Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
58
अध्याय 58 / 68

Adhyaya 58

115 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ115 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५८

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे ब्राह्मणधर्मकथनं नाम सप्तपञ्चाशो ऽध्यायः ॥ नर्प् ५७ ॥ क्षत्रादीनां प्रवक्ष्यामि यथावद् अनुपूर्वशः येन येन प्रवर्तन्ते विधिना क्षत्रियादयः

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe brāhmaṇadharmakathanaṃ nāma saptapañcāśo 'dhyāyaḥ || narp 57 || kṣatrādīnāṃ pravakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ yena yena pravartante vidhinā kṣatriyādayaḥ

हिन्दी अर्थ

और मन्त्रको स्वयं ही कुछ-कुछ सुनता या समझता है, उसका वह जप 'उपांशु' कहलाता है। बुद्धिके द्वारा

English

He should always speak the truth, seldom lose temper and perform his religion regularly and undisturbingly. He should not reveal any laziness and perform his daily routine properly and within time. He should speak the truth, sweet and benevolent things by keeping in mind the consequences in the other world. Thus, I have described the religion of a Brahmana succinctly. The Brahmana who follows his religion as the way suggested, attains the abode of Brahma daily. O Brahmanas, the religion of a Brahmana as I have described before you removes all sins from a man. Now I am going to tell the religions prescribed for the Ksatriyas and other castes separately and suggest you all to listen to it carefully.

अध्याय ५८

श्लोक 2

राज्यस्थः क्षत्रियश् चैव प्रजा धर्मेण पालयेत् कुर्याद् अध्ययनं सम्यग् यजेद् यज्ञान् यथाविधि

rājyasthaḥ kṣatriyaś caiva prajā dharmeṇa pālayet kuryād adhyayanaṃ samyag yajed yajñān yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

जो चिन्तन एवं ध्यान किया जाता है, वह “मानस जप' कहा गया है। जपके द्वारा प्रतिदिन जिसका स्तवन किया जाता है, वह देवता प्रसन्न होता है और प्रसन्न होनेपर वह विपुल भोग तथा नित्य मोक्ष-सुखको भी देता है। यक्ष- राक्षस-पिशाच आदि और सूर्यादि देवताओंको दूषित करने- वाले अन्य (राहु-केतु आदि) ग्रह भी जप करनेवाले पुरुषके निकट नहीं जाते, दूरसे ही भाग जाते हैं

English

Thus here ends the fifty-seventh chapter on

अध्याय ५८

श्लोक 3

दद्याद् दानं द्विजाग्र्येभ्यो धर्मबुद्धिसमन्वितः स्वदारनिरतो नित्यं परदारविवर्जितः

dadyād dānaṃ dvijāgryebhyo dharmabuddhisamanvitaḥ svadāranirato nityaṃ paradāravivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

द्विजको चाहिए कि वह आलस्यका त्याग करके प्रतिदिन तारोंको देखकर अर्थात् तारोंके रहते-रहते स्नान करके, गायत्रीके अर्थमें मन लगा गायत्री-मन्त्रका जप करे। जो द्विज अधिक-से-अधिक एक हजार, साधारणतया

English

Duties of the Brahmanas in Nrsimha Purana

अध्याय ५८

श्लोक 4

नीतिशास्त्रार्थकुशलः संधिविग्रहतत्त्ववित् देवब्राह्मणभक्तश् च पितृकार्यपरस् तथा

nītiśāstrārthakuśalaḥ saṃdhivigrahatattvavit devabrāhmaṇabhaktaś ca pitṛkāryaparas tathā

हिन्दी अर्थ

एक सौ अथवा कम-से-कम दस बार प्रतिदिन गायत्रीका जप करता है, वह पापोंसे लिस नहीं होता इसके बाद सूर्यदेवको पुष्पाञ्जलि अर्पित करके अपनी भुजाएँ ऊपर उठाकर "ॐ उदुत्यं जातवेदसम् ' तथा 'ॐ तच्चक्षुदेवहितम्-”' इन मन्त्रोंका जप करे। फिर प्रदक्षिणा करके सूर्यदेवको प्रणाम करे। तत्पश्चात्

English

Duties of K$atriya and others. Descriptions of first and second mode of life.

अध्याय ५८

श्लोक 5

धर्मेणैव जयं काङ्क्षेद् अधर्मं परिवर्जयेत् उत्तमां गतिम् आप्नोति क्षत्रियो ऽथैवम् आचरन्

dharmeṇaiva jayaṃ kāṅkṣed adharmaṃ parivarjayet uttamāṃ gatim āpnoti kṣatriyo 'thaivam ācaran

हिन्दी अर्थ

विद्वान् पुरुष प्रतिदिन देवतीर्थसे (उँगलियोंद्वारा)

English

ywH^sUtfR *renfarfini?ii ^a i ^M ffra i g feft q%farmfcp1:l 4cK«fH<dl ftp* M«H^f^cl:ll?ll

अध्याय ५८

श्लोक 6

गोरक्षाकृषिवाणिज्यं कुर्याद् वैश्यो यथाविधि दानधर्मं यथाशक्त्या गुरुशुश्रूषणं तथा

gorakṣākṛṣivāṇijyaṃ kuryād vaiśyo yathāvidhi dānadharmaṃ yathāśaktyā guruśuśrūṣaṇaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

उनके गणोंका, ऋषियों और उनके गणोंका तथा पितरों और पितृगणोंका प्रतिदिन तर्पण करना चाहिए। तदनन्तर स्नानके बाद उतारे हुए वस्त्रको निचोड़कर पुनः आचमन करे। फिर हाथमें कुश लेकर कुशासनपर बैठ जाय और ब्रह्मयज्ञको विधिके अनुसार पूर्वाभिमुख हो बुद्धिपूर्वक ब्रह्मयज्ञ (वेदका स्वाध्याय) करे। तदनन्तर खड़ा होकर तिल, फूल और जलसे युक्त अर्ध्यपात्रको अपने मस्तकतक

English

^5ii^ium<*dv^ ft<j<*i4'uwiiimi

अध्याय ५८

श्लोक 7

लोभदम्भविनिर्मुक्तः सत्यवाग् अनसूयकः स्वदारनिरतो दान्तः परदारविवर्जितः

lobhadambhavinirmuktaḥ satyavāg anasūyakaḥ svadāranirato dāntaḥ paradāravivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

जले देवं नमस्कृत्य ततो गृहगतः पुनः

English

3tRt hfan i Mifa ^r44l^<4mxj<^imn

अध्याय ५८

श्लोक 8

धनैर् विप्रान् समर्चेत यज्ञकाले त्वरान्वितः यज्ञाध्ययनदानानि कुर्यान् नित्यम् अतन्द्रितः

dhanair viprān samarceta yajñakāle tvarānvitaḥ yajñādhyayanadānāni kuryān nityam atandritaḥ

हिन्दी अर्थ

विधिना पुरुषसूक्तेन तत्र विष्णुं समर्चयेत्। वैश्वदेवं ततः कुर्याद्वलिकर्म यथाविधि आसनेन तु दत्तेन प्रीतो भवति देवराट्। पादशौचेन पितरः प्रीतिमायान्ति तस्य च

English

Sri Harlta said- I will not describe the prescribed rules for Ksatriya etc., Varnas. A

अध्याय ५८

श्लोक 9

पितृकार्यं च तत्काले नरसिंहार्चनं तथा एतद् वैश्यस्य कर्मोक्तं स्वधर्मम् अनुतिष्टतः

pitṛkāryaṃ ca tatkāle narasiṃhārcanaṃ tathā etad vaiśyasya karmoktaṃ svadharmam anutiṣṭataḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मादतिथये कार्य पूजनं गृहमेधिना

English

Ksatriya should perform his activities accordingly. The Ksatriya at the royal seat should rule the subjects abiding by his religion. He should study the Vedas and perform the offerings in a systematic manner. He should keep the religion always in mind, give donation to the best Brahmanas, love only his wife and abandon the others wife; he should be an expert to understand the meaning of ethics, should understand the elements of treaty and war. He should have devotion for the gods and the Brahmanas and perform the worship of Pitrs and sraddha etc. He should desire for victory and abandon evils completely. The Ksatriya of this conduct attains to the best

अध्याय ५८

श्लोक 10

एतद् आसेवमानस् तु स स्वर्गी स्यान् न संशयः वर्णत्रयस्य शुश्रूषां कुर्याच् छूद्रः प्रयत्नतः

etad āsevamānas tu sa svargī syān na saṃśayaḥ varṇatrayasya śuśrūṣāṃ kuryāc chūdraḥ prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

भक्त्या च भक्तिमान्नित्यं विष्णुमभ्यर्च्य चिन्तयेत्। भिक्षां च भिक्षवे दद्यात्परिब्राइब्रह्चारिणे अकृते वैश्वदेवे तु भिक्षौ भिक्षार्थमागते। अवश्यमेव दातव्यं स्वर्गसोपानकारकम्

English

^Frar4 ^nyraR^TF hsitii^ii

अध्याय ५८

श्लोक 11

दासवद् ब्राह्मणानां च विशेषेण समाचरेत् अयाचितं प्रदातव्यं कृषिं वृत्त्यर्थम् आचरेत्

dāsavad brāhmaṇānāṃ ca viśeṣeṇa samācaret ayācitaṃ pradātavyaṃ kṛṣiṃ vṛttyartham ācaret

हिन्दी अर्थ

उद्धृत्य वैश्वदेवान्नं भिक्षां दत्त्वा विसर्जयेत्। वैश्वदेवाकृतं दोषं शक्तो भ्षिक्षुर्व्यपोहितुम्

English

(M<3cbi4 3T nahl<ri dSITI

अध्याय ५८

श्लोक 12

ग्रहाणां मासिकं कार्यं पूजनं न्यायधर्मतः धारणं जीर्णवस्त्रस्य विप्रस्योच्छिष्टमार्जनम्

grahāṇāṃ māsikaṃ kāryaṃ pūjanaṃ nyāyadharmataḥ dhāraṇaṃ jīrṇavastrasya viprasyocchiṣṭamārjanam

हिन्दी अर्थ

ततः स्वादुकरं चान्नं भुञ्जीत सुसमाहितः ऊँचे उठा 'हंसः शुचिषत्””' इस ऋचाका पाठ करते हुए सूर्यदेवके लिये अर्घ्य दे। फिर जलमें स्थित वरुणदेवको नमस्कार कर पुनः घरपर आ जाय और वहाँ पुरुषसूक्तसे भगवान् विष्णुका विधिवत् पूजन करे। तदनन्तर विधिपूर्वक

English

U.dlvdW cbulcW jfdtSef:ll<? It

अध्याय ५८

श्लोक 13

स्वदारेषु रतिं कुर्यात् परदारविवर्जितः पुराणश्रवणं विप्रान् नरसिंहस्य पूजनम्

svadāreṣu ratiṃ kuryāt paradāravivarjitaḥ purāṇaśravaṇaṃ viprān narasiṃhasya pūjanam

हिन्दी अर्थ

बलिवैश्वदेव कर्म करे

English

A Vais'ya should protect the cow, do agriculture and business and give donation and service to the feet of the teacher according to his capacity. He should keep himself away from greed and disorientation, he should be truthful, should not search the defects of others, control the mind and senses and give up contact with other's wife. His wife should only be his beloved. He should honour the Brahmanas with money and perform offering, study and donate without any laxity. He should perform Pitr, sraddha when the appropriate

अध्याय ५८

श्लोक 14

तथा विप्रनमस्कारं कार्यं श्रद्धासमन्वितम् सत्यसंभाषणं चैव रागद्वेषविवर्जनम्

tathā vipranamaskāraṃ kāryaṃ śraddhāsamanvitam satyasaṃbhāṣaṇaṃ caiva rāgadveṣavivarjanam

हिन्दी अर्थ

इसके बाद जितनी देरमें गौ दुही जाती है, उतनी देरतक द्वारपर अतिथिके आनेकी प्रतीक्षा करे। यदि कई अतिथि आ जाय॑ तो उनमेंसे जिसे पहले कभी न देखा हो, उसका सम्मान सबसे पहले करना चाहिए। द्वारपर आकर अतिथिकी खडे होकर भलीभाँति अगवानी करनेसे गृहस्थके ऊपर दक्षिण, गार्हपत्य और आहवनीय-- तीनों अग्नि प्रसन्न होते हैं; आसन देनेसे देवराज इन्द्रको प्रसन्नता होती है, अतिथिके पैर धोनेसे उस गृहस्थके

English

He should worship god Nrsimha daily. This duty has been explained for the Vaisya who abides by his religion. The Vaisya who performs such activities definitely attains to the abode of

अध्याय ५८

श्लोक 15

इत्थं कुर्वन् सदा शूद्रो मनोवाक्कायकर्मभिः स्थानम् ऐन्द्रम् अवाप्नोति नष्टपापस् तु पुण्यभाक्

itthaṃ kurvan sadā śūdro manovākkāyakarmabhiḥ sthānam aindram avāpnoti naṣṭapāpas tu puṇyabhāk

हिन्दी अर्थ

पितृगण तृप्त होते हैं, अन्न आदि भोज्य पदार्थ अर्पण करनेसे प्रजापति प्रसन्न होते हैं। इसलिये गृहस्थ पुरुषको चाहिए कि वह अतिथिका पूजन करे॥ ९४--९७॥

English

IT TcT’ff ■wiH TT?T5r:l gt&IW 3R?qTT:ll^o|i

अध्याय ५८

श्लोक 16

वर्णेषु धर्मा विविधा मयोक्ता यथाक्रमं ब्राह्मणवर्यसाधिताः शृणुध्वम् अत्राश्रमधर्मम् आद्यं मयोच्यमानं क्रमशो मुनीन्द्राः

varṇeṣu dharmā vividhā mayoktā yathākramaṃ brāhmaṇavaryasādhitāḥ śṛṇudhvam atrāśramadharmam ādyaṃ mayocyamānaṃ kramaśo munīndrāḥ

हिन्दी अर्थ

इसके पश्चात् भक्तिमान् पुरुष प्रतिदिन भगवान् विष्णुकी भक्तिपूर्वक पूजा करके उनका चिन्तन करे। फिर संन्यासी, विरक्त एवं ब्रह्मचारीको भिक्षा दे। सब प्रकारसे तैयार किये हुए अन्नमेंसे समस्त व्यजनोंसे युक्त कुछ अन्न निकालकर प्रतिदिन यत्नपूर्वक भिक्षु (संन्यासी)-को देना चाहिए। बलिवैश्वदेव करनेके पहले भी यदि भिक्षु भिक्षाके लिये आ जाय तो उसे अवश्य भिक्षा देनी चाहिए; क्योंकि यह दान स्वर्गमें जानेके लिये सीढ़ीका काम देता

English

clIRcl^T^UlHi <T tg^trr THTTcT^TI 3nnfeT ilcpdwt ^iftT tutot TTrfrr^ to i

अध्याय ५८

श्लोक 17

उपनीतो माणवको वसेद् गुरुकुले सदा गुरोः प्रियहितं कार्यं कर्मणा मनसा गिरा

upanīto māṇavako vased gurukule sadā guroḥ priyahitaṃ kāryaṃ karmaṇā manasā girā

हिन्दी अर्थ

है। विश्वेदेवसम्बन्धी अन्नमेंसे लेकर भिक्षुको भिक्षा देकर उसे विदा करे। वैश्वदेव कर्म न करनेके दोषको वह भिक्षु दूर कर सकता है। फिर सुवासिनी (सुहागिन) और कुमारी कन्याओं तथा रोगी व्यक्तियोंको और बालकों एवं वृद्धोंको

English

HdldicW)i<t<»j4Rr:i tyH^Mcoinijd qtemir^

अध्याय ५८

श्लोक 18

ब्रह्मचर्यम् अधःशय्या तथा वह्नेर् उपासनम् उदकुम्भं गुरोर् दद्यात् तथा चेन्धनम् आहरेत्

brahmacaryam adhaḥśayyā tathā vahner upāsanam udakumbhaṃ guror dadyāt tathā cendhanam āharet

हिन्दी अर्थ

पहले भोजन कराके उनसे बचे हुए अन्नको गृहस्थ पुरुष स्वयं भोजन करे॥ ९८--१०२॥ भोजन करते समय पूर्व या उत्तरकी ओर मुँह करके बैठे और मौन रहे अथवा कम बोले। भोजनसे पहले प्रसन्नचित्तसे अन्नको नमस्कार करके पृथक्-पृथक् पाँच प्राणवायुओंके नाम-मन्त्रसे अर्थात् '३ प्राणाय स्वाहा,

English

The Sudra should serve all these three varnas and serve the Brahmanas like a slave. He should donate from his earning without asking for anything from others. He should do agriculture for survival. He should worship the stars every month as per the religion and justice and always wear old apparel. He should clean the pots used by the Brahmanas keep attachment with his own wife. He should abandon the wife of others from a distance. He should listen to the story on the Purana from the mouth ,of the Brahmanas and worship god Nrsimha. He should do Namaskara to the Brahmanas with sheer obeisance. Envy and attachment should be given up and he should speak the truth. The Sudra attains to the good consequences who performs the activities with combination of his mind, speech, body and deeds. He thus attains to the abode of

अध्याय ५८

श्लोक 19

कुर्याद् अध्ययनं पूर्वं ब्रह्मचारी यथाविधि विधिं हित्वा प्रकुर्वाणो न स्वाध्यायफलं लभेत्

kuryād adhyayanaṃ pūrvaṃ brahmacārī yathāvidhi vidhiṃ hitvā prakurvāṇo na svādhyāyaphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

स्वाहा, ॐ समानाय स्वाहा '--इस प्रकार उच्चारण करते हुए पाँच बार प्राणाग्निहोत्र करे। इसके बाद एकाग्रचित्त होकर उस स्वादिष्ट अन्नको स्वयं भोजन करे। भोजनकें

English

gufa quf ferfqyt tpttott

अध्याय ५८

श्लोक 20

यत् किंचित् कुरुते कर्म विधिं हित्वा निरात्मकः न तत्फलम् अवाप्नोति कुर्वाणो विधिविच्युतः

yat kiṃcit kurute karma vidhiṃ hitvā nirātmakaḥ na tatphalam avāpnoti kurvāṇo vidhivicyutaḥ

हिन्दी अर्थ

आचम्य देवतामिष्टां संस्मरेदुदरं स्पृशन्। इतिहासपुराणाभ्यां कंचित्कालं नयेदुधः स्पृत्युक्तान् सकलान् पूर्वपुराणोक्तानपि द्विजः

English

ystrrapj sH^|U|d4'HlffelrlI:l

अध्याय ५८

श्लोक 21

तस्माद् एवं व्रतानीह चरेत् स्वाध्यायसिद्धये शौचाचारम् अशेषं तु शिक्षयेद् गुरुसंनिधौ

tasmād evaṃ vratānīha caret svādhyāyasiddhaye śaucācāram aśeṣaṃ tu śikṣayed gurusaṃnidhau

हिन्दी अर्थ

अध्यापनमथाभ्यज्य स्नानकाले विवर्जयेत्

English

qq>EJtMR ?fTO$Tr fTf^T:ll^l

अध्याय ५८

श्लोक 22

अजिनं दण्डकाष्ठं च मेखलां चोपवीतकम् धारयेद् अप्रमत्तस् तु ब्रह्मचारी समाहितः

ajinaṃ daṇḍakāṣṭhaṃ ca mekhalāṃ copavītakam dhārayed apramattas tu brahmacārī samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

हिरण्यदानं गोदानं भूमिदानं विशेषतः सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते

English

O hermits, I have thus, described these several types of religions to be performed by the Varnas. These are explained by the best Brahmanas. I will now describe the religion to be followed by a Brahmacarl. Please, listen to them carefully.

अध्याय ५८

श्लोक 23

सायं प्रातश् चरेद् भैक्षं भोजनं संयतेन्द्रियः गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु

sāyaṃ prātaś cared bhaikṣaṃ bhojanaṃ saṃyatendriyaḥ guroḥ kule na bhikṣeta na jñātikulabandhuṣu

हिन्दी अर्थ

राद्धं च श्रद्धया कुर्यात्स याति ब्रह्मणः पदम्

English

3THTdl UlUldchj TTOI

अध्याय ५८

श्लोक 24

अलाभे त्व् अन्यगेहानां पूर्वपुर्वं च वर्जयेत् आचम्य प्रयतो नित्यम् अश्नीयाद् गुर्वनुज्ञया

alābhe tv anyagehānāṃ pūrvapurvaṃ ca varjayet ācamya prayato nityam aśnīyād gurvanujñayā

हिन्दी अर्थ

जातावुत्कर्षमायाति नरसिंहप्रसादतः। स तस्मान्मुक्तिमाप्रोति ब्रह्मणा सह सत्तमाः समासतः शाश्वतधर्मराशिः। सम्यग्गृहस्थस्य सतो हि धर्म कुर्वन् प्रयल्राद्धरिमेति मुक्तः

English

TOTt: ftyfed ^ tfcifap TOTTT f^RTII^ll W=t4*tst:?phtt flsrr g%wronj;i

अध्याय ५८

श्लोक 25

शयनात् पूर्वम् उत्थाय दर्भमृद्दन्तशोधनम् वस्त्रादिकम् अथान्यच् च गुरवे प्रतिपादयेत्

śayanāt pūrvam utthāya darbhamṛddantaśodhanam vastrādikam athānyac ca gurave pratipādayet

हिन्दी अर्थ

क्षत्रियादि वर्णोके धर्म और ब्रह्मचर्य तथा गृहस्थाश्रमके धर्मोका वर्णन

English

ftfir f|ro iifcduii r n

अध्याय ५८

श्लोक 26

स्नाने कृते गुरौ पश्चात् स्नानं कुर्वीत यत्नवान् ब्रह्मचारी व्रती नित्यं न कुर्याद् दन्तशोधनम्

snāne kṛte gurau paścāt snānaṃ kurvīta yatnavān brahmacārī vratī nityaṃ na kuryād dantaśodhanam

हिन्दी अर्थ

बाद मुँह-हाथ धो, आचमन (कुल्ला) करके, अपने उदरका स्पर्श करते हुए इष्टदेवका स्मरण करे। फिर विद्वान् पुरुष इतिहास-पुराणोंके अध्ययनमें कुछ समय व्यतीत करे। तदनन्तर सायंकाल आनेपर बाहर (नदी या जलाशयके तटपर) जाकर विधिपूर्वक संध्योपासन करे। पुनः रात्रिकालमें हवन करके अतिथि-सत्कारके पश्चात् भोजन करे। द्विजातियोंके लिये प्रातः और सायं- दो ही समय भोजन करना वेदविहित है; इसके बीचमें

English

gtf fsrf£r ftro ftwrai: i

अध्याय ५८

श्लोक 27

छत्रोपानहम् अभ्यङ्गं गन्धमाल्यानि वर्जयेत् नृत्यगीतकथालापं मैथुनं च विशेषतः

chatropānaham abhyaṅgaṃ gandhamālyāni varjayet nṛtyagītakathālāpaṃ maithunaṃ ca viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

भोजन नहीं करना चाहिए। जैसे अग्निहोत्र प्रात: और सायंकालमे किया जाता है, वैसे ही दो ही समय भोजनकी भी विधि है

English

? ddhHUIclIRlfd graPJIt f41i[faWc(:ll?°ll

अध्याय ५८

श्लोक 28

वर्जयेन् मधु मांसं च रसास्वादं तथा स्त्रियः कामं क्रोधं च लोभं च परिवादं तथा नृणाम्

varjayen madhu māṃsaṃ ca rasāsvādaṃ tathā striyaḥ kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca parivādaṃ tathā nṛṇām

हिन्दी अर्थ

इसके अतिरिक्त विद्वान् द्विजको चाहिए कि वह प्रतिदिन शिष्योंको पढ़ाये, परंतु अध्ययनके लिये वर्जित समयका त्याग करे। स्मृतिमें बताये हुए तथा पहलेके पुराणोंमें वर्णित सम्पूर्ण अनध्याय-कालको त्याग दे। भरणी नक्षत्र और अक्षयतृतीयामें विद्वान् पुरुष शिष्योंको

English

dEMi^cj 5 RTPTI? gftrp ■wiuiiiifjttgyi VlWrmqyW <| f^T^J-bRp^lR ?ll 3Tfro cJU^cFre Zf ^TsFtt ^mqldcbH.1 STTT^TPTTRf ^TcTnt TPnf|tT: 11 ? ? 11 TTRT MldVgft^T ^TNR R4ldfcl4:l frt: *nfd$HcHP|ii^ii

अध्याय ५८

श्लोक 29

स्त्रीणां च प्रेक्षणालम्भम् उपघातं परस्य च एकः शयीत सर्वत्र न रेतः स्कन्दयेत् क्वचित्

strīṇāṃ ca prekṣaṇālambham upaghātaṃ parasya ca ekaḥ śayīta sarvatra na retaḥ skandayet kvacit

हिन्दी अर्थ

सड़कपर चलते समय और उबटन लगाकर स्नान करते समय भी अध्ययनका त्याग करे

English

3T?mf TqRFf?FTf iT SF^I

अध्याय ५८

श्लोक 30

स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रम् अकामतः स्नात्वार्कम् अर्चयित्वाग्निं पुनर् माम् इत्य् ऋचं जपेत्

svapne siktvā brahmacārī dvijaḥ śukram akāmataḥ snātvārkam arcayitvāgniṃ punar mām ity ṛcaṃ japet

हिन्दी अर्थ

अपना हित चाहनेवाले गृहस्थको चाहिए कि विधिपूर्वक दान करे। विशेषतः सुवर्णदान, गोदान और भूमिदान करे। जो द्विजश्रेष्ठ सुवर्ण आदि पूर्वोक्त वस्तुएं. श्रोत्रिय ब्राह्मणोंको दानमें देता है, वह सब पापोंसे मुक्त होकर स्वर्गलोकमें सम्मानित होता है। जो गृहस्थ शुभाचरणोंसे युक्त, पवित्र और श्रद्धालु रहकर श्रद्धापूर्वक श्राद्ध करता है, वह ब्रह्मलोकको प्राप्त होता है। वह भगवान् नरसिंहकी कृपासे जातिमें उत्कर्ष प्राप करता है और सत्तमो ! ब्रह्माजीके

English

■Hl4 ^5^ '5^1 dicJIrt ilcdcual

अध्याय ५८

श्लोक 31

आस्तिको ऽहर् अहः संध्यां त्रिकालं संयतेन्द्रियः उपासीत यथान्यायं ब्रह्मचारिव्रते स्थितः

āstiko 'har ahaḥ saṃdhyāṃ trikālaṃ saṃyatendriyaḥ upāsīta yathānyāyaṃ brahmacārivrate sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

साथ ही वह मुक्त हो जाता है। विप्रगण! इस प्रकार मैंने आप लोगोंसे यह सनातन धर्मसमूहका संक्षेपसे वर्णन किया। जो पुरुष सद्गृहस्थके उक्त धर्मका भलीभाँति प्रयत्नपूर्वक पालन करता है, वह मुक्त होकर भगवान्

English

The Brahmacarl should live always in Gurukula after the Upanayana ceremony

अध्याय ५८

श्लोक 32

अभिवाद्य गुरोः पादौ संध्याकर्मावसानतः यथायोगं प्रकुर्वीत मातापित्रोस् तु भक्तितः

abhivādya guroḥ pādau saṃdhyākarmāvasānataḥ yathāyogaṃ prakurvīta mātāpitros tu bhaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिको प्राप्त करता है इति श्रीनरसिंहयुराणे गृहस्थधर्मो नामा्टपञ्चाशोऽध्यायः

English

He should do good and favour the teacher with mind, speech and deeds. He should follow the rules made for a bachelor, sleep on the floor and do worship of the fire. He should bring water for the teacher and fuel for Havana also. Thus one should do study systematically while living in bachelorship. One who does study by abandoning the method, cannot receive the fruit for that study. (His learning seldom meets with success). Whatever he does by infringing the law, no fruit is availed of by him due to the application of such tricks. The above said resolutions should therefore be made for the success of the study and learn all rules of purity in close contact with the teacher. He should eat the food obtained from alms in the morning and evening, should control his senses and hold the hide of deer, strike of Palasa, Mekhala and sacrificial thread with full concentration and awareness. He should not beg for alms from the family of the teacher and from the homes of their family members and kith and kin. He can ask there only when nothing in alms is obtained from the houses of others. However, he should give up the above said houses when the situation improves. He should ask for alms from houses other than those of the teacher. He should eat with the permission of the teacher and with a holy heart. He should leave the bed prior to his teacher and give the teacher kas'a, soil, tooth-stick, clothes etc., after collecting the same front the hermitage. He should take a bath only when the teacher has bathed. He should always hold fast and should not clean his teeth with

अध्याय ५८

श्लोक 33

एतेषु त्रिषु तुष्टेषु तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः तद् एषां शासने तिष्ठेद् ब्रह्मचारी विमत्सरः

eteṣu triṣu tuṣṭeṣu tuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ tad eṣāṃ śāsane tiṣṭhed brahmacārī vimatsaraḥ

हिन्दी अर्थ

धर्ममस्र्यं महाभागाः कथ्यमानं -निबोधत

English

■iHididchyiHN ^ rayrmt:ir^3ii

अध्याय ५८

श्लोक 34

अधीत्य चतुरो वेदान् वेदौ वेदम् अथापि वा गुरवे दक्षिणां दत्त्वा तदा स्वस्वेच्छया वसेत्

adhītya caturo vedān vedau vedam athāpi vā gurave dakṣiṇāṃ dattvā tadā svasvecchayā vaset

हिन्दी अर्थ

त्रिकालं स्त्रानयुक्तस्तु कुर्यात्तीव्रं तपः सदा । चतुःकालेऽपि चाश्नीयात्काले5प्युत तथाष्टमे। षष्ठाहकाले हाथवा अथवा वायुभक्षकः

English

ttrt ^ rurrard w fora: i ■grnr tdiw tar dRdid dwr T J iiHi i y c

अध्याय ५८

श्लोक 35

विरक्तः प्रव्रजेद् विद्वान् संरक्तस् तु गृही भवेत् सरागो नरकं याति प्रव्रजन् हि ध्रुवं द्विजः

viraktaḥ pravrajed vidvān saṃraktas tu gṛhī bhavet sarāgo narakaṃ yāti pravrajan hi dhruvaṃ dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

हैमन्तिके जले स्थित्वा नयेत्कालं तपश्चरन्

English

trgp yrak Tpfr ^ T$<dd UdRidj1 y ^ 11 Rttrdi fer: 'gchmeud: i

अध्याय ५८

श्लोक 36

यस्यैतानि सुशुद्धानि जिह्वोपस्थोदरं गिरः संन्यसेद् अकृतोद्वाहो ब्राह्मणो ब्रह्मचर्यवान्

yasyaitāni suśuddhāni jihvopasthodaraṃ giraḥ saṃnyased akṛtodvāho brāhmaṇo brahmacaryavān

हिन्दी अर्थ

एवं स्वकर्मभोगेन कृत्वा शुद्धिमथात्मनः। अग्नि चात्मनि वै कृत्वा ब्रजेद्वाथोत्तरां दिशम् स्मरन्नतीन्द्रियं ब्रह्म ब्रह्मलोके महीयते

English

dddiRlrlW ^ctll^oll STlRdd^fTf: TFSSJt faddH tld^Rid: I

अध्याय ५८

श्लोक 37

एवं यो विधिम् आस्थाय नयेत् कालम् अतन्द्रितः तेन भूयः प्रजायेत ब्रह्मचारी दृढव्रतः

evaṃ yo vidhim āsthāya nayet kālam atandritaḥ tena bhūyaḥ prajāyeta brahmacārī dṛḍhavrataḥ

हिन्दी अर्थ

तपो हि यः सेवति काननस्थो वसेन्महत्सत्त्वसमाधियुक्तः विमुक्तपापो हि मनःप्रशान्तः

English

3 t 1 wsr tTTt: ■wdraprNrrRcT: i

अध्याय ५८

श्लोक 38

यो ब्रह्मचारी विधिम् एतम् आस्थितश् चरेत् पृथिव्यां गुरुसेवने रतः संप्राप्य विद्याम् अपि दुर्लभां तां फलं हि तस्याः सकलं हि विन्दति

yo brahmacārī vidhim etam āsthitaś caret pṛthivyāṃ gurusevane rataḥ saṃprāpya vidyām api durlabhāṃ tāṃ phalaṃ hi tasyāḥ sakalaṃ hi vindati

हिन्दी अर्थ

श्रीहारीत मुनि बोले-महाभागगण! इसके बाद मैं वानप्रस्थका लक्षण और श्रेष्ठ धर्म बताऊँगा; आप लोग मेरे द्वारा बताये जानेवाले उस धर्मको सुनें गृहस्थ पुरुष जब यह देख ले कि मेरे पुत्र-पौत्र हो गये हैं तथा बाल भी पक गये हैं, तब वह अपनी भार्याको पुत्रोंकी देख-रेखमें सौंपकर स्वयं अपने शिष्योंके साथ वनमें प्रवेश करे। जटा, चीर (वल्कल) वस्त्र,

English

dtjTdlJd traidla uidifqditd vrfera:ii?y n

अध्याय ५८

श्लोक 39

गृहीतवेदाध्ययनः श्रुतिशास्त्रार्थतत्त्ववित् गुरोर् दत्तवरः सम्यक् समावर्तनम् आरभेत्

gṛhītavedādhyayanaḥ śrutiśāstrārthatattvavit guror dattavaraḥ samyak samāvartanam ārabhet

हिन्दी अर्थ

नख, लोम आदि धारण किये हुए ही यज्ञोक्त विधिसे अग्निमें हवन करे। विद्वान् पुरुषको चाहिए कि पत्तोंवाले साग आदिसे या धरतीसे स्वयं उत्पन्न हुए नीवार आदिसे अथवा कंद-मूल-फल आदिसे प्रतिदिन आहारक्रियाका

English

Rtfa RrT eTCtr trer: I

अध्याय ५८

श्लोक 40

असमाननामगोत्रां कन्यां भ्रातृयुतां शुभाम् सर्वावयवसंयुक्तां सद्वृत्ताम् उद्वहेत् ततः

asamānanāmagotrāṃ kanyāṃ bhrātṛyutāṃ śubhām sarvāvayavasaṃyuktāṃ sadvṛttām udvahet tataḥ

हिन्दी अर्थ

निर्वाह करे। प्रातः, मध्याह्न और सायं-तीनों कालोंमें सान करके सदा कठोर तपस्या करे। “पराक' आदि ब्रतोंका पालन करता हुआ वानप्रस्थ पुरुष एक पक्ष या एक मासके बाद भोजन करे अथवा दिन-रातके चौथे या आठवें भागमें एक बार भोजन करे। अथवा छठे दिन कुछ भोजन करे या वायु पीकर ही रहे॥ २--६॥

English

3 td)rti ddtl 441 ddudiiq an

अध्याय ५८

श्लोक 41

नोद्वहेत् कपिलां कन्यां नाधिकाङ्गीं न रोगिणीम् वाचालाम् अतिलोमां च न व्यङ्गां भीमदर्शनाम्

nodvahet kapilāṃ kanyāṃ nādhikāṅgīṃ na rogiṇīm vācālām atilomāṃ ca na vyaṅgāṃ bhīmadarśanām

हिन्दी अर्थ

ग्रीष्म-कालमें पञ्चाग्निके मध्य बैठे, वर्षाकालमें धारावृष्टि होनेपर बाहर आकाशके ही नीचे समय व्यतीत करे और हेमन्त-ऋतुमें तप करते हुए वह जलमें खड़ा रहकर समय बिताये। इस प्रकार कर्मभोगद्वारा आत्मशुद्धि

English

laraa: traratfiiR: tj# aatfi

अध्याय ५८

श्लोक 42

नर्क्षवृक्षनदीनाम्नीं नान्तपर्वतनामिकाम् न पक्षिअहिप्रेष्यनाम्नीं न च भीषणनामिकाम्

narkṣavṛkṣanadīnāmnīṃ nāntaparvatanāmikām na pakṣiahipreṣyanāmnīṃ na ca bhīṣaṇanāmikām

हिन्दी अर्थ

करके, अग्निको भावनाद्वारा अन्तःकरणमें स्थापितकर उत्तरदिशाको चला जाय। वह तपस्वी देहपात होनेतक वनमें मौन रहकर इन्द्रियातीत ब्रह्मका स्मरण करता हुआ देह त्यागकर ब्रह्मलोकमें पूजित होता है। जो द्विजश्रेष्ठ वनवासी (वानप्रस्थ) होकर महान् सत्त्वगुण और समाधिसे युक्त हो तपका अनुष्ठान करता है, वह पापरहित और

English

Tmat d<d> arfa traaRa gR fen 113 b 11 araarfa ■usjjog.iR RiglttdlcR Pitt

अध्याय ५८

श्लोक 43

अव्यङ्गाङ्गीं सौम्यनाम्नीं हंसवारणगामिनीम् तन्वोष्ठकेशदशनां मृद्वङ्गीम् उद्वहेत् स्त्रियम्

avyaṅgāṅgīṃ saumyanāmnīṃ haṃsavāraṇagāminīm tanvoṣṭhakeśadaśanāṃ mṛdvaṅgīm udvahet striyam

हिन्दी अर्थ

प्रयाति विष्णोः सदनं द्विजेन्द्र:॥ १० प्रशान्तचित्त होकर विष्णुधामको प्राप्त होता है ॥ ७--१०॥

English

aianar d^d 4 diTii^an

अध्याय ५८

श्लोक 44

ब्राह्मेण विधिना कुर्यात् प्रशस्तेन द्विजोत्तमः यथायोगं तथा ह्य् एवं विवाहं वर्णधर्मतः

brāhmeṇa vidhinā kuryāt praśastena dvijottamaḥ yathāyogaṃ tathā hy evaṃ vivāhaṃ varṇadharmataḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीवरसिहपुराणे वानप्रस्थधर्मो नाम एकोनवितमोऽध्यायः अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि यतिधर्ममनुत्तमम्। श्रद्धया यदनुष्ठाय यतिर्मुच्येत बन्धनात्

English

He should give up the umbrella, shore, ubatana (massage), fragrance like scent etc. and the flower garland etc. He should absolutely give up dance, song, folk story and debate as also coition. Honey, meat and the tastes of tongue should be given up. He should keep himself at a distance from women, should give up sensuality, anger greed and criticism of other people. He should refrain from observing, touching ladies and from violence of othei organisms. He should live alone everywhere, should not discharge semen a any place. If he has ejaculated even in ; dream, without any sensuous thoughts ii

अध्याय ५८

श्लोक 45

उषःकाले समुत्थाय कृतशौचो द्विजोत्तमः कुर्यात् स्नानं ततो विद्वान् दन्तधावनपूर्वकम्

uṣaḥkāle samutthāya kṛtaśauco dvijottamaḥ kuryāt snānaṃ tato vidvān dantadhāvanapūrvakam

हिन्दी अर्थ

दिव्यं ऋषिभ्यो देवेभ्यः स्वपितृभ्यश्च यलत:। दत्त्वा श्राद्धमृषिभ्यश्च मनुजेभ्यस्तथाऽऽत्मने

English

Punarmametvindriyam. With faith in the existence of the god and the other world, keeping himself ready to observe the right resolution for the bachelors; with a control over the senses, he should worship the three Trikulasandhya (citing hymns with sacrificial thread). On completion of Sandhya, he should bow before the teacher and if parents are nearby, those should also be salute j. All gods are pleased when these three are satisfied. The Bachelor should therefore serve them by giving up all envy. After completion of study on four, two or one Veda, provide Daksina to the teacher. He should then live anywhere voluntarily. If that learned bachelor is detached from worldly affairs, he should adopt reclusion but if he has some affection, it is good to enter into the married life. O Brahmana, the Brahmana with attachment definitely meets the hell if he becomes a recluse. The Brahmana whose tongue, genitals, belly and speech are holy viz., who has conquered the taste, sensuality and feeling of hunger; who speaks the truth or maintains silence, can enter into the life of a recluse instead of married life.

अध्याय ५८

श्लोक 46

मुखे पर्युषिते नित्यं यतो ऽपूतो भवेन् नरः तस्माच् छुष्कम् अथार्द्रं वा भक्षयेद् दन्तधावनम्

mukhe paryuṣite nityaṃ yato 'pūto bhaven naraḥ tasmāc chuṣkam athārdraṃ vā bhakṣayed dantadhāvanam

हिन्दी अर्थ

इष्टिं वैश्वानरीं कृत्वा प्राजापत्यमथापि वा। अग्नि स्वात्मनि संस्थाप्य मन्त्रवत्रव्रजेत् पुन: दद्याच्च भूमावुदकं सर्वभूताभयंकरम्

English

Wttyfefl tj^cFT TtT:l wtet femfir gcfctt ?it

अध्याय ५८

श्लोक 47

खदिरं च कदम्बं च करञ्जं च वटं तथा अपामार्गं च बिल्वं च अर्कश् चोदुम्बरस् तथा

khadiraṃ ca kadambaṃ ca karañjaṃ ca vaṭaṃ tathā apāmārgaṃ ca bilvaṃ ca arkaś codumbaras tathā

हिन्दी अर्थ

पादुके चापि गृह्णीयात्कुर्यान्नान्यस्य संग्रहम् ८

English

% cTC^TT: ychd % fefwil3<SII

अध्याय ५८

श्लोक 48

एते प्रशस्ताः कथिता दन्तधावनकर्मणि दन्तधावनकाष्ठं च वक्ष्यामि तत्प्रशस्तताम्

ete praśastāḥ kathitā dantadhāvanakarmaṇi dantadhāvanakāṣṭhaṃ ca vakṣyāmi tatpraśastatām

हिन्दी अर्थ

एतानि तस्य लिङ्गानि यतेः प्रोक्तानि धर्मतः। स्नात्वा ह्याचम्य विधिवजलयुक्तांशुकेन वै।

English

Thus, whosoever passes his life by observing the law and gives no place for laxity, that bachelor can observe his

अध्याय ५८

श्लोक 49

सर्वे कण्टकिनः पुण्याः क्षीरिणस् तु यशस्विनः अष्टाङ्गुलेन मानेन तत्प्रमाणम् इहोच्यते

sarve kaṇṭakinaḥ puṇyāḥ kṣīriṇas tu yaśasvinaḥ aṣṭāṅgulena mānena tatpramāṇam ihocyate

हिन्दी अर्थ

वारिणा तर्पयित्वा तु मन्रवद्धास्करं नमेत्

English

The bachelor who moves on the earth and serves the teacher by resorting to the above said law, attains all fruits of rare learning.

अध्याय ५८

श्लोक 50

प्रादेशमात्रम् अथवा तेन दन्तान् विशोधयेत् प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु नवम्यां चैव सत्तमाः

prādeśamātram athavā tena dantān viśodhayet pratipaddarśaṣaṣṭhīṣu navamyāṃ caiva sattamāḥ

हिन्दी अर्थ

सायाह्काले विप्राणां गृहाणि विचरेद्यतिः श्रीहारीत मुनि कहते हैं-इसके बाद अब मैं संन्यासियोंका सर्वोत्तम धर्म बताऊँगा, जिसका श्रद्धापूर्वक अनुष्ठान करके संन्यासी भवबन्धनसे मुक्त हो जाता है। द्विजको चाहिए कि पूर्वोक्त रीतिसे वानप्रस्थ-आश्रममें

English

iHTcfrcR: wm TTqrafomWHI 1^11

अध्याय ५८

श्लोक 51

दन्तानां काष्ठसंयोगद् दहत्य् आसप्तमं कुलम् अलाभे दन्तकाष्ठस्य प्रतिषिद्धे च तद्दिने

dantānāṃ kāṣṭhasaṃyogad dahaty āsaptamaṃ kulam alābhe dantakāṣṭhasya pratiṣiddhe ca taddine

हिन्दी अर्थ

रहते हुए तपस्याद्वारा पापोंको भस्म करके, विधिपूर्वक संन्यास ले चौथे आश्रममें प्रवेश करे। पहले यलपूर्वक

English

qtfei^T q- t if iuu mi

अध्याय ५८

श्लोक 52

अपां द्वादशगण्डूषैर् मुखशुद्धिर् विधीयते स्नात्वा मन्त्रवद् आचम्य पुनर् आचमनं चरेत्

apāṃ dvādaśagaṇḍūṣair mukhaśuddhir vidhīyate snātvā mantravad ācamya punar ācamanaṃ caret

हिन्दी अर्थ

श्राद्ध-सामग्रीका दान करे; इसी प्रकार ऋषियों, मनुष्यों तथा अपने लिये भी श्राद्धीय वस्तुका दान करे। फिर वैश्वानर अथवा प्राजापत्य याग करके, मन्त्रपाठपूर्वक अपने अन्तःकरणमें अग्निस्थापन करके संन्यासी हो, वहाँसे चला जाय। उस दिनसे पुत्र आदिके प्रति आसक्तिको और सुख-लोभ आदिको त्याग दे। पृथ्वीपर समस्त प्राणियोंको अभय देनेके निमित्त जलकी अञ्जलि दे। वेणु (बाँस)-का बना हुआ त्रिदण्ड धारण करे, जो

English

qaifei WOT #ef few waferfcT: 11^VTII

अध्याय ५८

श्लोक 53

मन्त्रवान् प्रोक्ष्य चात्मानं प्रक्षिपेद् उदकाञ्जलिम् आदित्येन सह प्रातर् मन्देहा नाम राक्षसाः

mantravān prokṣya cātmānaṃ prakṣiped udakāñjalim ādityena saha prātar mandehā nāma rākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

सुन्दर और त्वचायुक्त हो, उसके पोर बराबर हों, काली गौके बालोंकी रस्सीसे वह चार अंगुलतक लपेटा गया हो। अथवा वह दण्ड तीन गाँठोंसे युक्त हो, उसे जलसे पवित्र करके धारण करे। मन्त्रवेत्ता पुरुषको चाहिए कि.

English

The hermit Haiita, said- the bachelor who holds the knowledge of the Vedas and other scriptures after completion of his study on the Vedas under the above-said manner as also conversant their meanings, should start Samvartana ceremony systematically after due permission received from the teacher. He should then marry a beautiful virgin whose organs are intact, name and gotras different from his own, who has her brothers, whose characteristics are good and who has a good conduct. He should not marry such a lady whose complexion is pale, who is sick or more organ bearing, talkative and has hairy organs, whose any organ is deformed or absent and whose face is dreadful. The virgin whose name is kept on the names of star, tree or river or the word depicting mountain is added with name or who is with

अध्याय ५८

श्लोक 54

युध्यन्ति वरदानेन ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः उदकाञ्जलिविक्षेपो गायत्र्या चाभिमन्त्रितः

yudhyanti varadānena brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ udakāñjalivikṣepo gāyatryā cābhimantritaḥ

हिन्दी अर्थ

वह मन्त्रपाठपूर्वक ही उस दण्डको दायें हाथमें ग्रहण करे कौपीन (लँगोटी), चादर, जाडा दूर करनेवाली एक गुदड़ी तथा खड़ाऊँ--इन्हीं वस्तुओंको अपने पास रखे, अन्य वस्तुओंका संग्रह न करे। संन्यासीके ये ही चिह्न बताये गये हें । इन वस्तुओंका धर्मतः संग्रह करके

English

The virgin worth marrying bears a sound body and strong organs, her name depicts delicacy and sweet to address, she strolls artfully and slow like the swan and the elephant, her lips, teeth and hair are thin and body delicate. The best Brahmana should marry such a virgin in the method prescribed for a Brahmana. Thus the marriage ceremony should be performed according to the religion of the Varna.

अध्याय ५८

श्लोक 55

तान् हन्ति राक्षसान् सर्वान् मन्देहान् रविवैरिणः ततः प्रयाति सविता ब्राह्मणै रक्षितो दिवि

tān hanti rākṣasān sarvān mandehān ravivairiṇaḥ tataḥ prayāti savitā brāhmaṇai rakṣito divi

हिन्दी अर्थ

संन्यासी पुरुष उत्तम तीर्थमें जा, स्नान करके विधिवत् आचमन करे। ख्रानके बाद भोगे वस्त्रके जलसे सूर्यदेवका

English

T?!r fet ^rrsTmr ^rr:

अध्याय ५८

श्लोक 56

मरीच्याद्यैर् महाभागैः सनकाद्यैस् च योगिभिः तस्मान् न लङ्घयेत् संध्यां सायं प्रातर् द्विजः सदा

marīcyādyair mahābhāgaiḥ sanakādyais ca yogibhiḥ tasmān na laṅghayet saṃdhyāṃ sāyaṃ prātar dvijaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

पूर्वाभिमुख बैठकर, मौन हो, तीन प्राणायाम-पूरक, कुम्भक और रेचक करे तथा यथाशक्ति गायत्रीका जप करके परब्रह्मका ध्यान करे। शरीरकी स्थिति (रक्षा)- के लिये प्रतिदिन भिक्षाटन करे। यतिको चाहिए कि संध्याके समय ब्राह्मणोंके घरोंपर भिक्षाके लिये भ्रमण

English

The scholar Brahmana should then get up before sunrise, clean his teeth after defecation and take a bath. The mouth remains polluted in the morning when the man leaves his bed; dry or wet cleaning should therefore be done. The trees like Khadira, Kadamba, Karanja, Vata, Apamarga, Bilva, Madara, Gulara are considered the best trees. I am now telling about the proper wood and the inherent properties in them.

अध्याय ५८

श्लोक 57

उल्लङ्घयति यो मोहात् स याति नरकं ध्रुवम् सायं मन्त्रवद् आचम्य प्रोक्ष्य सूर्यस्य चाञ्जलिम्

ullaṅghayati yo mohāt sa yāti narakaṃ dhruvam sāyaṃ mantravad ācamya prokṣya sūryasya cāñjalim

हिन्दी अर्थ

सूर्यादिदेवतेभ्यो हि दत्त्वान्नं प्रोक्ष्य वारिणा। भुञ्जीत पर्णपुटके पात्रे वा वाग्यतो यतिः

English

Ttf cFTJctftFT: xptT: 'i|?lft*n:l

अध्याय ५८

श्लोक 58

दत्त्वा प्रदक्षिणं कृत्वा जलं स्पृष्ट्वा विशुध्यति पूर्वां संध्यां सनक्षत्राम् उपक्रम्य यथाविधि

dattvā pradakṣiṇaṃ kṛtvā jalaṃ spṛṣṭvā viśudhyati pūrvāṃ saṃdhyāṃ sanakṣatrām upakramya yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

वटकाश्वत्थपत्रेषु कुम्भीतिन्दुकपत्रयोः। कोविदारकरञ्ेषु न भुञ्जीत कदाचन भुक्त्वाऽऽचम्य निरुद्धासुरुपतिष्ठेत भास्करम्। जपध्यानेतिहासैस्तु दिनशेषं नयेद्यतिः

English

All trees bearing needles are holy. All trees pouring milk are the best trees for teeth cleaning. The length of the stick used for teeth cleaning is said to be of eight

अध्याय ५८

श्लोक 59

गायत्रीम् अभ्यसेत् तावद् यावद् ऋक्षाणि पश्यति ततस् त्व् आवसथं प्राप्य होमं कुर्यात् स्वयं बुधः

gāyatrīm abhyaset tāvad yāvad ṛkṣāṇi paśyati tatas tv āvasathaṃ prāpya homaṃ kuryāt svayaṃ budhaḥ

हिन्दी अर्थ

पलाशाः सर्व उच्यन्ते यतयः कांस्यभोजिनः। कांस्यस्येव तु यत्पात्रं गृहस्थस्य तथैव च। कांस्यभोजी यतिः सर्व प्राप्रुयात्किल्बिषं पुन: ।

English

Otherwise its length should be of the measurement between the thumb and the little finger.

अध्याय ५८

श्लोक 60

संचिन्त्य भृत्यवर्गस्य भरणार्थं विचक्षणः ततः शिष्यहितार्थाय स्वाध्यायं किंचिद् आचरेत्

saṃcintya bhṛtyavargasya bharaṇārthaṃ vicakṣaṇaḥ tataḥ śiṣyahitārthāya svādhyāyaṃ kiṃcid ācaret

हिन्दी अर्थ

न दुष्येत्तस्य तत्पात्रं यज्ञेषु चमसा इव। कृतसंध्यस्ततो रात्रिं नयेद्देवगृहादिषु। हत्पुण्डीकनिलये ध्यायन्नारायणं हरिम्। जितने अन्नकी उसे उस समय आवश्यकता हो, उतनी ही भिक्षा माँगे। फिर लौटकर उस भिक्षापात्रपर जलके छीटे देकर संयमी यति स्वयं भी आचमन करे। इसके बाद उस अन्नपर भी जलके छीटे देकर, उसे सूर्य

English

^TRt tfPSWU c^tRt LcPT cRvPTI 3tFTT^ xt trfiprim ?ll

अध्याय ५८

श्लोक 61

ईश्वरं चैव रक्षार्थम् अभिगच्छेद् द्विजोत्तमः कुशपुष्पेन्धनादीनि गत्वा दूरात् समाहरेत्

īśvaraṃ caiva rakṣārtham abhigacched dvijottamaḥ kuśapuṣpendhanādīni gatvā dūrāt samāharet

हिन्दी अर्थ

आदि देवताओंको निवेदन कर, पत्तेके दोने या पत्तलमें रखकर, वह संन्यासी पुरुष मौनभावसे भोजन करे। वट, पीपल, जलकुम्भी और तिन्दुकके पत्तोंपर तथा कोविदार और करंजके पत्तोंपर भी कभी भोजन न करे। भोजन

English

The teeth should be cleaned with such a wooden stick. However, such cleaning should not be exercised on pratipada, amavasya, sasthl and navami. This is particularly because the touch of wood with teeth, burns the family up to seven generations. The day when cleaning stick is not found or the day in which it is prohibited, the mouth can be cleaned by taking water in the mouth twelve times and

अध्याय ५८

श्लोक 62

माध्याह्निकीं क्रियां कुर्याच् *छुचौ देशे समाहितः विधिं स्नानस्य वक्ष्यामि समासात् पापनाशनम्

mādhyāhnikīṃ kriyāṃ kuryāc *chucau deśe samāhitaḥ vidhiṃ snānasya vakṣyāmi samāsāt pāpanāśanam

हिन्दी अर्थ

समासत करके मुँह-हाथ धो, आचमन करके, प्राणवायुको रोक, सूर्यदेवको प्रणाम करे। नैत्यिक नियमोंके बाद जितना दिन शेष रहे, उसे संन्यासी पुरुष जप, ध्यान और इतिहास-पाठ आदिके द्वारा व्यतीत करे। काँसेके पात्रमें भोजन करनेवाले सभी यति “पलाश' कहलाते हैं। यदि संन्यासी काँसेका पात्र रखे तो वह गृहस्थके ही समान है; क्योंकि गृहस्थका भी तो वैसा ही पात्र होता है। काँसेके पात्रमें भोजन करनेवाला यति समस्त पापोंका

English

■OTTcfT yUMMH xftcjjm^ll

अध्याय ५८

श्लोक 63

स्नात्वा येन विधानेन सद्यो मुच्येत किल्बिषात् सुधीः स्नानार्थम् आदाय सुक्लां कुशतिलैः सह

snātvā yena vidhānena sadyo mucyeta kilbiṣāt sudhīḥ snānārtham ādāya suklāṃ kuśatilaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

भागी होता है। यति जिस काष्ठ या मिट्टी आदिके पात्रमें एक बार भोजन कर चुका है, उसे धोकर पुनः उसमें

English

Tt? 3TRP^5T TT8FPT:im^ll PRisti vdul^mr^Ri: t m ^ 11 ttct: tmrftr TrfsraT Tf^rat fgfaimmi

अध्याय ५८

श्लोक 64

सुमनाश् च ततो गच्छेन् नदीं शुद्धां मनोरमाम् नद्यां तु विद्यमानायां न स्नायाद् अल्पवारिषु

sumanāś ca tato gacchen nadīṃ śuddhāṃ manoramām nadyāṃ tu vidyamānāyāṃ na snāyād alpavāriṣu

हिन्दी अर्थ

यज्ञ-पात्रोंके समान कभी दूषित नहीं होता। इसके बाद 'यथासमय संध्याकालिक नियमोंका पालन करके देवमन्दिर आदिमें रात्रि व्यतीत करे और अपने हृदय-कमलके आसनपर भगवान् नारायणका ध्यान करे। यों करनेसे वह यति उस परमपदको प्राप्त होता है, जहाँ जाकर पुनः

English

RflxJTT#i%mT^: hHifcli^xl I

अध्याय ५८

श्लोक 65

शुचौ देशे समभ्युक्ष्य स्थापयेत् कुशमृत्तिकाम् मृत्तोयेन स्वकं देहम् अभिप्रक्षाल्य यत्नतः

śucau deśe samabhyukṣya sthāpayet kuśamṛttikām mṛttoyena svakaṃ deham abhiprakṣālya yatnataḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पदं समवाप्नोति यत्प्राप्य न निवर्तते॥ १७ लौटना नहीं पड़ता॥ १३--१७॥

English

One should take a bath after the teeth cleaning. Acamana should then be made with reciting the hymns and it should be redone. He should sprinkly the water on him with reciting the hymns and as arghya, palmful of water should be dedicated to the sun. The monsters having health due to the boons of Brahma and named as Sandeha wage their fight against the sun but the

अध्याय ५८

श्लोक 66

स्नानाच् छरीरं संशोध्य कुर्याद् आचमनं बुधः शुभे जले प्रविश्याथ नमेद् वरुणम् अप्पतिम्

snānāc charīraṃ saṃśodhya kuryād ācamanaṃ budhaḥ śubhe jale praviśyātha named varuṇam appatim

हिन्दी अर्थ

इति श्रीनरसिंहपुराणे यतिधर्मो नाम पष्टितमो5 ध्याय: वर्णांनामाश्रमाणां च कथितं धर्मलक्षणम्

English

Sun. It drives out the monsters namely Sandeha who are enemy to the sun god. Subsequently, the Brahmanas like Maiici etc. and under protection of Sanaka etc., yogis, god sun forwards in the sky. The Brahmana should therefore, not violate the rule of performing sandhya in the morning and evening both

अध्याय ५८

श्लोक 67

हरिम् एव स्मरंश् चित्ते निमज्जेच् च बहूदके ततः स्नानं समासाद्या अप आचम्य मन्त्रतः

harim eva smaraṃś citte nimajjec ca bahūdake tataḥ snānaṃ samāsādyā apa ācamya mantrataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीहारीत मुनि कहते हैं-मुनियो! मैंने चारों वणा और चारों आश्रमोंके धर्मका स्वरूप बतलाया, जिसके

English

Rolf R4Si4Tyitshttj Hsnfiriiri m 6

अध्याय ५८

श्लोक 68

प्रोक्षयेद् वरुणं देवं तैर् मन्त्रैः पावमानिभिः कुशाग्रस्थेन तोयेन प्रोक्ष्यात्मानं प्रयत्नतः

prokṣayed varuṇaṃ devaṃ tair mantraiḥ pāvamānibhiḥ kuśāgrasthena toyena prokṣyātmānaṃ prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

यतः स्वर्गापवर्गौ तु प्राप्नुयुस्ते द्विजादयः॥ १ पालनसे उपर्युक्त ब्राह्मणादि वर्णके लोग स्वर्ग और मोक्ष भी प्रास कर सकते हैं। अब मैं संक्षेपमें योगशास्त्रका उत्तम सारांश वर्णन करूँगा, जिसके अभ्याससे मुमुक्ष

English

ddwraRtii urar §igff^4 ^r:iiq < ?n

अध्याय ५८

श्लोक 69

आलभेन् मृत्तिकां गात्रे इदं विष्णुर् इति त्रिधा ततो नारायणं देवं संस्मरन् प्रविशेज् जलम्

ālabhen mṛttikāṃ gātre idaṃ viṣṇur iti tridhā tato nārāyaṇaṃ devaṃ saṃsmaran praviśej jalam

हिन्दी अर्थ

यस्याभ्यासबलाद्यान्ति मोक्षं चेह मुमुक्षवः॥ २॥ पुरुष इसी जन्ममें मोक्षको प्राप्त हो जाते हैं

English

tTTKnfl^Rf feit fPitxftft wfe:t

अध्याय ५८

श्लोक 70

निमज्ज्यान्तर्जले सम्यक् त्रिः पठेद् अघमर्षणम् स्नात्वा कुशतिलैस् तद्वद् देवर्षीन् पितृभिः सह

nimajjyāntarjale samyak triḥ paṭhed aghamarṣaṇam snātvā kuśatilais tadvad devarṣīn pitṛbhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

योगाभ्यासरतस्येह नश्येयुः पातकानि च। एकं कारणमानन्दबोधं च तमनामयम्। सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं ध्यायेजगदाधारमच्युतम्

English

The Brahmana who infringe this rule, fall into hell definitely. If a palmful of water is given to the sun after doing acamana by observing the due procedure and the water is touched again after a parikrama is made, the Brahmana becomes holy. The sandhya should be performed in the presence of the fading stars at dawn and hymns of Gayatrl should be recited until the stars reappear in the sky. The learned person should then do havana in the home. The servants, the family members and slaves etc., should be then kept in mind and perform the activities by which the bread is earned for them. He should then do self- study for collecting the topics to preach to

अध्याय ५८

श्लोक 71

तर्पयित्वा जलात् तस्मान् निष्क्रम्य च समाहितः जलतीरं समासाद्य धौते शुक्ले च वाससी

tarpayitvā jalāt tasmān niṣkramya ca samāhitaḥ jalatīraṃ samāsādya dhaute śukle ca vāsasī

हिन्दी अर्थ

रहस्येकान्तमासीत ध्यायेदात्महृदि स्थितम्

English

The Brahmana should take resort to the god. He should then bring kusa, flowers and fuel for havana and the activities of the noon (sandhya, worship etc.) should be performed by sitting in concentration at a holy place.

अध्याय ५८

श्लोक 72

परिधायोत्तरीयं च न कुर्यात् केशधूननम् न रक्तम् उल्बणं वासो न नीलं तत् प्रशस्यते

paridhāyottarīyaṃ ca na kuryāt keśadhūnanam na raktam ulbaṇaṃ vāso na nīlaṃ tat praśasyate

हिन्दी अर्थ

श्रुतिस्मृत्युदितं कर्म तत्तदूर्थ्वं समाचरेत् तथैव ज्ञानकर्मभ्यां प्राप्यते ब्रह्म शाश्वतम्

English

fet WHR4 WRTMqrr^RTTII^II

अध्याय ५८

श्लोक 73

मलाक्तं तु दशाहीनं वर्जयेद् अम्बरं बुधः ततः प्रक्षालयेत् पादौ मृत्तोयेन विचक्षणः

malāktaṃ tu daśāhīnaṃ varjayed ambaraṃ budhaḥ tataḥ prakṣālayet pādau mṛttoyena vicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

न देवयानमार्गेण यावत्प्राप्तं परं पदम्।

English

'RTR 3 T fe fcRjl-G 'Rllt fcbfc-qqlcil

अध्याय ५८

श्लोक 74

त्रिः पिबेद् वीक्षितं तोयम् आस्यं द्विः परिमार्जयेत् पादौ शिरसि चाभ्युक्षेत् त्रिर् आचम्य तु संस्पृशेत्

triḥ pibed vīkṣitaṃ toyam āsyaṃ dviḥ parimārjayet pādau śirasi cābhyukṣet trir ācamya tu saṃspṛśet

हिन्दी अर्थ

संक्षेपेण द्विजश्रेष्ठा धर्मस्तेषां सनातनः ्रुत्वैचमृषयो धर्म स्वर्गमोक्षफलप्रदम्। प्रणम्य तमृषिं जग्मुर्मुदितास्ते स्वमालयम्

English

HIT: WT Mia smm TRRT:||^||

अध्याय ५८

श्लोक 75

अङ्गुष्ठेन प्रदेशिन्या नासिकां समुपस्पृशेत् अङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यां नाभौ हृदि तलेन च

aṅguṣṭhena pradeśinyā nāsikāṃ samupaspṛśet aṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāṃ nābhau hṛdi talena ca

हिन्दी अर्थ

योगाभ्यासपरायण पुरुषके समस्त पाप नष्ट हो जाते

English

^TTTRfer ^t^nc*TFT 5RJrPRT:ll^ II

अध्याय ५८

श्लोक 76

शिरश् चाङ्गुलिभिः सर्वैर् बाहुं चैव ततः स्पृशेत् अनेन विधिनाचम्य ब्राह्मणः शुद्धमानसः

śiraś cāṅgulibhiḥ sarvair bāhuṃ caiva tataḥ spṛśet anena vidhinācamya brāhmaṇaḥ śuddhamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

३ हैं, अतः कर्तव्य कर्मसे अवकाश मिलनेपर प्रतिदिन योगनिष्ठ होकर ध्यान करना चाहिए। पहले प्राणायामके द्वारा वाणीको, प्रत्याहारसे इन्द्रियोंको और धारणाके द्वारा दुर्धर्ष मनको वशमें करे। तत्पश्चात् जो सबके एकमात्र कारण, ज्ञानानन्दस्वरूप, अनामय और सूक्ष्मसे भी सूक्ष्म

English

3UH^Rfe ^WlRfrl fen HHt HRRRii £cr RWT II

अध्याय ५८

श्लोक 77

दर्भे तु दर्भपाणिः स्यात् प्राङ्मुखः सुसमाहितः प्राणायामांस् तु कुर्वीत यथाशास्त्रम् अतन्द्रितः

darbhe tu darbhapāṇiḥ syāt prāṅmukhaḥ susamāhitaḥ prāṇāyāmāṃs tu kurvīta yathāśāstram atandritaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्त्व हैं, उन जगदाधार अच्युतका ध्यान करे। एकान्त स्थानमें अकेले बैठकर अपने हृदयमें कमलके आसनपर विराजमान, तपाये हुए सुवर्णके समान कान्तिमान् अपने आत्मस्वरूप भगवानका चिन्तन करे। जो सबके प्राणों

English

fe^UnT^ fa: rfespfepij THTccTT WI^°U

अध्याय ५८

श्लोक 78

जपयज्ञं ततः कुर्याद् गायत्रीं वेदमातरम् त्रिविधो जपयज्ञः स्यात् तस्य भेदं निबोधत

japayajñaṃ tataḥ kuryād gāyatrīṃ vedamātaram trividho japayajñaḥ syāt tasya bhedaṃ nibodhata

हिन्दी अर्थ

और चित्तकी चेष्टाओंको जानता है, सभीके हृदयमें विराजमान है तथा समस्त प्राणियोंद्वारा जाननेयोग्य है--वह परमात्मा मैं ही हूँ, ऐसी भावना करे। जबतक आत्मसाक्षात्कारजन्य सुखको प्रतीति हो, तभीतक ध्यान करना आवश्यक बताया गया है। उसके उपरान्त श्रौत और स्मार्त कर्मोका आचरण सुचारुरूपसे करे॥ ३--८॥

English

vjTHlTRRlfetbRi ^ TTRlfe:!

अध्याय ५८

श्लोक 79

वाचिकश् च उपांशुश् च मानसस् त्रिविधः स्मृतः त्रयाणां जपयज्ञानां श्रेयः स्याद् उत्तरोत्तमम्

vācikaś ca upāṃśuś ca mānasas trividhaḥ smṛtaḥ trayāṇāṃ japayajñānāṃ śreyaḥ syād uttarottamam

हिन्दी अर्थ

जैसे रथके बिना घोडे और घोड़ोंके बिना रथ उपयोगी नहीं हो सकते, उसी प्रकार तपस्वीके तप और विद्याको सिद्धि भी एक-दूसरेके आश्रित हैं। जिस प्रकार अन्न मधु (चीनी आदि)-से युक्त होनेपर मीठा

English

h grat h fet ddfiiiwdniva^ii

अध्याय ५८

श्लोक 80

यद् उच्चनीचस्वरितैः स्पष्टशब्दवदक्षरैः शब्दम् उच्चारयेद् वाचा जपयज्ञः स वाचिकः

yad uccanīcasvaritaiḥ spaṣṭaśabdavadakṣaraiḥ śabdam uccārayed vācā japayajñaḥ sa vācikaḥ

हिन्दी अर्थ

होता है और मधु भी अन्नके साथ ही सुस्वादु प्रतीत होता है, उसी प्रकार तप और विद्या--दोनों साथ रहकर ही भवरोगके महान् औषध होते हैं। जिस प्रकार पक्षी दोनों पंखोंसे ही उड़ सकते हैं, उसी प्रकार ज्ञान और कर्म—दोनोंसे ही सनातन ब्रह्मकी प्राप्ति हो सकती है। विद्या और तपसे सम्पन्न योगतत्पर ब्राह्मण हैहिक द्वन्द्वोको शीघ्र ही त्यागकर भवबन्धनसे मुक्त हो जाता है। जबतक देवयानमार्गसे जाकर जीवको परमपदकी प्राप्त

English

We are now going to tell in brief the method of bathing. It decays all sins. A man relieves from all sins immediately when he takes a bath with his method. The wise man should take pure soil with kusa and seasmum and should go to the holy and fascinating bank of the river in a happy mood. He should not bathe in the small

अध्याय ५८

श्लोक 81

शनैर् उच्चारयेन् मन्त्रम् ईषद् ओष्ठौ प्रचालयेत् किंचिन् मन्त्रं स्वयं विन्द्याद् उपांशुः स जपः स्मृतः

śanair uccārayen mantram īṣad oṣṭhau pracālayet kiṃcin mantraṃ svayaṃ vindyād upāṃśuḥ sa japaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं होती, तबतक लिङ्गशरीरका विनाश कभी हो नहीँ सकता। द्विजवरो! इस प्रकार वणाँ और आश्रमोंके विभागपूर्वक मैंने उन आश्रमोंके सम्पूर्ण सनातन धर्मका संक्षेपसे वर्णन कर दिया

English

By sprinkling that water at a holy place, kiis'a and soil should be kept. The learned person should then smear the soil mixed with water on his body and take acamana after washing that clay from the body. He should then do namaskara to the water god Varuna by entering into the pure water. He should then take a dip in the stream where deep water is flowing and do concentration on god Visnu. He should subsequently, sprinkle water on the water god with reciting Pavamana hymn relating to Varuna after acamana. Marjana should be then performed through the water drops collected at the tip of kusa and smear the clay in three parts of his body with reciting Idam Visnurvicakrame. He should then enter into the river with the name of Narayana in mind. Aghamarsana patha for three times should be made by taking a dip properly in the water. Thus, tarpana is to be performed for gods, hermits and pitrs by using kusa and seasmum seeds. He should then make concentration, come out of the water and two white clothes should be put after coming up from the bank. Thus, he should not give jerk to his hairs after putting on dhot! and the upper cover. Dark red and blue clothes are also not considered the best apparel. The learned person should abandon the dirty or strained cloth or at which there is no border.

अध्याय ५८

श्लोक 82

धिया यद् अक्षरश्रेण्या वर्णाद् वर्णं पदात् पदम् शब्दार्थचिन्तनं ध्यानं तद् उक्तं मानसं जपः

dhiyā yad akṣaraśreṇyā varṇād varṇaṃ padāt padam śabdārthacintanaṃ dhyānaṃ tad uktaṃ mānasaṃ japaḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी कहते हैं--इस प्रकार हारीत मुनिके मुखसे स्वर्ग और मोक्षरूप फलको देनेवाले धर्मका वर्णन सुनकर वे ऋषिगण उन मुनीश्वरको प्रणाम कर प्रसन्नतापूर्वक अपने-अपने स्थानको चले गये। धर्मशास्त्रमिदं यस्तु हारीतमुखनिस्सृतम्। श्रुत्वा च कुरुते धर्म स याति परमां गतिम्

English

ft: fttgftftf diqmw fg: uRm-wRftj

अध्याय ५८

श्लोक 83

जपेन देवता नित्यं स्तूयमाना प्रसीदति प्रसन्ना विपुलान् भोगान् दद्यान् मुक्तिं च शाश्वतीम्

japena devatā nityaṃ stūyamānā prasīdati prasannā vipulān bhogān dadyān muktiṃ ca śāśvatīm

हिन्दी अर्थ

'मुखजस्य तु यत्कर्म कर्म यद्वाहुजस्य तु। ऊरूजस्य तु यत्कर्म पादजस्य तथा नृप

English

3PPT ftiiHWUj sRgpjT: I1V9^II

अध्याय ५८

श्लोक 84

यक्षरक्षः पिशाचाश् च ग्रहाः सूर्यादिदूषणाः जापिनं नोपसर्पन्ति दूरद् एवापयान्ति ते

yakṣarakṣaḥ piśācāś ca grahāḥ sūryādidūṣaṇāḥ jāpinaṃ nopasarpanti dūrad evāpayānti te

हिन्दी अर्थ

स्वं स्वं कर्म प्रकुर्वाणा विप्राद्या यान्ति सद्तिम्। अन्यथा वर्तमानो हि सद्यः पतति यात्यधः यस्य येऽभिहिता धर्माः स तु तैस्तैः प्रतिष्ठितः । तस्मात्स्वधर्म कुर्वीत नित्यमेवमनापदि

English

^ f ^ftlftr: -ppriftcT: I snuiiAimr^d ^i¥iK5fHdKd:iu9^n

अध्याय ५८

श्लोक 85

ऋक्षादिकं परिज्ञाय जपयज्ञम् अतन्द्रितः जपेद् अहर् अहः स्नात्वा सावित्रीं तन्मना द्विजः

ṛkṣādikaṃ parijñāya japayajñam atandritaḥ japed ahar ahaḥ snātvā sāvitrīṃ tanmanā dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वधर्म येऽनुतिष्ठन्ति ते यान्ति परमां गतिम् २० स्वधर्मेण यथा नृणां नरसिंहः प्रतुष्यति। वर्णधर्मानुसारेण नरसिंहं तथार्चयेत्

English

Subsequently, the learned person should wash his feet with clay and water. He should then do acamana thrice with pure water. He should sprinkle the water on the feet and head. The organs should be then touched by doing acamana thrice. He should touch the nose with the thumb and index finger. He should touch the navel with the thumb and little finger. The heart should be touched by the palm. Then the head should be touched with all the fingers, then the arms. The Brahmana should then do Pranayama thrice in the proper method, should sit facing east in concentration with kusa in the hands and giving up any

अध्याय ५८

श्लोक 86

सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् गायत्रीं यो जपेन् नित्यं न स पापैर् हि लिप्यते

sahasraparamāṃ devīṃ śatamadhyāṃ daśāvarām gāyatrīṃ yo japen nityaṃ na sa pāpair hi lipyate

हिन्दी अर्थ

ध्यायेत् परं ब्रह्म सदा क्रियावान्। जो भी हारीत मुनिके मुखसे निर्गत इस धर्मशास्त्रका श्रवण करके इसके अनुसार आचरण करता है वह परमगतिको प्राप्त होता है। नरेश्वर! ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्रके जो-जो कर्म बताये गये हैं, उन-उन अपने-

English

ftftft TEflrTW ^ ftcftacTI H9 6 firaT ciuijgu? itctk^nj

अध्याय ५८

श्लोक 87

अथ पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा भानवे चोर्ध्वबाहुकः उदुत्यं च जपेन् मन्त्रं चित्रं तच्चक्षुर् इत्य् अपि

atha puṣpāñjaliṃ dattvā bhānave cordhvabāhukaḥ udutyaṃ ca japen mantraṃ citraṃ taccakṣur ity api

हिन्दी अर्थ

अपने वर्णोचित कर्मांका पालन करनेवाले ब्राह्मण आदि सदूतिको प्राप्त होते हैं; इसके विपरीत आचरण करनेवाला पुरुष तत्काल नीचे गिर जाता है। जिसके लिये जो धर्म बताये गये हैं, वह पुरुष उन्हीं धर्मासे प्रतिष्ठित होता है।

English

sqR Cl^tt TTro ^T:l| 1 i?ll TdJSWRT 'SPBftftl

अध्याय ५८

श्लोक 88

प्रदक्षिणम् उपावृत्य नमस् कुर्याद् दिवाकरम् स्वेन तीर्थेन देवादीन् अद्भिः संतर्पयेद् बुधः

pradakṣiṇam upāvṛtya namas kuryād divākaram svena tīrthena devādīn adbhiḥ saṃtarpayed budhaḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिये आपत्तिकालके अतिरिक्त सदा ही अपने धर्मका पालन करना चाहिए। राजेन्द्र! चार ही वर्ण और चार ही आश्रम हैं । जो लोग अपने वर्ण एवं आश्रमके उचित धर्मका पूर्णतया पालन करते हैं, वे परम गतिको प्राप्त होते हैं। भगवान् नरसिंह जिस प्रकार स्वधर्मका आचरण करनेसे मनुष्यपर प्रसन्न होते हैं, वैसे दूसरे प्रकारसे नहीं; इसलिये वर्णधर्मके अनुसार भगवान् नरसिंहका पूजन, ' करना चाहिए। जो पुरुष स्वकर्ममें तत्पर रहकर उत्पन्न

English

Japayajna should be then performed with reciting Vedamata Gayatri. The offering of

अध्याय ५८

श्लोक 89

देवान् देवगणांश् चैव ऋषीन् ऋषिगणांस् तथा पितॄन् पितृगणांश् चैव नित्यं संतर्पयेद् बुधः

devān devagaṇāṃś caiva ṛṣīn ṛṣigaṇāṃs tathā pitṝn pitṛgaṇāṃś caiva nityaṃ saṃtarpayed budhaḥ

हिन्दी अर्थ

हुए वैराग्यके बलसे योगाभ्यासपूर्वक सदा सच्चिदानन्दस्वरूप अनादि ब्रह्मका ध्यान करता है, वह देह त्यागकर

English

I will tell its kinds and request you to listen. Japa is of three kinds i.e., Vacika, Upamsu and Manasa. Out of these japas, upamsu is better than vacika and the manasa japa is the best. Its characteristics are now being told. The person engaged in japa when he pronouns the words with a clear echo of every letter in low, high and equal tone, it is called the vacika japa. Similarly, he who pronouns the hymns slowly by moving his lips up and down slightly and himself listens to or understands the hymn, this japa is called Upamsu. Every letter, pada and word meaning of the group of hymns which is taken in concentration is called manasa japa. The god who is pleased with the reciting of japa as a daily exercise, provides with the pleasure of emancipation and substantial consumption. The demi-god monster, devils etc. and the demon head and demon tail that even viciate the sun etc., gods, do not dare to go near him and flee

अध्याय ५८

श्लोक 90

स्नानवस्त्रं ततः पीड्य पुनर् आचमनं चरेत् दर्भेषु दर्भपाणिः स्याद् ब्रह्मयज्ञविधानतः

snānavastraṃ tataḥ pīḍya punar ācamanaṃ caret darbheṣu darbhapāṇiḥ syād brahmayajñavidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

विहाय देहं पदमेति विष्णोः॥ २२ साक्षात् श्रीविष्णुपदको प्राप्त होता है इति श्रीनरसिंहपुराणे योगाध्यायो नामैकपश्टितमो5 ध्यायः

English

TJTfefr cPHT fg3t:ll<sqil jTftwwr wrsqt ct?rr3tTqi

अध्याय ५८

श्लोक 91

प्राङ्मुखो ब्रह्मयज्ञं तु कुर्याद् बुद्धिसमन्वितः ततो ऽर्घं भानवे दद्यात् तिलपुष्पजलान्वितम्

prāṅmukho brahmayajñaṃ tu kuryād buddhisamanvitaḥ tato 'rghaṃ bhānave dadyāt tilapuṣpajalānvitam

हिन्दी अर्थ

श्रीविष्णुपूजनके वैदिक मन्त्र और स्थान

English

The Brahmana should recite the Gayatrl hymn by doing concentration on the meaning of Gayatrl after a bathe till the fading stars leave in the sky by giving up laxity. The Brahmana who does generally one hundred times, maximum one thousand times and at least ten times the Gayatrl japa dai'y, seldom falls a prey to the sins.

अध्याय ५८

श्लोक 92

उत्थाय मूर्धपर्यन्तं हंसः शुचिषद् इत्य् ऋचा जले देवं नमस्कृत्य ततो गृहगतः पुनः

utthāya mūrdhaparyantaṃ haṃsaḥ śuciṣad ity ṛcā jale devaṃ namaskṛtya tato gṛhagataḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

भूयः कथय राजेन्द्र शुश्रूषा तव का नृप स्नात्वा वेश्मनि देवेशमर्चयेदच्युतं त्विति। त्वयोक्तं मम विप्रेन्द्र तत्कथं पूजनं भवेत्

English

■£r tTfSR q-tfliq<(fy:ll<i<ill ETTHdW M: qfel qqiRiTH cpfa^&Tff&T:

अध्याय ५८

श्लोक 93

विधिना पुरुषसूक्तेन तत्र विष्णुं समर्चयेत् वैश्वदेवं ततः कुर्याद् बलिकर्म यथाविधि

vidhinā puruṣasūktena tatra viṣṇuṃ samarcayet vaiśvadevaṃ tataḥ kuryād balikarma yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

यैर्मनत्रैर्च्यते विष्णुर्येषु स्थानेषु वै मुने।

English

fofsHT Ub’WcRH Wi fgnj

अध्याय ५८

श्लोक 94

गोदोहमात्रम् अतिथिं प्रतिवीक्षेत वै गृही अदृष्टपूर्वम् अतिथिम् आगतं प्राक् समर्चयेत्

godohamātram atithiṃ prativīkṣeta vai gṛhī adṛṣṭapūrvam atithim āgataṃ prāk samarcayet

हिन्दी अर्थ

श्रीमार्कण्डेयजी कहते हैं-राजन्। मैंने तुम्हें वर्णो और आश्रमोंका स्वरूप बताया। राजेन्द्र! अब कहो, तुम्हारे मनमें क्या सुननेकी इच्छा है

English

He should recite Oiit udutyam jatavedasam .and Orii

अध्याय ५८

श्लोक 95

आगत्य च पुनर् द्वारं प्रत्युत्थानेन साधुना स्वागतेनाग्नयस् तुष्टा भवन्ति गृहमेधिनाम्

āgatya ca punar dvāraṃ pratyutthānena sādhunā svāgatenāgnayas tuṣṭā bhavanti gṛhamedhinām

हिन्दी अर्थ

प्रतिदिन स्नान करके अपने घरमें भगवान् अच्युतका पूजन करना चाहिए। अतः वह पूजन किस प्रकार होना चाहिए ? महामुने! जिन मन्त्रोंद्वारा और जिन आधारोंमें भगवान् विष्णुकी पूजा होती है, वे आधार और वे मन्त्र

English

Sun. Then a Pradaksina of the sun and salute to him should be done. The scholar should then do tarpana of gods with devatirtha (by fingers), their assistants, Rs is, their attendants, Pitrs and their attendants daily. He should then wring the clothes used for the bath and do acamana. He should then sit on Kus'asana and according to the method of Brahmayajna do Brahmyajna by facing the east. Seasmum seed, flower and water should be then taken in arghya, it should be lifted up to the height of one's forehead, arghya should be given to sun

अध्याय ५८

श्लोक 96

आसनेन तु दत्तेन प्रीतो भवति देवराट् पादशौचेन पितरः प्रीतिम् आयान्ति तस्य च

āsanena tu dattena prīto bhavati devarāṭ pādaśaucena pitaraḥ prītim āyānti tasya ca

हिन्दी अर्थ

श्रीविष्णुपूजनके वैदिक मन्त्र और स्थान २६९ श्रीमार्कण्डेय उवाच

English

Hansah sucisat.hymn. Then Namaskara should be made to the water god and returned home. There he should worship god Visnu with Purus asukta. Then Balivaisvadeva karma should be performed.

अध्याय ५८

श्लोक 97

अन्नाद्येन च दत्तेन तृप्यतीह प्रजापतिः तस्माद् अतिथये कार्यं पूजनं गृहमेधिना

annādyena ca dattena tṛpyatīha prajāpatiḥ tasmād atithaye kāryaṃ pūjanaṃ gṛhamedhinā

हिन्दी अर्थ

अग्नौ क्रियावतां देवो हृदि देवो मनीषिणाम्। प्रतिमास्वल्पबुद्धीनां योगिनां हृदये हरिः

English

3t<^Mc}Mfd!yqi%i ^ w^ddll^ll srrctsr ^ yratyiqq TrrfRTi td l 'kU l Hdtdm ^fsHmil^hll

अध्याय ५८

श्लोक 98

भक्त्या च भक्तिमान् नित्यं विष्णुम् अभ्यर्च्य चिन्तयेत् भिक्षां च भिक्षवे दद्यात् परिव्राड्ब्रह्मचारिणे

bhaktyā ca bhaktimān nityaṃ viṣṇum abhyarcya cintayet bhikṣāṃ ca bhikṣave dadyāt parivrāḍbrahmacāriṇe

हिन्दी अर्थ

एतेषु च हरेः सम्यगर्चनं मुनिभिः स्मृतम् आनुष्टुभस्य सूक्तस्य विष्णुस्तस्य च देवता

English

3TOTT <T cftR 3fhft ITctfr ^cRTHI xir^ftsR fer: wf^mnf^r tot ^ii^ii 3PTfSR xf gTZRTtl 5F3TFT%:I

अध्याय ५८

श्लोक 99

आकल्पितान्नाद् उद्धृत्य सर्वव्यञ्जनसंयुतम् दद्याच् च मनसा नित्यं भिक्षां भिक्षोः प्रयत्नतः

ākalpitānnād uddhṛtya sarvavyañjanasaṃyutam dadyāc ca manasā nityaṃ bhikṣāṃ bhikṣoḥ prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषो यो जगद्वीजं ऋषिर्नारायणः स्मृतः। दद्यात्पुरुषसूक्तेन यः पुष्पाण्यप एव च

English

He should then wait for atithi (guest) at the door to the time the cow is milched. In case, several guests have come, the first who is seen first should be honoured. The three fires i.e., Daksina, Garhapatya and Ahavanlya are pleased when the guest is warmly greeted by duly standing from the seat. God Indra becomes happy when asana is given, Prtaganas are pleased by washing the feet of the guest. Hence, the couple should do worship of atithi.

अध्याय ५८

श्लोक 100

अकृते वैश्वदेवे तु भिक्षौ भिक्षार्थम् आगते अवश्यम् एव दातव्यं स्वर्गसोपानकारकम्

akṛte vaiśvadeve tu bhikṣau bhikṣārtham āgate avaśyam eva dātavyaṃ svargasopānakārakam

हिन्दी अर्थ

आद्ययाऽऽवाहृयेद्देवमूचा तु पुरुषोत्तमम् षोडश्योद्वासनं कुर्याच्छेषकर्माणि पूर्ववत्

English

fa^rr w 'dfMTfhim vai ^rrsar *rcw fh$ti first): jratqfr:ii<?<?u

अध्याय ५८

श्लोक 101

उद्धृत्य वैश्वदेवान्नं भिक्षां दत्त्वा विसर्जयेत् वैश्वदेवाकृतं दोषं शक्तो भिक्षुर् व्यपोहितुम्

uddhṛtya vaiśvadevānnaṃ bhikṣāṃ dattvā visarjayet vaiśvadevākṛtaṃ doṣaṃ śakto bhikṣur vyapohitum

हिन्दी अर्थ

षण्मासात्सिद्धिमाप्रोति देवदेवं समर्चयन्

English

3Tfi4 f ft# fnatiyui'Mi

अध्याय ५८

श्लोक 102

सुवासिनीः कुमारीश् च भोजयित्वातुरान् अपि बालवृद्धांस् ततः शेषं स्वयं भुञ्जीत वै गृही

suvāsinīḥ kumārīś ca bhojayitvāturān api bālavṛddhāṃs tataḥ śeṣaṃ svayaṃ bhuñjīta vai gṛhī

हिन्दी अर्थ

श्रीमार्कण्डेयजीने कहा--अच्छा, मैं अमिततेजस्वी भगवान् विष्णुके पूजनकी विधि बता रहा हूँ, जिसके अनुसार पूजन करके सभी मुनिगण परम निर्वाण (मोक्ष) पदको प्राप्त हुए हैं। अग्निमें हवन करनेवालेके लिये भगवान्का वास अग्निमें है। ज्ञानियों और योगियोंके लिये अपने-अपने हृदयमें ही भगवानूकी स्थिति है तथा जो थोड़ी बुद्धिवाले हैं, उनके लिये प्रतिमामें भगवानका निवास है। इसलिये आग्नि, सूर्य, हृदय, स्थण्डिल (वेदी)

English

3td^ii|i|c| qiucd ^4uiMH<J)KchUM^oo|| TTcnftHT: ^Mfdrdl^Hrtll

अध्याय ५८

श्लोक 103

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि मौनी च मितभाषणः अन्नं पूर्वं नमस्कृत्य प्रहृष्टेनान्तरात्मना

prāṅmukhodaṅmukho vāpi maunī ca mitabhāṣaṇaḥ annaṃ pūrvaṃ namaskṛtya prahṛṣṭenāntarātmanā

हिन्दी अर्थ

और प्रतिमा-इन सभी आधारोंमें भगवानका विधिपूर्वक पूजन मुनियोंद्वारा बताया गया है। भगवान् सर्वमय हे, अतः स्थण्डिल और प्रतिमाओंमें भी भगवत्पूजन उत्तम

English

Subsequently, the devotee person should concentrate on god Visnu by duly worshipping god Visnu. He should then give alms to the recluse, bachelor and the sage. All types of food cooked should be partly shared with the recluse through gradual collection per day. If a beggar has come even before doing Balivaisvadeva, he should be given alms as this donation acts as a staircase to heaven. By taking a part from Balivaisvadeva it should be given to

अध्याय ५८

श्लोक 104

पञ्च प्राणाहुतीः कुर्यात् स मन्त्रेण पृथक् पृथक् ततः स्वादुकरं चान्नं भुञ्जीत सुसमाहितः

pañca prāṇāhutīḥ kuryāt sa mantreṇa pṛthak pṛthak tataḥ svādukaraṃ cānnaṃ bhuñjīta susamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

अब पूजनका मन्त्र बताते हैं। शुक्ल यजुर्वेदीय रुद्राष्टाध्यायीमें जो पुरुषसूक्त है, उसका उच्चारण करते हुए भगवान्का पूजन करना चाहिए । पुरुषसूक्तका अनुष्टप् विनियोग है। जो पुरुषसूक्तसे भगवानूको फूल और जल अर्पण करता है, उसके द्वारा सम्पूर्ण चराचर जगत् पूजित हो जाता है। पुरुषसूक्तकी पहली ऋचासे भगवान् पुरुषोत्तमका आवाहन करना चाहिए। दूसरी ऋचासे

English

That beggar can remove the defect that arises due to the omission of Balivaisvadeva. The married man should then offer food to the married women, virgins, ailing persons, children and the old persons and the residual should be taken by gift

अध्याय ५८

श्लोक 105

आचम्य देवताम् इष्टां संस्मरेद् उदरं स्पृशन् इतिहासपुराणाभ्यां कंचित् कालं नयेद् बुधः

ācamya devatām iṣṭāṃ saṃsmared udaraṃ spṛśan itihāsapurāṇābhyāṃ kaṃcit kālaṃ nayed budhaḥ

हिन्दी अर्थ

आसन और तीसरीसे पाद्य अर्पण करे। चौथी ऋचासे अर्घ्य और पाँचवींसे आचमनीय निवेदित करे। छठी ऋचासे स्नान कराये और सातवींसे वस्त्र अर्पण करे।

English

yiungdl: w-qui gsrat Tfsraii

अध्याय ५८

श्लोक 106

ततः संध्याम् उपासीत बहिर् गत्वा विधानतः कृतहोमश् च भुञ्जीत रात्राव् अतिथिम् अर्चयेत्

tataḥ saṃdhyām upāsīta bahir gatvā vidhānataḥ kṛtahomaś ca bhuñjīta rātrāv atithim arcayet

हिन्दी अर्थ

करे। दसवींसे फूल चढ़ाये और ग्यारहवां ऋचासे धूप दे। बारहवींसे दीप और तेरहवीं ऋचासे नेवेद्य, फल, दक्षिणा आदि अन्य पूजन-सामग्री निवेदित करे। चौदहवीं ऋचासे स्तुति करके पंत्रहवींसे प्रदक्षिणा करे। अन्तमें सोलहवीं ऋचासे विसर्जन करे। पूजनके बाद शेष कर्म पहले बताये अनुसार ही पूर्ण करे। भगवानूके लिये स्नान, वस्त्र, नैवेद्य और आचमनीय आदि निवेदन करे! इस प्रकार देवदेव परमात्माका पूजन करनेवाला पुरुष

English

He should sit either facing east or north, remain silent or speak very little. Before food, he should do Pranagnihotra five times with the hymns depicting five Prana-vayus i.e., Om pranaya svaha, Om apanaya svaha, Orii vyanaya svaha, Ora udanaya svaha, Om samanya svaha. He should then start taking that food. He should pray to Ista god after hands and mouth duly cleaned gargle made and by touching his belly. He should then pass sometime in the study of History and Purana. When the evening comes, he should go to the bank of a river or a pond and do sandhya there. Then Havana should be performed at night and take supper after entertaining the Athithi. The Brahmana should only take food twice i.e., in the morning and evening. They should not take anything in between the prescribed time. As Agnihotra is performed in morning and

अध्याय ५८

श्लोक 107

सायं प्रातर् द्विजातीनाम् अशनं श्रुतिचोदितम् नान्तरा भोजनं कुर्याद् अग्निहोत्रसमो विधिः

sāyaṃ prātar dvijātīnām aśanaṃ śruticoditam nāntarā bhojanaṃ kuryād agnihotrasamo vidhiḥ

हिन्दी अर्थ

छः महीनेमें सिद्धि प्रास कर लेता है। इसी क्रमसे यदि एक वर्षतक पूजन करे तो वह भक्त सायुज्य मोक्षका अधिकारी हो जाता है॥ ७--१४१/ ॥

English

evening, two times food is prescribed.

अध्याय ५८

श्लोक 108

शिष्यान् अध्यापयेत् तद्वद् अनध्यायं विवर्जयेत् स्मृत्युक्तान् सकलान् पूर्वं पुराणोक्तान् अपि द्विजः

śiṣyān adhyāpayet tadvad anadhyāyaṃ vivarjayet smṛtyuktān sakalān pūrvaṃ purāṇoktān api dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्वान् पुरुष अग्निमें आहुतिके द्वारा, जलमें पुष्पके अर्चन्ति सूरयो नित्यं जपेन रविमण्डले। द्वारा, हृदयमें ध्यानद्वारा और सूर्यमण्डलमें जपके द्वारा आदित्यमण्डले दिव्यं देवदेवमनामयम्। भगवान् विष्णुका पूजन करते हैं। वे भक्तजन सूर्यमण्डलमें शङ्खचक्रगदापाणिं ध्यात्वा विष्णुमुपासते॥ १६ दिव्य, अनामय, देवदेव शङ्ख-चक्र-गदाधारी भगवान्

English

The scholar Brahmana should besides it, teach his students but the time prohibited for study should be abandoned. He should abandon the time restricted for study in ancient Puranas and as explained in Smrti. He should not teach his students in (Asvina s'ukla navaml) and tithi, Naksatra and Aksaya Trtlya. He should not study on seventh day of Magha month, while walking along the road and bathing by massage.

अध्याय ५८

श्लोक 109

महानवम्यां द्वादश्यां भरण्याम् अपि चैव हि तथाक्षय्यतृतीयायां शिष्यान् नाध्यापयेद् बुधः

mahānavamyāṃ dvādaśyāṃ bharaṇyām api caiva hi tathākṣayyatṛtīyāyāṃ śiṣyān nādhyāpayed budhaḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुका ध्यान करते हुए उनकी उपासना करते हैं। जो

English

f^TtJAj-dTFT TTl^R favhrd:ll ^11

अध्याय ५८

श्लोक 110

माघमासे तु सप्तम्यां रथ्याम् अध्ययनं त्यजेत् अध्यापनम् अथाभ्यज्य स्नानकाले विवर्जयेत्

māghamāse tu saptamyāṃ rathyām adhyayanaṃ tyajet adhyāpanam athābhyajya snānakāle vivarjayet

हिन्दी अर्थ

ध्येय. सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती केयूर, मकराकृतिकुण्डल, किरीट, हार आदि आभूषणोंसे नारायणः सरसिंजासनसंनिविष्टः। भूषित हो, हाथमें शङ्ख-चक्र धारण किये कमलासनपर केयूरवान्मकरकुण्डलवान् किरीटी विराजमान हैं तथा जिनके शरीरकी कान्ति सुवर्णके हारी हिरण्मयवपुर्धृतशङ्खचक्रः॥ १७ समान देदीप्यमान है, सूर्यमण्डलके मध्यमें विराजमान

English

ptnft w. silver srtfr^rr fetid m: i : 'tfe<di<& ufediiHPn rcfrnvrR'fcfdyy sngrcft ij^ti

अध्याय ५८

श्लोक 111

दानं च विधिना देयं गृहस्थेन हितैषिणा हिरण्यदानं गोदानं भूमिदानं विशेषतः

dānaṃ ca vidhinā deyaṃ gṛhasthena hitaiṣiṇā hiraṇyadānaṃ godānaṃ bhūmidānaṃ viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

उन भगवान् नारायणका सदा ध्यान करे। जो प्रतिदिन

English

dWRf^dmqtfd sr^iw ^ wthiiwii

अध्याय ५८

श्लोक 112

एतानि यः प्रयच्छेत श्रोत्रियेभ्यो द्विजोत्तमः सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते

etāni yaḥ prayaccheta śrotriyebhyo dvijottamaḥ sarvapāpavinirmuktaḥ svargaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

'एतत्पठन् केवलमेव सूक्तं बुद्धिमें भगवान् विष्णुकी भावना करके केवल इस दिने दिने भावितविष्णुबुद्धिः। ' येय: सदा" इत्यादि सूक्तका पाठमात्र ही कर लेता स सर्वपापं प्रविहाय वैष्णवं है, वह भगवान् विष्णुको संतुष्ट करनेवाला पुरुष सब पदं प्रयात्यच्युततुष्टिकृन्नरः ॥ १८ पापोंसे मुक्त हो विष्णुधामको पहुँच जाता है। बिना मूल्यके ही मिलनेवाले पूजनोपचार--पत्र, पुष्प, फल

English

% ferr: gtferr w tar: ■hmyd: ?n$>citf«n$<if?T:i

अध्याय ५८

श्लोक 113

मङ्गलाचारयुक्तश् च शुचिः श्रद्धापरो गृही श्राद्धं च श्रद्धया कुर्यात् स याति ब्रह्मणः पदम्

maṅgalācārayuktaś ca śuciḥ śraddhāparo gṛhī śrāddhaṃ ca śraddhayā kuryāt sa yāti brahmaṇaḥ padam

हिन्दी अर्थ

पत्रेषु पुष्पेषु फलेषु तोये- और जलके सदा रहते हुए तथा एकमात्र भक्तिसे ही ष्वक्रीतलभ्येषु सहैव सत्सु। सुलभ होनेवाले भगवान् पुराण-पुरुषके होते हुए मनुष्यद्वारा भक्त्यैकलभ्ये पुरुषे पुराणे मुक्तिके लिये प्रयत्न क्यों नहीं किया जाता? अर्थात् उक्त

English

yyrditgRiifd tot: i i wi i idtr ylddRSMturl Tjpmnf ^nt 3ttdM«4i¥ilSS!TRI:lly<£||

अध्याय ५८

श्लोक 114

जाताव् उत्कर्षम् आयाति नरसिंहप्रसादतः स तस्मान् मुक्तिम् आप्नोति ब्रह्मणा सह सत्तमाः

jātāv utkarṣam āyāti narasiṃhaprasādataḥ sa tasmān muktim āpnoti brahmaṇā saha sattamāḥ

हिन्दी अर्थ

मुक्त्यै किमर्थं क्रियते न यत्न: ॥ १९ सुलभ उपचारोसे भगवानका पूजन करके लोग मोक्ष पानेके लिये यत्न क्यों नहीं करते ?॥ १५--१९॥ इत्येवमुक्तः पुरुषस्य विष्णो- नृपवर! इस प्रकार यह परमपुरुष भगवान् विष्णुकी रचाविधिप्तेऽद्य मया नृपेन्द्र। पूजा-विधि आज मैंने तुम्हें बतायी है। यदि तुम्हें वैष्णव- अनेन नित्यं कुरु विष्णुपूजां पद प्राप्त करनेकी इच्छा हो तो इस विधिके द्वारा सदा

English

The couple who wishes their interest, should give donations with due process. He should give gold, cow and land as donation. The best Brahmana who gives the above- said things as donation to the Brahmana, is absolved from all sins and receives honour in the heaven. The couple who performs with good conduct, holy and obeisant aptitudes attains to Brahmaloka. He receives progress in his family with the grace of god Nrsithha. He attains emancipation with god Brahma. O Brahmana, thus I have described in brief the Sanatana religion. The person who observes duly the religion attains emancipation and receives the kind shelter of Sri Hari.

अध्याय ५८

श्लोक 115

एवं हि विप्राः कथितो मया वः समासतः शाश्वतधर्मराशिः सम्यग् गृहस्थस्य सतो हि धर्मं कुर्वन् प्रयत्नाद् धरिम् एति मुक्तः

evaṃ hi viprāḥ kathito mayā vaḥ samāsataḥ śāśvatadharmarāśiḥ samyag gṛhasthasya sato hi dharmaṃ kurvan prayatnād dharim eti muktaḥ

हिन्दी अर्थ

्रासुं तदिष्टं यदि वैष्णवं पदम्॥ २० भगवान् विष्णुकी पूजा करो

English

Thus here ends the fifty-eighth chapter on Duties of the Householders in Nrsimha Purana

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 58
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.