Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
62
अध्याय 62 / 68

Adhyaya 62

20 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ20 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६२

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे योगाध्यायो नामैकषष्टितमो ऽध्यायः ॥ नर्प् ६१ ॥ वर्णानाम् आश्रमाणां च कथितं लक्षणं तव भूयः कथय राजेन्द्र शुश्रूषा तत्र का नृप

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe yogādhyāyo nāmaikaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ || narp 61 || varṇānām āśramāṇāṃ ca kathitaṃ lakṣaṇaṃ tava bhūyaḥ kathaya rājendra śuśrūṣā tatra kā nṛpa

हिन्दी अर्थ

अदृष्टदेवासुरसंचरासु

English

Whosoever listens to this preaching on religion explained by the hermit Harlta and tries to bring it into practical conduct, definitely attains to the supreme position. O king, the activities explained for the Brahmana, Ksatriya, Vaisya and Sudra ascertain the supreme position to them if followed by them according the classifications made. The person going reverse, falls down immediately. Whatever religions are prescribed for the respective varna, the man belonging to that varna should follow them because one's own religion can only give supreme success. Hence, barring any emergency, one should regularly and always follow his own religion. O king, the varnas and asramas are in equal numbers i.e., each four. The people who follow the proper religion prescribed for their varna and asrama, attain to the supreme position. God Nrsimha pleases only when the people worship them as per the religion prescribed for them respectively. Hence, god Nrsimha should be worshipped as per the religion of the varna. The person who concentrates on the unborn Brahma, always in the form of truth, mind and pleasure with the exercise of Yoga through the force of detachment obtained as a result of loyalty to ones work or duty; attains the position of god Visnu after his

अध्याय ६२

श्लोक 2

स्नात्वा वेश्मनि देवेशम् अर्चयेद् अच्युतं त्व् इति त्वयोक्तं मम विप्रेन्द्र तत् कथं पूजनं भवेत्

snātvā veśmani deveśam arcayed acyutaṃ tv iti tvayoktaṃ mama viprendra tat kathaṃ pūjanaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

चकार चातुर्यनिधिः सकामः सकामभोगेषु सदा विदग्धः। मोक्षाधिकं स्नेहरसातिमृष्ट

English

Thus here ends the sixty-first chapter on descriptions of the Yoga in Nrsimha Purana

अध्याय ६२

श्लोक 3

यैर् मन्त्रैर् अर्च्यते विष्णुर् येषु स्थानेषु वै मुने तानि स्थानानि तान् मन्त्रांस् त्वम् आचक्ष्व महामुने

yair mantrair arcyate viṣṇur yeṣu sthāneṣu vai mune tāni sthānāni tān mantrāṃs tvam ācakṣva mahāmune

हिन्दी अर्थ

तब कामदेवद्वारा पुष्पबाणसे मोहित की हुई वह बाला अपने सम्पूर्ण अङ्गमें मदके उद्रेकसे विहल हो गयी और पूजा छोड़ इन्द्रको ओर देखकर मुस्काने लगी। भला, कामदेवके धनुषकी टंकार कौन सह सकता

English

Vedic hymns on Vi$nu and their place

अध्याय ६२

श्लोक 4

अर्चनं संप्रवक्ष्यामि विष्णोर् अमिततेजसः यत् कृत्वा मुनयः सर्वे परं निर्वाणम् आप्नुयुः

arcanaṃ saṃpravakṣyāmi viṣṇor amitatejasaḥ yat kṛtvā munayaḥ sarve paraṃ nirvāṇam āpnuyuḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्र उसको अपनी ओर निहारते देखकर यह वचन बोले- “चञ्चल नेत्रोंवाली बाले! तुम कौन हो, जो पुरुषोंके मनको इस प्रकार मोहे लेती हो? बताओ तो, तुम किस पुण्यात्माकी पत्नी हो ?' इन्द्रके इस प्रकार पूछनेपर उसके अङ्ग मदसे विहल हो उठे। शरीरमें रोमाञ्च, स्वेद और कम्प होने लगे। वह कामबाणसे व्याकुल हो गद्गद- कण्ठसे धीरे-धीरे इस प्रकार बोली-'नाथ! मैं धनाधिप कुबेरकी पत्नी एक यक्षकन्या हूँ। पार्वतीजीके चरणोंकी

English

cnji^rnrauTuri w grfsnt hstot gwi

अध्याय ६२

श्लोक 5

अग्नौ क्रियावतां देवो हृदि देवो मनीषिणाम् प्रतिमास्व् अल्पबुद्धीनां योगिनां हृदये हरिः

agnau kriyāvatāṃ devo hṛdi devo manīṣiṇām pratimāsv alpabuddhīnāṃ yogināṃ hṛdaye hariḥ

हिन्दी अर्थ

पूजा करनेके लिये यहाँ आयी थी। आप अपना कार्य बताइये; आप कौन हैं ? जो साक्षात् कामदेवके समान रूप धारण किये यहाँ खड़े हैं ?'॥ ३३--३५॥

English

Markandeya said- O king, I have told you the features of the varnas and the as'ramas. O king, now tell me what you want to listen to any more?

अध्याय ६२

श्लोक 6

अतो ऽग्नौ हृदये सूर्ये स्थण्डिले प्रतिमासु च एतेषु च हरेः सम्यग् अर्चनं मुनिभिः स्मृतम्

ato 'gnau hṛdaye sūrye sthaṇḍile pratimāsu ca eteṣu ca hareḥ samyag arcanaṃ munibhiḥ smṛtam

हिन्दी अर्थ

इन्द्र बोले--प्रिये! मैं स्वर्गका राजा इन्द्र हूँ। तुम मेरे पास आओ और मुझे अपनाओ तथा चिरकालतक मेरे अङ्ग-सङ्गके लिये शीघ्र ही उत्सुकता धारण करो। देखो, तुम्हारे बिना मेरा यह जीवन और स्वर्गका विशाल राज्य इन्द्रने मधुर वाणीमें जब इस प्रकार कहा, तब उसका सुन्दर शरीर कामवेदनासे पीडित होने लगा और वह 'फहराती हुई पताकाओंसे सुशोभित विमानपर आरूढ हो देवराजके कण्ठसे लग गयी। तब स्वर्गके राजा इन्द्र शीघ्र

English

cg^icki tmfsra^ gtg5sj gyR w^wirn

अध्याय ६२

श्लोक 7

तस्य सर्वमयत्वाच् च स्थण्डिले प्रतिमासु च आनुष्टुभस्य सूक्तस्य विष्णुस् तस्य च देवता

tasya sarvamayatvāc ca sthaṇḍile pratimāsu ca ānuṣṭubhasya sūktasya viṣṇus tasya ca devatā

हिन्दी अर्थ

ही उसके साथ मन्दराचलकी उन कन्दराओंमें चले गये, जहाँका मार्ग देवता और असुर--दोनोंकी ही दृष्टिमें नहीं आया था और जो विचित्र रत्रोंकी प्रभासे प्रकाशित थीं। आश्चर्य है कि देवताओंके राज्यके प्रति आदर न रखते

English

grig wrfg diAPdiRwgrajtcr n^mnii^ii

अध्याय ६२

श्लोक 8

पुरुषो यो जगद्बीजं ऋषिर् नारायणः स्मृतः दद्यात् पुरुषसूक्तेन यः पुष्पाण्य् अप एव च

puruṣo yo jagadbījaṃ ṛṣir nārāyaṇaḥ smṛtaḥ dadyāt puruṣasūktena yaḥ puṣpāṇy apa eva ca

हिन्दी अर्थ

हुए भी वे उदारपराक्रमी इन्द्र उस सुन्दरी यक्ष-बालाके साथ वहाँ रमण करने लगे तथा कामके वशीभूत हो परम चतुर इन्द्रने अपने हाथों चित्रसेनाके लिये शीप्रतापूर्वक छोटी-सी पुष्पशय्या तैयार की। कामोपभोगमें परम चतुर देवराज इन्द्र चित्रसेनाके समागमसे कृतार्थताका अनुभव करने लगे। स्नेहरससे अत्यन्त मधुर प्रतीत होनेवाला वह परस्त्रीक आलिङ्गन और समागमका सुख उन्हें मोक्षसे भी बढ़कर जान पड़ा॥ ३७--४०॥

English

Sahastranika said- 0 Brahmana, you have told that one should worship god Acyuta at his home after a bath daily. How is that worship made? O great hermit, tell me the hymns and the bases on which god Visnu is worshipped.

अध्याय ६२

श्लोक 9

अर्चितं स्याज् जगत् सर्वं तेन वै सचराचरम् आद्ययावाहयेद् देवम् ऋचा तु पुरुषोत्तमम्

arcitaṃ syāj jagat sarvaṃ tena vai sacarācaram ādyayāvāhayed devam ṛcā tu puruṣottamam

हिन्दी अर्थ

अध्याय ६३1 अष्टाक्षर-मन्त्रके प्रभावसे इन्द्रका स्त्रीयोनिसे उद्धार २७५

English

TO: Tit 3BTt ffg wrfggi fg^ gfr:iimi igif ^ Asrfegr wi wit

अध्याय ६२

श्लोक 10

द्वितीययासनं दद्यात् पाद्यं दद्यात् तृतीयया चतुर्थ्यार्घ्यः प्रदातव्यः पञ्चम्याचमनीयकम्

dvitīyayāsanaṃ dadyāt pādyaṃ dadyāt tṛtīyayā caturthyārghyaḥ pradātavyaḥ pañcamyācamanīyakam

हिन्दी अर्थ

अथागता यक्षपतेः समीपं इधर, इन्द्र जब चित्रसेनाको लेकर मन्दराचलपर चले नार्यो5नुवर्ज्यैव च चित्रसेनाम्।

English

Markandeya said- Very well, I am going to tell the method of worship for god Visnu who is full of unique splendour. All hermits have attained emancipation by virtue of this worship. The persons who do Havana in fire, have the place of god in fire. The learned and Yogis have the abode of god in

अध्याय ६२

श्लोक 11

षष्ठ्या स्नानं प्रकुर्वीत सप्तम्या वस्त्रम् एव च यज्ञोपवीतम् अष्टम्या नवम्या गन्धम् एव च

ṣaṣṭhyā snānaṃ prakurvīta saptamyā vastram eva ca yajñopavītam aṣṭamyā navamyā gandham eva ca

हिन्दी अर्थ

नुनं समाकर्णय यक्षनाथ

English

The persons of light wit consider god in the icon. The hermits have therefore told the systematic worship of god in fire, sun, heart, altar and in icon. God is omnipresent and his worship in altar and icons is therefore the best.

अध्याय ६२

श्लोक 12

दशम्या पुष्पदानं स्याद् एकादश्या च धूपकम् द्वादश्या च तथा दीपं त्रयोदश्यार्चनं तथा

daśamyā puṣpadānaṃ syād ekādaśyā ca dhūpakam dvādaśyā ca tathā dīpaṃ trayodaśyārcanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

संवीक्षमाणः ककुभोऽपि कान्तां विगृह्य वेगादिह सोऽपि तस्करः जगाद भूयो न च किंचिदेव बभूव वै वृक्ष इवाग्रनिदग्ध:

English

JW sSftHkKPJI: T?tT:l

अध्याय ६२

श्लोक 13

चतुर्दश्या स्तुतिं कृत्वा पञ्चदश्या प्रदक्षिणम् षोडश्योद्वासनं कुर्याच् *छेषकर्माणि पूर्ववत्

caturdaśyā stutiṃ kṛtvā pañcadaśyā pradakṣiṇam ṣoḍaśyodvāsanaṃ kuryāc *cheṣakarmāṇi pūrvavat

हिन्दी अर्थ

विज्ञापितार्थो वरकन्यकाभि- र्यश्चित्रसेनासहचारिणीभिः ।

English

fidl^raissTR dgiidtia iljpifef: Jldldod: tRSTT^sSrPT^w^oii

अध्याय ६२

श्लोक 14

स्नानं वस्त्रं च नैवेद्यं दद्याद् आचनमीयकम् षण्मासात् सिद्धिम् आप्नोति देवदेवं समर्चयन्

snānaṃ vastraṃ ca naivedyaṃ dadyād ācanamīyakam ṣaṇmāsāt siddhim āpnoti devadevaṃ samarcayan

हिन्दी अर्थ

यत्क्रियते सुधर्म- स्तदाधिपत्यं यदि नष्टविग्रहम् राज्यं बृहत्सम्प्रति गुह्यकानाम्।

English

TOT T=TR WRIT 9OT

अध्याय ६२

श्लोक 15

संवत्सरेण तेनैव सायुज्यम् अधिगछति हविषाग्नौ जले पुष्पैर् ध्यानेन हृदये हरिम्

saṃvatsareṇa tenaiva sāyujyam adhigachati haviṣāgnau jale puṣpair dhyānena hṛdaye harim

हिन्दी अर्थ

पराभवोऽस्तीति च को मृतानाम्

English

il^MdldhUiUti qwiT Jl-yita rlll^ll ^TRIT WIT SjW^I ■cid^vyr Tjjjfir fifa^

अध्याय ६२

श्लोक 16

अर्चन्ति सूरयो नित्यं जपेन रविमण्डले आदित्यमण्डले दिव्यं देवदेवम् अनामयम् शङ्खचक्रगदापाणिं ध्यात्वा विष्णुम् उपासते

arcanti sūrayo nityaṃ japena ravimaṇḍale ādityamaṇḍale divyaṃ devadevam anāmayam śaṅkhacakragadāpāṇiṃ dhyātvā viṣṇum upāsate

हिन्दी अर्थ

हता च केनापि वयं न विद्यो . श्चुवं न तस्यास्ति भयं च मृत्योः आकर्ण्यंतां नाथ न चास्ति योग्यः 'कान्तावियोगे निजदेहघातः

English

ufswiRTt frqk frwqffni ijsfcPTii^ii

अध्याय ६२

श्लोक 17

ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती नारायणः सरसिजासनसंनिविष्टः केयूरवान् मकरकुण्डलवान् किरीटी हारी हिरण्मयवपुर् धृतशङ्खचक्रः

dhyeyaḥ sadā savitṛmaṇḍalamadhyavartī nārāyaṇaḥ sarasijāsanasaṃniviṣṭaḥ keyūravān makarakuṇḍalavān kirīṭī hārī hiraṇmayavapur dhṛtaśaṅkhacakraḥ

हिन्दी अर्थ

आये, तब उसकी सङ्भिनी स्त्रियाँ उसे साथ लिये बिना ही यक्षराज कुबेरके समीप वेगपूर्वक आयाँ। वे दुस्साहससे अनभिज्ञ थी, अतः घबराहटके कारण उनके सारे शरीरमें व्यथा हो रही थी। वे गद्दृद कण्ठसे बोलीं यक्षपते!

English

We now tell the hymn for the worship. The Purusasukta as existed in Rudrastadhyay! in the Sukla Yajurveda, should be recited for the pleasure of god Vis nu. The Anustup rhyme in Purusasukta envisages - "God Visnu, the supreme Purus a, cause for the worlds origin is Devata, Narayana is Rsi and its Viniyoga is in their worship. The person who offers flowers and water to god with reciting Purusasukta, the entire living and dead universe is worshipped by him this way. The first hymn of Purusasukta should be recited for summation of god. The seat should be

अध्याय ६२

श्लोक 18

एतत् पठन् केवलम् एव सूक्तं दिने दिने भावितविष्णुबुद्धिः स सर्वपापं प्रविहाय वैष्णवं पदं प्रयात्य् अच्युततुष्टिकृन् नरः

etat paṭhan kevalam eva sūktaṃ dine dine bhāvitaviṣṇubuddhiḥ sa sarvapāpaṃ pravihāya vaiṣṇavaṃ padaṃ prayāty acyutatuṣṭikṛn naraḥ

हिन्दी अर्थ

निश्चय ही आप हमारी यह बात सुनें-आपकी भार्या चित्रसेनाको किसी अज्ञात पुरुषने पकड़कर विमानपर बिठा लिया और चारों ओर सशकङ्कदृष्टिसे देखता हुआ वह चोर बड़े वेगसे कहीं चला गया है' विषके समान दुस्सह प्रतीत होनेवाली इस बातको सुननेसे धनाधिप कुबेरका मुँह काला पड़ गया। वे अग्निसे जले हुए वृक्षके समान हो गये। उस समय उनके मुखसे कोई बात नहीं निकली। इसी समय

English

Arghya with the fourth and acamanlya with the fifth hymn should be offered. A bath with the sixth and apparel with the seventh hymn should be offered. The sacrificial thread with eighth and fragrance through ninth hymn. Flowers should be offered with the tenth and dhupa with the eleventh hymn should be offered. Dlpaka with the twelfth and Naivedya, fruit, donation etc., other of homage materials should be offered with reciting the thirteenth hymn. A psalm should be offered with reciting the fourteenth hymn and pradaksina should be made with reciting the fifteenth hymn. Visarjana should finally be made with reciting the sixteenth hymn. The residual activities should be performed after worship as explained before. He should offer a bath, apparel, Naivedya and acamanlya etc., to the god. The person so worshipping the supreme soul attains the god axiom within six months. If worshipped same way up to one year, the devotee attains to the emancipation.

अध्याय ६२

श्लोक 19

पत्रेषु पुष्पेषु फलेषु तोयेष्व् अक्रीतलभ्येषु सदैव सत्सु भक्त्यैकलभ्ये पुरुषे पुराणे मुक्त्यै किमर्थं क्रियते न यत्नः

patreṣu puṣpeṣu phaleṣu toyeṣv akrītalabhyeṣu sadaiva satsu bhaktyaikalabhye puruṣe purāṇe muktyai kimarthaṃ kriyate na yatnaḥ

हिन्दी अर्थ

चित्रसेनाकी सहचरी श्रेष्ठ यक्ष-कन्याओंसे यह समाचार जानकर कुबेरका मन्त्री कण्ठकुन्ज भी अपने स्वामीका मोह दूर करनेके विचारसे वहाँ आया। उसका आगमन सुन राजराज कुबेरने आँखें खोलकर उसकी ओर देखा

English

arefftr mvt stcft wtu^pti siT^r f^nipgttracri i ^ n

अध्याय ६२

श्लोक 20

इत्य् एवम् उक्तः पुरुषस्य विष्णोर् अर्चाविधिस् ते ऽद्य मया नृपेन्द्र अनेन नित्यं कुरु विष्णुपूजां प्राप्तुं तदिष्टं यदि वैष्णवं पदम्

ity evam uktaḥ puruṣasya viṣṇor arcāvidhis te 'dya mayā nṛpendra anena nityaṃ kuru viṣṇupūjāṃ prāptuṃ tadiṣṭaṃ yadi vaiṣṇavaṃ padam

हिन्दी अर्थ

और लंबी साँस खींचते हुए अपने चित्तको यथासम्भव शीघ्र सँभालकर वे दीनभावसे बोले। उस समय उनका वे कहने लगे-वही यौवन सफल है, जिससे युवतीका मनोरञ्जन हो सके; धन भी वही सार्थक है, जो आत्मीय जनोंके उपयोगमें आ सके। जीवन वह सफल है, जिससे सद्धर्म किया जाय और प्रभुत्व वही

English

f^Tf^ , MlfadfafcUldf4:l

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 62
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.