Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
61
अध्याय 61 / 68

Adhyaya 61

22 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ22 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६१

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे यतिधर्मो नाम षष्टितमो ऽध्यायः ॥ नर्प् ६० ॥ वर्णानाम् आश्रमाणां च कथितं धर्मलक्षणम् यतः स्वर्गापवर्गौ तु प्राप्नुयुस् ते द्विजादयः

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe yatidharmo nāma ṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ || narp 60 || varṇānām āśramāṇāṃ ca kathitaṃ dharmalakṣaṇam yataḥ svargāpavargau tu prāpnuyus te dvijādayaḥ

हिन्दी अर्थ

और उसपर भी धन तो सर्वथा ही दुर्लभ है। इन सबके बाद धनाधिप (कुबेर) होना तो पुण्यसे ही सम्भव है। मैंने इन सबसे बड़े स्वर्गे आधिपत्यको प्राप्त किया है, फिर भी मेरे भाग्यमें भोग भोगना नहीं बदा है।

English

Sri Harlta, the hermit said- O hermits, I have told you about the features of the four varnas and the four stages (asramas) with the religion they should observe and which is capable to lead to emancipation and heaven all varnas of people. I will now describe in brief the essence of Yoga, exercising by which the people desirous of salvation attain it even in this very life.

अध्याय ६१

श्लोक 2

योगशास्त्रस्य वक्ष्यामि संक्षेपात् सारम् उत्तमम् यस्याभ्यासबलाद् यान्ति मोक्षं चेह मुमुक्षवः

yogaśāstrasya vakṣyāmi saṃkṣepāt sāram uttamam yasyābhyāsabalād yānti mokṣaṃ ceha mumukṣavaḥ

हिन्दी अर्थ

मेरे चित्तमें ऐसी दुर्बुद्धि आ गयी है कि मैं स्वर्गका सुखभोग छोड़कर यहाँ मुक्तिकी इच्छासे आ पड़ा हूँ। अष्टाक्षर-मन्त्रके प्रभावसे इन्द्रका स्त्रीयोनिसे उद्धार २७३

English

^thlWRTIPPt? t|ld<*lfa *TI

अध्याय ६१

श्लोक 3

योगाभ्यासरतस्येह नश्येयुः पातकानि च तस्माद् योगपरो भूत्वा ध्यायेन् नित्यं क्रियान्तरे

yogābhyāsaratasyeha naśyeyuḥ pātakāni ca tasmād yogaparo bhūtvā dhyāyen nityaṃ kriyāntare

हिन्दी अर्थ

Sr यद्यपि मोहनीयो मोक्ष-सुख तो इस राज्य-भोगद्वारा मोह लिया जा सकता

English

'dthlidiWl &tfwPtrd fe)URT\ll3H yiuimiilH grR JicwAur

अध्याय ६१

श्लोक 4

प्राणायामेन वचनं प्रत्याहारेण चेन्द्रियम् धारणाभिर् वशीकृत्य पुनर् दुर्धर्षणं मनः

prāṇāyāmena vacanaṃ pratyāhāreṇa cendriyam dhāraṇābhir vaśīkṛtya punar durdharṣaṇaṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षेत्रं ऽपि किं कारणमस्ति राज्ये। है, परंतु क्या मोक्ष भी राज्य-प्रापिका कारण हो सकता किं नाम चारण्यकृषिं करोति

English

irrsmwfd Rwiidi 11911

अध्याय ६१

श्लोक 5

एकं कारणम् आनन्दबोधं च तम् अनामयम् सुक्ष्मात् सूक्ष्मतरं ध्यायेज् जगदाधारम् अच्युतम्

ekaṃ kāraṇam ānandabodhaṃ ca tam anāmayam sukṣmāt sūkṣmataraṃ dhyāyej jagadādhāram acyutam

हिन्दी अर्थ

कर्तु समर्था न च किंचिदेव। अकर्मिणो भाग्यविवर्जिता

English

^fd^wf^d gnf ddfTct TTRraTtT1I £

अध्याय ६१

श्लोक 6

आत्मानम् अरविन्दस्थं तप्तचामीकरप्रभम् रहस्य् एकान्तम् आसीत ध्यायेद् आत्महृदि स्थितम्

ātmānam aravindasthaṃ taptacāmīkaraprabham rahasy ekāntam āsīta dhyāyed ātmahṛdi sthitam

हिन्दी अर्थ

वाञ्छन्ति ते मोक्षपथं विमूढाः कामोऽतिकामाकुलचित्तवृत्तिः ।

English

The person expert in the observance of Yoga is absolved from all sins. It is therefore suggested that one should do concentration by Yoga daily and when one gets free from the daily activities. He should first control speech through

अध्याय ६१

श्लोक 7

यः सर्वप्राणचित्तज्ञो यः सर्वेषां हृदि स्थितः यश् च सर्वजनैर् ज्ञेयः सो ऽहम् अस्मीति चिन्तयेत्

yaḥ sarvaprāṇacittajño yaḥ sarveṣāṃ hṛdi sthitaḥ yaś ca sarvajanair jñeyaḥ so 'ham asmīti cintayet

हिन्दी अर्थ

धैर्याल्लयं गच्छति को विशङ्कः

English

Pranayama, sensory organs through Pratyahara and the capricious mind through Dharana. When it is performed, he should concentrate on the absolute cause for all, in the form of the pleasure of knowledge, an clement most minute, the base of earth i.e., god Acyuta. At a solitary place and all alone one should imagine god in the form of soul, duly seated on a lotus and lowing like a melted god. He should develop an assumption that it is he who knows the aptitudes of all hearts and the breathing (Prana) and worth knowing to all creatures. Such concentration should be made till one avails the pleasure of self realization. The Srauta and Smarta deeds should be followed then properly.

अध्याय ६१

श्लोक 8

आत्मलाभसुखं यावत् तावद् ध्यानम् उदाहृतम् श्रुतिस्मृत्युदितं कर्म तत्तदूर्ध्वं समाचरेत्

ātmalābhasukhaṃ yāvat tāvad dhyānam udāhṛtam śrutismṛtyuditaṃ karma tattadūrdhvaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

आदिश्यतां नाथ यदस्ति कार्य को नाम ते सम्प्रति शत्रुभूतः।

English

w?ctt tsuIhim {ypjTjiytfcMT wi tier ctwet fsurr g ertriwt: 1111 mF* -qspfggg m

अध्याय ६१

श्लोक 9

यथाश्वा रथहीनाश् च रथाश् चाश्वैर् विना यथा एवं तपश् च विद्या च उभाव् अपि तपस्विनः

yathāśvā rathahīnāś ca rathāś cāśvair vinā yathā evaṃ tapaś ca vidyā ca ubhāv api tapasvinaḥ

हिन्दी अर्थ

सोढुं समर्थाऽथ परोऽपि लोके

English

Tjct fen g tiw smg tt^ii^oii swm f? u^rmtt w it u^rnit Trfg:i gsta ? iRch4 , Rit srgg sr?r Tiiv^nnii wsjidMfRjt rtcri grrgmTt gpragrr: i ^§75 fggwng ■gggf ggft n

अध्याय ६१

श्लोक 10

यथान्नं मधुसंयुक्तं मधु चान्नेन संयुतम् एवं तपश् च विद्या च संयुक्ते भेषजं महत्

yathānnaṃ madhusaṃyuktaṃ madhu cānnena saṃyutam evaṃ tapaś ca vidyā ca saṃyukte bheṣajaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

को नाम ते मार शराभिघातम् एकाग्रचित्ता गिरिजार्चनेऽपि

English

r dci-yRMPlm iiwrtiivi tr( r fern# fgsit

अध्याय ६१

श्लोक 11

द्वाभ्याम् एव हि पक्षाभ्यां यथा वै पक्षिणां गतिः तथैव ज्ञानकर्मभ्यां प्राप्यते ब्रह्म शाश्वतम्

dvābhyām eva hi pakṣābhyāṃ yathā vai pakṣiṇāṃ gatiḥ tathaiva jñānakarmabhyāṃ prāpyate brahma śāśvatam

हिन्दी अर्थ

मदङ्गसङ्गैकरसां विधेहि

English

W g: guifemfg , Mm?T:l

अध्याय ६१

श्लोक 12

विद्यातपोभ्यां संपन्नो ब्राह्मणो योगतत्परः देहद्वन्द्वं विहायाशु मुक्तो भवति बन्धनात्

vidyātapobhyāṃ saṃpanno brāhmaṇo yogatatparaḥ dehadvandvaṃ vihāyāśu mukto bhavati bandhanāt

हिन्दी अर्थ

है? भला, अपने द्वारपर पके अन्नसे युक्त खेतको छोड़कर कोई जंगलमें खेती करने क्यों जायगा? जो सांसारिक दुःखसे मारे-मारे फिरते हैं और कुछ भी करनेकी शक्ति नहीं रखते, वे ही अकर्मण्य, भाग्यहीन एवं मूढजन मोक्षमार्गकी इच्छा करते हैं'॥ १८--२४॥

English

Rf^JT %3WE5T snfotw RRRR:II^SII

अध्याय ६१

श्लोक 13

न देवयानमार्गेण यावत् प्राप्तं परं पदम् न तावद् देहलिङ्गस्य विनाशो विद्यते क्वचित्

na devayānamārgeṇa yāvat prāptaṃ paraṃ padam na tāvad dehaliṅgasya vināśo vidyate kvacit

हिन्दी अर्थ

इन सब बातोंपर बारंबार विचार करके देवेश्वरोंके चक्रवर्ती सम्राट् बुद्धिमान् वीरवर इन्द्र कुबेरपत्नी चित्रसेनाके रूपपर मोहित हो गये। समस्त मानसिक वेदनाओंसे व्याकुल हो, धैर्य खोकर वे कामदेवका

English

As the horses are useless without a chariot and a chariot is of no use without horses, so the penance of an ascetic and axiom of learning too are correlated. As the foodstuff becomes delicious when sugar is added and the sugar too appears tasty when mixed with the food stuffs, so the penance and learning both become a panacea to the worldly ailments when both are integrated.

अध्याय ६१

श्लोक 14

मया वः कथितः सर्वो वर्णाश्रमविभागशः संक्षेपेण द्विजश्रेष्ठा धर्मस् तेषां सनातनः

mayā vaḥ kathitaḥ sarvo varṇāśramavibhāgaśaḥ saṃkṣepeṇa dvijaśreṣṭhā dharmas teṣāṃ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

स्मरण करने लगे। इन्द्रके स्मरण करनेपर अत्यन्त कामनाओंसे व्यास चित्तवृत्तिवाला कामदेव बहुत धीरे- धीरे डरता हुआ वहाँ आया; क्योंकि वहीं पूर्वकालमें शंकरजीने उसके शरीरको जलाकर भस्म कर दिया था। क्यों न हो, प्राणसंकटके स्थानपर धीरतापूर्वक और निर्भय होकर कौन जा सकता है? कामदेवने आकर कहा-- नाथ! मुझसे जो कार्य लेना हो, आज्ञा कीजिये; बताइये तो सही, इस समय कौन आपका शत्रु बना

English

As the bird can fly when both wings are used, so knowledge and deeds jointly become the cause for attainment of Sanatana Brahma. The Brahmana, expert at combining his learning and penance, can only abandon the physical bondages and become free. Unless the living organism attains the supreme position by moving through the route of devayana, living body cannot be perished. O Brahmanas, thus I have described the entire sanatana religion of all stages (asramas) with due classification of varnas and asramas.

अध्याय ६१

श्लोक 15

श्रुत्वैवम् ऋषयो धर्मं स्वर्गमोक्षफलप्रदम् प्रणम्य तम् ऋषिं जग्मुर् मुदितास् ते स्वम् आलयम्

śrutvaivam ṛṣayo dharmaṃ svargamokṣaphalapradam praṇamya tam ṛṣiṃ jagmur muditās te svam ālayam

हिन्दी अर्थ

हुआ है? शीघ्र बताइये, विलम्ब न कीजिये; मैं अभी उसे आपत्तिमें डालता हुँ'

English

yuiuj cPjft '-iPMjjRdiAl i

अध्याय ६१

श्लोक 16

धर्मशास्त्रम् इदं यस् तु हारीतमुखनिःसृतम् श्रुत्वा च कुरुते धर्मं स याति परमां गतिम्

dharmaśāstram idaṃ yas tu hārītamukhaniḥsṛtam śrutvā ca kurute dharmaṃ sa yāti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

उस समय कामदेवके उस मनोभिराम वचनको सुनकर मन-ही-मन उसपर विचार करके इन्द्र बहुत संतुष्ट हुए। अपने मनोरथको सहसा सिद्ध होते जान वीरवर इद्धने हसकर कहा--' कामदेव! अनङ्ग बन जानेपर भी तुमने जब शंकरजीको भी आधे शरीरका बना दिया, तब संसारमें दूसरा कौन तुम्हारे उस शराघातको सह सकता है? अनङ्ग! जो गिरिंजापूजनमें एकाग्रचित्त होनेपर भी मेरे मनको निश्चय ही मोहे लेती है, उस विशाल

English

■g^rsRJt § gtgrf grf §i

अध्याय ६१

श्लोक 17

मुखजस्य तु यत् कर्म कर्म यद् बाहुजस्य तु ऊरुजस्य तु यत् कर्म पादजस्य तथा नृप

mukhajasya tu yat karma karma yad bāhujasya tu ūrujasya tu yat karma pādajasya tathā nṛpa

हिन्दी अर्थ

नयनोंवाली सुन्दरीको तुम एकमात्र मेरे अङ्ग-सङ्गकी सरस भावनासे युक्त कर दो'

English

^'twHg f g<grtf uigg<g trarT tg grf yfdhii fgran grig

अध्याय ६१

श्लोक 18

स्वं स्वं कर्म प्रकुर्वाणा विप्राद्या यान्ति सद्गतिम् अन्यथा वर्तमानो हि सद्यः पतति यात्य् अधः

svaṃ svaṃ karma prakurvāṇā viprādyā yānti sadgatim anyathā vartamāno hi sadyaḥ patati yāty adhaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने कार्यको अधिक महत्त्व देनेवाले सुरराज इन्द्रके यों कहनेपर उत्तम बुद्धिवाले कामदेवने भी अपने पुष्पमय धनुषपर बाण रखकर मोहन-मन्त्रका स्मरण किया। कामेन कामं मदविह्वलाङ्गी।

English

ci^uptt % rtsi: TTrrf?r gpgg:iu£ii g*g gsfg%TT srof: g jj gfdfecT: I

अध्याय ६१

श्लोक 19

यस्य ये ऽभिहिता धर्माः स तु तैस् तैः प्रतिष्ठितः तस्मात् स्वधर्मं कुर्वीत नित्यम् एवम् अनापदि

yasya ye 'bhihitā dharmāḥ sa tu tais taiḥ pratiṣṭhitaḥ tasmāt svadharmaṃ kurvīta nityam evam anāpadi

हिन्दी अर्थ

कः कामकोदण्डरवं सहेत

English

tgg4 ^sdidafo t grfg w gfggiRoii wytfai Rrfgf: mfei

अध्याय ६१

श्लोक 20

चतुर्वर्णाश् च राजेन्द्र चत्वारश् चापि चाश्रमाः स्वधर्मं ये ऽनुतिष्ठन्ति ते यान्ति परमां गतिम्

caturvarṇāś ca rājendra catvāraś cāpi cāśramāḥ svadharmaṃ ye 'nutiṣṭhanti te yānti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

विलोलनेत्रे अयि कासि बाले कस्येह कान्ता वद पुण्यभाजः

English

g'TgpggTgcvt W ggr fsfigigrri

अध्याय ६१

श्लोक 21

स्वधर्मेण यथा नृणां नरसिंहः प्रतुष्यति वर्णधर्मानुसारेण नरसिंहं तथार्चयेत्

svadharmeṇa yathā nṛṇāṃ narasiṃhaḥ pratuṣyati varṇadharmānusāreṇa narasiṃhaṃ tathārcayet

हिन्दी अर्थ

कृताकुला 'कामशिलीमुखेन सगदूदं वाक्यमुवाच मन्दम्

English

fg?rg ^ Wtfg fgwrt:iR?ii

अध्याय ६१

श्लोक 22

उत्पन्नवैराग्यबलेन योगाद् ध्यायेत् परं ब्रह्म सदा क्रियावान् सत्यात्मकं चित्सुखरूपम् आद्यं विहाय देहं पदम् एति विष्णोः

utpannavairāgyabalena yogād dhyāyet paraṃ brahma sadā kriyāvān satyātmakaṃ citsukharūpam ādyaṃ vihāya dehaṃ padam eti viṣṇoḥ

हिन्दी अर्थ

प्रब्रूहि कार्यं च तवास्ति नाथ कस्त्वं वदेस्तिष्ठसि कामरूपः सुरेशकण्ठग्रहणं चकार

English

Markandeya said- Thus, having heard from the mouth of the hermit, Haiita; the

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 61
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.