kathito vīras tena kāraya rāghava

हिन्दी अर्थ

'बलराम-श्रीकृष्ण-अवतारके चरित्र श्रीमार्कण्डेय उवाच

English

NA RASIM HA PURAI^AM

अध्याय ५२

श्लोक 17

यावदिष्टं तु विस्तीर्णं सेतुबन्धनम् उत्तमम् ततो नलमुखैर् अन्यैर् वानरैर् अमितौजसैः

yāvadiṣṭaṃ tu vistīrṇaṃ setubandhanam uttamam tato nalamukhair anyair vānarair amitaujasaiḥ

हिन्दी अर्थ

उवाच च हृषीकेश: पद्मयोनिं सुरानपि। स्तुत्यानयाहं संतुष्ट: पितामह दिवौकसः

English

I am the younger brother of Ravana. My name is and I am under your shelter. Please, escort me. With these words, he fell down at the feet of Rama. Rama understood his wish, picked him up, did a Tllaka and said- "I declare that the kingdom of Lanka will go to you." stood there and talked with Rama on various other matters.

अध्याय ५२

श्लोक 18

बन्धयित्वा महासेतुं तेन गत्वा स राघवः सुवेलाख्यं गिरिं प्राप्तः स्थितो ऽसौ वानरैर् वृतः

bandhayitvā mahāsetuṃ tena gatvā sa rāghavaḥ suvelākhyaṃ giriṃ prāptaḥ sthito 'sau vānarair vṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

'पठतां पापनाशाय नृणां भक्तिमतामपि। यतोऽस्मि प्रकटीभूतो दुर्लभो5पि हरिः सुरा: देवैः सेन्द्रैः सरुद्रैस्तु पृथ्व्या च प्रार्थितो ह्यहम्। पद्मयोने वदाद्य त्वं श्रुत्वा तत्करवाणि ते

English

btfeRdR Rif TT 'tra-w.i

अध्याय ५२

श्लोक 19

हर्म्यस्थलस्थितं दुष्टं रावणं वीक्ष्य चाङ्गदः रामादेशाद् अथोत्प्लुत्य दूतकर्मसु तत्परः

harmyasthalasthitaṃ duṣṭaṃ rāvaṇaṃ vīkṣya cāṅgadaḥ rāmādeśād athotplutya dūtakarmasu tatparaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्युक्ते विष्णुना प्राह ब्रह्मा लोकपितामहः। हैत्यानां गुरुभारेण पीडितेयं मही भृशम्

English

TOcRR WT W *RT BqTR TOT^T: I TPT TO cR frnRrrfTOTOTI

अध्याय ५२

श्लोक 20

प्रादात् पादप्रहरं तु रोषाद् रावणमूर्धनि विस्मितं तैः सुरगणैर् वीक्षितः सो ऽतिवीर्यवान्

prādāt pādapraharaṃ tu roṣād rāvaṇamūrdhani vismitaṃ taiḥ suragaṇair vīkṣitaḥ so 'tivīryavān

हिन्दी अर्थ

'लघ्वीमिमां कारयितुं त्वयाहं पुरुषोत्तम। तेनागतः सुरैः सार्ध नान्यदस्तीति कारणम् इत्युक्तो भगवान् प्राह गच्छध्वममराः स्वकम्। स्थानं निरामयाः सर्वे पदायोनिस्तु गच्छतु

English

TO: TO^T ^HTRMir TPTT tMIcMMT.Iinil iRimumtit gjfcrRRrRw^i cRRgmtRHT: w f-TSTOTOT TOlfedRI 1^11

अध्याय ५२

श्लोक 21

साधयित्वा प्रतिज्ञां तां सुवेलं पुनर् आगतः ततो वानरसेनाभिः संख्यातीताभिर् अच्युतः

sādhayitvā pratijñāṃ tāṃ suvelaṃ punar āgataḥ tato vānarasenābhiḥ saṃkhyātītābhir acyutaḥ

हिन्दी अर्थ

देवक्यां वसुदेवाच्च अवतीर्य महीतले। सितकृष्णे च मच्छक्ती कंसादीन् घातयिष्यतः

English

"O lord, you are god Visnu. Do such an effort that the sea should give you the way. Let us all pray to the sea. Rama honoured his words and laid at the shore of the sea with all monkeys. Three nights were passed in that posture and it made Rama annoyed. He took fire arrow in hands so as to dry up the entire sea. Laks mana immediately stood up and said to aggrieved Rama

अध्याय ५२

श्लोक 22

रुरोध रावणपुरीं लङ्कां तत्र प्रतापवान् रामः समन्ताद् आलोक्य प्राह लक्ष्मणम् अन्तिके

rurodha rāvaṇapurīṃ laṅkāṃ tatra pratāpavān rāmaḥ samantād ālokya prāha lakṣmaṇam antike

हिन्दी अर्थ

इत्याकर्ण्य हरेर्वाक्यं हरिं नत्वा ययुः सुराः। गतेषु त्रिदिबौकःसु देवदेवो जनार्दनः प्रेषयामास ते शक्ती सितकृष्णे स्वके नृप

English

sRSTR RTOfdl % TJR T^TOTl

अध्याय ५२

श्लोक 23

तीर्णो ऽर्णवः कवलितेव कपीश्वरस्य सेनाभटैर् झटिति राक्षसराजधानी यत् पौरुषोचितम् इहाङ्कुरितं मया तद् दैवस्य वश्यम् अपरं धनुषो ऽथ वास्य

tīrṇo 'rṇavaḥ kavaliteva kapīśvarasya senābhaṭair jhaṭiti rākṣasarājadhānī yat pauruṣocitam ihāṅkuritaṃ mayā tad daivasya vaśyam aparaṃ dhanuṣo 'tha vāsya

हिन्दी अर्थ

तयोः सिता च रोहिण्यां वसुदेवाद्वभूव ह। तद्वत्कृष्णा च देवक्यां वसुदेवाद्ृभूव ह

English

TORT 3TTOHtRT4T fR:ll^ll

अध्याय ५२

श्लोक 24

लक्ष्मणः प्राह: कातरजनमनोवलम्बिना किं दैवेन ।यावल् ललाटशिखरं भ्रुकुटिर् न याति यावन् न कार्मुकशिखाम् अधिरोहति ज्या तावन् निशाचरपतेः पटिम् आनमेतु त्रैलोक्यमूलविभुजेषु भुजेषु दर्पः

lakṣmaṇaḥ prāha: kātarajanamanovalambinā kiṃ daivena | yāval lalāṭaśikharaṃ bhrukuṭir na yāti yāvan na kārmukaśikhām adhirohati jyā tāvan niśācarapateḥ paṭim ānametu trailokyamūlavibhujeṣu bhujeṣu darpaḥ

हिन्दी अर्थ

देवकीनन्दनः कृष्णस्तयोः कर्म शृणुष्व मे गोकुले बालकाले तु राक्षसी शकुनी निशि। रामेण निहता राजन् तथा कृष्णेन पूतना

English

^TOTO frTcRgT S^TOFf RTRI

अध्याय ५२

श्लोक 25

तदा लक्ष्मणः रामस्य कर्णे लगित्वा पितृवधवैरस्मरणे अथ तद्बक्तिवीर्यपरीक्षणाय लक्षणविज्ञानायादिश्यताम् अङ्गदाय दूत्यम् ।रामः साधु इति भणित्वा अङ्गदं सबहुमानम् अवलोक्य आदिशति

tadā lakṣmaṇaḥ rāmasya karṇe lagitvā pitṛvadhavairasmaraṇe atha tadbaktivīryaparīkṣaṇāya lakṣaṇavijñānāyādiśyatām aṅgadāya dūtyam | rāmaḥ sādhu iti bhaṇitvā aṅgadaṃ sabahumānam avalokya ādiśati

हिन्दी अर्थ

श्रीमार्कण्डेयजी कहते हैं--ब्रह्माजीके इस प्रकार स्तुति करनेपर जगत्पति भगवान् लक्ष्मीधर हाथमे शङ्ख, चक्र और गदा धारण किये वहाँ प्रकट हुए तथा वे भगवान् हृषीकेश ब्रह्माजी और देवताओंसे बोले--' पितामह!

English

rTcTf t'tfdTO TOf TOg WTJ34 IT: IIT# II

अध्याय ५२

श्लोक 26

अङ्गद ।पिता ते यद् वाली बलिनि दशकण्ठे कलितवान् न शक्तास् तद् वक्तुं वयम् अपि मुदा तेन पुलकः स एव त्वं व्यावर्तयसि तनुजत्वेन पितृतां ततः किं वक्तव्यं तिलकयति सृष्टार्थपदवीम्

aṅgada | pitā te yad vālī balini daśakaṇṭhe kalitavān na śaktās tad vaktuṃ vayam api mudā tena pulakaḥ sa eva tvaṃ vyāvartayasi tanujatvena pitṛtāṃ tataḥ kiṃ vaktavyaṃ tilakayati sṛṣṭārthapadavīm

हिन्दी अर्थ

देवगण! यह स्तोत्र इसका पाठ करनेवालोंके सारे पाप नष्ट करनेमें समर्थ है। यद्यपि मैं श्रीहरिके रूपमें भक्तिमान्. पुरुषोंको भी कठिनतासे ही प्राप्त होता हूँ, तथापि इस स्तोत्रके प्रभावसे मैं प्रत्यक्ष प्रकट हो गया हूँ। ब्रह्माजी! आज रुद्र और इन्द्रसहित समस्त देवताओं तथा पृथिवीने मेरी प्रार्थना की है, अतः तुम लोग अपना मनोरथ कहो; उसे सुनकर पूर्ण करूंगा'

English

3TTR4TRTTO TOTTO: TTFTTtS'afcT Mpfal-iJ

अध्याय ५२

श्लोक 27

अङ्गदो मौलिमण्डलमिलत्करयुगलेन प्रणम्य यद् आज्ञापयति देवः ।अवधार्यताम्

aṅgado maulimaṇḍalamilatkarayugalena praṇamya yad ājñāpayati devaḥ | avadhāryatām

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुके यों कहनेपर लोकपितामह ब्रह्माजी 'बोले-- पुरुषोत्तम! यह पृथ्वी हैत्योंके गुरुतर भारसे अत्यन्त पीडित हो रही है। अतः मैं आपके द्वारा इस वसुधाके भारको उतरवानेके लिये यहाँ देवताओंके साथ आया हूँ।

English

tot? ^rfr tot tsu totot: to to? fan

अध्याय ५२

श्लोक 28

किं प्राकारविहारतोरणवतीं लङ्काम् इहैवानये किं वा सैन्यम् अहं द्रुतं रघुपते तत्रैव संपादये अत्यल्पं कुलपर्वतैर् अविरलैर् बध्नामि वा सागरं देवादेशय किं करोमि सकलं दोर्दण्डसाध्यं मम

kiṃ prākāravihāratoraṇavatīṃ laṅkām ihaivānaye kiṃ vā sainyam ahaṃ drutaṃ raghupate tatraiva saṃpādaye atyalpaṃ kulaparvatair aviralair badhnāmi vā sāgaraṃ devādeśaya kiṃ karomi sakalaṃ dordaṇḍasādhyaṃ mama

हिन्दी अर्थ

मेरे आनेका दूसरा कोई कारण नहीं है' यह सुनकर भगवानूने कहा-- देवगण! तुम लोग निश्चिन्त होकर अपने-अपने स्थानको लौट जाओ। ब्रह्माजी भी चले जायँ। मेरी गौर और कृष्ण-दो शक्तियाँ पृथ्वीपर वसुदेवजीके वीर्य एवं देवकीके गर्भसे अवतार

English

TORR grfsRt UUMd TOTO TTTOII^II

अध्याय ५२

श्लोक 29

श्रीरामस् तद्वचनमात्रेणैव तद्भक्तिं सामर्थ्यं चावेक्ष्य वदति

śrīrāmas tadvacanamātreṇaiva tadbhaktiṃ sāmarthyaṃ cāvekṣya vadati

हिन्दी अर्थ

लेकर कंस आदि असुरोंका वध करेंगी'

English

4raf^E TT P=(TOIU| TOelAHUdTOI

अध्याय ५२

श्लोक 30

अज्ञानाद् अथवाधिपत्यरभसा वास्मत्परोक्षे हृता सीतेयं प्रविमुच्यताम् इति वचो गत्वा दशास्यं वद नो चेल् लक्ष्मणमुक्तमार्गणगणच्छेदोच्छलच्छोणितच् छत्रच्छन्नदिगन्तम् अन्तकपुरीं पुत्रैर् वृतो यास्यसि

ajñānād athavādhipatyarabhasā vāsmatparokṣe hṛtā sīteyaṃ pravimucyatām iti vaco gatvā daśāsyaṃ vada no cel lakṣmaṇamuktamārgaṇagaṇacchedocchalacchoṇitac chatracchannadigantam antakapurīṃ putrair vṛto yāsyasi

हिन्दी अर्थ

भगवानका यह वचन सुनकर सभी देवता उनको प्रणाम करके चले गये। राजन्! देवताओंके चले जानेपर देवदेव जनार्दनने सजनोंकी रक्षा और दुष्टोंका संहार करनेके लिये अपनी वे गौर-कृष्ण-दो शक्तियाँ भेजीं। उनमेंसे गौर शक्ति वसुदेवद्दारा रोहिणीके गर्भसे प्रकट हुई तथा कृष्ण शक्तिने वसुदेवके अंश एवं देवकीके गर्भसे अवतार लिया। पुण्यात्मा महापुरुष रोहिणीनन्दनने “राम' नाम धारण किया और देवकीनन्दनका ' श्रीकृष्ण”

English

Check on this fury because you have appeared with a mission to protect the creatures. He caught that arrow with apology for the act. When the sea realised the fury of Rama, he turned himself in the human form and said- "O god, pardon me for the default. I am agree to give the way. The warrior Nala is the best expert at bridge construction. Instruct him to construct an appropriate bridge as desired

अध्याय ५२

श्लोक 31

अङ्गदः

aṅgadaḥ

हिन्दी अर्थ

नाम रखा गया। नरेश्वर! तुम उन दोनोंके कर्म मुझसे

English

TOtfTOTT Mftrad TO TOIT TO: I TORUsd fhfT TO: TWTSTT? cTOT^cTIIUU ^WAIHftyd ^ TTTOt TOTO:l

अध्याय ५२

श्लोक 32

देव ।संधौ वा विग्रहे वापि मयि दूते दशाननी अक्षता वा क्षता वापि क्षितिपीठे लुठिष्यति

deva | saṃdhau vā vigrahe vāpi mayi dūte daśānanī akṣatā vā kṣatā vāpi kṣitipīṭhe luṭhiṣyati

हिन्दी अर्थ

राजन्! गोकुलमें रामने बाल्यकालमे ही रात्रिके समय एक पक्षीरूपधारिणी राक्षसीको मारा था और श्रीकृष्णने 'पूतना' का संहार किया था। रामने तालवनमें ' धेनुक' नामक राक्षसको उसके उलट दिया तथा “यमलार्जुन' नामक दो वृक्षोंको

English

fePlTO I: WTuhffrctR: RDpTOITORJI? o ||

अध्याय ५२

श्लोक 33

तदा श्रीरामचन्द्रेण प्रशस्य प्रहितो ऽङ्गदः उक्तिप्रत्युक्तिचातुर्यैः पराजित्यागतो रिपुम्

tadā śrīrāmacandreṇa praśasya prahito 'ṅgadaḥ uktipratyukticāturyaiḥ parājityāgato ripum

हिन्दी अर्थ

प्रलम्बो निधनं नीतो हैत्यो रामेण मुष्टिना। 'कालियो दमितस्तोये कालिन्द्यां विषपन्नगः

English

TTRfTOTI 'SftRT cTT TOTO TOTTTO:I

अध्याय ५२

श्लोक 34

राघवस्य बलं ज्ञात्वा चारैस् तदनुजस्य च वानराणां च भीतो ऽपि निर्भीर् इव दशाननः

rāghavasya balaṃ jñātvā cārais tadanujasya ca vānarāṇāṃ ca bhīto 'pi nirbhīr iva daśānanaḥ

हिन्दी अर्थ

केशी च निधनं नीतो दुष्टवाजी महासुरः। अक्रूरेण च तौ नीतौ मथुरायां महात्मना कृष्णो जघान रामश्च तदस्त्रं ब्रह्मणे ददौ

English

rHTt ctl-HTOlRT: fKsdinidlP*R'i4d: 11 ? ^

अध्याय ५२

श्लोक 35

लङ्कापुरस्य रक्षार्थम् आदिदेश स राक्षसान् आदिश्य सर्वतो दिक्षु पुत्रान् आह दशाननः

laṅkāpurasya rakṣārtham ādideśa sa rākṣasān ādiśya sarvato dikṣu putrān āha daśānanaḥ

हिन्दी अर्थ

मालाकारेण भक्त्या तु सुमनोभिः प्रपूजितौ। ततस्तस्य वरान्दत्त्वा दुर्लभान् रामकेशवौ

English

tor totojt? r^t to tottori

अध्याय ५२

श्लोक 36

धूम्राक्षं धूम्रपानं च राक्षसा यात मे पुरीम् पाशैर् बध्नीत तौ मर्त्यौ अमित्रान्तकवीर्यवान् कुम्भकर्णो ऽपि मद्भ्राता तुर्यनादैः प्रबोधितः

dhūmrākṣaṃ dhūmrapānaṃ ca rākṣasā yāta me purīm pāśair badhnīta tau martyau amitrāntakavīryavān kumbhakarṇo 'pi madbhrātā turyanādaiḥ prabodhitaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्कौटिल्यमपानीय विरूपं कार्मुकं ततः मदानुलिप्तौ वसुदेवपुत्रौ।

English

Rama then made the bridge to be constructed through Nala etc., the monkeys crossed the sea through it, reached the Subela mountain and set up the camp there. Angada saw from there that wicked Ravana is seated on the top storey of the palace. He asked permission of Rama, concentrated on assignment of a spy and reached near Ravana merely with a jump. He kicked on the forehead of him. The gods saw with surprise to Arigada. Having his promise thus, completed, he returned to Subela mountain. Rama subsequently, gripped from all sides Lanka with the help of

अध्याय ५२

श्लोक 37

राक्षसाश् चैव संदिष्टा रावणेन महाबलाः तस्याज्ञां शिरसादाय युयुधुर् वानरैः सह

rākṣasāś caiva saṃdiṣṭā rāvaṇena mahābalāḥ tasyājñāṃ śirasādāya yuyudhur vānaraiḥ saha

हिन्दी अर्थ

तं हैत्यमल्लं जनसंसदीशः

English

warriors and chivalrous monkeys. THT: OTdlchtflcRl 3fT? ifoffsTTTEr: cbM>cHW

अध्याय ५२

श्लोक 38

युध्यमाना यथाशक्त्या कोटिसंख्यास् तु राक्षसाः वानरैर् निधनं प्राप्ताः पुनर् अन्यान् यथादिशत्

yudhyamānā yathāśaktyā koṭisaṃkhyās tu rākṣasāḥ vānarair nidhanaṃ prāptāḥ punar anyān yathādiśat

हिन्दी अर्थ

उखाड़ दिया था। रामने 'प्रलम्ब' नामक राक्षसको मुक्केसे मारकर मौतके घाट उतारा तथा श्रीकृष्णने यमुनाके जलमें रहनेवाले विषैले सर्प 'कालिय' का दमन किया और इन्रके वर्षा करते समय वे सात इतना ही नहीं, श्रीकृष्णने गोकुलकी रक्षा करते हुए अरिष्टासुरका भी वध किया था। फिर दुष्ट घोड़ेका रूप धारण करनेवाले महान् असुर केशीका उन्होंने संहार किया; इसके बाद महात्मा अक्रूरजी कंसकी आज्ञासे

English

g^wrr sr^t greri r ?

अध्याय ५२

श्लोक 39

पूर्वद्वारे दशग्रीवो राक्षसान् अमितौजसः ते चापि युध्य हरिभिर् नीलाद्यैर् निधनं गताः

pūrvadvāre daśagrīvo rākṣasān amitaujasaḥ te cāpi yudhya haribhir nīlādyair nidhanaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

आये तथा राम और कृष्ण-दोनों बन्थुओंको मथुरा ले गये। महामते! मार्गमें अक्रूरजीने यमुनामें डुबकी लगाते समय जलके भीतर राम और कृष्ण-दोनोंको देखा। उन दोनों बन्धुओंने अक्रूरजीको अपने-अपने ऐश्वर्यदायक

English

With an eye on all sides, Rama then called Laksmana and said- "Brother, we have crossed the sea and the soldiers of Sugrlva's army has entrapped easily the entire Lanka. Industry has worked fully and now remains the luck or destiny and it depends on the skill of

अध्याय ५२

श्लोक 40

अथ दक्षिणदिग्भागे रावणेन नियोजिताः ते सर्वे वानरवरैर् दारितास् तु यमं गताः

atha dakṣiṇadigbhāge rāvaṇena niyojitāḥ te sarve vānaravarair dāritās tu yamaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वरूपका दर्शन कराया। नृपनन्दन! उन दोनोंके अनृपम स्वरूपको देख और जानकर अक्रूरजीके साथ ही समस्त यादवगण बहुत ही प्रसन्न हुए॥ ३७--४३॥ तत्पश्चात् मथुरामें भ्रमण करते समय कटुवचन कहनेवाले कंसके एक धोबीको कृष्ण और रामने मार डाला तथा उसके वस्त्र ब्राह्मणोंको बाँट दिये। फिर मार्गमें एक मालीने फूलोंसे भक्तिपूर्वक उनकी पूजा

English

JOef- cbidCii'H’iUeicdr^cHi f%

अध्याय ५२

श्लोक 41

पश्चिमे ऽङ्गदमुख्यैश् च वानरैर् अतिगर्वितैः राक्षसाः पर्वताकाराः प्रापिता यमसादनम्

paścime 'ṅgadamukhyaiś ca vānarair atigarvitaiḥ rākṣasāḥ parvatākārāḥ prāpitā yamasādanam

हिन्दी अर्थ

'की। तब राम और श्रीकृष्णने उसे दुर्लभ वर दिये। उसके बाद जब वे सड़कपर घूम रहे थे, उसी समय 'कुब्जा' दासीने आकर उनका आदर-सत्कार किया। तब श्रीकृष्णने उसकी भद्दी लगनेवाली कुन्जताको दूर

English

*n*FT «rf'<*f?raiufarT?:fd ^rn dlclfHVTra^d : crftuwiw

अध्याय ५२

श्लोक 42

तदुत्तरे तु दिग्भागे रावणेन निवेशिताः पेतुस् ते राक्षसाः क्रूरा मैन्दाद्यैर् वानरैर् हताः

taduttare tu digbhāge rāvaṇena niveśitāḥ petus te rākṣasāḥ krūrā maindādyair vānarair hatāḥ

हिन्दी अर्थ

कर दिया। तदनन्तर यज्ञशालामें रखे गये कंसके धनुषको महाबली श्रीकृष्णने बलपूर्वक खींचा और तत्काल ही तोड़ डाला। उस समय वहाँके अनेकों दुष्ट रक्षकोंको बलरामजीने मार डाला। फिर बलराम और श्रीकृष्ण-दोनोंने मिलकर “कुवलयापीड' नामक हाथीको

English

Laksmana said The destiny or luck only consoles the coward hearts. It is not for us to consider. Until and unless our brows cover the region of forehead and arrows put on the bows, the proud of Ravana on his arms can only sustain.

अध्याय ५२

श्लोक 43

ततो वानरसंघास् तु लङ्काप्राकारम् उच्छ्रितम् उत्प्लुत्याभ्यन्तरस्थांश् च राक्षसान् बलदर्पितान्

tato vānarasaṃghās tu laṅkāprākāram ucchritam utplutyābhyantarasthāṃś ca rākṣasān baladarpitān

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर उन दोनों वसुदेवकुमारोंने हाथीके दाँत उखाड्कर हाथमें ले लिये और उसके मदसे सने हुए ही रङ्गभूमिमें प्रवेश किया। वहाँ अविनाशी बलरामजीने पर्वताकार 'मुष्टिक' नामक पहलवानको कुश्तीमें मार

English

cRF ^FTUT: TTFTT2T HE'S HFT^T ft<3<=ra4<WUl 3T5T d^hLHd'l4T'fiy u IBI r^PUf%RRTf^l?TT- H^|<M I TFT: TTTf ffw ^fuiTOi 3TjjTI F'd'g'dl'WaRdld^ OTfSTyifdlRmi 3T^! firaT ?t d>fodciH

अध्याय ५२

श्लोक 44

हत्वा शीघ्रं पुनः प्राप्ताः स्वसेनाम् एव वानराः एवं हतेषु सर्वेषु राक्षसेषु दशाननः

hatvā śīghraṃ punaḥ prāptāḥ svasenām eva vānarāḥ evaṃ hateṣu sarveṣu rākṣaseṣu daśānanaḥ

हिन्दी अर्थ

डाला और श्रीकृष्णचन््रने भी कंसके 'चाणूर' नामक मित्रं पुनः पुष्करकं स रामः।

English

cgig^rfTT n^vdrcH cl?T: f3F> qcwcd

अध्याय ५२

श्लोक 45

रोदमानासु तत्स्त्रीषु निर्गतः क्रोधमूर्च्छितः द्वारे स पश्चिमे वीरो राक्षसैर् बहुभिर् वृतः

rodamānāsu tatstrīṣu nirgataḥ krodhamūrcchitaḥ dvāre sa paścime vīro rākṣasair bahubhir vṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

हत्वा ततथोर्व्यां निचकर्ष कृष्णः

English

He then put his mouth on the ears of Rama and said- "It is time to try and examine the devotion of Ahgada for you

अध्याय ५२

श्लोक 46

क्वासौ रामेति च वदन् धनुष्पाणिः प्रतापवान् रथस्थः शरवर्षं च विसृजन् वानरेषु सः

kvāsau rāmeti ca vadan dhanuṣpāṇiḥ pratāpavān rathasthaḥ śaravarṣaṃ ca visṛjan vānareṣu saḥ

हिन्दी अर्थ

हते तु कंसे हरिणातिक्ुद्धो कृत्वा नृपं चोग्रसेनं यदूनां सभां सुधर्मा ददतुमहिन्द्रीम्

English

Bali, his valour and his manners and modus- operandi everything is worth trial. Hence, appoint him your spy." Rama accepted the suggestion and ordered Ahgada - "Ahgada, we are not able to describe the valour your father Ball have shown for Ravana. Our hearts begin vacillation when we remember his chivalry. That Ball is in your form this time. You are leaving behind your father in your industry. Hence, nothing more to say about you. You are raising the head of Ball

अध्याय ५२

श्लोक 47

ततस् तद्बाणछिन्नाङ्गा वानरा दुद्रुवुस् तदा पलायमानांस् तान् दृष्ट्वा वानरान् राघवस् तदा

tatas tadbāṇachinnāṅgā vānarā dudruvus tadā palāyamānāṃs tān dṛṣṭvā vānarān rāghavas tadā

हिन्दी अर्थ

बलराम-श्रीकृष्ण-अवतारके चरित्र

English

Ahgada bowed his head on clasped hands and said- "As you order, I will do. Please, look here. Should I pick the fence, the parks and the entire Lanka with gate and city up here, or pick this whole army at once for attack on that city or make plain this trifle sea with boulders and rocks. Please, order me what I should do? My arms can do everything.

अध्याय ५२

श्लोक 48

कस्मात् तु वानरा भग्नाः किम् एषां भयम् आगतम् इति रामवचः श्रुत्वा प्राह वाक्यं विभीषणः

kasmāt tu vānarā bhagnāḥ kim eṣāṃ bhayam āgatam iti rāmavacaḥ śrutvā prāha vākyaṃ vibhīṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

पहलवानका, जो अपने बल और पराक्रमके कारण बहुत ही प्रसिद्ध था, कचूमर निकाल दिया। भगवान्. श्रीकृष्णने उस जन-समाजमें हैत्य मल्ल चाणूरके साथ देरतक युद्ध करनेके बाद उसका वध किया था। फिर वीरवर बलरामजीने युद्धके लिये उत्साहपूर्वक उठे हुए पुष्करको, जो “मृत मुष्टिक' नामक मल्लका मित्र था, मुक्केसे ही मार डाला। इसके बाद श्रीकृष्णने वहाँ उपस्थित समस्त हैत्योका संहार करके कंसको पकड़

English

dlTMdtfll^ fHT Tiftt nftM-oMdr fft creft FTEJT ^5TTTt 3^1

अध्याय ५२

श्लोक 49

शृणु राजन् महाबाहो रावणो निर्गतो ऽधुना तद्बाणछिन्ना हरयः पलायन्ते महामते

śṛṇu rājan mahābāho rāvaṇo nirgato 'dhunā tadbāṇachinnā harayaḥ palāyante mahāmate

हिन्दी अर्थ

लिया और उसे मञ्चके नीचे भूमिपर पटककर वे स्वयं भी उसके शरीरपर कूद पड़े। इस प्रकार कंसका वध करके श्रीकृष्णने उसके मृत देहको भूमिपर घसीटा। श्रीकृष्णद्वारा कंसके मारे जानेपर उसका बलवान् एवं

English

Rama estimated the loyalty and power both of Ahgada with this statement and said- "O warrior, go to Ravana and said-"0 Ravana, make free Sita whom you have taken like a thief in our absence; otherwise you should go to Yama's abode as a result of piercing shots from Laksmana's bow and the pieces of your bodies will spread with blood owing in all directions.

अध्याय ५२

श्लोक 50

इत्युक्तो राघवस् तेन धनुर् उद्यम्य रोषितः ज्याघोषतलघोषाभ्यां पूरयाम्_अस खं दिशः

ityukto rāghavas tena dhanur udyamya roṣitaḥ jyāghoṣatalaghoṣābhyāṃ pūrayām_asa khaṃ diśaḥ

हिन्दी अर्थ

पराक्रमी भ्राता सुनाभ अत्यन्त क्रोधपूर्वक युद्धके लिये उठा; किंतु उसे भी बलरामजीने तुरंत ही मारकर यमलोक भेज दिया तदनन्तर समस्त यदुवंशियोंसे घिरे हुए उन दोनों भाइयोंने अत्यन्त प्रसन्न हुए माता-पिताकी वन्दना करके श्रीउग्रसेनको ही यदुवंशियोंका राजा बनाया और उन्हें इन्द्रकी “सुधर्मा' नामक दिव्य सभा प्रदान की

English

wdf m few *rfe ^ wrmfi

अध्याय ५२

श्लोक 51

युयुधे रावणेनाथ रामः कमललोचनः सुग्रीवो जाम्बवांश् चैव हनुमान् अङ्गदस् तथा

yuyudhe rāvaṇenātha rāmaḥ kamalalocanaḥ sugrīvo jāmbavāṃś caiva hanumān aṅgadas tathā

हिन्दी अर्थ

उन्होंने सांदीपनिसे अस्त्र-विद्याकी शिक्षा पायी। फिर गुरुको दक्षिणा देनेके लिये उद्यत हो, “पञ्चजन? हैत्यको मारा और यमराजको जीतकर वे दीर्घकालके मरे हुए गुरुपुत्रको वहाँसे ले आये। वही पुत्र उन्होंने गुरुजीको

English

Angada said- "O god, in my presence there, Ravana will see his heads fall on the ground in both positions i.e., in treaty and battle. It is rather a different thing that in treaty, his heads will bow before you and in war by separating from the shoulders. Rama appreciated him and he went there, defeated Ravana badly in arguments and pleading and then returned to Rama shortly.

अध्याय ५२

श्लोक 52

विभीषणो वानराश् च लक्ष्मणश् चापि वीर्यवान् उपेत्य रावणीं सेनां वर्षन्तीं सर्वसायकान्

vibhīṣaṇo vānarāś ca lakṣmaṇaś cāpi vīryavān upetya rāvaṇīṃ senāṃ varṣantīṃ sarvasāyakān

हिन्दी अर्थ

दक्षिणाके रूपमें अर्पित किया फिर बलरामजीने अपने ऊपर अनेकों बार चढाई करनेवाले मगधराज जरासंधके समस्त सैनिकोंको दिव्यास्त्रोंकी वर्षां करके मार डाला। इसके बाद उन दोनों देवेश्वरोंने समुद्रके भीतर एक सुन्दर पुरी द्वारकाका

English

3MV|U|i rt sfartsfe fwfffe ^TFR:II?'«II RfnjTT? ‘S' ttshwi

अध्याय ५२

श्लोक 53

हस्त्यश्वरथसंयुक्तां ते निजघ्नुर् महाबलाः रामरावणयोर् युद्धम् अभूत् तत्रापि भीषणम्

hastyaśvarathasaṃyuktāṃ te nijaghnur mahābalāḥ rāmarāvaṇayor yuddham abhūt tatrāpi bhīṣaṇam

हिन्दी अर्थ

निर्माण कराया। उसमें मथुरावासी कुटुम्बीजनोंको बसाकर अविनाशी भगवान् श्रीकृष्णने राजा शृगालका वध 'किया। फिर एक उपाय करके महान् योद्धा यवनराजको भस्म कर, राजा मुचुकुन्दको वरदान दे, वे द्वारकामें

English

^fetrr fe^ gww wnw:ii?mi fsn^r qwf ^ wt ff gffei ifeWsfor tff wff 3tfe'irwch4l4c{i^i fiWicfiuiffii Mc^ridl §4^: jfetfecr:ll?^ll

अध्याय ५२

श्लोक 54

रावणेन विसृष्टानि शस्त्रास्त्राणि च यानि वै तानि छित्त्वाथ शस्त्रैस् तु राघवश् च महाबलः

rāvaṇena visṛṣṭāni śastrāstrāṇi ca yāni vai tāni chittvātha śastrais tu rāghavaś ca mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

'बलरामजी एक बार फिर नन्दके गोकुल (नन्दगाँव)- में गये और वहाँ वृन्दावनमें गोपजनोंसे भलीभाँति प्रेमालाप आदिके द्वारा सम्मानित हुए। वहाँ उन्होंने सीरेण रामो यमुनां चकर्ष॥ ५७ अपने हलसे यमुनाजीका आकर्षण किया था।

English

Ravana on the other side frightened badly when he took cognisance of the power of Rama, Laksmana and the monkeys, still he feigned as fearless and ordered monsters to protect Lanka properly. He directed them to cover all directions and called his sons and Dhumraksa and Dhumrapana saying them to enter into the

अध्याय ५२

श्लोक 55

शरेण सारथिं हत्वा दशभिश् च महाहयान् रावणस्य धनुस् छित्त्वा भल्लेनैकेन राघवः

śareṇa sārathiṃ hatvā daśabhiś ca mahāhayān rāvaṇasya dhanus chittvā bhallenaikena rāghavaḥ

हिन्दी अर्थ

कृष्णोऽपि रेमे पुरुषः पुराणः

English

Rama and Laksmana both. My brother Kumbhakarna, who is Yama like to the enemies has also been awaken by creating noise of drum beating and

अध्याय ५२

श्लोक 56

मुकुटं पञ्चदशभिश् छित्त्वा तन्मस्तकं पुनः सुवर्णपुङ्खैर् दशभिः शरैर् विव्याध वीर्यवान्

mukuṭaṃ pañcadaśabhiś chittvā tanmastakaṃ punaḥ suvarṇapuṅkhair daśabhiḥ śarair vivyādha vīryavān

हिन्दी अर्थ

कृष्णः प्राग्ज्योतिषो हैत्यान् हयग्रीवादिकान् बहून्। हत्वा तु नरकं चापि जग्राह च महद्धनम् अदित्यै कुण्डले दत्त्वा जित्वेन्द्रै हैवतैः सह। गृहीत्वा पारिजातं तु ततो द्वारावती पुरीम्

English

^SJTTTHT U«|IVIckUI wfetwg TT$rar:l TJTW ^<^'M«llfe?l<tll?<SII wfeft differ TI$TWrffeffeR:l

अध्याय ५२

श्लोक 57

तदा दशास्यो व्यथितो रामबाणैर् भृशं तदा विवेश मन्त्रिभिर् नीतः स्वपुरीं देवमर्दकः

tadā daśāsyo vyathito rāmabāṇair bhṛśaṃ tadā viveśa mantribhir nītaḥ svapurīṃ devamardakaḥ

हिन्दी अर्थ

कुरुभिश्च धृतं साम्बं राम एको महाबलः। कुरूणां भयमुत्पाद्य मोचयामास वीर्यवान्

English

TI^RT: VddIWtl: 3nfWT 4mRI<RH)l^ll dftff W fe^rfe Tranfe fetfew: I

अध्याय ५२

श्लोक 58

बोधितस् तूर्यनादैस् तु गजयूथक्रमैः शनैः पुनः प्राकारम् उल्लङ्घ्य कुम्भकर्णो विनिर्गतः

bodhitas tūryanādais tu gajayūthakramaiḥ śanaiḥ punaḥ prākāram ullaṅghya kumbhakarṇo vinirgataḥ

हिन्दी अर्थ

रामेण तद्ठलं नीतं क्षयं कोटिगुणं क्षणात् देवापकारी रामेण निहतो वानरो महान्। ततोऽर्जुनस्य साहाय्यं कुर्वता कंसशत्रुणा

English

Wt WTHfeTW H^iyi«bKy(^'dH i l

अध्याय ५२

श्लोक 59

उत्तुङ्गस्थूलदेहो ऽस भीमदृष्टिर् महाबलः वानरान् भक्षयन् दुष्टो विचचार क्षुधान्वितः

uttuṅgasthūladeho 'sa bhīmadṛṣṭir mahābalaḥ vānarān bhakṣayan duṣṭo vicacāra kṣudhānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

संक्षेपाद्रामकृष्णस्य काल्क्यं शृणु ममाधुना

English

Not only this, Ravana ordered the chivalrous monsters to attend war and they too began fighting with the monkeys. Crores of monsters were killed by the monkeys. The most chivalrous to whom Ravana has ordered fighting at the east gate were beheaded by Nala etc., monkeys. The same was happened to the monsters who were appointed at the south gate. The monsters appointed at the west gate were killed by Angada etc., monkeys. The cruel Mainda etc., monsters appointed at the north gate were also killed by the gallant monkeys. The monkeys then overlapped the boundary wall of the palace and killed all monsters they found there. They all then returned to their camp, ife

अध्याय ५२

श्लोक 60

तं दृष्ट्वोत्पत्य सुग्रीवः शूलेनोरस्य् अताडयत् कर्णद्वयं कराभ्यां तु *च्छित्त्वा वक्रेण नासिकाम्

taṃ dṛṣṭvotpatya sugrīvaḥ śūlenorasy atāḍayat karṇadvayaṃ karābhyāṃ tu *cchittvā vakreṇa nāsikām

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर द्वारकामें 'रेवती' नामकी भार्याको पाकर बलरामजी उनके साथ सुखपूर्वक रहने लगे और पुराणपुरुष श्रीकृष्णचन्र भी क्षत्रियधर्मके अनुसार 'रुक्मिणी' नामक भार्याको हस्तगत करके उसके साथ सानन्द विहार करने लगे। तदनन्तर एक बार जूआ खेलते समय हलधरने कलिङ्गराजके दाँतोंको उखाड़ लिया और असत्यका आश्रय लेनेवाले रुवमीको भी पासेसे ही मार गिराया। इसी प्रकार श्रीकृष्णचद्धने भी प्रग्ज्योतिषपुरके हयग्रीव आदि बहुत-से हैत्योंको यमलोक

English

f^lfe fetfe zf ^Ullfoi: tRTTW^I T2TW: 3TraRrafeg^cnfejTT:ll'S^II ddtdaiulffedl^T ^HTT 5ffWI MHWitMiWI-h^egT EIRTRI/H'ycHdflll'^'3!l cTHTT *FTI few WTFm^l

अध्याय ५२

श्लोक 61

सर्वतो युध्यमानांश् च रक्षोनाथान् रणे ऽधिकान् राघवो घातयित्वा तु वानरेन्द्रैः समन्ततः

sarvato yudhyamānāṃś ca rakṣonāthān raṇe 'dhikān rāghavo ghātayitvā tu vānarendraiḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

पहुँचाया तथा नरकासुरका भी संहार करके वे उसके यहाँसे बहुत धन ले आये। वहाँसे श्रीकृष्ण इन्द्रलोकमें गये। वहाँ उन्होंने अदितिको उनके वे दोनों दिव्य कुण्डल दिये, जो नरकासुरने हड़प लिये थे। फिर देवताओंसहित इन्द्रको

English

When all monsters were killed, Ravana annoyed too much on seeing their wives wailing. That brave monster came hurriedly with a bow in his hands. He was surrounded by the monsters and said furiously - "Where is that Rama?" He began to shower arrows on monkeys from chariot. The monkeys began to run here and there as the arrows penetrated their organs. Rama asked the fleeing monkeys - "Why has such a situation chaotic arisen? What has the fear befallen on them?

अध्याय ५२

श्लोक 62

चकर्त विशिखैस् तीक्ष्णैः कुम्भकर्णस्य कन्धराम् विजित्येन्द्रजितं साक्षाद् गरुडेनागतेन सः

cakarta viśikhais tīkṣṇaiḥ kumbhakarṇasya kandharām vijityendrajitaṃ sākṣād garuḍenāgatena saḥ

हिन्दी अर्थ

जीतकर पारिजात वृक्ष साथ ले, वे अपनी पुरी द्वारकाको लौट आये तदनन्तर महाबली एवं महापराक्रमी बलरामजीने अकेले ही हस्तिनापुरमें जा कौरवोंको भय दिखाया और उनके द्वारा बंदी बनाये गये श्रीकृष्णपुत्र साम्बको छुड़ाया। फिर बुद्धिमान् श्रीकृष्णचन्द्रने युद्धमें बाणासुरकी भुजाओंको

English

Vibhlsana replied - "O king, listen to me. Ravana has turned for battle this time. His arrows are so sharp that the monkeys are in no position to endure.

अध्याय ५२

श्लोक 63

रामो लक्ष्मणसंयुक्तः शुशुभे वानरैर् वृतः व्यर्थं गते चेन्द्रजिति कुम्भकर्णे निपातिते

rāmo lakṣmaṇasaṃyuktaḥ śuśubhe vānarair vṛtaḥ vyarthaṃ gate cendrajiti kumbhakarṇe nipātite

हिन्दी अर्थ

काट डाला और बलरामजीने उसके करोड़ों सैनिकोंका क्षणभरमें ही संहार कर दिया। इसके बाद बलरामजीने देववैरी 'द्विविद' नामक महान् वानरका वध किया। इसी तरह भगवान् श्रीकृष्णने अर्जुनकी सहायता करके उनके

English

fcwrf iraa^f ypsira ftferti srn ittiMdHufew framro m fe?i: i m ° 11 tMUldM TOT: cbdHHlHd: I TTtftcft ^lura i fera

अध्याय ५२

श्लोक 64

लङ्कानाथस् ततः क्रुद्धः पुत्रं त्रिशिरसं पुनः अतिकायमहाकायौ देवान्तकनरान्तकौ

laṅkānāthas tataḥ kruddhaḥ putraṃ triśirasaṃ punaḥ atikāyamahākāyau devāntakanarāntakau

हिन्दी अर्थ

द्वारा समस्त दुष्ट क्षत्रियोंका वध कराया और पृथ्वीका सारा भार उतार दिया। उन दिनों बलरामजी लोकहितके लिये तीर्थयात्रा कर रहे थे राजन्! बलराम और श्रीकृष्णचन्ट्रने जितने दुष्टोंका वध किया था, उनकी गणना हम नहीं कर सकते। इस प्रकार दोनों भाई बलराम और श्रीकृष्णने दुष्टोंका संहार

English

fferfejit ctFRT?xt ?a?nui^'ifedi4ciRi tfera Tranff fen febof ■nfenw^im^ii

अध्याय ५२

श्लोक 65

यूयं हत्वा तु पुत्राद्या तौ नरौ युधि निघ्नत तान् नियुज्य दशग्रीवः पुत्रान् एवं पुनर् ब्रवीत्

yūyaṃ hatvā tu putrādyā tau narau yudhi nighnata tān niyujya daśagrīvaḥ putrān evaṃ punar bravīt

हिन्दी अर्थ

वैकुण्ठधामको पधार गये। इस तरह राम और श्रीकृष्णके इन दिव्य अवतारोंको मैने तुम्हें संक्षेपसे कह सुनाया। अब मुझसे 'कल्कि-अवतार' का वर्णन सुनो। नरेश्वर! इस प्रकार अनन्त भगवान् विष्णुकी वे दोनों महाबलवती

English

TOTTratnfe^tpyife trafei fdgw.ifd wrarraife g yfer fe tnft ferara yifetd OU<W ■few TTRfe frai WIHI tlciUicy *Ivvlfed Tiara:llkhll

अध्याय ५२

श्लोक 66

महोदरमहापाश्वौ सार्धम् एतैर् महाबलैः संग्रामे ऽस्मिन् रिपून् हन्तुं युवां व्रजतम् उद्यतौ

mahodaramahāpāśvau sārdham etair mahābalaiḥ saṃgrāme 'smin ripūn hantuṃ yuvāṃ vrajatam udyatau

हिन्दी अर्थ

गौर और कृष्ण शक्तियाँ पृथ्वीका भार उतारकर पुनः पुनश्च विष्णुं प्रतिजग्मतुस्ते॥ ६८ अपने विष्णुस्वरूपमें लीन हो गयी ॥ ६६--६८॥

English

hgie yratMifefesw frrar troTtfe rt: i fe'feczrra cfi4raiHi i^ ^ n Ofi ^rrfet srfferr Torarobfet mi fefelfefefelfa: TMTTf feprfe:lim9ll

अध्याय ५२

श्लोक 67

दृष्ट्वा तान् आगतांश् चैव युध्यमानान् रणे रिपून् अनयल् लक्ष्मणः षड्भिः शरैस् तीक्ष्णैर् यमालयम्

dṛṣṭvā tān āgatāṃś caiva yudhyamānān raṇe ripūn anayal lakṣmaṇaḥ ṣaḍbhiḥ śarais tīkṣṇair yamālayam

हिन्दी अर्थ

इति श्रीनरसिंहपुराणे कृव्णप्रादुभावो नाम त्रिपञ्चाशोऽध्यायः

English

Rama took his bow with anger and stretched it. The sound so generated had echoed the directions and the eiher. He then began to fight against Ravana. Sugiiva, Jambavan, Hanuman, Aiigada, Vibhlsana, Laksmana and other mighty monkeys also participated and began to attack on the army. A dreadful war was waged there between Rama and Ravana. Rama made powerless all weapons exercised by Ravana and then killed his charioteer and horses by shooting eleven arrows. Ravana's bow was also cut by using Bhalla arrow. He then shot fifteen arrows which beheaded him of ten heads. The enemy of gods badly suffered as a result of Rama's blows. His ministers escorted him in unconscious state and took to the palace.

अध्याय ५२

श्लोक 68

वानराणां समूहश् च शिष्टांश् च रजनीचरान् सुग्रीवेण हतः कुम्भो राक्षसो बलदर्पितः

vānarāṇāṃ samūhaś ca śiṣṭāṃś ca rajanīcarān sugrīveṇa hataḥ kumbho rākṣaso baladarpitaḥ

हिन्दी अर्थ

'कल्कि-चरित्र और कलि-धर्म कल्कि-चरित्र और कलि धर्म

English

ytufgy grow tjfow gfei difoebinji^oii

अध्याय ५२

श्लोक 69

निकुम्भो वायुपुत्रेण निहतो देवकण्टकः विरूपाक्षं युध्यमानां गदया तु विभीषणः

nikumbho vāyuputreṇa nihato devakaṇṭakaḥ virūpākṣaṃ yudhyamānāṃ gadayā tu vibhīṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रादुर्भाव हरेः पुण्यं कल्क्याख्यं पापनाशनम्

English

Kumbhakarna, who was awakened by the noise created through drumming and piping, crossed the fort of Lanka and gradually came out copying an elephant. His body was tall and he was very thick and fat. His eyes were fearful. That mighty monster began to move in the battle field by making the monkeys his prey. hit trident on his chest and by using his hands and mouth, he cut both his ears and the nose respectively.

अध्याय ५२

श्लोक 70

भीममैन्दौ च श्वपतिं वानरेन्द्रौ निजघ्नतुः अङ्गदो जाम्बवांश् चाथ हरयो ऽन्यान् निशाचरान्

bhīmamaindau ca śvapatiṃ vānarendrau nijaghnatuḥ aṅgado jāmbavāṃś cātha harayo 'nyān niśācarān

हिन्दी अर्थ

कलिकालेन राजेन्द्र नष्टे धर्मे महीतले। वृद्धिंगते तथा पापे व्याधिसम्पीडिते जने देवैःसम्परार्थितो विष्णुः क्षीराब्धौ सतुतिपूर्वकम्। साम्भलाख्ये महाग्रामे नानाजनसमाकुले

English

TTOcTT yidfdccjl § '3FIT^: ■RRRT:II^H

अध्याय ५२

श्लोक 71

युध्यमनस् तु समरे महालक्षं महाचलम् जघान रामो ऽथ रणे बाणवृष्टिकरं नृप

yudhyamanas tu samare mahālakṣaṃ mahācalam jaghāna rāmo 'tha raṇe bāṇavṛṣṭikaraṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

नाम्जा विष्णुयशःपुत्रः कल्की राजा भविष्यति। अश्वमारुह्य खड्गेन म्लेच्छानुत्सादयिष्यति

English

W vigquKjggd: dHb|d:l PffHTSIW: gt f^fviTTT gR:l

अध्याय ५२

श्लोक 72

इन्द्रजिन् मन्त्रलब्धं तु रथम् आरुह्य वै पुनः वानरेषु च सरेषु शरवर्षं ववर्ष सः

indrajin mantralabdhaṃ tu ratham āruhya vai punaḥ vānareṣu ca sareṣu śaravarṣaṃ vavarṣa saḥ

हिन्दी अर्थ

हत्वा स कल्की पुरुषोत्तमांशः। च यागं बहुकाञ्चनाख्यं संस्थाप्य धर्मे दिवमारुरोह हरेर्मया पार्थिव पापहन्तुः। इमं सदा यस्तु नृसिंहभक्तः श्रृणोति नित्यं स तु याति विष्णुम्

English

fsi wn g gann tfl tt! gfir ft*R<Ti dif-r-pi <?iifid: gifi^r g#cftgiighii Hsicpn^miyeij ‘RisJ'W4 sicR^:I

अध्याय ५२

श्लोक 73

रात्रौ तद्बाणभिन्नं तु बलं सर्वं च राघवम् निश्चेष्टम् अखिलं दृष्ट्वा जाम्बवत् प्रेरितस् तदा

rātrau tadbāṇabhinnaṃ tu balaṃ sarvaṃ ca rāghavam niśceṣṭam akhilaṃ dṛṣṭvā jāmbavat preritas tadā

हिन्दी अर्थ

नारायणस्य देवस्य शृण्वतां कल्मषापहाः

English

Rama then killed all commanders of the army and beheaded him. He then defeated Indrajit with the help of Garuda. Having heard the failure of Meghanada’s efforts and on the earth of Kumbhakarna, Ravana got angry and ordered his son Tris'ira, Atikaya, Mahakaya, Devantaka and Narantaka - "O sons, kill both persons i.e., Rama and Laks tnana in battle. He then turned to Mahodara and Mahaparsva and said- "You will duly prepare yourself for the killing of enemy in this battle and go with a large army.

अध्याय ५२

श्लोक 74

वीर्याद् औषधम् आनीय हनूमान् मारुतात्मजः भूम्यां शयानम् उत्थाप्य रामं हरिगणांस् तथा

vīryād auṣadham ānīya hanūmān mārutātmajaḥ bhūmyāṃ śayānam utthāpya rāmaṃ harigaṇāṃs tathā

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च मुनिसत्तम शृणुध्वमृषयः सर्वे भरद्वाजेन संयुताः

English

g^gT tTTHPMTyeH gszmmR Tut RggI

अध्याय ५२

श्लोक 75

तैर् एव वानरैः सार्धं ज्वलितोल्काकरैर् निशि दाहयाम्_अस लङ्कां तां हस्त्यश्वरथरक्षसाम्

tair eva vānaraiḥ sārdhaṃ jvalitolkākarair niśi dāhayām_asa laṅkāṃ tāṃ hastyaśvaratharakṣasām

हिन्दी अर्थ

सवे धर्मा विनश्यन्ति कृष्णे कृष्णत्वमागते। तस्मात् कलिर्महाघोरः सर्वपापस्य साधकः

English

■cti-uiuTi fyiutiyg **R>gggi gylguT get: gnsrt dHgfi5d:iig£ii

अध्याय ५२

श्लोक 76

वर्षन्तं शरजालानि सर्वदिक्षु घनो यथा स भ्रात्रा मेघनादं तं घातयाम्_अस राघवः

varṣantaṃ śarajālāni sarvadikṣu ghano yathā sa bhrātrā meghanādaṃ taṃ ghātayām_asa rāghavaḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी बोले--राजन्! इसके बाद मैं तुमसे भगवान् विष्णुके “कल्कि' नामक पावन अवतारका वर्णन करता हूँ, जो समस्त पापोंको नष्ट करनेवाला है; तुम सावधान होकर सुनो। राजेन्द्र! जब कलिकालद्वारा पृथ्वीपर धर्मका नाश हो जायगा, पाप बढ़ जायगा और सभी लोग नाना प्रकारके रोगोंसे पीडित होने लगेंगे, तब

English

ftpR engg^n Rrggf ^craE:i

अध्याय ५२

श्लोक 77

घातितेष्व् अथ रक्षस्सु पुत्रमित्रादिबन्धुषु कारितेष्व् अथ विघ्नेषु होमजप्यादिकर्मणाम्

ghātiteṣv atha rakṣassu putramitrādibandhuṣu kāriteṣv atha vighneṣu homajapyādikarmaṇām

हिन्दी अर्थ

विष्णुकी स्तुति करते हुए उनसे प्रार्थना करेंगे । तदनन्तर भगवान् “साम्भल' नामक महान् ग्राममें, जो बहुसंख्यक मनुष्योंसे परिपूर्ण होगा, विष्णुयशाके पुत्ररूपसे अवतार ले, “कल्कि' नामसे विख्यात राजा होंगे। फिर वे

English

Laksmana shot six acute arrows when he saw above-said enemies come to war and thus, killed them all. The monkeys then killed all other monsters. Sugriva killed, Kumbha, an egoist of his power and Hanuman killed Nikumbha, who was the cause of trouble for the gods. Virupaksa was killed by Vibhlsana by using his Gada. Bhlrna and Mainda killed Svapati, Angada, Jambavan and other monkeys killed other monsters. O king, Sri Rama, while fighting killed Mahalaksa and Mahacala monsters whole showered the arrows on him.

अध्याय ५२

श्लोक 78

ततः क्रुद्धो दशग्रीवो लङ्काद्वारे विनिर्गतः क्वासौ राम इति ब्रूते मानुषस् तापसाकृतिः

tataḥ kruddho daśagrīvo laṅkādvāre vinirgataḥ kvāsau rāma iti brūte mānuṣas tāpasākṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

घोड़ेपर चढ़कर, हाथमें तलवार ले, म्लेच्छोंका नाश करेंगे। इस प्रकार भगवान् विष्णुके अंशभूत “कल्कि भूमण्डलका ध्वंस करनेवाले समस्त म्लेच्छोंका संहार कर, “बहुकाञ्चन' नामक यज्ञ करके, धर्मकी स्थापना कर स्वर्गारूढ हो जायेगे। राजेन्द्र! पापोंका नाश करनेवाले भगवान् विष्णुके इन दस अवतारोंका मैंने

English

T# d<giui(^Ft g gn ^ wigi f-iygtriMnsiH gegT ^pggrtiRdwgii 119311

अध्याय ५२

श्लोक 79

योद्धा कपिबलीत्य् उच्चैर् व्याहरद् राक्षसाधिपः वेगवद्भिर् विनीतैश् च अश्वैश् चित्ररथे स्थितः

yoddhā kapibalīty uccair vyāharad rākṣasādhipaḥ vegavadbhir vinītaiś ca aśvaiś citrarathe sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

चरित्रोंका नित्य श्रवण करता है, वह भगवान् विष्णुको प्राप्त कर लेता है

English

grgt yigRg<yim tr sRpuiRggn ivs^ii cTpR: ^fHd^ecfflcbW?TI

अध्याय ५२

श्लोक 80

अथायान्तं तु तं दृष्ट्वा रामः प्राह दशाननम् रामो ऽहम् अत्र दुष्टात्मन्न् एहि रावण मां प्रति

athāyāntaṃ tu taṃ dṛṣṭvā rāmaḥ prāha daśānanam rāmo 'ham atra duṣṭātmann ehi rāvaṇa māṃ prati

हिन्दी अर्थ

राजा बोले विप्रेन्द्र! आपके प्रसादसे मैंने भगवान् नारायणके अवतारोंका, जो श्रोताओंके पापोंका नाश करनेवाले हैं, श्रवण कर लिया मुनिसत्तम! अब आप कलिका विस्तारपूर्वक वर्णन कीजिये; क्योंकि आप सर्वज्ञ महात्माओंमें सबसे श्रेष्ठ हैं। कृपया बताइये कि कलियुगमें ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र कैसे आहार

English

r w wng <t vjidgmPR proerniiagii

अध्याय ५२

श्लोक 81

इत्युक्ते लक्ष्मणः प्राह रामं राजीवलोचनम् अनेन राक्षसा योत्स्ये त्वं तिष्ठेति महाबलः

ityukte lakṣmaṇaḥ prāha rāmaṃ rājīvalocanam anena rākṣasā yotsye tvaṃ tiṣṭheti mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले-भरद्वाजसहित आप सभी ऋषिगण सुनें। राजाके यों प्रेरणा करनेपर मार्कण्डेयजीने कलि- धर्मका इस प्रकार निरूपण किया। भगवान् कृष्णचन्द्रके परमधाम पधार जानेपर उनके अन्तर्धानके फलस्वरूप

English

Then Indrajit forwarded on the chariot, obtained through the power of hymns and began to shower arrows on all monkeys. Hanuman brought the medicine at night under motivation of Jambavanfto cure the wounds of Rama and the army as a whole. He picked up Rama and all monkeys from the ground by virtue of the medicine, took blazing ulka (a fire band) and burnt down all elephants, horses, the chariots in Lanka. Rama subsequently, killed Meghanada through Laksmana by snooting arrows in all directions like a cloud.

अध्याय ५२

श्लोक 82

ततस् तु लक्ष्मणो गत्वा रुरोध शरवृष्टिभिः विंशद्बाहुविसृष्टैस् तु शस्त्रास्त्रैर् लक्ष्मणं युधि

tatas tu lakṣmaṇo gatvā rurodha śaravṛṣṭibhiḥ viṃśadbāhuvisṛṣṭais tu śastrāstrair lakṣmaṇaṃ yudhi

हिन्दी अर्थ

समस्त पापोंका साधक महाघोर कलियुग प्रकट होगा; ब्राह्मणाः त्रिया वैश्याः शूद्रा धर्मपराङ्मुखाः । घोरे कलियुगे प्राप्ते द्विजदेवपराङ्मुखाः

English

tfiT: 3^t ctvitMl FijglSU tef-Fid.-l

अध्याय ५२

श्लोक 83

रुरोध स दशग्रीवः तयोर् युद्धम् अभून् महत् देवा व्योम्नि विमानस्था वीक्ष्य तस्थुर् महाहवम्

rurodha sa daśagrīvaḥ tayor yuddham abhūn mahat devā vyomni vimānasthā vīkṣya tasthur mahāhavam

हिन्दी अर्थ

व्याजधर्मरताः सर्वे दम्भाचारपरायणाः। असूयानिरताश्चैव वृथाहंकारदूषिताः

English

Jlfalldo When all kith and kins, the army etc., were finished, the activities summoning god were disturbed and shattered by the monkeys, Ravana came out at the gate of Lanka on the eccentric chariot which was being driven by trained and speedy horses. He then enquired - "Where is that ascetic Rama? He is boosting of his power merely due to monkeys being mighty. He expressed this statement ironically and with a loud voice. Having heard this an looking that Ravana was proceeding; Rama said- "O wicked Ravana, I am that Rama and stand here, come to me.

अध्याय ५२

श्लोक 84

ततो रावणशस्त्राणि *च्छित्त्वा स्वैस् तीक्ष्णसायकैः लक्ष्मणः सारथिं हत्वा तस्याश्वान् अपि भल्लकैः

tato rāvaṇaśastrāṇi *cchittvā svais tīkṣṇasāyakaiḥ lakṣmaṇaḥ sārathiṃ hatvā tasyāśvān api bhallakaiḥ

हिन्दी अर्थ

अधर्मलोलुपाः सर्वे तथान्येषां च निन्दकाः। विद्याग्रहणशून्यत्वादधर्मा वर्तते पुनः

English

cTrTCT H^Tofr TRETT TRW I

अध्याय ५२

श्लोक 85

रावणस्य धनुश् छित्त्वा ध्वजं च निशितैः शरैः वक्षःस्थलं महावीर्यो विव्याध परवीरहा

rāvaṇasya dhanuś chittvā dhvajaṃ ca niśitaiḥ śaraiḥ vakṣaḥsthalaṃ mahāvīryo vivyādha paravīrahā

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणाद्यास्तथा वर्णाः संकीर्यन्ते परस्परम्। कामक्रोधपरा मूढा वृथा संतापपीडिताः

English

Laksmana interfered and said- "O mightiest, stop for moments, I will first fight against him. Laksmana then covered Ravana with the showers of arrow’s. Ravana too followed there end by application of his twenty arms. Thus, a furious fight took place between them. The gods saw this battle from their aircrafts and over-whclmly

अध्याय ५२

श्लोक 86

ततो रथान् निपत्याधः क्षिप्रं राक्षसनायकः शक्तिं जग्राह कुपितो घण्टानादविनादिनीम्

tato rathān nipatyādhaḥ kṣipraṃ rākṣasanāyakaḥ śaktiṃ jagrāha kupito ghaṇṭānādavinādinīm

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणाः्षत्रिया वैश्याः सर्वे धर्मपराङ्मुखाः राजानो द्रव्यनिरतास्तथा लोभपरायणाः। धर्मकञ्चुकसंवीता धर्मविध्वंसकारिणः

English

?rtT TrauisTaiRnf^Tdi

अध्याय ५२

श्लोक 87

अग्निज्वालाज्वलज्जिह्वां महोल्कासदृशद्युतिम् दृढमुष्ट्या तु निक्षिप्ता शक्तिः सा लक्ष्मणोरसि

agnijvālājvalajjihvāṃ maholkāsadṛśadyutim dṛḍhamuṣṭyā tu nikṣiptā śaktiḥ sā lakṣmaṇorasi

हिन्दी अर्थ

घोरे कलियुगे प्रासे सर्वाधर्मसमन्विते। यो योऽश्वरथनागाढ्यः स स राजा भविष्यति

English

TPJM S5T3T w f¥?rt: ?ft:l Mf tgiPtiiriiig: %sr TT^rtpmraj: i

अध्याय ५२

श्लोक 88

विदार्यान्तःप्रविष्टाथ देवास् त्रस्तास् ततो ऽम्बरे लक्ष्मणं पतितं दृष्ट्वा रुदद्भिर् वानरेश्वरैः

vidāryāntaḥpraviṣṭātha devās trastās tato 'mbare lakṣmaṇaṃ patitaṃ dṛṣṭvā rudadbhir vānareśvaraiḥ

हिन्दी अर्थ

पितृन् पुत्रा नियोक्ष्यन्ति वध्वः श्वश्रूश्च कर्मसु। पतीनूपुत्रान् वञ्चयित्वा गमिष्यन्ति स्त्रियोऽन्यतः खण्डवर्षी च पर्जन्यः पन्थानस्तस्करावृताः। सर्वः सर्वं च जानाति वृद्धाननृपसेव्य च

English

ffwt yudHiqpHif^-Hl^iii^n

अध्याय ५२

श्लोक 89

दुःखितः शीघ्रम् आगम्य तत्पार्श्वं प्राह राघवः क्व गतो हनुमान् वीरो मित्रो मे पवनात्मजः

duḥkhitaḥ śīghram āgamya tatpārśvaṃ prāha rāghavaḥ kva gato hanumān vīro mitro me pavanātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

न कश्चिदकविर्नाम सुरापा ब्रह्मवादिनः। किंकराश्च भविष्यन्ति शूद्राणां च द्विजातयः

English

<j<swyi f ^ifer: ttt 5:fa?T: VilghHIR) cTHtT?^ 3TT? TT^T: I

अध्याय ५२

श्लोक 90

यदि जीवति मे भ्राता कथंचित् पतितो भुवि इत्युक्ते हनुमान् राजन् वीरो विख्यातपौरुषः

yadi jīvati me bhrātā kathaṃcit patito bhuvi ityukte hanumān rājan vīro vikhyātapauruṣaḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय सभी धर्म नष्ट हो जायेगे। घोर कलियुग प्राप्त होनेपर ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र सभी लोग धर्म, ब्राह्मण तथा देवताओंसे विमुख हो जायंगे। सभी 'किसी-न-किसी व्याजसे (स्वार्थसिद्धिके लिये) ही धर्ममें प्रवृत्त होंगे; दम्भ--ढोंगका आचरण करेंगे। एक- दूसरेमें दोष ढूँढ़नेवाले और व्यर्थ अभिमानसे दूषित विचारवाले होंगे। पाण्डित्यका गर्व रखनेवाले सभी मनुष्य सत्यका अपलाप करेंगे और सब लोग यही

English

35T RcTT #tr fit^t ^ UcHIWRIIC^ii

अध्याय ५२

श्लोक 91

बद्ध्वाञ्जलिं बभाषेदं देह्य् अनुज्ञां स्थितो ऽस्मि भोः रामः प्राह महावीर विशल्यकरणी मम

baddhvāñjaliṃ babhāṣedaṃ dehy anujñāṃ sthito 'smi bhoḥ rāmaḥ prāha mahāvīra viśalyakaraṇī mama

हिन्दी अर्थ

कहेंगे कि “मैं ही सबसे बड़ा हूँ'। कलियुगमें सभी अधर्मलोलुप तथा दूसराँकी निन्दा करनेवाले होंगे, अतः सबकी आयु बहुत थोड़ी होगी। द्विजगण! मनुष्योंकी आयु अल्प होनेसे ब्राह्मणलोग अधिक विद्याध्ययन नहीं

English

Laksmana cut all weapons blown by Ravana and killed his charioteer. He killed his horses too by blowing Bhalla arrows. !n a series, he then cut his bow and flag and penetrated his heart. Ravana fell down from his chariot but he immediately stood up and picked up a Sakti (a weapon) from which a sound of several hundred crocodiles was coming out. Its edge was blazing like the fire flame and radiating like Ulka. He shot at the chest by firmly griping it in hand. It penetrated the chest of Laksmana. The gods observing this scene from the sky were frightened. Rama came quickly to him with the commanders of monkeys and expressed his grief - "Where has gone my friend Hanuman? Do all efforts that can revive my

अध्याय ५२

श्लोक 92

अनुजं विरुजं शीघ्रं कुरु मित्र महाबल ततो वेगात् समुत्पत्य गत्वा द्रोणगिरिं कपिः

anujaṃ virujaṃ śīghraṃ kuru mitra mahābala tato vegāt samutpatya gatvā droṇagiriṃ kapiḥ

हिन्दी अर्थ

कर सकेंगे। विद्याध्ययनसे शून्य होनेके कारण उनके द्वारा पुनः अधर्मकी ही प्रवृत्ति होगी ब्राह्मण आदि वणाँमें परस्पर संकरता आ जायगी। वे कामी, क्रोधी, मूर्ख और व्यर्थ संतापसे पीड़ित होंगे। ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य आपसमें वैर बाँधकर एक- दूसरेका वध कर देनेकी इच्छावाले होंगे। वे सभी अपने-

English

itrft trt ^ faRs5iRpfNw:ii^oii g^T3s#r ewi^ 3 ^lipt fwrirtr «rr:i tut: m? R?ralrc f^rRcKRl ttrh^ ^i str farcer grtt fhr

अध्याय ५२

श्लोक 93

बद्ध्वा च शिघ्रम् आनीय लक्ष्मणं नीरुजं क्षणात् चकार देवदेवेशां पश्यतां राघवस्य च

baddhvā ca śighram ānīya lakṣmaṇaṃ nīrujaṃ kṣaṇāt cakāra devadeveśāṃ paśyatāṃ rāghavasya ca

हिन्दी अर्थ

अपने धर्मसे विमुख होंगे। तप एवं सत्यभाषणादिसे रहित होकर शूद्रके समान हो जायँगै। उत्तम वर्णवाले नीचे गिरेंगे और नीच वर्णवाले उत्तम बनेंगे। राजालोग लोभी तथा केवल धनोपार्जनमें ही प्रवृत्त रहेंगे। वे धर्मका चोला

English

Hanuman came at once and said- "Plcase, give me order. I am before here. Rama said- O Mahavlra, I need a medicine that can efface the injury to heart go and bring that medicine for the cure of my

अध्याय ५२

श्लोक 94

ततः क्रुद्धो जगन्नाथो रामः कमललोचनः रावणस्य बलं शिष्टं हस्त्यश्वरथराक्षसम्

tataḥ kruddho jagannātho rāmaḥ kamalalocanaḥ rāvaṇasya balaṃ śiṣṭaṃ hastyaśvaratharākṣasam

हिन्दी अर्थ

पहनकर उसीकी ओटमें धर्मका विध्वंस करनेवाले होंगे। समस्त अधर्मासे युक्त घोर कलियुगके आ जानेपर जो- जो घोड़े, रथ और हाथीसे सम्पन्न होंगे, वे-वे ही राजा कहे जायंगे। पुत्र अपने पितासे काम करायेंगे और बहुं साससे काम लेंगी। स्त्रियाँ पति और पुत्रको धोखा देकर अन्य पुरुषोंक पास जाया करेंगी॥ १६--२१॥

English

-<^vTi: xiFratTraarwrni<?^ii

अध्याय ५२

श्लोक 95

हत्वा क्षणेन रामस् तु तच्छरीरं तु सायकैः तीक्ष्णैर् जर्जरितं कृत्वा तस्थिवान् वानरैर् वृतः

hatvā kṣaṇena rāmas tu taccharīraṃ tu sāyakaiḥ tīkṣṇair jarjaritaṃ kṛtvā tasthivān vānarair vṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषोंकी संख्या कम और स्त्रियोंकी अधिक होगी। कुत्तोंकी अधिकता होगी और गौओंका हास। सबके मनमें धनका ही महत्त्व रहेगा। सत्पुरुषोंके सदाचारका सम्मान नहीं होगा। मेघ कहीं वर्षा करेंगे, कहीं नहीं करेंगे।

English

Hanuman jump up fiercely and having reached at Dronagiri, came with the medicine from there. He applied it and within seconds Laksmana was as healthy as before. Rama and all spectator gods saw this phenomenon.

अध्याय ५२

श्लोक 96

अस्तचेष्टो दशग्रीवः संज्ञां प्राप्य शनैः पुनः उत्थाय रावणः क्रुद्धः सिंहनादं ननाद च

astaceṣṭo daśagrīvaḥ saṃjñāṃ prāpya śanaiḥ punaḥ utthāya rāvaṇaḥ kruddhaḥ siṃhanādaṃ nanāda ca

हिन्दी अर्थ

समस्त मार्ग चोराँसे घिरे रहेंगे। गुरुजनोंकी सेवामें रहे बिना ही सभी लोग सब कुछ जाननेका अभिमान करेंगे! कोई भी ऐसा न होगा जो अपनेको कवि न मानता हो। शराब पीनेवाले लोग ब्रह्मज्ञानका उपदेश करेंगे। ब्राह्मण, क्षत्रिय, 'कल्कि-चरित्र और कलि-धर्म

English

{tcSTT TPCreT drtfiU 3 ’RTR^:I

अध्याय ५२

श्लोक 97

तन्नादश्रवणैर् व्योम्नि वित्रस्तो देवतागणः एतस्मिन्न् एव कले तु रामं प्राप्य महामुनिः

tannādaśravaṇair vyomni vitrasto devatāgaṇaḥ etasminn eva kale tu rāmaṃ prāpya mahāmuniḥ

हिन्दी अर्थ

लोभाभिभूतमनसः सर्वे दुष्कर्मशीलिनः। परान्नलोलुपा नित्यं भविष्यन्ति द्विजातयः

English

Rama then became furious and killed the entire army of Ravana within moments. All horses, elephants, chariots and monsters were killed. He penetrated the body of Ravana by hitting acute arrows. Monkeys were everywhere fighting bravely. Ravana fell down unconscious. He gradually came back to consciousness, stood up again and began to cry in fury. The spectator gods in ether got frightened of his cry.

अध्याय ५२

श्लोक 98

रावणे बद्धवैरस् तु अगस्त्यो वै जयप्रदम् आदित्यहृदयं नाम मन्त्रं प्रादाज् जयप्रदम्

rāvaṇe baddhavairas tu agastyo vai jayapradam ādityahṛdayaṃ nāma mantraṃ prādāj jayapradam

हिन्दी अर्थ

घोरे कलियुगे प्रासे नरं धर्मपरायणम् न व्रतानि चरिष्यन्ति ब्राह्मणा वेदनिन्दकाः

English

wr 3FTC3 tt ^ ausrhi

अध्याय ५२

श्लोक 99

रामो ऽपि जप्त्वा तन्मन्त्रम् अगस्त्योक्तं जयप्रदम् तद्दत्तं वैष्णवं चापम् अतुलं सद्गुणं दृढम्

rāmo 'pi japtvā tanmantram agastyoktaṃ jayapradam taddattaṃ vaiṣṇavaṃ cāpam atulaṃ sadguṇaṃ dṛḍham

हिन्दी अर्थ

न यक्ष्यन्ति न होष्यन्ति हेतुवाहैर्विकुत्सिताः। द्विजाः कुर्वन्ति दम्भार्थं पितृयज्ञादिकाः क्रिया:

English

A hermit in the meantime came to Rama. He was annoyed of Ravana's activities since long and his name was Agastya. He suggested Rama to recite the victory giver psalm namely 'Adityahrdaya'. Rama cited that hymn and accepted with honour the Vaisnava bow, with a very good string wrapped which was given by him. Then chivalrous RSma began to fight with Ravana by blowing shoots of arrows having golden wings.

अध्याय ५२

श्लोक 100

पूजयित्वा तद् आदाय सज्यं कृत्वा महाबलः सौवर्णपुङ्खैस् तीक्ष्णैस् तु शरैर् मर्मविदारणैः

pūjayitvā tad ādāya sajyaṃ kṛtvā mahābalaḥ sauvarṇapuṅkhais tīkṣṇais tu śarair marmavidāraṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

बश्चन्ति च द्विजानेव धनार्थं राजकिंकराः। दानयज्ञजपादीनां विक्रीणन्ते फलं द्विजाः न च द्विजातिशुश्रूषा न स्वधर्मप्रवत्तनम्

English

W^rr Tfnsr: MTWFfi HRiRT Rwilw RjMVIcW<yi4^IU^II?o^| sgrff? wf ^dVtf:l Rhfeld! 3^3 TTRTrgwfjim^o^ll

अध्याय ५२

श्लोक 101

युयुधे राक्षसेन्द्रेण रघुनाथः प्रतापवान् तयोस् तु युध्यतोस् तत्र भीमशक्त्योर् महामते

yuyudhe rākṣasendreṇa raghunāthaḥ pratāpavān tayos tu yudhyatos tatra bhīmaśaktyor mahāmate

हिन्दी अर्थ

करिष्यन्ति तदा शूद्राः प्रब्रज्यालिङ्गिनोऽधमाः। सुखाय परिवीताश्च जटिला भस्मधूर्धराः

English

^rft TrTTSWmpg.R:IIVo^ll yirumre Ai^fg^RRii’o^ii

अध्याय ५२

श्लोक 102

परस्परविसृष्टस् तु व्योम्नि संवर्द्धितो ऽनलः समुत्थितो नृपश्रेष्ठ रामरावणयोर् युधि

parasparavisṛṣṭas tu vyomni saṃvarddhito 'nalaḥ samutthito nṛpaśreṣṭha rāmarāvaṇayor yudhi

हिन्दी अर्थ

शूद्रा धर्मान् प्रवक्ष्यन्ति कूटबुद्धिविशारदाः। एते चान्ये च बहवः पाषण्डा विप्रसत्तमाः भविष्यन्ति कलौ प्रासे शूद्रमार्गप्रवर्तिनः। अल्पद्रव्या वृथालिङ्गा वृथाहंकारदूषिताः

English

TTTret WtTW RRRPT: uicTRcmlq<?i^3 iiUTj-*: MmgiTii^omi

अध्याय ५२

श्लोक 103

संगरे वर्तमाने तु रामो दाशरथिस् तदा पदातिर् युयुधे वीरो रामो ऽनुक्तपराक्रमः

saṃgare vartamāne tu rāmo dāśarathis tadā padātir yuyudhe vīro rāmo 'nuktaparākramaḥ

हिन्दी अर्थ

विश्वासहीनाः पुरुषा देववेदद्विजातिषु

English

O king, while Rama and Ravana were fighting, the flames of fire began to spread in the ether which was blown by each other in confrontation. Rama was fighting on foot at this furious battle. Indra sent his

अध्याय ५२

श्लोक 104

सहस्राश्वयुतं दिव्यं रथं मातलिम् एव च प्रेषयाम्_अस देवेन्द्रो महान्तं लोकविश्रुतम्

sahasrāśvayutaṃ divyaṃ rathaṃ mātalim eva ca preṣayām_asa devendro mahāntaṃ lokaviśrutam

हिन्दी अर्थ

और वैश्य शुद्रोंके सेवक होंगे। घोर कलिकाल आनेपर पुत्र पितासे, शिष्य गुरुसे और स्त्रियाँ अपने पतियोंसे द्वेष करेंगी। सबका चित्त लोभसे आक्रान्त होगा, अतएव सभी लोग दुष्कमॉमे प्रवृत्त होंगे। ब्राह्मण सदा दूसरोंके ही अन्नके लोभी होंगे। सभी परस्त्रीसेवी और परधनका अपहरण करनेवाले होंगे। घोर कलियुग आ जानेपर दूसरोंमें दोषदृष्टि रखनेवाले सभी लोग धर्मपरायण पुरुषोंका उपहास करेंगे। ब्राह्मणलोग वेदकी निन्दामें प्रवृत्त होकर

English

Matali with a renowned divine chariot. One thousand horses were yoked with the same. Having requested by the gods, Rama rode on the same and under lead of Matali, he killed by shooting Brahmastra to wicked Ravana who once acquired boon from Brahma.

अध्याय ५२

श्लोक 105

रामस् तम् रथम् आरुह्य पूज्यमानः सुरोत्तमैः मातुल्युक्तोपदेशस् तु रामचन्द्रः प्रतापवान्

rāmas tam ratham āruhya pūjyamānaḥ surottamaiḥ mātulyuktopadeśas tu rāmacandraḥ pratāpavān

हिन्दी अर्थ

ब्रतोंका आचरण नहीं करेंगे। तर्कवादसे कुत्सित विचार हो जानेके कारण वे न तो यज्ञ करेंगे और न हवनमें ही प्रवृत्त होंगे। द्विजलोग दम्भके लिये ही पितृयज्ञ आदि क्रियाएँ करेंगे। मनुष्य प्राय: सत्पात्रको दान नहीं देंगे।

English

■UhOl HftT rTT 11 civil 4H|vil HMlI TTRf WcfT ^ftut Tutl

अध्याय ५२

श्लोक 106

ब्रह्मदत्तवरं दुष्टं ब्रह्मास्त्रेण दशाननम् जघान वैरिणं क्रूरं रामदेवः प्रतापवान्

brahmadattavaraṃ duṣṭaṃ brahmāstreṇa daśānanam jaghāna vairiṇaṃ krūraṃ rāmadevaḥ pratāpavān

हिन्दी अर्थ

लोग दूध आदिके लिये ही गौओंमें प्रेम रखेंगे। राजाके सिपाही धनके लिये ब्राह्मणोंको ही बाँधेंगे। द्विजलोग दान, यज्ञ और जप आदिका फल प्रायः बेचा करेंगे। ब्राह्मणलोग चण्डाल आदि अस्पृश्य जातियोंसे भी दान लेंगे। कलियुगके प्रथम चरणमें भी लोग भगवानको निन्दा करनेवाले हो जायँगे

English

htHdlhlcldl^fft^cK^T cf RtclNrR:ll^o<?||

अध्याय ५२

श्लोक 107

रामेण निहते तत्र रावणे सगणे रिपौ इन्द्राद्या देवताः सर्वाः परस्परम् अथाब्रुवन्

rāmeṇa nihate tatra rāvaṇe sagaṇe ripau indrādyā devatāḥ sarvāḥ parasparam athābruvan

हिन्दी अर्थ

'कलियुगके अन्तिम समयमें तो कोई भगवानूके नामका स्मरणतक न करेगा। कलियुगके द्विज शूद्रोकी स्त्रियोंक साथ सहवास करेंगे और विधवा-संगमके लिये लालायित रहेंगे तथा वे शूद्रोंका भी अन्न भक्षण

English

On the death of Ravana with the whole army, Indra etc., gods began to say - "On having incarnated as Rama, god Visnu has killed our enemy Ravana who otherwise was tough to kill. Hence, we should worship Rama whose valour is undomitable and who is seldom defeated by any person." With this consortium, they descended on the earth in company of Rudra, Indra, Vasu and Candra etc. They stood round Rama and Laksmana who is everlasting, Sanatana purusa, victorious and in the form of Visnu and began to appreciate him with formal

अध्याय ५२

श्लोक 108

रामो भूत्वा हरिर् यस्माद् अस्माकं वैरिणं रणे अन्यैर् अवध्यम् अप्य् एनं जघान युधि रावणम्

rāmo bhūtvā harir yasmād asmākaṃ vairiṇaṃ raṇe anyair avadhyam apy enaṃ jaghāna yudhi rāvaṇam

हिन्दी अर्थ

करनेवाले होंगे। उस समय अधम शूद्र संन्यासका चिह्न धारणकर न तो द्विजातियोंकी सेवा करेंगे और न उनकी स्वधर्ममें ही प्रवृत्ति होगी। वे अपने सुखके लिये जनेऊ पहनेंगे, जटा रखायेंगे और शरीरमें खाक-भभूत लपेटे फिरेंगे। विप्रवरो! कूटबुद्धिमें निपुण शूद्रगण धर्मका उपदेश करेंगे। ऊपर कहे अनुसार तथा और भी तरहके बहुत-से पाखण्डी ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य कलियुगमें उत्पन्न होंगे। कलियुग आनेपर विप्रगण वेदके स्वाध्यायसे

English

■gjfcit -didj4ldhlfelcT:im^ll

अध्याय ५२

श्लोक 109

तस्मात् तं रामनामानम् अनन्तम् अपराजितम् पूजयामो ऽवतीर्यैनम् इत्य् उक्त्वा ते दिवौकसः

tasmāt taṃ rāmanāmānam anantam aparājitam pūjayāmo 'vatīryainam ity uktvā te divaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

विमुख हो गाने-बजानेमें मन लगायेंगे और शूद्रोंके मार्गका अनुसरण करेंगे। कलियुगमें लोग थोड़े धनवाले, झूठा वेष धारण करनेवाले और मिथ्याभिमानसे दूषित होंगे। वे दूसरोंका धन हरण कर लेंगे, पर अपना

English

4dcficHtfd4crdT ^Ttfacrn wtr w^fetd rr^rnrw *1 Tj4Rm^xii

अध्याय ५२

श्लोक 110

नानाविमानैः श्रीमद्भिर् अवतीर्य महीतले रुद्रेन्द्रवसुचन्द्राद्या विधातारं सनातनम्

nānāvimānaiḥ śrīmadbhir avatīrya mahītale rudrendravasucandrādyā vidhātāraṃ sanātanam

हिन्दी अर्थ

किसीको नहीं देंगे। उस समय अच्छे पथपर चलनेवाले और दूसरोंकी निन्दा करनेवाले होंगे। देवता, वेद और ब्राह्मणोंपरसे सबका विश्वास उठ जायगा

English

All gods began to say -"O all gods, sec, here is Rama and Laksmana here is the son of Sun, this is Hanuman and Atigada etc., all monkeys are here. The flowers shower was then made by the divine damsels on the head of Rama and Laks mana. All directions became perfumed due to the fragrance of those flowers. The bees were buzzing-on those flowers.

अध्याय ५२

श्लोक 111

विष्णुं जिष्णुं जगन्मूर्तिं सानुजं रामम् अव्ययम् तं पूजयित्वा विधिवत् परिवार्योपतस्थिरे

viṣṇuṃ jiṣṇuṃ jaganmūrtiṃ sānujaṃ rāmam avyayam taṃ pūjayitvā vidhivat parivāryopatasthire

हिन्दी अर्थ

स्वधर्मत्यागिनः सर्वे कृतध्ना भिन्नवृत्तयः

English

God Brahma then descended there on the back of a swan thereafter. Having recited the hymns of Amogha in appreciation of Rama, he said to them

अध्याय ५२

श्लोक 112

रामो ऽयं दृश्यतां देवा लक्ष्मणो ऽयं व्यवस्थितः सुग्रीवो रविपुत्रो ऽयं वायुपुत्रो ऽयम् आस्थितः

rāmo 'yaṃ dṛśyatāṃ devā lakṣmaṇo 'yaṃ vyavasthitaḥ sugrīvo raviputro 'yaṃ vāyuputro 'yam āsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

याचकाः पिशुनाश्चैव भविष्यन्ति कलौ युगे। परापवादनिरता आत्मस्तुतिपरायणाः 'परस्वहरणोपायचिन्तकाः

English

tcf fduiJtlK'hdHim-dl

अध्याय ५२

श्लोक 113

अङ्गदाद्या इमे सर्वे इत्य् ऊचुस् ते दिवौकसः गन्धामोदितदिक्पाला भ्रमरालिपदानुगा

aṅgadādyā ime sarve ity ūcus te divaukasaḥ gandhāmoditadikpālā bhramarālipadānugā

हिन्दी अर्थ

तस्मिन्नेव दिने प्रायो देवतार्चनतत्पराः। तत्रैव निन्दानिरता भुक्त्वा चैकत्र संस्थिताः

English

Brahmaji said- "You are the ab initio cause for the creatures and you are supreme-knowledge popularly described in the Vedas. You are immortal eye of knowledge, god Visnu. The objective of all worlds and the gods have been achieved with the death of wicked and notorious

अध्याय ५२

श्लोक 114

देवस्त्रीकरनिर्मुक्ता राममूर्धनि शोभिता पपात पुष्पवृष्टिस् तु लक्ष्मणस्य च मूर्धनि ततो ब्रह्मा समागत्य हंसयानेन राघवम् अमोघाख्येन स्तोत्रेण स्तुत्वा रामम् अवोचत

devastrīkaranirmuktā rāmamūrdhani śobhitā papāta puṣpavṛṣṭis tu lakṣmaṇasya ca mūrdhani tato brahmā samāgatya haṃsayānena rāghavam amoghākhyena stotreṇa stutvā rāmam avocata

हिन्दी अर्थ

अत्यन्तकामिनश्चैव संकीर्यन्ते परस्परम् न भार्या न पतिश्चैव भविता तत्र संकरे

English

Tpjpg' Tbt cTT& 4 ^?R8T ^IRIIWII

अध्याय ५२

श्लोक 116

त्वं विष्णुर् आदिर् भूतानाम् अनन्तो ज्ञानदृक् प्रभुः त्वम् एव शाश्वतं ब्रह्म वेदान्ते विदितं परम्

tvaṃ viṣṇur ādir bhūtānām ananto jñānadṛk prabhuḥ tvam eva śāśvataṃ brahma vedānte viditaṃ param

हिन्दी अर्थ

भविष्यन्ति जनाः सर्वे तदा क्षुद्भयकातराः। अन्नोपाधिनिमित्तेन शिष्यान् गृह्णन्ति भिक्षवः

English

Having appreciated so by Brahma, God Sankara came to him and made him able to see Dasaratha. He then returned after saying that Slta is blameless and chaste.

अध्याय ५२

श्लोक 117

त्वया यद् अद्य निहतो रावणो लोकरावणः तदाश्रु सर्वलोकानां देवानां कर्म साधितम्

tvayā yad adya nihato rāvaṇo lokarāvaṇaḥ tadāśru sarvalokānāṃ devānāṃ karma sādhitam

हिन्दी अर्थ

सर्वधर्मेषु नष्टेषु याति निःश्रीकतां जगत्। सब लोग वेदविरुद्ध वचन बोलनेवाले और ब्राह्मणोके द्वेषी होंगे। सभी स्वधर्मके त्यागनेवाले, कृतन्न और अपने वर्णधर्मके विरुद्ध वृत्तिसे आजीविका चलानेवाले होंगे। कलियुगमें लोग भिखमंगे, चुगलखोर, दूसरोंकी

English

WTTTFZT #r(t rlFTlfaz: RRTFRT:l dfltd hi H chi cfETT faVU*l ^u„Pc<cl.Hl I ^ T ° 11 gf^rlt frtr;r HW FIT3H: I

अध्याय ५२

श्लोक 118

इत्युक्ते पद्मयोनौ तु शंकरः प्रितिम् आस्थितः प्रणम्य रामं तस्मै तं भूयो दशरथं नृपम्

ityukte padmayonau tu śaṃkaraḥ pritim āsthitaḥ praṇamya rāmaṃ tasmai taṃ bhūyo daśarathaṃ nṛpam

हिन्दी अर्थ

निन्दा करनेवाले और अपनी ही प्रशंसामें तत्पर होंगे । मनुष्य सदा दूसरोंके धनका अपहरण करनेके उपायको ही सोचते रहेंगे। यदि उन्हें दूसरोंके घरमें भोजन करनेका अवसर मिल जाय तो वे बड़े ही आनन्दित

English

yfdWTUI F^Rci TT TFJcTTimil TRtraR tnrrr ^iR-d fvi^ r^rrt!I?Ri fttsctt $ftr Tstrt w: fywi<^<*ii^?n

अध्याय ५२

श्लोक 119

दर्शयित्वा गतो देवः सीता सुद्धेति कीर्तयन् ततो बाहुबलप्राप्तं विमानं पुष्पकं शुभम्

darśayitvā gato devaḥ sītā suddheti kīrtayan tato bāhubalaprāptaṃ vimānaṃ puṣpakaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

होंगे और प्रायः उसी दिन वे दूसरोंको दिखानेके लिये रहनेवाले वे ब्राह्मण वहाँ ही सबके साथ एक आसनपर बैठकर भोजन करेंगे॥ ४०--४३॥

English

Rama then ordered for marching when he rode Slta on the seized Puspaka Vimana. Then adorning Slta with ornaments Rama in fresh disposition, began to return with his brother Laksmana. He installed Mahadeva on the bridge fabricated of the sea. He thus, obtained supreme devotion with the grace of Siva, with his one time visit, remove the defaults and crimes such as murder.

अध्याय ५२

श्लोक 120

पूताम् आरोप्य सीतां ताम् आदिष्टः पवनात्मजः ततस् तु जानकीं देवीं विशोकां भूषणान्विताम्

pūtām āropya sītāṃ tām ādiṣṭaḥ pavanātmajaḥ tatas tu jānakīṃ devīṃ viśokāṃ bhūṣaṇānvitām

हिन्दी अर्थ

जातियोंके लोग अत्यन्त कामी होंगे और एक-दूसरेसे सम्पर्क स्थापित करके वर्ण-संकर हो जायँगे। वर्ण- संकरताकी दशामें गुरु-शिष्य, पिता-पुत्र और पति- पत्नीका विचार नहीं रहेगा। नरकभोगी ब्राह्मणादि वर्ण

English

tmttriuhifafisri ftrtrwrtt:i;?t3h msFisit ffr f^tt R3T tTRrr fertTFhi 3tfafwr TRTfcR: I ci^lRch di4 fast rf <Jirc||

अध्याय ५२

श्लोक 121

वन्दितां वानरेन्द्रैस् तु सार्धं भ्राता महाबलः प्रतिष्ठाप्य महादेवं सेतुमध्ये स राघवः

vanditāṃ vānarendrais tu sārdhaṃ bhrātā mahābalaḥ pratiṣṭhāpya mahādevaṃ setumadhye sa rāghavaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रायः शुद्रवृत्तिसे ही जीविका चलायेंगे और नरकभोगी होंगे। लोगोंको प्रायः सदा अनावृष्टिका भय बना रहेगा और वे सदा आकाशकी ओर दृष्टि लगाये वृष्टिको ही प्रतीक्षा करते रहेंगे। उस समयके सभी लोग सदा भूखकी पीड़ासे कातर रहेंगे। संन्यासी लोग अन्न- प्राप्तिक उद्देश्यसे ही 'लोगोंको शिष्य बनाते फिरेंगे। स्त्रियाँ दोनों ही हाथोंसे सिर खुजलाती हुई अपने पति तथा गुरुजनोंकी हितभरी आज्ञाओंका तिरस्कार करेंगी।

English

TRRFTT TT TSfact TFTRRT

अध्याय ५२

श्लोक 122

लब्धवान् परमं भक्तिं शिवे शंभोर् अनुग्रहात् रामेश्वर इति ख्यातो महादेवः पिनाकधृक्

labdhavān paramaṃ bhaktiṃ śive śaṃbhor anugrahāt rāmeśvara iti khyāto mahādevaḥ pinākadhṛk

हिन्दी अर्थ

द्विजातिलोग ज्यों-ज्यो यज्ञ और हवन आदि कर्म छोड़ते जायंगे, त्यों-ही-त्यों बुद्धिमानोंको कलियुगकी वृद्धिका अनुमान करना चाहिए। उस समय सम्पूर्ण धर्मोके नष्ट हो जानेसे यह सारा जगत् श्रीहीन हो

English

TFPFT Wit rrftct FgTFR.T ^ -gw^rr F3ctt f vjudTd'r ^rf?r tft: ffr wwfa:ii^hii

अध्याय ५२

श्लोक 123

तस्य दर्शनमात्रेण सर्वहत्यां व्यपोहति रामस् तीर्णप्रतिज्ञो ऽसौ भरतासक्तमानसः

tasya darśanamātreṇa sarvahatyāṃ vyapohati rāmas tīrṇapratijño 'sau bharatāsaktamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते है--विप्रवरो ! इस प्रकार मैंने आपलोगोंसे कलियुगके स्वरूपका वर्णन किया। द्विजगण! जो लोग भगवान्के भजनमें तत्पर रहेंगे, उन्हींको कलियुग बाधा नहीं दे सकता। सत्ययुगमें तपस्या प्रधान है और त्रेतामें ध्यान। द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दाममेके कलौ युगे। यतते दशभिवंषैस्त्रेतायां हायनेन तत्

English

f|xr«rr?ft5BaFT:imTii

अध्याय ५२

श्लोक 124

ततो ऽयोध्यां पुरीं दिव्यां गत्वा तस्यां द्विजोत्तमैः अभिषिक्तो वसिष्ठाद्यैर् भरतेन प्रसादितः अकरोद् धर्मतो राज्यं चिरं रामः प्रतापवान्

tato 'yodhyāṃ purīṃ divyāṃ gatvā tasyāṃ dvijottamaiḥ abhiṣikto vasiṣṭhādyair bharatena prasāditaḥ akarod dharmato rājyaṃ ciraṃ rāmaḥ pratāpavān

हिन्दी अर्थ

द्वापरे तच्च मासेन अहोरात्रेण तत्कलौ। ध्यायन् कृते यजन् यज्ञेस्त्रेतायां द्वापरेऽच॑यन्

English

O king, I have described all activities as performed by Rama on the earth. The persons who read and hear this episode with sheer devotion, definitely attain the abode of Rama endowed by Rama himself. Thus ends the fifty-second chapter on an incarnation of Rama in Nrsimha Purana

अध्याय ५२

श्लोक 125

यज्ञादिकं कर्म निजं च कृत्वा पौरैस् तु रामो दिवम् आरुरोह राजन् मया ते कथितं समासतो रामस्य भूम्यां चरितं महात्मनः इदं सुभक्त्या पठतां च शृण्वतां ददाति रामः स्वपदं जगत्पतिः

yajñādikaṃ karma nijaṃ ca kṛtvā paurais tu rāmo divam āruroha rājan mayā te kathitaṃ samāsato rāmasya bhūmyāṃ caritaṃ mahātmanaḥ idaṃ subhaktyā paṭhatāṃ ca śṛṇvatāṃ dadāti rāmaḥ svapadaṃ jagatpatiḥ

हिन्दी अर्थ

यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम्। समस्तजगदाधारं परमार्थस्वरूपिणम् घोरे कलियुगे प्रापे विष्णुं ध्यायन् न सीदति। अहोऽतीव महाभाग्याः सकृद्ये केशवार्चकाः

English

Thus keeping his words properly, Rama began since long his concentration for Bharata, returned to Ayodhya. He then accepted the throne on pressure by Bharata. He ruled for a long period abiding by the religion and he went to heaven with all

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 52
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.