Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
53
अध्याय 53 / 68

Adhyaya 53

68 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ68 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५३

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे रामप्रादुर्भावे द्विपञ्चाशो ऽध्यायः ॥ नर्प् ५२ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रादुर्भावद्वयं शुभम् तृतीयस्य तु रामस्य कृष्णस्य तु समासतः

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe rāmaprādurbhāve dvipañcāśo 'dhyāyaḥ || narp 52 || ataḥ paraṃ pravakṣyāmi prādurbhāvadvayaṃ śubham tṛtīyasya tu rāmasya kṛṣṇasya tu samāsataḥ

हिन्दी अर्थ

घोरे कलियुगे प्रासे सर्वकर्मबहिष्कृते। न्यूनातिरिक्तता न स्यात्कलौ वेदोक्तकर्मणाम्

English

An account of deeds performed by Sri Krsna and Balarama

अध्याय ५३

श्लोक 2

पुरा ह्य् असुरभारार्ता मही प्राह नृपोत्तम आसीनं देवमध्ये तु ब्रह्माणं कमलासनम्

purā hy asurabhārārtā mahī prāha nṛpottama āsīnaṃ devamadhye tu brahmāṇaṃ kamalāsanam

हिन्दी अर्थ

हरे केशव गोविन्द वासुदेव जगन्मय अहो हरिपरा ये तु कलौ सर्वभयंकरे। ते सभाग्या महात्मानस्तत्संगतिरता अपि

English

3RT: tr 3j'e^nft yn^Wi ^wti

अध्याय ५३

श्लोक 3

देवासुरे हता ये तु विष्णुना दैत्यदानवाः ते सर्वे क्षत्रिया जाताः कंसाद्याः कमलोद्भव

devāsure hatā ye tu viṣṇunā daityadānavāḥ te sarve kṣatriyā jātāḥ kaṃsādyāḥ kamalodbhava

हिन्दी अर्थ

हरिनामपरा ये च हरिकोर्तनतत्पराः। हरिपूजारता ये च ते कृतार्था न संशयः

English

JWlWTTraf tTgt 3fT? ^Tfti!

अध्याय ५३

श्लोक 4

तद्भूरिभारसंप्राप्ता सीदन्ती चतुरानन मम तद्भारहानिः स्याद् यथा देव तथा कुरु

tadbhūribhārasaṃprāptā sīdantī caturānana mama tadbhārahāniḥ syād yathā deva tathā kuru

हिन्दी अर्थ

शुक्राचार्यको भगवानूकी स्तुतिसे पुनः नेत्रकी प्राप्त द्वापरमें यज्ञको महान् बताया गया है और कलियुगमें एकमात्र दानको। सत्ययुगमें दस वर्षांतक तप आदिके लिये प्रयत्न करनेसे जो फल मिलता है, वही त्रेतायुगमें एक ही वर्षके प्रयत्रसे सिद्ध होता है, द्वापरमें एक ही

English

Marakndeya said- I will now describe in brief the due incarnation of god Visnu as Sri Krsna and Balarama. O king, it is a matter that pertains to the ancient time. The earth went to Brahma who was seated on the lotus flower and was surrounded by the gods when she badly suffered from the burden of the monsters. She then said

अध्याय ५३

श्लोक 5

तयैवम् उक्तो ब्रह्माथ देवैः सह जगाम ह क्षीरोदस्योत्तरं कूलं विष्णुं भक्तिविबोधितम्

tayaivam ukto brahmātha devaiḥ saha jagāma ha kṣīrodasyottaraṃ kūlaṃ viṣṇuṃ bhaktivibodhitam

हिन्दी अर्थ

मासकी साधनासे सुलभ होता है और कलियुगमें केवल एक दिन-रात यत्न करनेसे प्राप्त हो जाता है। सत्ययुगमें ध्यान, त्रेतामें यज्ञोंद्दाय यजन और द्वापरमें पूजन करनेसे, जो फल मिलता है, उसे ही कलियुगमें केवल भगवानका

English

"O lotus generated god, the devils and monsters killed in the battle of the gods and devils have appeared in the form of Ks atriyas. O four-headed god, I am aggrieved at the burden exerted by them on me.

अध्याय ५३

श्लोक 6

तत्र गत्वा जगत्स्रष्टा देवैः सार्धं जनार्दनम् नरसिंहं महादेवं गन्धपुष्पादिभिः क्रमात्

tatra gatvā jagatsraṣṭā devaiḥ sārdhaṃ janārdanam narasiṃhaṃ mahādevaṃ gandhapuṣpādibhiḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

कीर्तन करनेसे मनुष्य प्रास कर लेता है। घोर कलियुग प्राप्त होनेपर समस्त जगत्के आधारभूत परमार्थस्वरूप भगवान् विष्णुका ध्यान करनेवाले मनुष्यको कलिसे बाधा नही पहुँचती। अहो! जिन्होंने एक बार भी भगवान् विष्णुका पूजन किया है, वे बड़े सौभाग्यशाली हें ॥ ५०--५५॥ सम्पूर्ण कर्मोका बहिष्कार करनेवाले कलियुगके प्रा होनेपर किये जानेवाले वेदोक्त कमोंमें न्यूनता या अधिकताका दोष नहीं होता। उसमें भगवानका स्मरण ही पूर्ण फलदायक

English

Please, do all that which may remove my

अध्याय ५३

श्लोक 7

अभ्यर्च्य भक्त्या गोविन्दं वाक्पुष्पेण च केशवम् पूजयाम्_अस राजेन्द्र तेन तुष्टो जगत्पतिः

abhyarcya bhaktyā govindaṃ vākpuṣpeṇa ca keśavam pūjayām_asa rājendra tena tuṣṭo jagatpatiḥ

हिन्दी अर्थ

होता है। जो लोग हरे, केशव, गोविन्द, वासुदेव, जगन्मय, जनार्दन, जगद्धाम, पीताम्बरधर, अच्युत इत्यादि नामोंका उच्चारण करते रहते हैं, उन्हें कलियुग कभी बाधा नहीं पहुँचाता। अहो! सबको भय देनेवाले इस कलिकालमें

English

w? htgr 'jPIpHVJ TTTsf ^RT^I Ttfh? Tpqtprf^fa; OTT^II^II

अध्याय ५३

श्लोक 8

वाक्पुष्पेण कथं ब्रह्मन् ब्रह्माप्य् अर्चितवान् हरिम् तन् मे कथय विप्रेन्द्र ब्रह्मोक्तं स्तोत्रम् उत्तमम्

vākpuṣpeṇa kathaṃ brahman brahmāpy arcitavān harim tan me kathaya viprendra brahmoktaṃ stotram uttamam

हिन्दी अर्थ

जो लोग भगवान् विष्णुकी आराधनामें लगे रहते हैं, अथवा जो उनके आराधकोंका संग ही करते हैं, वे महात्माजन बड़े ही भाग्यशाली हैं। जो हरिंनामका जप करते हैं, हरिकीर्तनमें लगे रहते हैं और सदा हरिकी पूजा ही किया करते हैं, वे मनुष्य कृतकृत्य हो गये हैं-- इसमें संदेह नहीं है। इस प्रकार यह कलिका वृत्तान्त मैंने तुमसे कहा। कलियुगमें भगवान् विष्णुका नामकीर्तन समस्त दुःखोंको दूर करनेवाला और सम्पूर्ण पुण्यफलोंको

English

3T«T5^ «ra?m TTtfSR dt^tutui xf ij^TcM

अध्याय ५३

श्लोक 9

शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि स्तोत्रं ब्रह्ममुखेरितम् सर्वपापहरं पुण्यं विष्णुतुष्टिकरं परम्

śṛṇu rājan pravakṣyāmi stotraṃ brahmamukheritam sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ viṣṇutuṣṭikaraṃ param

हिन्दी अर्थ

समस्तपुण्यफलदं कलौ विष्णोः प्रकीर्तनम्॥ ६१ देनेवाला है

English

It is said that god Brahma went to god Visnu at the north shore of Kslrasagara in response to the prayer so made by the earth. He awoke god Visnu by virtue of his power of devotion. Having reached there, Brahma, the creator of this universe, worshipped god Janardana in the form of Nrsimha with all gods. He then recited hymns in praise of that god. 0 king, god Visnu satisfied him

अध्याय ५३

श्लोक 10

तम् आराध्य जगन्नाथम् ऊर्ध्वबाहुः पितामहः भूत्वैकाग्रमना राजन्न् इदं स्तोत्रम् उदीरयत्

tam ārādhya jagannātham ūrdhvabāhuḥ pitāmahaḥ bhūtvaikāgramanā rājann idaṃ stotram udīrayat

हिन्दी अर्थ

इति श्रीनरसिंहपुराणे कलिलक्षणकीर्ततं नाम चतुः पञ्चाशोऽध्यायः शुक्राचार्यको भगवानकी स्तुतिसे पुनः नेत्रकी प्रासि

English

3EPT Sl^lcki TcTt^PTRIIill

अध्याय ५३

श्लोक 11

नमामि देवं नरनाथम् अच्युतं नारायणं लोकगुरुं सनातनम् अनादिम् अव्यक्तम् अचिन्त्यम् अव्ययं वेदान्तवेद्यं पुरुषोत्तमं हरिम्

namāmi devaṃ naranātham acyutaṃ nārāyaṇaṃ lokaguruṃ sanātanam anādim avyaktam acintyam avyayaṃ vedāntavedyaṃ puruṣottamaṃ harim

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेय कथं शुक्रः पुरा 'बलिमखे गुरुः।

English

The king said- O Brahman, how has Brahma worshipped god Visnu? Kindly let me listen to that supreme hymn which was exercised by Brahma in order to have the pleasure of Visnu?

अध्याय ५३

श्लोक 12

आनन्दरूपं परमं परात् परं चिदात्मकं ज्ञानवतां परां गतिम् सर्वात्मकं सर्वगतैकरूपं ध्येयस्वरूपं प्रणमामि माधवम्

ānandarūpaṃ paramaṃ parāt paraṃ cidātmakaṃ jñānavatāṃ parāṃ gatim sarvātmakaṃ sarvagataikarūpaṃ dhyeyasvarūpaṃ praṇamāmi mādhavam

हिन्दी अर्थ

राजा बोले--मार्कण्डेयजी ! पूर्वकालमें राजा बलिके यज्ञमें भगवान् वामनने जो हैत्यगुरु शुक्राचार्यकी आँख छेद डाली थी, उसे उन्होंने पुनः भगवानूकी स्तुतिद्वारा वामनेन स विद्धाक्षः स्तुत्वा तल्लब्धवान् कथम् १ किस प्रकार प्राप्त किया ?

English

riJi-p yci«<4i(H ■rtIs rPTTTISI liFFTlsrqsfef: fort 14?: I

अध्याय ५३

श्लोक 13

भक्तप्रियं कान्तम् अतीवं निर्मलं सुराधिपं सूरिजनैर् अभिष्टुतम् चतुर्भुजं नीरजवर्णम् ईश्वरं रथाङ्गपाणिं प्रणतो ऽस्मि केशवम्

bhaktapriyaṃ kāntam atīvaṃ nirmalaṃ surādhipaṃ sūrijanair abhiṣṭutam caturbhujaṃ nīrajavarṇam īśvaraṃ rathāṅgapāṇiṃ praṇato 'smi keśavam

हिन्दी अर्थ

जाह्ववीसलिले स्थित्वा देवमभ्यर्च्य वामनम्

English

Markandeya said- O king, listen to the hymn extracted from the mouth of Brahma. It abrogates all evils, makes all sacrosanct and winners of god Visnu's pleasure. O king, Brahma had recited this hymn for the

अध्याय ५३

श्लोक 14

गदासिशङ्खाब्जकरं श्रियः पतिं सदाशिवं शार्ङ्गधरं रविप्रभम् पीताम्बरं हारविराजितोदरं नमामि विष्णुं सततं किरीटिनम्

gadāsiśaṅkhābjakaraṃ śriyaḥ patiṃ sadāśivaṃ śārṅgadharaṃ raviprabham pītāmbaraṃ hāravirājitodaraṃ namāmi viṣṇuṃ satataṃ kirīṭinam

हिन्दी अर्थ

ऊर्ध्वबाहुः स देवेशं शंखचक्रगदाधरम्। हदि संचिन्त्य तुष्टाव नरसिंहं सनातनम् नमामि देवं विश्वेशं वामनं विष्णुरूपिणम्।

English

Jagannatha after the formal process of worship.

अध्याय ५३

श्लोक 15

गण्डस्थलासक्तसुरक्तकुण्डलं सुदीपिताशेषदिशं निजत्विषा गन्धर्वसिद्धैर् उपगीतम् ऋग्ध्वनिं जनार्दनं भूतपतिं नमामि तम्

gaṇḍasthalāsaktasuraktakuṇḍalaṃ sudīpitāśeṣadiśaṃ nijatviṣā gandharvasiddhair upagītam ṛgdhvaniṃ janārdanaṃ bhūtapatiṃ namāmi tam

हिन्दी अर्थ

धीरं शूरं महादेवं शङ्खचक्रगदाधरम् विशुद्धं ज्ञानसम्पन्नं नमामि हरिमच्युतम्

English

srtritnffcr Rismii^ii

अध्याय ५३

श्लोक 16

हत्वासुरान् पाति युगे युगे सुरान् स्वधर्मसंस्थान् भुवि संस्थितो हरिः करोति सृष्टिं जगतः क्षयं यस् तं वासुदेवं प्रणतो ऽस्मि केशवम्

hatvāsurān pāti yuge yuge surān svadharmasaṃsthān bhuvi saṃsthito hariḥ karoti sṛṣṭiṃ jagataḥ kṣayaṃ yas taṃ vāsudevaṃ praṇato 'smi keśavam

हिन्दी अर्थ

सर्वशक्तिमयं देवं सर्वगं सर्वभावनम्। अनादिमजरं नित्यं नमामि गरुडध्वजम् सुरासुरैभक्तिमद्धिः स्तुतो नारायणः सदा। पूजितं च हृषीकेशं तं नमामि जगदगुरुम्

English

mRI^H 4 Ml ft rPTII^mi

अध्याय ५३

श्लोक 17

यो मत्स्यरूपेण रसातलस्थितान् वेदान् समाहृत्य मम प्रदत्तवान् निहत्य युद्धे मधुकैटभाव् उभौ तं वेदवेद्यं प्रणतो ऽस्म्य् अहं सदा

yo matsyarūpeṇa rasātalasthitān vedān samāhṛtya mama pradattavān nihatya yuddhe madhukaiṭabhāv ubhau taṃ vedavedyaṃ praṇato 'smy ahaṃ sadā

हिन्दी अर्थ

ज्योतीरूपमनौपम्यं नरसिंहं नमाम्यहम् ८ न जानन्ति परं रूपं ब्रह्माद्या देवतागणाः। यस्यावताररूपाणि समर्चन्ति नमामि तम्

English

Brahma said-1 salute Acyuta, the master of all creatures, god Narayana who is the teacher of the world. I convey salute to the unborn, inexpressive, beyond imagination and immortal Purusottama Sri Hari. I convey salute to god Laksmipati, who is in the form of supreme pleasure, pioneer to all.

अध्याय ५३

श्लोक 18

देवासुरैः क्षीरसमुद्रमध्यतो न्यस्तो गिरिर् येन धृतः पुरा महान् हिताय कौर्मं वपुर् आस्थितो यस् तं विष्णुम् आद्यं प्रणतो ऽस्मि भास्करम्

devāsuraiḥ kṣīrasamudramadhyato nyasto girir yena dhṛtaḥ purā mahān hitāya kaurmaṃ vapur āsthito yas taṃ viṣṇum ādyaṃ praṇato 'smi bhāskaram

हिन्दी अर्थ

तं देवममलं दिव्यं प्रणमामि जगत्पतिम् तं सर्वसाक्षिणं विष्णुं प्रणमामि सनातनम्

English

I salute Kes'ava who is beloved to the devotees, most delicate and innocent, the master of all gods, worshipped by the scholars, who has four arms, whose gait is as black as a blue lotus, who holds a discus in his hand. I salute Visnu, whose hands are adorned with gada, sword, conch and lotus, who is the husband of who performs benevolent deeds, who holds the Sarriga bow, whose gait is like that of the sun, who puts on a yellow cloth, whose belly is adorned with garlands and a crown is adorned on his head. I salute god Janardana whose cheeks are adorned with decent red tint kundala, who is brightening all directions with the shining gait of his body, whose deeds are appreciated by the Gandharvas and Siddhas and who is appreciated by the Vedic Rasas and who is the master of all creatures. I salute god Kes'ava the supreme intuitive, who protects the godly persons who are religion abiding by killing the wicked and atheists through his incarnation in varied forms and in every age and who is solely responsible for the creation and destruction of this universe.

अध्याय ५३

श्लोक 19

हत्वा हिरण्याक्षम् अतीवं दर्पितं वराहरूपी भगवान् सनातनः यो भूमिम् एतां सकलां समुद्धरंस् तं वेदमूर्तिं प्रणमामि सूकरम्

hatvā hiraṇyākṣam atīvaṃ darpitaṃ varāharūpī bhagavān sanātanaḥ yo bhūmim etāṃ sakalāṃ samuddharaṃs taṃ vedamūrtiṃ praṇamāmi sūkaram

हिन्दी अर्थ

श्रीमार्कण्डेय उवाच

English

^ gwrtsift Wi tjRI^TT

अध्याय ५३

श्लोक 20

कृत्वा नृसिंहं वपुर् आत्मनः परं हिताय लोकस्य सनातनो हरिः जघान यस् तीक्ष्णनखैर् दितेः सुतं तं नारसिंहं पुरुषं नमामि

kṛtvā nṛsiṃhaṃ vapur ātmanaḥ paraṃ hitāya lokasya sanātano hariḥ jaghāna yas tīkṣṇanakhair diteḥ sutaṃ taṃ nārasiṃhaṃ puruṣaṃ namāmi

हिन्दी अर्थ

उवाच शुक्रमेकाक्षं देवो नारायणस्तदा। किमर्थ जाह्नवीतीरे स्तुतोऽहं तद्रवीहि मे मार्कण्डेयजी बोले--वामनजीके द्वारा जब आँख छेद दी गयी, तब भृगुनन्दन शुक्राचार्यजीने बहुत तीर्थोमें भ्रमण किया। फिर एक जगह गङ्गाजीके जलमें खड़े हो भगवान् चामनकी पूजा की और अपनी बाहे ऊपर उठाकर शङ्ख-

English

%ftrwf3nqftri tT ^TfmTRHlVIdil

अध्याय ५३

श्लोक 21

यो वामनो ऽसौ भगवान् जनार्दनो बलिं बबन्ध त्रिभिर् ऊर्जितैः पदैः जगत्त्रयं क्रम्य ददौ पुरंदरे तद् एवं आद्यं प्रणतो ऽस्मि वामनम्

yo vāmano 'sau bhagavān janārdano baliṃ babandha tribhir ūrjitaiḥ padaiḥ jagattrayaṃ kramya dadau puraṃdare tad evaṃ ādyaṃ praṇato 'smi vāmanam

हिन्दी अर्थ

चक्र-गदाधारी सनातन देवेश्वर भगवान् नरसिंहका मन-ही- मन ध्यान करते हुए वे उनकी स्तुति करने लगे

English

fsiwj JWTHR 'R^rtR^II

अध्याय ५३

श्लोक 22

यः कार्तवीर्यं निजघान रोषात् त्रिःसप्तकृत्वः क्षितिपात्मजान् अपि तं जामदग्न्यं क्षितिभारनाशकं नतो ऽस्मि विष्णुं पुरुषोत्तमं सदा

yaḥ kārtavīryaṃ nijaghāna roṣāt triḥsaptakṛtvaḥ kṣitipātmajān api taṃ jāmadagnyaṃ kṣitibhāranāśakaṃ nato 'smi viṣṇuṃ puruṣottamaṃ sadā

हिन्दी अर्थ

शुक्राचार्यजी बोले--मैं सम्पूर्ण विश्वके स्वामी और श्रीविष्णुके अवतार उन देवदेव वामनजीको नमस्कार करता हूँ, जो बलिका अभिमान चूर्ण करनेवाले, परम शान्त, सनातन पुरुषोत्तम हैं। जो धीर हैं, शूर हैं, सबसे बड़े देवता हैं, शङ्क, चक्र और गदा धारण करनेवाले हैं, उन विशुद्ध एवं ज्ञानसम्पन्न भगवान् अच्युतको मैं नमस्कार करता हूँ। जो सर्वशक्तिमान्, सर्वव्यापक और सबको उत्पन्न करनेवाले हैं, उन जरारहित, अनादिदेव भगवान्

English

Tu-ypzi rTft wri dyn^HJ tjftTFT 'ddcll THldd

अध्याय ५३

श्लोक 23

सेतुं महान्तं जलधौ बबन्ध यः संप्राप्य लङ्कां सगणं दशाननम् जघान भृत्यै जगतां सनातनं तं रामदेवं सततं नतो ऽस्मि

setuṃ mahāntaṃ jaladhau babandha yaḥ saṃprāpya laṅkāṃ sagaṇaṃ daśānanam jaghāna bhṛtyai jagatāṃ sanātanaṃ taṃ rāmadevaṃ satataṃ nato 'smi

हिन्दी अर्थ

गरुडध्वजको मैं प्रणाम करता हूँ। देवता और असुर सदा ही जिन नारायणकी भक्तिपूर्वक स्तुति किया करते हैं, उन सर्वपूजित जगद्गुरु भगवान् हृषीकेशको मैं नमस्कार करता हूँ। यतिजन अपने अन्तःकरणमें भावनाद्वारा स्थापित करके

English

firt t^IT ddfejfl rTZITSr fTS VP^lPd

अध्याय ५३

श्लोक 24

यथा तु वाराहनृसिंहरूपैः कृतं त्वया देव हितं सुराणाम् तथाद्य भूमेः कुरु भारहानिं प्रसीद विष्णो भगवन् नमस् ते

yathā tu vārāhanṛsiṃharūpaiḥ kṛtaṃ tvayā deva hitaṃ surāṇām tathādya bhūmeḥ kuru bhārahāniṃ prasīda viṣṇo bhagavan namas te

हिन्दी अर्थ

जिनके स्वरूपका सदा ध्यान करते रहते हैं, उन अतुलनीय एवं ज्योतिर्मय भगवान् नृसिंहको मैं प्रणाम करता हूँ। ब्रह्मा आदि देवतागण जिनके परमार्थ स्वरूपको भलीभाँति नहीं जानते, अतः जिनके अवताररूपोंका ही वे सदा पूजन किया करते हैं, उन भगवानको मैं नमस्कार करता हूँ।

English

jrttte fewtr nticr^miiwu

अध्याय ५३

श्लोक 25

इति स्तुतो जगन्नाथः श्रीधरः पद्मयोनिना आविर् बभूव भगवान् शङ्खचक्रगदाधरः

iti stuto jagannāthaḥ śrīdharaḥ padmayoninā āvir babhūva bhagavān śaṅkhacakragadādharaḥ

हिन्दी अर्थ

जिन्होंने प्रथम इस सम्पूर्ण जगत्की सृष्टि की थी, फिर

English

I salute the Veda learned Parames'vara who killed in a battle two monsters viz. Madhu and Kaitabha and returned the Vedas to me from the nether world by appearing in the fish form. I salute god Vis nu who give slight to all worlds, who in the ancient period held Mandaracala on his back by appearing in the form of a tortoise when that mountain was thrown into Ks Trasagara for the purpose of churning by the gods and monsters jointly. I salute god in the form of a pig, who was the embodiment of the Veda, who brought up the earth from

अध्याय ५३

श्लोक 26

उवाच च हृषीकेशः पद्मयोनिं सुरान् अपि स्तुत्यानयाहं संतुष्टः पितामह दिवौकसः

uvāca ca hṛṣīkeśaḥ padmayoniṃ surān api stutyānayāhaṃ saṃtuṣṭaḥ pitāmaha divaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

जिन्होंने दुष्टोका वध करके इसकी रक्षा की है तथा जिनमें ही यह सारा जगत् लीन हो जाता है, उन भगवान् जनार्दनको मैं प्रणाम करता हूँ। भक्तजन जिनका सदा अर्चन करते हैं तथा जो भक्तोके प्रेमी हैं, उन परम निर्मल, दिव्य कान्तिमय जगदीश्वरको मैं नमस्कार करता हूँ। जो प्रसन्न होनेपर अपने भक्तोंको दुर्लभ वस्तु भी प्रदान करते हैं, उन सर्वसाक्षी सनातन विष्णुभगवानूको मैं प्रणाम करता हँ॥ ४--१२॥

English

Hiranyaksa. I salute god Nrsimha who with the intention to safeguard the interests of three-worlds appeared in the form of Nrsimha and beheaded by piercing with his acute nail strokes the son of Diti, Hiranyakasipu. I salute god Vamana who appeared in the form of Vamana (dwarf) and caught Ball with a promissory estoppel and assigned the three worlds to Indra by measuring it in mere three steps. I salute that Purusottama, Parasurama who killed the king in a vagary of anger and shattered the burden of earth by killing the Ksatriya as many as twenty one times. I salute Sanatana Purusa god Rama who bridged the sea and killed Ravana with his family and the whole army in Lanka and thus protected the three- worlds. O god as you have safeguarded the interests of gods by appearing in the forms of Varaha, Nrsirhha etc., forms in the ancient period, please, come at your pleasure and remove the burden of this earth. O god, I salute you with sheer

अध्याय ५३

श्लोक 27

पठतां पापनाशाय नृणां भक्तिमताम् अपि यतो ऽस्मि प्रकटीभूतो दुर्लभो ऽपि हरिः सुराः

paṭhatāṃ pāpanāśāya nṛṇāṃ bhaktimatām api yato 'smi prakaṭībhūto durlabho 'pi hariḥ surāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीमार्कण्डेयजी कहते हें--राजन्! पूर्वकालमें शुक्राचार्यजीके द्वारा इस प्रकार स्तुति की जानेपर शङ्ख- चक्र-गदाधारी भगवान् जगन्नाथ उनके समक्ष प्रकट हो गये। उस समय भगवान् नारायणने एक आँखवाले

English

3FFTOT: Stef: WTtfcTTI rx kuifeVi Trcratft tttwfqi

अध्याय ५३

श्लोक 28

देवैः सेन्द्रैः सरुद्रैस् तु पृथ्व्या च प्रार्थितो ह्य् अहम् पद्मयोने वदाद्य त्वं श्रुत्वा तत् करवाणि ते

devaiḥ sendraiḥ sarudrais tu pṛthvyā ca prārthito hy aham padmayone vadādya tvaṃ śrutvā tat karavāṇi te

हिन्दी अर्थ

शुक्राचार्यजीसे कहा- ब्रह्मन्! तुमने गङ्गातटपर किसलिये मेरा स्तवन किया है ? यह मुझसे बताओ' देवदेव मया पूर्वमपराधो महान् कृतः। तद्दोषस्यापनुत्त्यर्थं स्तुतवानस्मि साम्प्रतम्

English

xrattt muHiynq qfeTOrroixri

अध्याय ५३

श्लोक 29

इत्युक्ते विष्णुना प्राह ब्रह्मा लोकपितामहः दैत्यानां गुरुभारेण पीडितेयं मही भृशम्

ityukte viṣṇunā prāha brahmā lokapitāmahaḥ daityānāṃ gurubhāreṇa pīḍiteyaṃ mahī bhṛśam

हिन्दी अर्थ

इत्युक्त्वा देवदेवेशस्तं मुनिं प्रहसन्निव पाञ्चजन्येन तच्यक्षुः पस्पर्श च जनार्दनः

English

Markandeya said- On the hymns so

अध्याय ५३

श्लोक 30

लघ्वीम् इमां कारयितुं त्वयाहं पुरुषोत्तम तेनागतः सुरैः सार्धं नान्यद् अस्तीति कारणम्

laghvīm imāṃ kārayituṃ tvayāhaṃ puruṣottama tenāgataḥ suraiḥ sārdhaṃ nānyad astīti kāraṇam

हिन्दी अर्थ

स्पृष्टमात्रे तु शङ्खेन देवदेवेन शारङ्गिणा। बभूव निर्मलं चक्षुः पूर्ववन्नृपसत्तम इत्येतदुक्तं मुनिना महात्मना

English

Laksmldhara appeared before Brahma. His hands were adorned with

अध्याय ५३

श्लोक 31

इत्युक्तो भगवान् प्राह गच्छध्वम् अमराः स्वयम् स्थानं निरामयाः सर्वे पद्मयोनिस् तु गच्छतु

ityukto bhagavān prāha gacchadhvam amarāḥ svayam sthānaṃ nirāmayāḥ sarve padmayonis tu gacchatu

हिन्दी अर्थ

प्राप्तं पुरा देववरप्रसादात्।

English

He then said to Brahma and other gods - O Pitamaha, I am pleased with the hymns recited by you all. O gods, this hymn is capable to abrogate all sins from the heart of the persons who will recite it. Although I hardly appear in the form of Sri Hari even before the sheer devotees, it is the phenomenon of this hymn that I am apparently here. O Brahma, all gods including Rudra and Indra as also the earth have worshipped me; hence, let me know your passion which I will definitely

अध्याय ५३

श्लोक 32

देवक्यां वसुदेवाच् च अवतीर्य महीतले सितकृष्णे च मच्छक्ती कंसादीन् घातयिष्यतः

devakyāṃ vasudevāc ca avatīrya mahītale sitakṛṣṇe ca macchaktī kaṃsādīn ghātayiṣyataḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुमूर्तिके स्थापनकी विधि शुक्राचार्यजी बोले--देवदेव! मैंने पहले (बलिके यज्ञमें) आपका बहुत बड़ा अपराध किया है; उसी दोषको दूर करनेके लिये इस समय आपका स्तवन किया है

English

Rsfefqqj cfcltfild JOTffPTI cPTRTcT: TTl4 ^l^fcfiffe chRUiqji} o ||

अध्याय ५३

श्लोक 33

इत्य् आकर्ण्य हरेर् वाक्यं हरिं नत्वा ययुः सुराः गतेषु त्रिदिवौकःसु देवदेवो जनार्दनः

ity ākarṇya harer vākyaṃ hariṃ natvā yayuḥ surāḥ gateṣu tridivaukaḥsu devadevo janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् बोले--मुने! मेरे प्रति किये गये अपराधसे ही तुम्हारा एक नेत्र नष्ट हो गया था। शुक्र! इस समय तुम्हारे इस स्तवनसे मैं तुमपर संतुष्ट हूँ

English

Pitamaha Brahma replied - O Purus ottama, this earth is being crushed by burden exerted by the monsters and I am here with all gods and submit to assist for removing this burden. There is no other purpose for our arrival. few: Tlfe

अध्याय ५३

श्लोक 34

शिष्टानां पालनार्थाय दुष्टनिग्रहणाय च प्रेषयाम्_अस ते शक्ती सितकृष्णे स्वके नृप

śiṣṭānāṃ pālanārthāya duṣṭanigrahaṇāya ca preṣayām_asa te śaktī sitakṛṣṇe svake nṛpa

हिन्दी अर्थ

यह कहकर देवदेवेश्वर जनार्दनने हँसते हुए-से अपने पाञ्चजन्य शङ्कसे शुक्राचार्यके फूटे हुए नेत्रका स्पर्श किया। नृपश्रेष्ठ! शार्ङ्गधन्वा देवदेव विष्णुके द्वारा शङ्खका स्पर्श कराये जाते ही शुक्राचार्यका वह नेत्र पहलेकी भाँति ही निर्मल हो गया। इस प्रकार शुक्राचार्यको नेत्र देकर और उनसे पूजित होकर भगवान् लक्ष्मीपति तुरंत अन्तर्धान हो गये और शुक्राचार्य भी अपने आश्रमको चले गये। राजन्! इस प्रकार पूर्वकालमें मुनिवर महात्मा शुक्राचार्यने देवेश्वर

English

ti tJMrawtt: ii^ y ii

अध्याय ५३

श्लोक 35

तयोः सिता च रोहिण्यां वसुदेवाद् बभूव ह तद्वत् कृष्णा च देवक्यां वसुदेवाद् बभूव ह

tayoḥ sitā ca rohiṇyāṃ vasudevād babhūva ha tadvat kṛṣṇā ca devakyāṃ vasudevād babhūva ha

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुको कुपासे अपना नेत्र प्रात कर लिया-- यह प्रसङ्ग तुम्हारे प्रश्नानुसार मैंने सुना दिया। अब तुम्हें मैं और क्या सुनाऊं? तुम्हारे मनमें और भी यदि कुछ

English

The god said- "O gods, please, return to your respective places without any worry. Brahma is also requested to return in a free mood. My two powers - one fair and the other dark, will shortly appear by virtue of the reproduction process participated by Vasudeva and Devaki and they will kill Karim etc., monsters. ?mt

अध्याय ५३

श्लोक 36

रौहिणेयो ऽथ पुण्यात्मा रामनामाश्रितो महान् देवकीनन्दनः कृष्णस् तयोः कर्म शृणुष्व मे

rauhiṇeyo 'tha puṇyātmā rāmanāmāśrito mahān devakīnandanaḥ kṛṣṇas tayoḥ karma śṛṇuṣva me

हिन्दी अर्थ

पुनश्च मां पृच्छ मनोरथान्तः॥ २० पूछनेकी इच्छा हो तो मुझसे प्रश्न करो॥ १७--२०॥ इति श्रीनरसिंहयुराणे शुक्रवरम्रदानो नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः

English

ct^ujii xf tpcRri 'dr«s;an^ ?i i ? m i

अध्याय ५३

श्लोक 37

गोकुले बालकाले तु राक्षसी शकुनी निशि रामेण निहता राजन् तथा कृष्णेन पूतना

gokule bālakāle tu rākṣasī śakunī niśi rāmeṇa nihatā rājan tathā kṛṣṇena pūtanā

हिन्दी अर्थ

विष्णुमूर्तिके स्थापनको विधि

English

Visnu, all gods bowed their heads and returned to their respective places, O king, on departure of gods, god Janardana transmitted his two powers to the earth for safeguarding the interests of the saints and the destruction of the monsters. The fair power appeared in the womb of and the dark power in the womb of both under participation of Vasudeva. The son of got this name as Rama and the son of got Sri Krsna. O king, now listen to the account of deeds as performed by both of them.

अध्याय ५३

श्लोक 38

धेनुकः सगणस् तालवने रामेण घातितः शकटश् चार्जुनौ वृक्षौ तद्वत् कृष्णेन घातितौ

dhenukaḥ sagaṇas tālavane rāmeṇa ghātitaḥ śakaṭaś cārjunau vṛkṣau tadvat kṛṣṇena ghātitau

हिन्दी अर्थ

साम्प्रतं देवदेवस्य नरसिंहस्य शारङ्गिणः। श्रीमार्कण्डेय उवाच प्रतिष्ठाया विधिं विष्णोर्देवदेवस्य चक्रिणः।

English

TTTfvr SFrafH f 713TOT

अध्याय ५३

श्लोक 39

प्रलम्बो निधनं नीतो दैत्यो रामेण मुष्टिना कालियो दमितस् तोये कालिन्द्यां विषपन्नगः

pralambo nidhanaṃ nīto daityo rāmeṇa muṣṭinā kāliyo damitas toye kālindyāṃ viṣapannagaḥ

हिन्दी अर्थ

राजा बोले--ब्रह्मन्! अब मैं शार्ङ्गधनुषधारी देवदेव नरसिंहके स्थापनकी समस्त उत्तम विधिको सुनना चाहता हूँ

English

UHch: ■uuui'Wivici^ <iRui yiicin:I SH*<3T fhSR trOt TTW Rfeni

अध्याय ५३

श्लोक 40

गोवर्धनश् च कृष्णेन धृतो वर्षति वासवे गोकुलं रक्षता तेन अरिष्टश् च निपातितः

govardhanaś ca kṛṣṇena dhṛto varṣati vāsave gokulaṃ rakṣatā tena ariṣṭaś ca nipātitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीमार्कण्डेयजी बोले--भूपाल! देवदेवेश्वर चक्रपाणि भगवान् विष्णुके स्थापनकी पुण्यदायिनी विधि सुनो; मैं शास्त्रके अनुसार उसका वर्णन कर प्रवक्ष्यामि यथाशास्त्रं शृणु भूपाल पुण्यदम्॥ २ रहा हूँ। पृथिवीपते! जो भी इस लोकमें भगवान्

English

'*rfHui i*#reri fgwTh:ii^<?n

अध्याय ५३

श्लोक 41

केशी च निधनं नीतो दुष्टवाजी महासुरः अक्रूरेण च तौ नीतौ मथुरायां महात्मना

keśī ca nidhanaṃ nīto duṣṭavājī mahāsuraḥ akrūreṇa ca tau nītau mathurāyāṃ mahātmanā

हिन्दी अर्थ

करतु प्रतिष्ठां यश्चात्र विष्णोरिच्छति पार्थिव।

English

7Ttgr|^ fiOTpt spr ctra^i R<pi T^mT ir stRtavrt ftmfdd:ii'#oii 3T?rr sr Tfcrt 3T^TTT ^ tfr RTrfr RfW M^ldHIl 1*^11 f TTOfiWl tppRl

अध्याय ५३

श्लोक 42

ददर्श तु निमग्नश् च रामकृष्णौ महामते स्वं स्वं रूपं जले तस्य अक्रूरस्य विभूतिदम्

dadarśa tu nimagnaś ca rāmakṛṣṇau mahāmate svaṃ svaṃ rūpaṃ jale tasya akrūrasya vibhūtidam

हिन्दी अर्थ

विष्णुकी स्थापना करना चाहे, उसको चाहिए कि वह स पूर्व स्थिरनक्षत्रे भूमिशोधनमारभेत्॥ ३ पहले स्थिर-संज्ञक नक्षत्रोमें भूमिशोधनका कार्य प्रारम्भ

English

WI i HI gpcrr:i Wf: O king, Rama during his childhood

अध्याय ५३

श्लोक 43

अनयोर् भावम् अतुलं ज्ञात्वा दृष्ट्वा च यादवाः बभूवुः प्रीतमनसो ह्य् अक्रूरश् च नृपात्मज

anayor bhāvam atulaṃ jñātvā dṛṣṭvā ca yādavāḥ babhūvuḥ prītamanaso hy akrūraś ca nṛpātmaja

हिन्दी अर्थ

तीनों उत्तरा और रोहिणी-वे “स्थिर! नक्षत्र कहलाते हैं।

English

Sri Krsna killed Putana. Rama further killed a monster Dhenuka in Talavana with his attendants and Sri Krsna too reverted a cart and uprooted two trees of Yama Arjuna. Rama killed a monster Pralamba with the blows of the fist and Sri Krsna suppressed the ego of Kaliya, a poisonous serpent in Yamuna river. He held Govardhana on his hands for seven days and Indra compelled to cease the rain at last. He again killed Aristasura so as to protect Gokula from his atrocities. He then killed the great monster Kesi who was in the form of a horse. Later on, Akrura came there under instructions from Kamsa and took both brothers to Mathura. O wise king, while bathing in the Yamuna, on his way to Gokula, Akrura had seen Rama and Sri Krs na in the river. They appeared before him in their original form i.e. god Visnu's form. Having seen their excellent form, Akrura and all Yadavas became very happy. pfopt cprei -Rra M: I II

अध्याय ५३

श्लोक 44

दुर्वचश् च प्रजल्पन्तं कंसस्य रजकं ततः कृष्णो जघान रामश् च तद्वस्त्रं ब्रह्मणे ददौ

durvacaś ca prajalpantaṃ kaṃsasya rajakaṃ tataḥ kṛṣṇo jaghāna rāmaś ca tadvastraṃ brahmaṇe dadau

हिन्दी अर्थ

पूरयेच्छुद्धमृद्धिस्तु जलाक्तैः शर्करान्वितैः प्रासादं कारयेत्तत्र वास्तुविद्याविदा नृप

English

MIHIchltui iTcR^T IJ Viqfadll

अध्याय ५३

श्लोक 45

मालाकारेण भक्त्या तु सुमनोभिः प्रपूजितौ ततस् तस्य वरान् दत्त्वा दुर्लभान् रामकेशवौ

mālākāreṇa bhaktyā tu sumanobhiḥ prapūjitau tatas tasya varān dattvā durlabhān rāmakeśavau

हिन्दी अर्थ

चतुरस्त्रं सूत्रमार्ग चतुःकोणं समन्ततः। शिलाभित्तिकमुत्कृष्टं तदलाभेष्टकामयम्

English

ddw w p=rr tjjfcnr i rs m i ht*$-d1 TRRPf rT dheuitli qfjtui rfcf: I

अध्याय ५३

श्लोक 46

गच्छन्तौ राजमार्गे तु कुब्जया पूजितौ ततः तत्कौटिल्यम् अपानीय विरूपं कार्मुकं ततः

gacchantau rājamārge tu kubjayā pūjitau tataḥ tatkauṭilyam apānīya virūpaṃ kārmukaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

जातिकाष्ठमयै; स्तम्भैस्तल्लग्नैः फलदान्वितैः इत्थं तु कारयित्वा हि हरेवेश्म सुशोभनम्

English

d^if^qrdly fowl yippi dir: 11*^11 g'*T33f .port dHcfTT SHTRIfW tR^UTTIpl 'dymy tmtdd tslvlld d^dl ^ tr TTwn^ftii'tfsii

अध्याय ५३

श्लोक 47

बभञ्ज कृष्णो बलवान् कंसस्याकृष्य तत्क्षणात् रक्षपालान् जघानाथ रामस् तत्र खलान् बहून् हत्वा कुवलयाख्यं च गजं रामजनार्दनौ

babhañja kṛṣṇo balavān kaṃsasyākṛṣya tatkṣaṇāt rakṣapālān jaghānātha rāmas tatra khalān bahūn hatvā kuvalayākhyaṃ ca gajaṃ rāmajanārdanau

हिन्दी अर्थ

अतिवृद्धातिबालैस्तु कारयेन्नाकृतिं हरेः

English

When in Mathura, Rama and Krsna killed a royal washerman when he addressed them in harsh language. His clothes were distributed among Brahminas. On their way, a gardener worshipped them with flowers. He was given rare boons. While strolling on the roads of Mathura, a maid¬ servant Kubja honoured them and they set right her hump back. The bow kept in the offering place by Kamsa was then split in parts by Krsna. Balarama killed several guards on duty there. Then they jointly killed an elephant

अध्याय ५३

श्लोक 48

प्रविश्य रङ्गं गजदन्तपाणी मदानुलिप्तौ वसुदेवपुत्रौ युद्धे तु रामो निजघान मल्लं शैलोपमं मुष्टिकम् अव्ययात्मा

praviśya raṅgaṃ gajadantapāṇī madānuliptau vasudevaputrau yuddhe tu rāmo nijaghāna mallaṃ śailopamaṃ muṣṭikam avyayātmā

हिन्दी अर्थ

विश्वकर्मोक्तमार्गेण पुराणोक्ता नृपोत्तम कारयेत् प्रतिमां दिव्यां पुष्टाङ्गेन तु धीमता। सौम्याननां सुश्रवणां सुनासां च सुलोचनाम्

English

FFFT g tfarST f%T 'flyH

अध्याय ५३

श्लोक 49

कृष्णो ऽपि चाणूरम् अतिप्रसिद्धं बलेन वीर्येण च कंसमल्लकम् युद्ध्वा तु तेनाथ चिरं जघान तं दैत्यमल्लं जनसंसदीशः

kṛṣṇo 'pi cāṇūram atiprasiddhaṃ balena vīryeṇa ca kaṃsamallakam yuddhvā tu tenātha ciraṃ jaghāna taṃ daityamallaṃ janasaṃsadīśaḥ

हिन्दी अर्थ

नाधोदुष्टिं नोर्ध्वदृष्टिं तिर्यग्दृष्टि न कारयेत्। कारयेत् समदृष्टिं तु पद्मपत्रायतेक्षणाम्

English

■gfet^fpiT miR Fft:iiqoii <?m: jfRTTTT RF^flpRIrF

अध्याय ५३

श्लोक 50

मृतस्य मल्लस्य च मुष्टिकस्य मित्रं पुनः पुष्करकं स रामः युद्धार्थम् उत्थाय कृतक्षणं तं मुष्टिप्रहारेण जघान वीरः

mṛtasya mallasya ca muṣṭikasya mitraṃ punaḥ puṣkarakaṃ sa rāmaḥ yuddhārtham utthāya kṛtakṣaṇaṃ taṃ muṣṭiprahāreṇa jaghāna vīraḥ

हिन्दी अर्थ

बिम्बोष्ठी सुष्ठचिबुकां सुग्रीवां कारयेद्बुधः उपबाहुकरे देयं दक्षिणे चक्रमर्कवत्। नाभिसंलग्नदिव्यारं परितो नेमिसंयुतम्

English

f^gir FFT fapFllrU FFTI TFF rT PtPlMAI FTF

अध्याय ५३

श्लोक 51

कृष्णः पुनस् तान् सकलान् निहत्य निगृह्य कंसं विनिपात्य भूमौ स्वयं च देहे विनिपत्य तस्य हत्वा तथोर्व्यां निचकर्ष कृष्णः

kṛṣṇaḥ punas tān sakalān nihatya nigṛhya kaṃsaṃ vinipātya bhūmau svayaṃ ca dehe vinipatya tasya hatvā tathorvyāṃ nicakarṣa kṛṣṇaḥ

हिन्दी अर्थ

पाञ्चजन्यमिति ख्यातं हैत्यदर्पहरं शुभम्

English

I?FT TRTtoqf PraFitf ftWT:im ?ll if f ^RuilPd^l WTfh dCMiP)«qu| "FTfetF: I

अध्याय ५३

श्लोक 52

हते तु कंसे हरिणातिक्रुद्धो भ्रातापि तस्यातिरुषेण चोत्थितः सुनाभसंज्ञो बलवीर्ययुक्तो रामेण नीतो यमसादनं क्षणात्

hate tu kaṃse hariṇātikruddho bhrātāpi tasyātiruṣeṇa cotthitaḥ sunābhasaṃjño balavīryayukto rāmeṇa nīto yamasādanaṃ kṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

करे। एक पुरुषके बराबर अर्थात् साढ़े तीन हाथ अथवा दो हाथ नीचेतक नींव खोदकर उसमें जलसे भीगी हुई उसे ही आधार समझकर उसके ऊपर अपनी शक्तिके अनुसार पत्थर, ईंट अथवा मिट्टीसे गृहनिर्माण-विद्यामें कुशल कारीगरोंके द्वारा मन्दिर तैयार कराये। वह मन्दिर चारों ओरसे बराबर और चौकोर हो। उसकी दीवार

English

TFprr trtt ■yroidl amuFim^n

अध्याय ५३

श्लोक 53

तौ वन्द्य मातापितरौ सुहृष्टौ जनैः समस्तैर् यदुभिः सुसंवृतौ कृत्वा नृपं चोग्रसेनं यदूनां सभां सुधर्मां ददतुर् महेन्द्रीम्

tau vandya mātāpitarau suhṛṣṭau janaiḥ samastair yadubhiḥ susaṃvṛtau kṛtvā nṛpaṃ cograsenaṃ yadūnāṃ sabhāṃ sudharmāṃ dadatur mahendrīm

हिन्दी अर्थ

पत्थरकी हो तो बहुत उत्तम; पत्थर न मिलनेपर ईटोंकी ही दीवार बनवा ले। यदि ईट भी न मिल सकें तो मिट्टीकी ही भींत उठा ले। मन्दिर बहुत ही सुन्दर हो और उसका दरवाजा पूर्वकी ओर होना चाहिए। उस मन्दिरमे

English

Both of them consequently took in their hands the split teeth of the dead elephant and entered in Rangabhumi (exhibition ground) with their bodies stained with the blood of that elephant. Balarama there killed Mustika protagonist in dual and Sri Krsna badly thrashed the egoist protagonist Kannura. A fierce combat was sustained for several hours and enjoyed by the spectators present there. Finally, he was killed by Sri Krsna. The warrior Balarama killed Puskara who was the friend of the protagonist Must ika already dead in the duel by exercising boxing blows. Sri Krsna then killed all monsters present there and caught Kariisa. He pushed him down from the throne with a thud and then sat on his chest. Thus, he killed Kamsa and dragged his body on the ground several times. Sunabha, the brother of Kamsa, suddenly stood and leapt on Krs na with anger but Balarama killed him immediately and despatched him to the abode of Yama.

अध्याय ५३

श्लोक 54

सर्वज्ञभावाव् अपि रामकृष्णौ संप्राप्य सांदीपनितो ऽस्त्रविद्याम् गुरोः कृते पञ्चजनं निहत्य यमं च जित्वा गुरवे सुतं ददौ

sarvajñabhāvāv api rāmakṛṣṇau saṃprāpya sāṃdīpanito 'stravidyām guroḥ kṛte pañcajanaṃ nihatya yamaṃ ca jitvā gurave sutaṃ dadau

हिन्दी अर्थ

अच्छी जातिवाले काठके खंभे लगे हों और उनमें चित्रकला जाननेवाले शिल्पियोंके द्वारा फलयुक्त वृक्ष, कुमुद तथा कमलदल चित्रित कराने चाहिए॥ २--७१/॥ नृपश्रेष्ठ! इस प्रकार जिसमें सुन्दर किवाड़ लगे हों और जिसका द्वार पूर्व दिशाकी ओर हो--ऐसा बेल-बूटोंसे भलीभाँति चित्रित भगवानका परम सुहावना मन्दिर बनवाकर बुद्धिमान् एवं पुष्ट शरीरवाले पुरुषके द्वारा विश्वकर्माकी

English

TFTTt%fa: Tpppfti cETFT ^TBTTPt

अध्याय ५३

श्लोक 55

निहत्य रामो मगधेश्वरस्य बलं समस्तं बहुशः समागतम् दिव्यास्त्रपूरैर् अमराव् इमाव् उभौ शुभां पुरीं चक्रतुः सागरान्ते

nihatya rāmo magadheśvarasya balaṃ samastaṃ bahuśaḥ samāgatam divyāstrapūrair amarāv imāv ubhau śubhāṃ purīṃ cakratuḥ sāgarānte

हिन्दी अर्थ

बतायी हुई पद्धतिके अनुसार पुराणोक्त दिव्य प्रतिमाका निर्माण कराये। जो कारीगर अत्यन्त बूढ़ा या बालक अथवा कोढ़ आदि रोगोंसे दूषित या पुराना रोगी हो, उससे भगवत्प्रतिमाका निर्माण नहीं कराना चाहिए। प्रतिमाका मुख

English

Subsequently, both brothers assigned the throne to Sriugrasena and made him king again. They were surrounded with and reached to their parents and bowed their heads at their feet after their release from the prison. They provided king Ugrasena the divine council of Sudharma which was originally

अध्याय ५३

श्लोक 56

तस्यां विधायाथ जनस्य वासं हत्वा शृगालं हरिर् अव्ययात्मा दग्ध्वा महान्तं यवनं ह्य् उपायाद् वरं च दत्त्वा नृपतेर् जगाम

tasyāṃ vidhāyātha janasya vāsaṃ hatvā śṛgālaṃ harir avyayātmā dagdhvā mahāntaṃ yavanaṃ hy upāyād varaṃ ca dattvā nṛpater jagāma

हिन्दी अर्थ

सौम्य (प्रसन्न) तथा कान, नाक और नेत्र आदि अङ्ग सुढार होने चाहिए। उसकी दृष्टि न तो बहुत नीची हो, न बहुत बनवाये, जिसकी दृष्टि सम हो और जिसके नेत्र कमलदलके

English

Although Balarama and Sri Krsna were omniscient, they had got armoury education from Sanndlpani. As fee for teaching, they killed Pancajana monster and they brought back to life Sandlpani's son from the abode of Yama who was dead long ago. He then offered that son as fee for teaching to their teacher

अध्याय ५३

श्लोक 57

रामो ऽथ संशान्तसमस्तविग्रहः संप्राप्य नन्दस्य पुनः स गोकुलम् वृन्दावने गोपजनैः सुभाषितः सीरेण रामो यमुनां चकर्ष

rāmo 'tha saṃśāntasamastavigrahaḥ saṃprāpya nandasya punaḥ sa gokulam vṛndāvane gopajanaiḥ subhāṣitaḥ sīreṇa rāmo yamunāṃ cakarṣa

हिन्दी अर्थ

उसका समस्त विग्रह सुडौल और सौम्य हो। उसके दोनों ओठ लाल हों, ठोढ़ी (अधरके नीचेका भाग) मनोहर तथा कण्ठ सुन्दर हो। प्रतिमाकी भुजाएँ चार होनी चाहिए-दो भुजाएँ और दो उपभुजाएँ। उनमेंसे दाहिनी उपभुजाके हाथमें

English

fnret qgVi: RHIMflHj ?prr w to^t: wTTRTiihmi TTTOT fell'illy SPTTO 'em

अध्याय ५३

श्लोक 58

संप्राप्य भार्याम् अथ रेवतीं च रेमे तया द्वारवतीं स लाङ्गली क्षात्रेण संप्राप्य तदा स रुक्मिणीं कृष्णो ऽपि रेमे पुरुषः पुराणः

saṃprāpya bhāryām atha revatīṃ ca reme tayā dvāravatīṃ sa lāṅgalī kṣātreṇa saṃprāpya tadā sa rukmiṇīṃ kṛṣṇo 'pi reme puruṣaḥ purāṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यके समान आकारवाला चक्र धारण कराना चाहिए। चक्रको नाभिके चारों ओर दिव्य अरे हाँ और उनके भी ऊपर सब ओरसे नेमि (हाल) लगी हो। बायीं उपभुजाके हाथमें चन्रमाके समान श्वेत कान्तिमय पाञ्चजन्य नामक शंख देना चाहिए, जो हैत्योंके मदको चूर्ण करनेवाला और कल्याणप्रद है॥ ८--१५॥

English

W^nTH^ftwn^Ti ?psSfT M$H TTOT TIJTTOT

अध्याय ५३

श्लोक 59

द्यूते कलिङ्गराजस्य दन्तान् उत्पाट्य लाङ्गली जघानाष्टपदेनैव रुक्मिणं चानृतान्वितम्

dyūte kaliṅgarājasya dantān utpāṭya lāṅgalī jaghānāṣṭapadenaiva rukmiṇaṃ cānṛtānvitam

हिन्दी अर्थ

विष्णुमूर्तिके स्थापनकी विधि

English

TO Balarama then killed Jarasamdha, the king of Magadha, who had attacked several times on them. It was done by application of the divine weapons and sharp arrows. Later on, they constructed a decent city known as Dvarakapurl in the womb of the sea. God Sri Krsna settled his kith and kin there and killed the king Sragala. Then he played a tricky device on the Yavana king, burnt him in the curse fire of the king Mucukunda. He then blessed Mucukunda and turned back to Dvaraka.

अध्याय ५३

श्लोक 60

कृष्णः प्राग्ज्योतिषो दैत्यान् हयग्रीवादिकान् बहून् हत्वा तु नरकं चापि जग्राह च महद् धनम्

kṛṣṇaḥ prāgjyotiṣo daityān hayagrīvādikān bahūn hatvā tu narakaṃ cāpi jagrāha ca mahad dhanam

हिन्दी अर्थ

कटिलग्रवामकरां पदालग्रा च दक्षिणाम्। केयूरबाहुकां दिव्यां सुनाभिवलिभङ्गिकाम् एवं तां कारयित्वा तु प्रतिमां राजसत्तम

English

WTO T^TO TO: TT g^lcR Jfig^riA: TEprfro:

अध्याय ५३

श्लोक 61

अदित्यै कुण्डले दत्त्वा जित्वेन्द्रं दैवतैः सह गृहीत्वा पारिजातं तु ततो द्वारावतीं पुरीम्

adityai kuṇḍale dattvā jitvendraṃ daivataiḥ saha gṛhītvā pārijātaṃ tu tato dvārāvatīṃ purīm

हिन्दी अर्थ

सुवर्णवस्त्रदानेन तत्कर्तुन् पूज्य सत्तम। पूर्वपक्षे शुभे काले प्रतिमां स्थापयेद्बुधः

English

^ TOT 3 TTOTT TT Hit'll ^roT wto tot tt hfroufl'

अध्याय ५३

श्लोक 62

कुरुभिश् च धृतं साम्बं राम एको महाबलः कुरूणां भयम् उत्पाद्य मोचयाम्_अस वीर्यवान्

kurubhiś ca dhṛtaṃ sāmbaṃ rāma eko mahābalaḥ kurūṇāṃ bhayam utpādya mocayām_asa vīryavān

हिन्दी अर्थ

तथोष्णवारिणा स्नाप्य पुनः शीतोदकेन च। हरिद्राकुङ्कमाद्यैस्तु चन्दनैश्चोपलेपयेत् अधिवास्य जले देवमेवं पार्थिवपुङ्खव

English

pnflftf TO gro: gTOT:im<iii

अध्याय ५३

श्लोक 63

बाणबाहुवनं छिन्नं कृष्णेन युधि धीमता रामेण तद्बलं नीतं क्षयं कोटिगुणं क्षणात्

bāṇabāhuvanaṃ chinnaṃ kṛṣṇena yudhi dhīmatā rāmeṇa tadbalaṃ nītaṃ kṣayaṃ koṭiguṇaṃ kṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

ततो भेरीनिनाहैस्तु वेदघोषैश्च केशवम्

English

TOHTOTOTO Tifrour VJl^dlfTOrTH^im <? N f5TO: TOTOTfdUt sqpp ITOT IT TTOi TOfir TOTf *T h?;.«s,hhJ I ^ o

अध्याय ५३

श्लोक 64

देवापकारी रामेण निहतो वानरो महान् ततो ऽर्जुनस्य साहाय्यं कुर्वता कंसशत्रुणा

devāpakārī rāmeṇa nihato vānaro mahān tato 'rjunasya sāhāyyaṃ kurvatā kaṃsaśatruṇā

हिन्दी अर्थ

आनीय मण्डपे शुद्धे पद्माकारविनिर्मिते। कृत्वा पुनस्ततः स्नाप्य विष्णुभक्तैरलङ्क्रियात् उस दिव्य भगवत्प्रतिमाके कण्ठमें सुन्दर हार पहनाया गया हो, गलेमें त्रिवली-चिह्न हो, स्तनभाग सुन्दर, वक्षःस्थल रुचिर और उदर मनोहर होना चाहिए। सम्पूर्ण अङ्ग बराबर और सुन्दर हों। वह प्रतिमा अपना

English

hlfGtTd cT TOT ^ITOdf TTmtie^ll

अध्याय ५३

श्लोक 65

सर्वभूतवधाद् राजन् भुवो भारो ऽवरोपितः तीर्थयात्रा कृता तद्वद् रामेण जगतः कृते

sarvabhūtavadhād rājan bhuvo bhāro 'varopitaḥ tīrthayātrā kṛtā tadvad rāmeṇa jagataḥ kṛte

हिन्दी अर्थ

बायाँ हाथ कमरपर रखे हो और दाहिनेमें कमल धारण किये हो। बाहुओंमें भुजबन्ध पहने हो और सुन्दर नाभि तथा त्रिवलीसे सुशोभित एवं दिव्य जान पड़ती हो। उसका कटिभाग (नितम्ब), जाँघें और पिंडलियाँ मनोहर

English

Later on Balarama went Nandagoaha of Nanda after disposing all chaotic situations prevailing and honoured by the Gopas in Vrndavana. Balarama there attracted or pulled the course of Yamuna through his plough. He then got Revatl as wife and began to live happily with her. Sr! Krsna married with due performance of the rituals and began to enjoy married life. Balarama uprooted the teeth of Kalihgaraja while he was gambling and killed Rukmi by the blows of Pasa as he was playing insincerely. Similarly, Sri Krsna too killed several monsters including Hayagrlva of Pragajyotisapura and he brought a lump of wealth or the bulk money from Narakasura's kingdom after killing him in the battle. Sri Krsna then went to Indraloka. He returned the kundalas of Aditi once seized by Narakasura. He then defeated Indra including all gods, took the tree of Parijata with him and returned to his

अध्याय ५३

श्लोक 66

रामेण निहिता ये तु तान् न संख्यातुम् उत्सहे एवं तौ रामकृष्णौ तु कृत्वा दुष्टवधं नृप

rāmeṇa nihitā ye tu tān na saṃkhyātum utsahe evaṃ tau rāmakṛṣṇau tu kṛtvā duṣṭavadhaṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

हों, वह कमरमें मेखला और पीतवस्त्रसे विभूषित हो। नृपश्रेष्ठ! इस प्रकार भगवत्प्रतिमाका निर्माण कराकर उसके बनानेवाले शिल्पियोंको सुवर्ण-दान एवं वस्त्र- दानके द्वारा सम्मानित करके विद्वान् पुरुष पूर्व पक्षमें शुभ समयपर उस प्रतिमाकी स्थापना करे॥ १६--१९॥

English

fl^TTO ?TT ITTO TO d^iqci:! f*>OTt TOTOTTO rfTTOTRRT afroi-pi^ II gTPRcTT^cR' cfjHjpf sfftRTTI TOTO TOTOf TOT $PT ehlld'JJUT ^TOTTc^l I ^ $ 11 ^<4mch[(l il^ul ftjpTl c(H<l M$i-p

अध्याय ५३

श्लोक 67

अवतार्य भुवो भारं जग्मतुः स्वेच्छया दिवम् इत्य् एतौ कथितौ दिव्यौ प्रादुर्भावौ मया तव संक्षेपाद् रामकृष्णस्य काल्क्यं शृणु ममाधुना

avatārya bhuvo bhāraṃ jagmatuḥ svecchayā divam ity etau kathitau divyau prādurbhāvau mayā tava saṃkṣepād rāmakṛṣṇasya kālkyaṃ śṛṇu mamādhunā

हिन्दी अर्थ

मन्दिरके सामने एक उत्तम यज्ञमण्डप बनवाये। उसमें चारों ओर एक-एकके क्रमसे चार दरवाजे हों और सारा मण्डप चार तोरणों (बड़े-बड़े फाटकों)- से घिरा हो। उसमें सपतधान्यके अङ्कर उगे हों तथा शंख

English

Later on the gallant Balarama went

अध्याय ५३

श्लोक 68

इत्थं हि शक्ती सितकृष्णरूपे हरेर् अनन्तस्य महाबलाढ्ये कृत्वा तु भूमेर् नृप भारहानिं पुनश् च विष्णुं प्रतिजग्मतुस् ते

itthaṃ hi śaktī sitakṛṣṇarūpe harer anantasya mahābalāḍhye kṛtvā tu bhūmer nṛpa bhārahāniṃ punaś ca viṣṇuṃ pratijagmatus te

हिन्दी अर्थ

और भेरी आदि बाजे बजते हों। विद्वानोंके द्वारा छत्तीस घड़े जलसे उस प्रतिमाका अभिषेक कराकर उसके साथ वेदोंके पारगामी ब्राह्मणोंको साथमें लिये उक्त मण्डपमें प्रवेश करे और फिर पञ्चगव्योंसे पृथक्-पृथक् सान कराये। इसी प्रकार गर्म जलसे नहलाकर फिर ठंडे जलसे स्नान कराये । तत्पश्चात्, हल्दी और कुङ्कम आदिका तथा चन्दनोंका उसपर लेप करे, फिर फूलोंकी मालाओंसे विभूषितकर उसे वस्त्र धारण करा दे और पुण्याहवाचन

English

Hastinapura, threatened the Kauravas and he released Samba, the son of Sri Krsna who was captured and imprisoned by them. Sri Krsna cut the arms of Banasura while battling and Balarama on his part, killed crores of his army men shortly. Balarama then killed the gallant monkey Dvivida, an

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 53
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.