Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
63
अध्याय 63 / 68

Adhyaya 63

122 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ122 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६३

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे विष्णोर् अर्चाविधिर् नाम द्विषष्टितमो ऽध्यायः ॥ नर्प् ६२ ॥ सत्यम् उक्तं त्वया ब्रह्मन् वैदिकः परमो विधिः विष्णोर् देवातिदेवस्य पूजनं प्रति मे ऽधुना

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe viṣṇor arcāvidhir nāma dviṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ || narp 62 || satyam uktaṃ tvayā brahman vaidikaḥ paramo vidhiḥ viṣṇor devātidevasya pūjanaṃ prati me 'dhunā

हिन्दी अर्थ

सार्थक है, जिसमें युद्ध और कलहके मूल नष्ट हो गये हों। इस समय मेरे इस विपुल धनको, गुह्यकोंके इस विशाल राज्यको और मेरे इस जीवनको भी धिक्कार है! अभीतक मेरे इस अपमानको कोई नहीं जानता;

English

The scholars worship god Visnu by offering oblation (Ahuti) into the fire, flower into the water, meditation in the heart and by japa to the orbit of Sun god. The devotees worship god by concentration on Sun orbit as god Visnu with conch, discus and gada in his hands. One should always concentrate on god Narayana seated in the middle of the sun orbit, who is adorned with Keyura, crocodile form kundala, crown, garland etc., ornaments, who is seated on the lotus with conch, discus in his hands and whose body is radiating like gold. The man who merely recites Dheyah sada.etc., sukta by

अध्याय ६३

श्लोक 2

अनेन विधिना ब्रह्मन् पूज्यते मधुसूदनः वेदज्ञैर् एव नान्यैस् तु तस्मात् सर्वहितं वद

anena vidhinā brahman pūjyate madhusūdanaḥ vedajñair eva nānyais tu tasmāt sarvahitaṃ vada

हिन्दी अर्थ

अतः इसी समय अग्निमें जल मरूँगा। पीछे यदि इस समाचारको लोग जान भी लें तो क्या? मृत पुरुषोंका क्या अपमान होगा? हा! वह मानससरोवरके तटपर गिरिजा-पूजनके लिये गयी थी। यहाँ निकट ही था और जीवित भी रहा; तो भी किसीने उसे हर लिया। हम नहीं जानते वह कौन है। मैं समझता हूँ, अवश्य ही उस दुष्टको मृत्युका भय नहीं है'

English

Visnu his mind accesses to the abode of Visnu by so pleasing god Visnu. The leaves, flowers, fruits and water are available without any price and god Purana Purusa merely is pleased with the devotion; still why is the man to do any efforts for the emancipation with the grace of god viz., Why to the people not think for their emancipation? O king, I have thus told you the manner

अध्याय ६३

श्लोक 3

अष्टाक्षरेण देवेशं नरसिंहम् अनामयम् गन्धपुष्पादिभिर् नित्यम् अर्चयेद् अच्युतं नरः

aṣṭākṣareṇa deveśaṃ narasiṃham anāmayam gandhapuṣpādibhir nityam arcayed acyutaṃ naraḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामीकी यह बात सुनकर उनका मोह दूर करनेके लिये कुबेरके उस मन्त्री कण्ठकुब्जने यह वचन कहा-“ नाथ! सुनिये, स्त्रीक वियोगमें शरीर-त्याग करना आपके लिये उचित नहीं है।

English

If you are desirous of the position of Visnu, worship always god Visnu with this method. Thus, here ends the sixty-second chapter on worship of Visnu in Nrsimha Purana

अध्याय ६३

श्लोक 4

राजन्न् अष्टाक्षरो मन्त्रः सर्वपापहरः परः समस्तयज्ञफलदः सर्वशान्तिकरः शुभः

rājann aṣṭākṣaro mantraḥ sarvapāpaharaḥ paraḥ samastayajñaphaladaḥ sarvaśāntikaraḥ śubhaḥ

हिन्दी अर्थ

२७६ श्रीनरसिंहपुराण एका पुरा रामवधूर्हता च को नाम चित्ते क्रियते विषादः

English

rescue from the female sex

अध्याय ६३

श्लोक 5

ॐ नमो नारायणाय ।गन्धपुष्पादिसकलम् अनेन वै निवेदयेत् अनेनाभ्यर्चितो देवः प्रीतो भवति तत्क्षणात्

oṃ namo nārāyaṇāya | gandhapuṣpādisakalam anena vai nivedayet anenābhyarcito devaḥ prīto bhavati tatkṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

कृतं हि कार्य गुरु दर्शयन्ति

English

^w^ifddd^T w yfir nsmui?n e)c^{e| ri+Mlrh effort ^<?ll^ll

अध्याय ६३

श्लोक 6

किं तस्य बहुभिर् मन्त्रैः किं तस्य बहुभिर् व्रतैः ॐ नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः

kiṃ tasya bahubhir mantraiḥ kiṃ tasya bahubhir vrataiḥ oṃ namo nārāyaṇāyeti mantraḥ sarvārthasādhakaḥ

हिन्दी अर्थ

सहायवान् वित्तप कातरोऽसि किम्। सहायकार्य कुरुते हि सम्प्रति कृतोपकार हरिवज्ञनिष्ठरा:

English

Sahastranlka said- O Brahmana, you have this time told the right method prescribed by the Vedas for the worship of god Visnu but only the people who know the Vedas can worship god Madhusudana by observing this method and it is not possible for others to observe it. Hence, tell me any other method which is useful for all. #tr f% tfz : TRT RRlferf: I Markandeya said- A man should

अध्याय ६३

श्लोक 7

इमं मन्त्रं जपेद् यस् तु शुचिर् भूत्वा समाहितः सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यम् आप्नुयात्

imaṃ mantraṃ japed yas tu śucir bhūtvā samāhitaḥ sarvapāpavinirmukto viṣṇusāyujyam āpnuyāt

हिन्दी अर्थ

न चोपकारैन॑ गुणैरन॑ सोहहैः

English

Nrsimha daily with fragrance, flowers etc., materials and recite the eighteen-letter hymn. O king this eighteen- letter hymn removes all sins, renders the fruits of all offerings, peace giver and all benevolent. It is- "Oih Namo Narayana." He should offer fragrance etc., all materials with reciting this hymn. God Visnu are pleased immediately when worshipped with reciting this hymn. What is the need for a man to observe several other hymns and fasts. The hymn - Om Namo Narayana only once fulfil all desires. The person who recites this hymn with sheer concentration, attains the position of god Visnu after complete freedom from the evils.

अध्याय ६३

श्लोक 8

सर्वतीर्थफलं ह्य् एतत् सर्वतीर्थवरं नृप हरेर् अर्चनम् अव्यग्रं सर्वयज्ञफलं नृप

sarvatīrthaphalaṃ hy etat sarvatīrthavaraṃ nṛpa harer arcanam avyagraṃ sarvayajñaphalaṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

स्तथापि लोके न पराभवोऽस्ति। स्वबन्धुवर्गेषु हि को विरोधः

English

tig- pirate ■dtfy^RU<d:l ytufrfd gwrg tnrr gg$tg:ii<>

अध्याय ६३

श्लोक 9

तस्मात् कुरु नृपश्रेष्ठ प्रतिमादिषु चार्चनम् दानानि विप्रमुखेभ्यः प्रयच्छ विधिना नृप एवं कृते नृपश्रेष्ठ नरसिंहप्रसादतः प्राप्नोति वैष्णवं तेजो यत् काङ्क्षन्ति मुमुक्षवः

tasmāt kuru nṛpaśreṣṭha pratimādiṣu cārcanam dānāni vipramukhebhyaḥ prayaccha vidhinā nṛpa evaṃ kṛte nṛpaśreṣṭha narasiṃhaprasādataḥ prāpnoti vaiṣṇavaṃ tejo yat kāṅkṣanti mumukṣavaḥ

हिन्दी अर्थ

ततो लङ्काधिपः श्रुत्वा बान्धवं पूर्वजं तदा। प्राप्तं प्रत्याजगामाशु विनयेन समन्वित:

English

O king, the worship of god Visnu with peace in mind is the fruit for all pilgrimages and the offerings. It is more important than all holy places. You should, therefore, worship god on icon and give donation to the learned Brahmanas. O king, the devotees attain that abode of Visnu, full of splendour which is desired by the people desirous of emancipation. O king, Indra got the complexion of a woman due to the curse thundered out by the hermit, Trnabindu as he has done something wrong and infringed the rule in ancient period. He had got freedom from the vicious impact of the

अध्याय ६३

श्लोक 10

पुरा पुरंदरो राजन् स्त्रीत्वं प्राप्तो ऽपधर्मतः तृणबिन्दुमुनेः शापान् मुक्तो ह्य् अष्टाक्षराज् जपात्

purā puraṃdaro rājan strītvaṃ prāpto 'padharmataḥ tṛṇabindumuneḥ śāpān mukto hy aṣṭākṣarāj japāt

हिन्दी अर्थ

पूर्वकालमें भगवान् श्रीरामचन्द्रजीकी एकमात्र पत्नी सीताको प्राण नहीं त्यागा। आपके यहाँ तो अनेक स्त्रियाँ हैं, फिर आप मनमें यह कैसा विषाद ला रहे हैं? यक्षराज! शोक त्यागकर पराक्रममें मन लगाइये; धैर्य धारण कीजिये। साधु पुरुष बहुत बातें नहीं बनाते और न बैठकर रोते

English

curse by reciting this eighteen-letter hymn. '•hit hi WPS 3 g?g isrswtf: wr ir ^ i

अध्याय ६३

श्लोक 11

एतत् कथय भूदेव देवेन्द्रस्याघमोचनम् को ऽपधर्मः कथं स्त्रीत्वं प्राप्तो मे वद कारणम्

etat kathaya bhūdeva devendrasyāghamocanam ko 'padharmaḥ kathaṃ strītvaṃ prāpto me vada kāraṇam

हिन्दी अर्थ

ही हैं; वे दूसरोंके द्वारा परोक्षमें किये हुए अपने अपमानको उस समय चुपचाप सह लेते हैं। वित्तपते! महापुरुष समय आनेपर महान् कार्य कर दिखाते हैं। आपके तो अनेक सहायक हैं, आप क्यों कातर हो रहे

English

Sahastranlka said- O Brahmana, kindly highlight the episode that made Indra free from the evil and curse. What act had he committed and due to what reason did he get the feminine body. Please, tell everything in detail.

अध्याय ६३

श्लोक 12

राजेन्द्र महद् आख्यानं शृणु कौतूहलान्वितम् विष्णुभक्तिप्रजननं शृण्वतां पठताम् इदम्

rājendra mahad ākhyānaṃ śṛṇu kautūhalānvitam viṣṇubhaktiprajananaṃ śṛṇvatāṃ paṭhatām idam

हिन्दी अर्थ

हैं? इस समय तो आपके छोटे भाई विभीषण स्वयं ही आपकी सहायता कर रहे हैं कुबेर बोले--विभीषण तो मेरे विपक्षी ही बने हुए हैं, वे अब भी मेरे साथ कौटुम्बिक विरोधका त्याग नहीं 'करते। यह निश्चित बात है कि दुर्जन पुरुष उपकार करनेपर भी प्रसन्न नहीं होते, वे इन्द्रके वज्रके सदृश

English

Sri Markandeya said- O king, this episode is full of romance and surprise. The persons who either read or listen to it, are motivated to the worship of god Visnu.

अध्याय ६३

श्लोक 13

पुरा पुरंदरस्यैव देवराज्यं प्रकुर्वतः वैराग्यस्यापि जननं संभूतं बाह्यवस्तुषु

purā puraṃdarasyaiva devarājyaṃ prakurvataḥ vairāgyasyāpi jananaṃ saṃbhūtaṃ bāhyavastuṣu

हिन्दी अर्थ

कठोर होते हैं । सगोत्रका मन उपकारोंसे, गुणोंसे अथवा मैत्रीसे भी प्रायः प्रसन्न नहीं होता ॥ ५३'/२॥

English

tit grrn^g- <g<M ggr^: i dtp-ytgini grr gwrg gr^iggii^ii tfhpt ^llitgfq fg fgrPTTfggRgRt

अध्याय ६३

श्लोक 14

इन्द्रस् तदाभूद् विषमस्वभावो राज्येषु भोगेष्व् अपि सो ऽप्य् अचिन्तयत् ध्रुवं विरागीकृतमानसानां स्वर्गस्य राज्यं न च किंचिद् एव

indras tadābhūd viṣamasvabhāvo rājyeṣu bhogeṣv api so 'py acintayat dhruvaṃ virāgīkṛtamānasānāṃ svargasya rājyaṃ na ca kiṃcid eva

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर कण्ठकुन्जने कहा--' धनाधिनाथ! आपने ठीक कहा है। विरोध होनेपर सगोत्र पुरुष अवश्य ही परस्पर घात-प्रतिघात करते हैं, तथापि लोकमें उनका पराभव नहीं देखा जाता; क्योंकि कुटुम्बीजन दूसरेके द्वारा किये हुए अपने बन्धुजनके अपमानको नहीं सह सकते। जिस प्रकार सूर्यकी किरणोंसे तस हुआ जल अपने भीतरके तृणोंको नहीं जलाता, उसी प्रकार दूसरोंसे अपमानित कुटुम्बी जन अपने पार्श्ववर्ती बन्धुओंको नहीं

English

wfat jm t g f^fsa^gi i v* TFHttg htt fgggg gnTt

अध्याय ६३

श्लोक 15

राज्यस्य सारं विषयेषु भोगो भोगस्य चान्ते न च किंचिद् अस्ति विमृश्य चैतन् मुनयो ऽप्य् अजस्रं मोक्षाधिकारं परिचिन्तयन्ति

rājyasya sāraṃ viṣayeṣu bhogo bhogasya cānte na ca kiṃcid asti vimṛśya caitan munayo 'py ajasraṃ mokṣādhikāraṃ paricintayanti

हिन्दी अर्थ

सताते। इसलिये धनाधिप! आप बहुत शीघ्र विभीषणके पास चलिंये। जो लोग अपने बाहुबलसे उपार्जित धनका उपभोग करते हैं, उन्हें भाई-बन्धुओंके साथ क्या विरोध हो सकता है'॥ ५४--५६॥

English

gfrtg grRf g g- fgrfsergfari gfcf gfmg rHT: srffw-

अध्याय ६३

श्लोक 16

सदैव भोगाय तपःप्रवृत्तिर् भोगावसाने हि तपो विनष्टम् मैत्र्यादिसंयोगपराङ्मुखानां विमुक्तिभाजां न तपो न भोगः

sadaiva bhogāya tapaḥpravṛttir bhogāvasāne hi tapo vinaṣṭam maitryādisaṃyogaparāṅmukhānāṃ vimuktibhājāṃ na tapo na bhogaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने मन्त्री कण्ठकुब्जके इस प्रकार कहनेपर कुबेर मन-ही-मन उसपर विचार करते हुए शीघ्र ही विभीषणके पास गये। लङ्कापति विभीषणने जब अपने ज्येष्ठ भ्राताका आगमन सुना, तब उन्होंने बड़ी विनयके साथ उनकी अगवानी की। राजन्! फिर विभीषणने अपने भाईको जब दीनदशामें देखा, तब उन्होंने मन-ही-मन दुःखी होकर उनसे यह महत्त्वपूर्ण बात कही

English

glhigttH ft ggf fgq^gi gMtgWTfTgPT:ll^ll tt f<ilisHigf

अध्याय ६३

श्लोक 17

विमृश्य चैतत् स सुराधिनाथो विमानम् आरुह्य सकिङ्किणीकम् नूनं हराराधनकारणेन कैलासम् अभ्येति विमुक्तिकामः

vimṛśya caitat sa surādhinātho vimānam āruhya sakiṅkiṇīkam nūnaṃ harārādhanakāraṇena kailāsam abhyeti vimuktikāmaḥ

हिन्दी अर्थ

तहैकान्तं समासाद्य कथयामास वेदनाम्।

English

Long long ago, the luxury of the heaven once became the reason for detachment from the exterior objects for Indra. He became reluctant to the stately affairs and enjoyments. He began to think - "It is definite that the men of detached heart have no importance for the kingdom of heaven. Enjoyment is only an essence and there is nothing left after it. The hermits therefore, always give their mind to the emancipation instead of enjoyments. The people persuade penance with an ultimate motive to obtain enjoyment and the penance is perished when its fruit is enjoyed. The people who have abandoned the luxuries through their control, such desirous of emancipation neither require any penance nor Yoga. Having considered all this aspects, god Indra rode in an aircraft with jingling bells at Kailasa mountain for the worship of god Sankara. Only a desire for emancipation existed in his mind at that time.

अध्याय ६३

श्लोक 18

स एकदा मानसम् आगतः सन् संवीक्ष्य तां यक्षपतेश् च कान्ताम् समर्चयन्तीं गिरिजाङ्घ्रियुग्मं ध्वजाम् इवानङ्गमहारथस्य

sa ekadā mānasam āgataḥ san saṃvīkṣya tāṃ yakṣapateś ca kāntām samarcayantīṃ girijāṅghriyugmaṃ dhvajām ivānaṅgamahārathasya

हिन्दी अर्थ

गृहीता किं स्वयं याता निहता केनचिद्द्विषा भ्रातः कान्तां न पश्यामि चित्रसेनां मनोरमाम्। एतद्वन्धो महत्कष्टं मम नारीसमुद्भवम्

English

sgtsnfiranfq?R8R?rii^ii <*mrp)fediifd4 snfl - ddiTuf

अध्याय ६३

श्लोक 19

प्रधानजाम्बूनदशुद्धवर्णां कर्णान्तसंलग्नमनोज्ञनेत्राम् सुसूक्ष्मवस्त्रान्तरदृश्यगात्रां नीहारमध्याद् इव चन्द्रलेखाम्

pradhānajāmbūnadaśuddhavarṇāṃ karṇāntasaṃlagnamanojñanetrām susūkṣmavastrāntaradṛśyagātrāṃ nīhāramadhyād iva candralekhām

हिन्दी अर्थ

आनयिष्यामि ते कान्तां यत्र तत्र स्थितां विभो

English

zr: iiRrd^ fdMRki<*mRd- f% d-iltuiqRd -pgg- Tiftgrq

अध्याय ६३

श्लोक 20

तां वीक्ष्य वीक्षणसहस्रभरेण कामं कामाङ्गमोहितमतिर् न ययौ तदानीम् दूराध्वगं स्वगृहम् एत्य सुसंचितार्थस् तस्थौ तदा सुरपतिर् विषयाभिलाषी

tāṃ vīkṣya vīkṣaṇasahasrabhareṇa kāmaṃ kāmāṅgamohitamatir na yayau tadānīm dūrādhvagaṃ svagṛham etya susaṃcitārthas tasthau tadā surapatir viṣayābhilāṣī

हिन्दी अर्थ

धनदस्य च या कान्ता चित्रसेनाभिधानतः सा च केन हता लोके मानसे सरसि स्थिता। तां च जानीहि संवीक्ष्य देवराजादिवेश्मसु

English

f% ^TIR 'rJItuq^fq g^ftll^ll TOTn§:UlM*dl TO t cRf TTOstf ^ ^ idifddd I

अध्याय ६३

श्लोक 21

पूर्वं वरं स्यात् सुकुले ऽपि जन्म ततो हि सर्वाङ्गशरीररूपम् ततो धनं दुर्लभम् एव पश्चाद् धनाधिपत्यं सुकृतेन लभ्यम्

pūrvaṃ varaṃ syāt sukule 'pi janma tato hi sarvāṅgaśarīrarūpam tato dhanaṃ durlabham eva paścād dhanādhipatyaṃ sukṛtena labhyam

हिन्दी अर्थ

जगाम त्रिदिवं शीघ्रं देवराजादिवेश्मसु

English

Indra one day came to the bank of Manasarovara while living in Kailasa walking. He saw there Citrasena, the darling of demi-god Kubera. She was worshipping the feet of Parvatl. She appeared as the flag of the great chariot of sex god. The radiance of her body was like the Jambunada species of gold. Her eyes were enchanting and of large size and spread to the length of the ears. Her fascinating organs were shining inside the thin woven saree as if the moonlight is appearing from a dense fog. Having a glimpse with his thousand eyes at the body of that lady, Indra became sensuous. He did not return to his cottage located at some distance from there and stood there in the state of over-excitement. He began to think - "To have birth in an aristocratic family is appreciable, again if the body is all beautiful and to have wealth is creation altogether. After all this, to become the king of wealth (Kubera) is only possible as a consequence of great deeds. I

अध्याय ६३

श्लोक 22

स्वर्गाधिपत्यं च मया प्रलब्धं तथापि भोगाय न चास्ति भाग्यम् यः स्वं परित्यज्य विमुक्तिकामस् तिष्ठामि मे दुर्मतिर् अस्ति चित्ते

svargādhipatyaṃ ca mayā pralabdhaṃ tathāpi bhogāya na cāsti bhāgyam yaḥ svaṃ parityajya vimuktikāmas tiṣṭhāmi me durmatir asti citte

हिन्दी अर्थ

एतस्मिन्नेव काले च देवराजोऽपि भूपते। सम्प्राप्तो मन्दराच्छीघ्रं प्रेरितश्चित्रसेनया तां वीक्ष्य देवराजोऽपि स कामवशगोऽभवत्

English

How great a fool am I that I have given up the pleasure of heaven and come down here with a desire of emancipation? The pleasure of emancipation can be lured by the enjoyment of stately affairs but emancipation cannot be the cause for the gain of the state. Why will one go to cultivate the forest by leaving behind his standing crop? The persons suffering from the worldly pains and pricks, who have no power to do something particular, those are lazy, unfortunate and the idiots desire for the emancipation.

अध्याय ६३

श्लोक 23

मोक्षो ऽमुना यद्य् अपि मोहनीयो मोक्षे ऽपि किं कारणम् अस्ति राज्ये क्षेत्रं सुपक्वं परिहृत्य द्वारे किं नाम चारण्यकृषिं करोति

mokṣo 'munā yady api mohanīyo mokṣe 'pi kiṃ kāraṇam asti rājye kṣetraṃ supakvaṃ parihṛtya dvāre kiṃ nāma cāraṇyakṛṣiṃ karoti

हिन्दी अर्थ

ततः सम्प्रेरयामास देववैद्यौ सुराधिपः। तस्याः पाश्चे समानेतुं श्चुवं चान्तःपुरे तदा

English

WRIT ulfscm-h SRT^rjpnRTT: I 3R ^TTR ^ TTOffTT ^I^TT:I

अध्याय ६३

श्लोक 24

संसारदुःखोपहता नरा ये कर्तुं समर्था न च किंचिद् एव अकर्मिणो भाग्यविवर्जिताश् च वाञ्छन्ति ते मोक्षपथं विमूढाः

saṃsāraduḥkhopahatā narā ye kartuṃ samarthā na ca kiṃcid eva akarmiṇo bhāgyavivarjitāś ca vāñchanti te mokṣapathaṃ vimūḍhāḥ

हिन्दी अर्थ

देववैद्यौ तदाऽऽगत्य जल्पतश्चाग्रतः स्थितौ। आगच्छ भव तन्वङ्गि देवराजसमीपगा अष्टाक्षर-मन्त्रके प्रभावसे इन्द्रका स्त्रीयोनिसे उद्धार २७७

English

Indulging his mind in all these topics, god Indra was badly enchanted by the complexion of Citrasena, the wife of the wealth god. Suffering from all mental pricks and having lost courage, he began to summon the sex god. As he was burnt into ashes by lord Sankara long ago, that capricious god came slowly and with fear. It is true that prognosticated. The sex god appeared at last and said- "O master, tell me what good I should do for you. Who is your enemy at present? Tell me immediately and I will throw him into

अध्याय ६३

श्लोक 25

एतद् विमृश्य बहुधा मतिमान् प्रवीरो रूपेण मोहितमना धनदाङ्गनायाः सर्वाधिर् आकुलमतिः परिमुक्तधैर्यः सस्मार मारम् अमराधिपचक्रवर्ती

etad vimṛśya bahudhā matimān pravīro rūpeṇa mohitamanā dhanadāṅganāyāḥ sarvādhir ākulamatiḥ parimuktadhairyaḥ sasmāra māram amarādhipacakravartī

हिन्दी अर्थ

रहे हैं? आपके मनमें क्या कष्ट है? इस समय आप उस कष्टको मुझे बताइये। मैं निश्चय ही उसका मार्जन करूँगा' तब कुबेरने एकान्तमें जाकर विभीषणसे अपनी

English

wrsfh -ifdic^itiTTnd ■?^3Rfcgwn^n wrafsr Trfrftr vtp£

अध्याय ६३

श्लोक 26

समागतो ऽसौ परिमन्दमन्दं कामो ऽतिकामाकुलचित्तवृत्तिः पुरा महेशेन कृताङ्गनाशो धैर्याल् लयं गच्छति को विशङ्कः

samāgato 'sau parimandamandaṃ kāmo 'tikāmākulacittavṛttiḥ purā maheśena kṛtāṅganāśo dhairyāl layaṃ gacchati ko viśaṅkaḥ

हिन्दी अर्थ

कुबेर बोले-- भाई! कुछ दिनोंसे मैं अपनी मनोरमा भार्या चित्रसेनाको नहीं देख रहा हूँ। न जाने उसे किसीने पकड़ लिया या वह स्वयं किसीके साथ चली गयी अथवा किसी शत्रुने उसे मार डाला। बन्धो! मुझे अपनी स्रीके वियोगका महान् कष्ट हो रहा है। यदि वह प्राणवल्लभा

English

Indra was pleased to listen to this statement from the sex god. He said laughingly - "O Kamadeva, you had made god Sankara of half body; however, his anger had turned you to Ananga (body less). Then, tell me who is another in this world to bear and sustain the injury of your arrow? You should fill the heart of lady a with large eyes and fascinating body with love for me. See that at present, she is in meditation in the worship of goddess

अध्याय ६३

श्लोक 27

आदिश्यतां नाथ यद् अस्ति कार्यं को नाम ते संप्रति शत्रुभूतः शीघ्रं समादेशय मा विलम्बं तस्यापदं संप्रति भो दिशामि

ādiśyatāṃ nātha yad asti kāryaṃ ko nāma te saṃprati śatrubhūtaḥ śīghraṃ samādeśaya mā vilambaṃ tasyāpadaṃ saṃprati bho diśāmi

हिन्दी अर्थ

विभीषण बोले--' प्रभो! आपकी भार्या जहाँ- कहीं भी होगी, मैं उसे ला दूँगा। नाथ! इस समय संसारमें किसकी सामर्थ्य है जो हमारा तृण भी चुरा सके।' यह कहकर विभीषणने नाना प्रकारकी मायाके

English

As Indra was of nature to give priority to his work, the god of sex complied with his order immediately. He put an arrow on his bow made of flower and recited the enchanting hymn. It shot at the lady and she was disturbed. Her body suddenly got excited and she began to smile at Indra. Who is in the world to endure the wave of

अध्याय ६३

श्लोक 28

श्रुत्वा तदा तस्य वचो अभिरामं मनोगतं तत् परमं तुतोष निष्पन्नम् अर्थं सहसैव मत्वा जगाद वाक्यं स विहस्य वीरः

śrutvā tadā tasya vaco abhirāmaṃ manogataṃ tat paramaṃ tutoṣa niṣpannam arthaṃ sahasaiva matvā jagāda vākyaṃ sa vihasya vīraḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानमें बढ़ी-चढ़ी “नाडीजङ्का' नामकी निशाचरीसे बहुत कुछ कहा और बताया--'' कुबेरकी जो “चित्रसेना' नामकी पत्नी है, वह एक दिन जब मानससरोवरके तटपर थी, तभी वहाँसे किसीने उसे हर लिया। तुम इन्द्र आदि लोकपालोंके भवनोंमें देखकर उसका पता लगाओ''

English

[dHlr-Hd 3 TPI qqfa WT ■Hirfiptl ctlcKifiK yeraifU WIT n^fagniffl

अध्याय ६३

श्लोक 29

रुद्रो ऽपि येनार्धशरीरमात्रश् चक्रे ऽप्य् अनङ्गत्वम् उपागतेन सोढुं समर्थो ऽथ परो ऽपि लोके को नाम ते मार शराभिघातम्

rudro 'pi yenārdhaśarīramātraś cakre 'py anaṅgatvam upāgatena soḍhuṃ samartho 'tha paro 'pi loke ko nāma te māra śarābhighātam

हिन्दी अर्थ

भूप! तब वह निशाचरी मायामय शरीर धारणकर इन्द्रादि देवताओंके भवनोंमें खोज करनेके लिये शीघ्र ही स्वर्गलोकमें गयी। उस निंशाचरीने ऐसा सुन्दर रूप बनाया था, जिसकी एक ही दृष्टि पड्नेसे पत्थर भी

English

w^rcj' enqqgvsiq •fRPTii^ii jttot ^ jfifratur^HiiTi gjrtf rfdiRiff to

अध्याय ६३

श्लोक 30

एकाग्रचित्ता गिरिजार्चने ऽपि या मोहयत्य् एव ममात्र चित्तम् एताम् अनङ्गायतलोचनाख्यां मदङ्गसङ्गैकरसां विधेहि

ekāgracittā girijārcane 'pi yā mohayaty eva mamātra cittam etām anaṅgāyatalocanākhyāṃ madaṅgasaṅgaikarasāṃ vidhehi

हिन्दी अर्थ

मोहन रूप चराचर जगतूमें कहीं नहीं था। भूपते! इसी समय देवराज इन्द्र भी चित्रसेनाके भेजनेसे उतावलीके साथ नन्दनवनके दिव्य पुष्प लेनेके लिये मन्दराचलसे स्वर्गलोकमें आये थे। वहाँ अपने स्थानपर आयी हुई उस अत्यन्त रूपवती रमणीको जो मधुर गान गा रही थी, देख देवराज भी कामके वशीभूत हो गये। तब देवेन्द्रने उसे जैसे भी हो, अपने अन्त:पुरमें बुला लानेके लिये देववैद्य अश्विनीकुमारांको उसके पास भेजा। दोनों

English

Having seen her looking, Indra said- O lady of capricious eyes, who are you? Your enchant a persons mind. Tell me who is your husband? Her body began thrilling with sensuality on this enquiry of Indra. She was excited and replied in sensual anxiety - "O god, I am the wife of wealth god Kubera. I had come to worship goddess Parvati. Tell me your mission. Who are you? Your complexion is not any way less pretty then the sex god himself.

अध्याय ६३

श्लोक 31

स एवम् उक्तः सुरवल्लभेन स्वकार्यभावाधिकगौरवेण संधाय बाणं कुसुमायुधो ऽपि सस्मार मारः परिमोहनं सुधीः

sa evam uktaḥ suravallabhena svakāryabhāvādhikagauraveṇa saṃdhāya bāṇaṃ kusumāyudho 'pi sasmāra māraḥ parimohanaṃ sudhīḥ

हिन्दी अर्थ

अश्विनीकुमार उसके सामने जाकर खड़े हुए और कहने 'लगे-“कृशाङ्गि! आओ, देवराज इन्द्रके निकट चलो।'”

English

TIT *T3R9f ht Indra said- "O darling, I am Indra, the king of heaven. Come to me, accept me and enjoy courtship with me for a long term. See that both my life and the huge state of heaven are redundant without you.

अध्याय ६३

श्लोक 32

संमोहिता पुष्पशरेण बाला कामेन कामं मदविह्वलाङ्गी विहाय पूजां हसते सुरेशं कः कामकोदण्डरवं सहेत

saṃmohitā puṣpaśareṇa bālā kāmena kāmaṃ madavihvalāṅgī vihāya pūjāṃ hasate sureśaṃ kaḥ kāmakodaṇḍaravaṃ saheta

हिन्दी अर्थ

देवराजः स्वयं यन्मे पार्श्व चात्रागमिष्यति तस्य वाच्यं च कर्तव्यं नान्यथा सर्वथा मया । तौ तदा वासवं गत्वा ऊचतुर्वचनं शुभम्

English

WM # 5 T TT ft HIcFTTO: \ir w •Hich^KcTi4lyEra

अध्याय ६३

श्लोक 33

विलोलनेत्रे अयि कासि बाले सुराधिपो वाक्यम् इदं जगाद संमोहयन्तीव मनांसि पुंसां कस्येह कान्ता वद पुण्यभाजः

vilolanetre ayi kāsi bāle surādhipo vākyam idaṃ jagāda saṃmohayantīva manāṃsi puṃsāṃ kasyeha kāntā vada puṇyabhājaḥ

हिन्दी अर्थ

समादेशय तन्वङ्गि किं कर्तव्यं मयाधुना। सर्वदा दासभूतस्ते याचसे तद्ददाम्यहम्

English

wti q ?rit triyyfcHvrsqi qirfqftfy: WTI:II? < ?II

अध्याय ६३

श्लोक 34

उक्तापि बाला मदविह्वलाङ्गी रोमाञ्चसंस्वेदसकम्पगात्रा कृताकुला कामशिलीमुखेन सगद्गदं वाक्यम् उवाच मन्दम्

uktāpi bālā madavihvalāṅgī romāñcasaṃsvedasakampagātrā kṛtākulā kāmaśilīmukhena sagadgadaṃ vākyam uvāca mandam

हिन्दी अर्थ

ततोऽहं वशगा देव भविष्यामि न संशयः अद्य त्वं दर्शयास्माकं सर्वः कान्तापरिग्रहः। मम रूपसमा रामा कान्ता ते चास्ति वा न वा

English

On this sweet reception from Indra, she lost heart and came to Indra on her aircraft immediately. She then embraced Indra. Indra took her to most secret cave of Mandaracala mountain, which was forbidden to gods and monsters both. That cave was glowing with the light of excellent gems. It was surprising enough to see that Indra reluctant to the kingdom of gods and enjoying courtship with that demi-godess lady. He made ready a flower bed immediately for Citrasena. Indra was satisfied very much in courtship with Citrasena as he was most skilled in sexual art. He felt the embrace and pleasure of courtship with others wives more than the pleasure of emancipation.

अध्याय ६३

श्लोक 35

कान्ता धनेशस्य च यक्षकन्या प्राप्ता च गौरीचरणार्चनाय प्रब्रूहि कार्यं च तवास्ति नाथ कस् त्वं वदेस् तिष्ठसि कामरूपः

kāntā dhaneśasya ca yakṣakanyā prāptā ca gaurīcaraṇārcanāya prabrūhi kāryaṃ ca tavāsti nātha kas tvaṃ vades tiṣṭhasi kāmarūpaḥ

हिन्दी अर्थ

दर्शयिष्यामि सर्व ते देवि कान्तापरिग्रहम्

English

When Indra was in the cave of Mandaracala, her maids returned to Kubera. They were unknown to such an evilsome act and badly frightened. They reported with thrilling words - O the king of demi-gods, listen to us. Your wife was caught by a strange man, made her to ride on an aircraft and that thief has gone somewhere. He was looking here and there while on the

अध्याय ६३

श्लोक 36

सा त्वं समागच्छ भजस्व मां चिरान् मदङ्गसङ्गोत्सुकतां व्रजाशु त्वया विना जीवितम् अप्य् अनल्पं स्वर्गस्य राज्यं मम निष्फलं स्यात्

sā tvaṃ samāgaccha bhajasva māṃ cirān madaṅgasaṅgotsukatāṃ vrajāśu tvayā vinā jīvitam apy analpaṃ svargasya rājyaṃ mama niṣphalaṃ syāt

हिन्दी अर्थ

विमुच्यैकां च युवतीं सर्व ते दर्शितं मया। ततः स देवराजोऽपि तया सार्धं च भूपते

English

cTcif fatuity sHlfinwt 3 RtfRR$ft ERR ERTRI faffq:W?R R^ydRUiJi^:

अध्याय ६३

श्लोक 37

उक्ता च सैवं मधुरं च तेन कन्दर्पसंतापितचारुदेहा विमानम् आरुह्य चलत्पताकं सुरेशकण्ठग्रहणं चकार

uktā ca saivaṃ madhuraṃ ca tena kandarpasaṃtāpitacārudehā vimānam āruhya calatpatākaṃ sureśakaṇṭhagrahaṇaṃ cakāra

हिन्दी अर्थ

ततः कृताशीः स मुनिरवदत्त्रिदिवेश्वरम्

English

Kubera got black in the face when he

अध्याय ६३

श्लोक 38

जगाम शीघ्रं स हि नाकनाथः साकं तया मन्दरकन्दरासु अदृष्टदेवासुरसंचरासु विचित्ररत्नाङ्कुरभासुरासु

jagāma śīghraṃ sa hi nākanāthaḥ sākaṃ tayā mandarakandarāsu adṛṣṭadevāsurasaṃcarāsu vicitraratnāṅkurabhāsurāsu

हिन्दी अर्थ

गच्छामि मानसे स्त्रातुं देवराज सुखी भव। नाडीजङ्ेऽस्ति कुशलं राक्षसानां महात्मनाम् उन दोनोंके द्वारा यों कही जानेपर उस सुन्दरीने मधुर वाणीमें उत्तर दिया ॥ ६७--७३'/२॥

English

His body became as a tree burnt by the fire. He could not blutter even a single word at that time. In the meantime, Kant hakubja, the minister to Kubera came to console his master when he heard about it from the maids who were gone with Citrasena. On his arrival, Kubera looked at him, took a long sigh, controlled his disposition and said with agony. His body was shivering that time. Enfant SR

अध्याय ६३

श्लोक 39

रेमे तया साकम् उदारवीर्यश् चित्रं सुरैश्वर्यगतादरो ऽपि स्वयं च यस्या लघुपुष्पशय्यां चकार चातुर्यनिधिः सकामः

reme tayā sākam udāravīryaś citraṃ suraiśvaryagatādaro 'pi svayaṃ ca yasyā laghupuṣpaśayyāṃ cakāra cāturyanidhiḥ sakāmaḥ

हिन्दी अर्थ

नाडीजङ्का बोली--यदि देवराज इन्द्र स्वयं ही मेरे पास आयेंगे तो मैं उनकी बात मान सकती हूँ; अन्यथा बिलकुल नहीं ॥७४१/२॥

English

foyTTfh ETlfR ET ^ chryETrp ThVirwWlfiT xt sftcRt if *TR cfSPT fJrfRIR^mn fR g iRifa fsrat

अध्याय ६३

श्लोक 40

जातः कृतार्थो ऽमरवृन्दनाथः सकामभोगेषु सदा विदग्धः मोक्षाधिकं स्नेहरसातिमृष्टं पराङ्गनालिङ्गनसङ्गसौख्यम्

jātaḥ kṛtārtho 'maravṛndanāthaḥ sakāmabhogeṣu sadā vidagdhaḥ mokṣādhikaṃ sneharasātimṛṣṭaṃ parāṅganāliṅganasaṅgasaukhyam

हिन्दी अर्थ

तब अश्चिनीकुमारोने इन्द्रके पास जाकर उसका शुभ संदेश कहा तब इन्द्र स्वयं आकर बोले--कृशाद्धि! आज्ञा दो, मैं इस समय तुम्हारा कौन-सा कार्य करूँ? मैं सदाके लिये तुम्हारा दास हो गया हूँ; तुम जो कुछ माँगोगी, वह सब दूँगा

English

He said- "Youth is meanful when it can enjoy the lady, wealth is meaningful which can be utilised by the near and dear ones, life is successful only when higher deeds are performed, sovereignty is that meaningful in which the root of fight and quarrel are destroyed. My huge money, this huge state of Guhyakas and even my life is worth nothing. Nobody knows so far this humiliation thundered on me. Hence, I will burn my body instantly in fire. The rumour of the matter will do no harm if I die immediately. Alas, she had gone to worship goddess Parvatl at the bank of Manasarovara. That place is near from here, I was alive but someone still has abducted her. We do not know who he is? I understand, that wicked person has no fear of his death.

अध्याय ६३

श्लोक 41

अथागता यक्षपतेः समीपं नार्यो ऽनुवर्ज्यैव च चित्रसेनाम् ससंभ्रमाः संभ्रमखिन्नगात्राः सगद्गदं प्रोचुर् असाहसज्ञाः

athāgatā yakṣapateḥ samīpaṃ nāryo 'nuvarjyaiva ca citrasenām sasaṃbhramāḥ saṃbhramakhinnagātrāḥ sagadgadaṃ procur asāhasajñāḥ

हिन्दी अर्थ

कृशाङ्गीने कहा--नाथ ! यदि आप मेरी माँगी हुई वस्तु अवश्य दे देंगे, तो निःसंदेह मैं आपकी वशवर्तिनी हो जाऊँगी। आज आप अपनी समस्त भार्याओंको मुझे दिखाइये; देखूँ, आपकी कोई भी स्त्री मेरे रूपके सदृश

English

fefefet fefl: TT R^TI tmcbu-iki ^nsr t rnfei ■qtnr: feTTtffeft TJtTt rt -Rtsfin 3A«b?l: Ttfar dclia Tr4:

अध्याय ६३

श्लोक 42

नूनं समाकर्णय यक्षनाथ विमानम् आरोप्य जगाम कश्चित् संवीक्षमाणः ककुभो ऽपि कान्तां विगृह्य वेगाद् इह सो ऽपि तस्करः

nūnaṃ samākarṇaya yakṣanātha vimānam āropya jagāma kaścit saṃvīkṣamāṇaḥ kakubho 'pi kāntāṃ vigṛhya vegād iha so 'pi taskaraḥ

हिन्दी अर्थ

उसके यों कहनेपर इन्द्रने पुनः कहा--'देवि! चलो, मैं तुम्हें अपनी समस्त भार्याओंको दिखाऊँगा।'' यह कहकर इन्द्रने उसी समय उसे अपना सारा अन्त:पुर दिखाया। तब उस सुन्दरीने पुनः कहा--'अभी मुझसे कुछ छिपाया गया है। केवल एक युवतीको छोड़कर

English

Tiwrt^l ^RUI ^J?T T -JivMpn hMPu ; wfeyi^d wtim^n ^jcT chi4 q^qf»d

अध्याय ६३

श्लोक 43

वचो निशम्याथ धनाधिनाथो विषोपमं जातमषीनिभाननः जगाद भूयो न च किंचिद् एव बभूव वै वृक्ष इवाग्निदग्धः

vaco niśamyātha dhanādhinātho viṣopamaṃ jātamaṣīnibhānanaḥ jagāda bhūyo na ca kiṃcid eva babhūva vai vṛkṣa ivāgnidagdhaḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रने कहा-- “वह रमणी मन्दराचलपर है। देवता और असुर-किसीको भी उसका पता नहीं है। मैं उसे भी तुम्हें दिखा दूँगा, परंतु यह रहस्य किसीपर प्रकट न करना।'' भूपाल! यह कहकर देवराज इन्द्र उसके साथ

English

TTfra^T^fePT chldilfh fe^l *i5l<jc*>l4 % TTOlft % ■i|f41l«drtt fefelT:im^ll

अध्याय ६३

श्लोक 44

विज्ञापितार्थो वरकन्यकाभिर् यश् चित्रसेनासहचारिणीभिः मोहापनोदाय मतिं दधानः स कण्ठकुब्जो ऽपि समाजगाम

vijñāpitārtho varakanyakābhir yaś citrasenāsahacāriṇībhiḥ mohāpanodāya matiṃ dadhānaḥ sa kaṇṭhakubjo 'pi samājagāma

हिन्दी अर्थ

आकाशमार्गसे मन्दरचलकी ओर चले। जिस समय वे सूर्यके समान कान्तिमान् विमानसे चले जा रहे थे, उसी समय उन्हें आकाशमें देवर्षि नारदका दर्शन हुआ। नारदजीको देखकर वीरवर इन्द्र यद्यपि लज्जित हुए, तथापि उन्हें नमस्कार करके पूछा-“महामुने! आप कहाँ

English

Having heard this, the minister Kant hakubja said- "O king, it is not good for you to abandon the body for the pain of separation from the wife. The monster Ravana had abducted the wife of god Rama in ancient period but he did not commit self-suicide. You have already several wives here, then why are you so anxious for her? O king, give up agony, have courage and bring your mind to valour. The saints do not knot several topics and seldom weep. They tolerate the humiliation indirectly inflicted by others. O god of wealth, the greatmen show practical accomplishment when the appropriate time arrives. You have a number of assistants, then there is no reason of fear. Your younger brother Vibhis ana himself is presently assisting you.

अध्याय ६३

श्लोक 45

श्रुत्वागतं वीक्ष्य स राजराज उन्मीलिताक्षो वचनं जगाद विनिःश्वसन् गाढसकम्पगात्रः स्वस्थं मनो ऽप्य् आशु विधाय दीनः

śrutvāgataṃ vīkṣya sa rājarāja unmīlitākṣo vacanaṃ jagāda viniḥśvasan gāḍhasakampagātraḥ svasthaṃ mano 'py āśu vidhāya dīnaḥ

हिन्दी अर्थ

तब मुनिवर नारदजीने आशीर्वाद देते हुए स्वर्गाधिपति इन्द्रसे कहा--'देवराज! आप सुखी हों, मैं इस समय मानससरोवरपर खान करने जा रहा हुँ।' फिर उन्होंने नाडीजङ्घाको पहचानकर कहा-- “नाडीजङ्घ!

English

§=T 3 HRT T Vtffa fife. T 4iMd)lt4 Tpftf Ttfe: TOT^-

अध्याय ६३

श्लोक 46

तद् यौवनं यद् युवतीविनोदो धनं तु चैतत् स्वजनोपयोगि तं जीवितं यत् क्रियते सुधर्मस् तद् आधिपत्यं यदि नष्टविग्रहम्

tad yauvanaṃ yad yuvatīvinodo dhanaṃ tu caitat svajanopayogi taṃ jīvitaṃ yat kriyate sudharmas tad ādhipatyaṃ yadi naṣṭavigraham

हिन्दी अर्थ

कहो तो महात्मा राक्षसोंका कुशल तो है न? एवमुक्ता च मुनिना सा कृष्णवदनाभवत्

English

Kubera said- Vibhlsana is still against to me. He does not abandon the family protest against me. It is a fact that the wicked seldom please if someone does any good for them. They remain as hard as the thunderbolt of Indra. It is seen that sanguine relations never please with virtues, assistance or friendship too.

अध्याय ६३

श्लोक 47

धिङ् मे धनं जीवितम् अत्यनल्पं राज्यं बृहत् संप्रति गुह्यकानाम् विशामि चाग्निं न च वेद कश्चित् पराभवो ऽस्तीति च को मृतानाम्

dhiṅ me dhanaṃ jīvitam atyanalpaṃ rājyaṃ bṛhat saṃprati guhyakānām viśāmi cāgniṃ na ca veda kaścit parābhavo 'stīti ca ko mṛtānām

हिन्दी अर्थ

विस्मितो देवराजोऽपि छलितो दुष्टयानया। नारदोऽपि गतः स्त्रातुं कैलासे मानसं सरः

English

rci^icRi w «Riferaim*n thwt tr fetgj- 'reiid’Hci gunPiIIHkII

अध्याय ६३

श्लोक 48

पार्श्वे स्थितस्यापि च जीवितो मे गता तडागं गिरिजार्चनाय हृता च केनापि वयं न विद्मो ध्रुवं न तस्यास्ति भयं च मृत्योः

pārśve sthitasyāpi ca jīvito me gatā taḍāgaṃ girijārcanāya hṛtā ca kenāpi vayaṃ na vidmo dhruvaṃ na tasyāsti bhayaṃ ca mṛtyoḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रस्तां हन्तुकामोऽपि आगच्छन्मन्दराचलम्। यत्राश्रमोऽस्ति वै नूनं तृणबिन्दोर्महात्मनः क्षणं विश्रम्य तत्रैव धृत्वा केशेषु राक्षसीम्। हन्तुमिच्छति देवेशो नाडीजङ्घां निशाचरीम्

English

Kanthakubja replied - "O wealth god, you are right the blood relations definitely quarrel with each other when protested but they cannot see them defeated among the public. The family members cannot tolerate the insults inflicted by others. As the warm water due to radiation does not burn the plants grown in it, the family members

अध्याय ६३

श्लोक 49

जगाद वाक्यं स च कण्ठकुब्जो मोहापनोदाय विभोः स मन्त्री आकर्ण्यतां नाथ न चास्ति योग्यः कान्तावियोगे निजदेहघातः

jagāda vākyaṃ sa ca kaṇṭhakubjo mohāpanodāya vibhoḥ sa mantrī ākarṇyatāṃ nātha na cāsti yogyaḥ kāntāviyoge nijadehaghātaḥ

हिन्दी अर्थ

तदाऽऽगत्य मुनिश्रेष्ठस्तृणबिन्दुर्महातपाः

English

You should therefore, immediately visit The people who eat the bread earned by their valour, do not oppose their relations.

अध्याय ६३

श्लोक 50

एका पुरा रामवधूर् हृता च निशाचरेणापि मृतो न सो ऽपि अनेकशः सन्ति तवात्र नार्यः को नाम चित्ते क्रियते विषादः

ekā purā rāmavadhūr hṛtā ca niśācareṇāpi mṛto na so 'pi anekaśaḥ santi tavātra nāryaḥ ko nāma citte kriyate viṣādaḥ

हिन्दी अर्थ

वज्रेण निहता भूयः कोपयुक्तेन चेतसा। स चुकोप मुनिश्रेष्ठः प्रेक्षमाणो मुहुर्मुहुः नासीनो हि भवत्येव सर्वदा देवसंसदि। देवा दुःखं समापन्ना दृष्टा स्त्रीत्वं गतं हरिम्

English

fsrmror TtrrfM stfiptiyI fararrc^imi9ii ddt Ucf^i ddTI ttM fdddd TmfetT.-imdii

अध्याय ६३

श्लोक 51

विमुच्य शोकं कुरु विक्रमे मतिं धैर्यं समालम्बय यक्षराज भृशं न जल्पन्ति रुदन्ति साधवः पराभवं बाह्यकृतं सहन्ते

vimucya śokaṃ kuru vikrame matiṃ dhairyaṃ samālambaya yakṣarāja bhṛśaṃ na jalpanti rudanti sādhavaḥ parābhavaṃ bāhyakṛtaṃ sahante

हिन्दी अर्थ

अष्टाक्षर-मन्त्रके प्रभावसे इन्द्रका स्त्रीयोनिसे उद्धार २७९

English

ddt qciqi ddT dtd dlAici4J y-didMWhl dd cTdT -q^im^n

अध्याय ६३

श्लोक 52

कृतं हि कार्यं गुरु दर्शयन्ति सहायवान् वित्तप कातरो ऽसि किम् सहायकार्यं कुरुते हि संप्रति स्वयं हि यस्यावरजो विभीषणः

kṛtaṃ hi kāryaṃ guru darśayanti sahāyavān vittapa kātaro 'si kim sahāyakāryaṃ kurute hi saṃprati svayaṃ hi yasyāvarajo vibhīṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तुम्हारे भाई विभीषण तो सुखपूर्वक हैं न ?' नारदजीकी यह बात सुनते ही उसका मुख भयसे काला पड़ गया। देवराज इन्द्र भी बहुत आश्चर्यमें पड़े और मन-ही- मन कहने लगे--'इस दुष्टाने मुझे छल लिंया।' नारदजी भी वहाँसे कैलास पर्वतके निकट मानससरोवरमें खान करनेके लिये चले गये। तब इन्द्र भी उस राक्षसीका वध करनेके लिये मन्दराचलपर, जहाँ महात्मा तृणबिन्दुका आश्रम था, आये और वहाँ थोड़ी देरतक विश्राम करके

English

Having heard these facts about the nature of sanguines, Kubera immediately went to the king of Lanka, gave a warm reception when he heard of Kubera's arrival. When he saw his brother in pain, he became anxious and

अध्याय ६३

श्लोक 53

विभीषणो मे प्रतिपक्षभूतो दायादभावं न विमुञ्चतीति ध्रुवं प्रसन्ना न भवन्ति दुर्जनाः कृतोपकारा हरिवज्रनिष्ठुराः

vibhīṣaṇo me pratipakṣabhūto dāyādabhāvaṃ na vimuñcatīti dhruvaṃ prasannā na bhavanti durjanāḥ kṛtopakārā harivajraniṣṭhurāḥ

हिन्दी अर्थ

वे उस नाडीजङ्घा राक्षसीके केश पकड़कर उसे मारना ही चाहते थे कि इतनेमें महात्मा तृणबिन्दु अपने आश्रमसे निकलकर वहाँ आ गये॥ ८५--९०१/॥

English

"O king of demi-gods, why are you in so much pain? What pain are you bearing? Tell me immediately. I will definitely remove that pain. Kubera then expressed his pain in solitude.

अध्याय ६३

श्लोक 54

न चोपकारैर् न गुणैर् न सौहृदैः प्रसादम् आयाति मनो हि गोत्रिणः उवाच वाक्यं स च कण्ठकुब्जो युक्तं त्वयोक्तं च धनाधिनाथ

na copakārair na guṇair na sauhṛdaiḥ prasādam āyāti mano hi gotriṇaḥ uvāca vākyaṃ sa ca kaṇṭhakubjo yuktaṃ tvayoktaṃ ca dhanādhinātha

हिन्दी अर्थ

राजन्! इधर इन्द्रके द्वारा पकड़ी जानेपर वह राक्षसी भी करुण विलाप करने लगी--'हा! मैं मारी जा रही हुँ; इस समय कोई भी पुण्यात्मा पुरुष मुझ दीनाको नहीं बचा रहा है'॥ ९१/,॥ उसी समय महातपस्वी तृणबिन्दु मुनि वहाँ आ पहुँचे और इन्द्रके सामने खड़े हो बोले--' हमारे तपोवनमें इस महिलाको न मारो, छोड़ दो'॥ ९२१/॥

English

W: dJRTT d d?difa fadtHi ddTWfl trdifddft Kit dlfthy^WTII^ ?ll «|U||4 UldRhdlfa 3TC1W d dddWTdI

अध्याय ६३

श्लोक 55

परस्परं घ्नन्ति च ते विरुद्धास् तथापि लोके न पराभवो ऽस्ति पराभवं नान्यकृतं सहन्ते नोष्णं जलं ज्वालयते तृणानि

parasparaṃ ghnanti ca te viruddhās tathāpi loke na parābhavo 'sti parābhavaṃ nānyakṛtaṃ sahante noṣṇaṃ jalaṃ jvālayate tṛṇāni

हिन्दी अर्थ

भूप! तृणबिन्दु मुनि यो कह ही रहे थे कि महेन्द्रने क्रुद्ध होकर वञ्रसे उस राक्षसीको मार ही तो डाला। तब वे मुनिवर इन्द्रकी ओर बार-बार देखते हुए बहुत ही कुपित हुए और बोले- र दुष्ट! तूने मेरे तपोवनमें

English

Kubera said- O brother, I am not seeing Citrasena, my wife for some days. It is not known whether she is abducted or eloped or any enemy has killed her. I am in severe pain for the separation of her. I will commit suicide if she is not searched.

अध्याय ६३

श्लोक 56

तस्मात् समागच्छ धनाधिनाथ पार्श्वं न वेगेन विभीषणस्य स्वबाहुवीर्यार्जितवित्तभोगिनां स्वबन्धुवर्गेषु हि को विरोधः

tasmāt samāgaccha dhanādhinātha pārśvaṃ na vegena vibhīṣaṇasya svabāhuvīryārjitavittabhogināṃ svabandhuvargeṣu hi ko virodhaḥ

हिन्दी अर्थ

इस युवतीका वध किया है, इसलिये तू मेरे शापसे निश्चय ही स्त्री हो जायगा' इन्द्र बोले--नाथ! मैं देवताओंका स्वामी इन्द्र हूँ और यह स्त्री महादुष्टा राक्षसी थी; इसलिये मैंने इसका वध किया है। आप इस समय मुझे शाप न दें

English

"Brother, I will bring back your wife wherever she is. Who has head to steal even a straw from us this time?" He then called a monstress expert at illusionary art and told her - "Citrasena, the wife of Kubera, has been abducted from the bank of Manasarovara. Go and search the palaces of Indra etc., Lokapalas and see if she is there.

अध्याय ६३

श्लोक 57

इत्युक्तः स तदा तेन कण्ठकुब्जेन मन्त्रिणा विभीषणस्य सामीप्यं जगामाशु विचारयन्

ityuktaḥ sa tadā tena kaṇṭhakubjena mantriṇā vibhīṣaṇasya sāmīpyaṃ jagāmāśu vicārayan

हिन्दी अर्थ

मुनि बोले-अवश्य ही मेरे तपोवनमें भी दुष्ट और साधु पुरुष भी रहते हैं, परंतु वे मेरी तपस्याके प्रभावसे परस्पर किसीका वध नहीं करते। (तूने मेरे तपोवनकी मर्यादा भङ्ग की है, अतः तू शापके ही योग्य है।)

English

faviiyt) m fTMT dram dd:i dFldT Rtf^d #5T ^dTTdTfd^dfII^V9ll ddl ejtitu $fUT dtl? dTCdfd wtt m gd dd fdud d dddrinuu Udfth^d gndl m ddTTdrfu mTPdt TKTTdild JlRdfVddlldAIIII^ *? II fdoiwuiifti ddpnimTfaT mi dg trFTTTT rft d^dT fddmid mddTdlldoll 3td>gMh«wi JilrRRmTidon^i dt dt$d Jl ddddyrdtSddifll^ll

अध्याय ६३

श्लोक 58

ततो लङ्काधिपः श्रुत्वा बान्धवं पूर्वजं तदा प्राप्तं प्रत्याजगामाशु विनयेन समन्वितः

tato laṅkādhipaḥ śrutvā bāndhavaṃ pūrvajaṃ tadā prāptaṃ pratyājagāmāśu vinayena samanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

भूप! मुनिके यों कहनेपर इन्द्र निःसंदेह स्त्रीयोनिको प्रा हो गये और पराक्रम तथा शक्ति खोकर स्वर्गको लौट आये। उन्होने सदा ही लज्जा और दुःखसे खिन्न रहनेके कारण इद्भको स्त्रीके रूपमें परिवर्तित हुआ देखकर बहुत दुःखी

English

O king, that monstress then went to the abode of heaven in search of Citrasena in the palace of Indra etc., gods with his illusory body. She had turned herself into a most beautiful lady. So pretty, as far to say others a stone even can melt at a look on her face. Indra in the meantime was in heaven as he was sent by Citrasena from Mandaracala to bring the divine flowers of Nandanavana. When he saw that beautiful lady, he at once was enchanted by her. He sent the gods physicians, Asvinlkumaras to call her at his palace. Both Asvinlkumaras stood near her and said- O beautiful lady, come with us. We will bring you to Indra, the king of gods. In reply to them she spoke

अध्याय ६३

श्लोक 59

ततो विभीषणो दृष्ट्वा तदा दीनं च बान्धवम् संतप्तमानसो भूप जगादेदं वचो महत्

tato vibhīṣaṇo dṛṣṭvā tadā dīnaṃ ca bāndhavam saṃtaptamānaso bhūpa jagādedaṃ vaco mahat

हिन्दी अर्थ

ततो देवगणाः सर्वे वासवेन समन्विताः। जग्मुश्च ब्रह्मसदनं तथा दीना शची तदा

English

Nadljangha said- I can comply if Indra himself comes to me otherwise it is impossible for me.

अध्याय ६३

श्लोक 60

कथं दीनो ऽसि यक्षेश किं कष्टं तव चेतसि निवेदयाधुनास्माकं निश्चयान् मार्जयामि तत्

kathaṃ dīno 'si yakṣeśa kiṃ kaṣṭaṃ tava cetasi nivedayādhunāsmākaṃ niścayān mārjayāmi tat

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा भग्रसमाधिश्च तावत् तत्रैव संस्थिताः । देवा ऊचुश्च ते सर्वे वासवेन समन्विताः स मुनिः कोपवान् ब्रहमन्नैव गच्छत्यनुग्रहम्

English

The twin Asvinlkumaras reported the message given by her to Indra.

अध्याय ६३

श्लोक 61

तदैकान्तं समासाद्य कथयाम्_अस वेदनाम् गृहीता किं स्वयं याता निहता केनचिद् द्विषा

tadaikāntaṃ samāsādya kathayām_asa vedanām gṛhītā kiṃ svayaṃ yātā nihatā kenacid dviṣā

हिन्दी अर्थ

स्वकर्मणोपयातोऽसौ स्त्रीत्वं स्त्रीवधकारणात्

English

Indra himself came there and said- "O beautiful lady, order me, what good should I do for you? I have become your slave for ever. Ask whatever you desire and it shall be with you. gifftft gift ft

अध्याय ६३

श्लोक 62

भ्रातः कान्तां न पश्यामि चित्रसेनां मनोरमाम् एतद् बन्धो महत् कष्टं मम नारीसमुद्भवम्

bhrātaḥ kāntāṃ na paśyāmi citrasenāṃ manoramām etad bandho mahat kaṣṭaṃ mama nārīsamudbhavam

हिन्दी अर्थ

चकार दुर्नयं देवा देवराजोऽपि दुर्मदः। जहार चित्रसेनां च सुगुप्तां धनदाङ्गनाम्

English

mi wrt ftg gfftrarlft g -ft?rg:iiggii tR W g?RTT ft grfftT gT T gTlig<SII

अध्याय ६३

श्लोक 63

प्राणान् वै घातयिष्यामि अनासाद्य च वल्लभाम् आनयिष्यामि ते कान्तां यत्र तत्र स्थितां विभो

prāṇān vai ghātayiṣyāmi anāsādya ca vallabhām ānayiṣyāmi te kāntāṃ yatra tatra sthitāṃ vibho

हिन्दी अर्थ

तेन कर्मविपाकेन स्त्रीभावं वासवो गत:

English

The monstress said- O god, I will be enslaved to your if you really could give me as per my desire. Let me see all your wives as I am curious whether someone is more beautiful than I am or not. <rat graft g craft

अध्याय ६३

श्लोक 64

कः समर्थो ऽधुनास्माकं हर्तुं नाथ तृणस्य च ततो विभीषणस् तत्र नाडीजङ्घां निशाचरीम्

kaḥ samartho 'dhunāsmākaṃ hartuṃ nātha tṛṇasya ca tato vibhīṣaṇas tatra nāḍījaṅghāṃ niśācarīm

हिन्दी अर्थ

कान्ता धनाधिनाथस्य गूढा तिष्ठति या विभो। तां च तस्मै प्रदास्यामः सर्वे कृत्वा परां मतिम् त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां देवराजः शचीयुतः। नन्दने चार्चनं कर्ता सर्वदा यक्षरक्षसाम्

English

I i o Indra replied - O lady, very well, I will make you see all my wives. He then showed her the entire private palace. That lady said- "You have concealed something still from me. You have shown all wives but one still is with you."

अध्याय ६३

श्लोक 65

भृशं संजल्पयाम्_अस नानामायागरीयसीम् धनदस्य च या कान्ता चित्रसेनाविधानतः

bhṛśaṃ saṃjalpayām_asa nānāmāyāgarīyasīm dhanadasya ca yā kāntā citrasenāvidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

ततः शची तदा गूढं चित्रसेनां विगृह्य च। मुमोच यक्षभवनं प्रियकष्टानुवरत्तिनीम्

English

w gqmfcft gfer 3 t f %i cTT Tgrrgl:u<^u gt g ft q mini ch^fdTci-yri m tt fteuid tfft crt -png g ■gqctn^ii

अध्याय ६३

श्लोक 66

सा च केन हृता लोके मनसे सरसि स्थिता तां च जानीहि संवीक्ष्य देवराजादिवेश्मसु

sā ca kena hṛtā loke manase sarasi sthitā tāṃ ca jānīhi saṃvīkṣya devarājādiveśmasu

हिन्दी अर्थ

एतस्मिन्नन्तरे दूतोऽकाले लङ्कां समागतः। धनेशं कथयामास चित्रसेनासमागमम् शच्या साकं समायाता तव कान्ता धनाधिप। सखीं स्वामतुलां प्राप्य चरितार्था बभूव सा

English

gtfft THdWlfft xTR gift ddl^TM<i?ll ft dfed TRft cftft HRRlftfft

अध्याय ६३

श्लोक 67

ततो निशाचरी भूप कृत्वा मायामयं वपुः जगाम त्रिदिवं शीघ्रं देवराजादिवेश्मसु

tato niśācarī bhūpa kṛtvā māyāmayaṃ vapuḥ jagāma tridivaṃ śīghraṃ devarājādiveśmasu

हिन्दी अर्थ

सर्वमेतत्कृतं ब्रह्मन् प्रसादात्ते न संशयः

English

Indra said- "That lady is at Mandaracala mountain. The place is unknown both to gods and monsters. I will show you her but don't disclose this secret to anyone." With these words, he took her to Mandaracala mountain through the sky route. As his aircraft was on the way, hermit Narada was seen. Indra was ashamed little yet he saluted and asked - "O great hermit, where will you go?"

अध्याय ६३

श्लोक 68

यया दृष्ट्या क्षणं दृष्टो मोहं यास्यति चोपलः यस्याः समं ध्रुवं रूपं विद्यते न चराचरे

yayā dṛṣṭyā kṣaṇaṃ dṛṣṭo mohaṃ yāsyati copalaḥ yasyāḥ samaṃ dhruvaṃ rūpaṃ vidyate na carācare

हिन्दी अर्थ

हुए। तत्पश्चात् सभी देवता और दीना शची इन्द्रको साथ लेकर ब्रह्माजीके धामको गये। जबतक ब्रह्माजी समाधिसे विरत हुए, तबतक वे सभी वहीं ठहरे रहे और इन्द्रके साथ ही सब देवता ब्रह्माजीसे बोले॥ ९८--१०१॥ “ब्रह्मन्! सुरराज इद्र तृणबिन्दु मुनिके शापसे स्त्रीयोनिको प्रास हो गये हैं; वे मुनि बड़े क्रोधी हैं, किसी प्रकार अनुग्रह नहीं करते'

English

m: jr ypK<4<lc4^v=u»iii«jmi

अध्याय ६३

श्लोक 69

एतस्मिन्न् एव काले च देवराजो ऽपि भूपते संप्राप्तो मन्दराच् छीघ्रं प्रेरितश् चित्रसेनया

etasminn eva kāle ca devarājo 'pi bhūpate saṃprāpto mandarāc chīghraṃ preritaś citrasenayā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी बोले--इसमें उन महात्मा तृणबिन्दु मुनिका कोई अपराध नहीं है। इन्द्र स्त्रीवधरूपी अपने ही कर्मसे स्त्रीभावको प्राप्त हुए हैं। देवताओ! देवराज इन्द्रने भी मदमत्त होकर बड़ा ही अन्याय किया है, जो

English

wifrr tot^ ^TORT tot! toi W rilviJ^Rd TT^RTRt ReWTOiqjliJ $11 fy^huiHfiT ^ ^MT 'TJTlft fci^fd u4<ll TEcTWT rf EjfTOT TO frerra^TOTOfl 1 6 11 fofrorr ^cHMifa sfrot ^wraii ^chi^fq tototorttototi cf3TTSnrrf%cT ^ ^ If

अध्याय ६३

श्लोक 70

ग्रहीतुं दिव्यपुष्पाणि नन्दनप्रभवाणि च तत्र पश्यन् स तां तन्वीं निजस्थाने सभागताम्

grahītuṃ divyapuṣpāṇi nandanaprabhavāṇi ca tatra paśyan sa tāṃ tanvīṃ nijasthāne sabhāgatām

हिन्दी अर्थ

कुबेरकी पत्नी चित्रसेनाका गुरूपसे अपहरण कर लिया। यही नहीं, इन्होंने तृणबिन्दुके तपोवनमें एक युवतीका वध किया है, अतः अपने इस निन्द्य कर्मके परिणामस्वरूप ही ये इन्द्र स्त्रीभावको प्राप्त हुए हैं देवगण बोले--नाथ इन्होंने दुर्बुद्धिसे प्रेरित होकर जो शंकरप्रिय कुबेरका अपमान किया है, उसके लिये हम सब लोग शचीके साथ कुबेरको प्रसन्न करनेका यत्र करेंगे। विभो! कुबेरकी पत्नी चित्रसेना मन्दराचलपर

English

$pjt fetro ifN' giro 4»$i<| Ti^rat^i ^factjfd ^TTT TOM<yi ftVITO<l<fll$ o || toto ymyid^uiR^R^i^i

अध्याय ६३

श्लोक 71

अतीवरूपसंपन्नां गीतगानपरायणाम् तां वीक्ष्य देवराजो ऽपि स कामवशगो ऽभवत्

atīvarūpasaṃpannāṃ gītagānaparāyaṇām tāṃ vīkṣya devarājo 'pi sa kāmavaśago 'bhavat

हिन्दी अर्थ

गुप्तरूपसे रहती है, हम सभी लोग सम्मति करके उसे कुबेरको अर्पित कर देंगे। देवराज इन्द्र भी प्रति त्रयोदशी और चतुर्दशीको नन्दनवनमें शचीको साथ लेकर यक्ष और राक्षसोंकी पूजा करेंगे

English

The hermit blessed and said- "Indra, be happy. I am going to Manasarovara for a bath." He recognised Nadijangha and asked her - "O Nadijangha, tell me about the good being of the monsters. Is your brother Vibhlsana in pleasure? Her face turned black when she was so enquired of by Narada. Indra himself fell in overwhelmed surprise and talked to himself that this lady has cheated me. Narada then moved towards Manasarovara for the bath from there. Indra too came to Manasarovara, near Trnabindu hermits cottage with an intention to kill her. He took a little rest here and as he then caught her hair to kill, hermit Trnabindu in the meantime, came out form his cottage. Ut TO TO

अध्याय ६३

श्लोक 72

ततः संप्रेरयाम्_अस देववैद्यौ सुराधिपः तस्याः पार्श्वे समानेतुं ध्रुवं चान्तःपुरे तदा

tataḥ saṃprerayām_asa devavaidyau surādhipaḥ tasyāḥ pārśve samānetuṃ dhruvaṃ cāntaḥpure tadā

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् शची अपने प्रियतमको कष्टमें डालनेवाली चित्रसेनाको गुप्तरूपसे ले जाकर यक्षराज कुबेरके भवनमें छोड़ आयां। इसी समय कुबेरका दूत असमयमें ही लङ्कामें पहुँचा और कुबेरसे चित्रसेनाके लौट आनेका समाचार सुनाया-हे धनाधिप! आपकी प्रिय पत्नी चित्रसेना शचीके साथ घर लौट आयी है। वह शची- जैसी अनृपम सखीको पाकर कृतार्थ हो चुकी है।' तब कुबेर भी कृतकृत्य होकर अपने घरको लौट आये।

English

O king, the monstress was wailing bitterly and saying - "Alas, I am being kided but nobody is defending me this

अध्याय ६३

श्लोक 73

देववैद्यौ तदागत्य जल्पतश् चाग्रतः स्थितौ आगच्छ भव तन्वङ्गि देवराजसमीपगा

devavaidyau tadāgatya jalpataś cāgrataḥ sthitau āgaccha bhava tanvaṅgi devarājasamīpagā

हिन्दी अर्थ

इसके बाद देवगण पुनः ब्रह्मलोकमें जाकर ब्रह्माजीसे प्रार्थना करने लगे॥ १०९-१११/॥

English

TOT: fejrdl h-=4qi Trnabindu, came there and stood before Indra. He said- "Don't kill this lady in my place of penance. Leave her at once."

अध्याय ६३

श्लोक 74

इत्युक्ता सा तदा ताभ्यां जगाद मधुराक्षरम् देवराजः स्वयं यन् मे पार्श्वं चात्रागमिष्यति

ityuktā sā tadā tābhyāṃ jagāda madhurākṣaram devarājaḥ svayaṃ yan me pārśvaṃ cātrāgamiṣyati

हिन्दी अर्थ

देवगण बोले--ब्रह्मन्। आपकी कृपासे यह सारा काम तो हो गया-इसमें संदेह नहीं। निहन्तुं न मुनेः शापं समर्थोऽहं न शङ्करः।

English

ftviMtiu<i3ii ftlTO TOi: cblMJcklH %TTOI

अध्याय ६३

श्लोक 75

तस्य वाच्यं च कर्तव्यं नान्यथा सर्वथा मया तौ तदा वासवं गत्वा ऊचतुर् वचनं शुभम्

tasya vācyaṃ ca kartavyaṃ nānyathā sarvathā mayā tau tadā vāsavaṃ gatvā ūcatur vacanaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

तीर्थं चान्यन्न पश्यामि मुक्त्वैकं विष्णुपूजनम्

English

I TOTOT TO WTO O king, as the words of hermit Trnabindu were in him mouth, Indra just then killed her with a blow of his thunderbolt. The hermit annoyed by Indra, started at him and said- "O wicked, you have killed this woman in the place of my penance. So, I curse you to turn into a woman's form.

अध्याय ६३

श्लोक 76

समादेशय तन्वङ्गि किं कर्तव्यं मयाधुना सर्वदा दासभूतस् ते याचसे तद् ददाम्य् अहम्

samādeśaya tanvaṅgi kiṃ kartavyaṃ mayādhunā sarvadā dāsabhūtas te yācase tad dadāmy aham

हिन्दी अर्थ

करोतु विधिवच्छक्र: स्त्रीत्वाद्येन च मुच्यते एकाग्रमनसा शक्र स्त्रात्वा श्रद्धासमन्वितः।

English

^TOPftEgTOnt'ErtTOTO^fS%TOI < ?$ll

अध्याय ६३

श्लोक 77

याचितं यदि मे नाथ दास्यसीति न संशयः ततो ऽहं वशगा देव भविष्यामि न संशयः

yācitaṃ yadi me nātha dāsyasīti na saṃśayaḥ tato 'haṃ vaśagā deva bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

ॐ नमो नारायणायेति जप त्वमात्मशुद्धये

English

Indra said- O respective hermit, I am Indra, the king of all gods. This was a wicked monstress; therefore, I have killed her. Please, don't curse me. TO

अध्याय ६३

श्लोक 78

अद्य त्वं दर्शयास्माकं सर्वः कान्तापरिग्रहः मम रूपसमा रामा कान्ता ते चास्ति वा न वा

adya tvaṃ darśayāsmākaṃ sarvaḥ kāntāparigrahaḥ mama rūpasamā rāmā kāntā te cāsti vā na vā

हिन्दी अर्थ

लक्षद्वये कृते जाप्ये स्त्रीभावान्मुच्यसे हरे। इति श्रुत्वा तथाकार्षीड्रह्मोक्तं वचनं हरिः।

English

The hermit said- There are also wicked ones and some saints in my place of penance but by virtue of my penance, they do not commit any murder. You have infringed the rules of my Tapovana, hence, curse on you.

अध्याय ६३

श्लोक 79

तया चोक्ते च वचने स भूयो वासवो ऽवदत् दर्शयिष्यामि सर्वं ते देवि कान्तापरिग्रहम्

tayā cokte ca vacane sa bhūyo vāsavo 'vadat darśayiṣyāmi sarvaṃ te devi kāntāparigraham

हिन्दी अर्थ

इति ते कथितं सर्वं विष्णुमाहात्म्यमुत्तमम्।

English

Hilt ^cjTnuT; Tfi cJI4RH WUpcfdl: I THR^er cwr u^rii^oon WT 'HHRMlfsiy*! 'digddd ttfWT:l

अध्याय ६३

श्लोक 80

स सर्वं दर्शयाम्_अस वासवो ऽन्तःपुरं तदा ततो जगाद भूयः स किंचिद् गूढं मम स्थितम्

sa sarvaṃ darśayām_asa vāsavo 'ntaḥpuraṃ tadā tato jagāda bhūyaḥ sa kiṃcid gūḍhaṃ mama sthitam

हिन्दी अर्थ

शृण्वन्ति ये विष्णुकथामकल्मषा वीर्य हि विष्णोऽखिलकारणस्य। ते मुक्तपापः परदारगामिनो विशन्ति विष्णोः परमं पदं श्ुवम्

English

Tlf cTI^W yRf^'dl:ll?o^||

अध्याय ६३

श्लोक 81

विमुच्यैकां च युवतीं सर्वं ते दर्शितं मया सा रामा मन्दरे चास्ति अविज्ञाता सुरासुरैः

vimucyaikāṃ ca yuvatīṃ sarvaṃ te darśitaṃ mayā sā rāmā mandare cāsti avijñātā surāsuraiḥ

हिन्दी अर्थ

इति सम्बोधितस्तेन मार्कण्डेयेन पार्थिवः।

English

Indra, really got the body of a woman and returned to heaven as he had lost both the valour and power. He gave up attending the meetings of gods because of shame and agony. The gods too were ashamed when they saw Indra in feminine form. Subsequently, all gods went to the abode of Brahma in the company of wife of Indra. They waited until Brahma returned and then requested together to Brahma. O Brahma, hermit Trnabindu is very furious and have no mercy. He has cursed and has turned Indra into the feminine form

अध्याय ६३

श्लोक 82

तां च ते दर्शयिष्यामि नाख्येयं कस्यचित् त्वया ततः स देवराजो ऽपि तया सार्धं च भूपते

tāṃ ca te darśayiṣyāmi nākhyeyaṃ kasyacit tvayā tataḥ sa devarājo 'pi tayā sārdhaṃ ca bhūpate

हिन्दी अर्थ

नरसिंहं समाराध्य प्राप्तवान् वैष्णवं पदम् एतत्ते कथितं सर्व भरद्वाज मुने मया। सहस्त्रानीकचरितं किमन्यत् कथयामि ते

English

grffaurfer gre# *icr:ii?oqii

अध्याय ६३

श्लोक 83

गच्छन्न् एवाम्बरे भूप मन्दरं प्रति भूधरम् तस्य वै गच्छमानस्य विमानेनार्कवर्चसा

gacchann evāmbare bhūpa mandaraṃ prati bhūdharam tasya vai gacchamānasya vimānenārkavarcasā

हिन्दी अर्थ

तेनैव विष्णुं प्रतिपद्यते जनः

English

Brahma said- That hermit Trnabindu has done nothing wrong. Indra has murdered a woman; it is the punishment for that evil. O gods Indra has committed a heinous crime as he had abducted the wife of Kubera in the vagary of sensuality. Not only this, he has murdered a woman in the cottage of hermit Trnabindu. Owing to these crimes committed, he has now been turned into the feminine form.

अध्याय ६३

श्लोक 84

दर्शनं नारदस्यापि तस्य जातं तदाम्बरे तं वीक्ष्य नारदं वीरो लज्जमानो ऽपि वासवः

darśanaṃ nāradasyāpi tasya jātaṃ tadāmbare taṃ vīkṣya nāradaṃ vīro lajjamāno 'pi vāsavaḥ

हिन्दी अर्थ

अष्टाक्षर-मन्त्रके प्रभावसे इन्द्रका स्त्रीयोनिसे उद्धार २८१ परंतु अब जैसे पतिके बिना नारी, सेनापतिके बिना सेना और श्रीकृष्णके बिना व्रजकी शोभा नहीं होती, उसी प्रकार इन्द्रके बिना अमरावती सुशोभित नहीं होती! प्रभो! अब इन्द्रके लिये कोई जप, क्रिया, तप, दान,

English

■Rrafasritrr yrsn THri^dT:ii^o^n cfJRTT HRlfiRTKrFT R 3 T *TT fsRTTl

अध्याय ६३

श्लोक 85

नमस्कृत्य जगादोच्चैः क्व यास्यसि महामुने ततः कृताशीः स मुनिर् अवदत् त्रिदेवेश्वरम्

namaskṛtya jagādoccaiḥ kva yāsyasi mahāmune tataḥ kṛtāśīḥ sa munir avadat trideveśvaram

हिन्दी अर्थ

ज्ञान और तीर्थ-सेवन आदि उपाय बताइये, जिससे स्त्रीभावसे इनका उद्धार हो सके॥ ११२--११४॥

English

I ? o C The gods said- "O god, Indra has done humiliation to Kubera, the devotee of god Sankara because of sensuality. We will do all efforts to please Kubera for this offence and ask pardon from him. Citrasena, the wife of Kubera, lives in a secret place at Mandaracala. All of us will go there and entrust her to Kubera. Indra too will perform worship of demi-gods and monsters on with in

अध्याय ६३

श्लोक 86

गच्छामि मानसे स्नातुं देवराज सुखी भव नाडीजङ्घे ऽस्ति कुशलं राक्षसानां महात्मनाम्

gacchāmi mānase snātuṃ devarāja sukhī bhava nāḍījaṅghe 'sti kuśalaṃ rākṣasānāṃ mahātmanām

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी बोले--उस मुनिके शापको अन्यथा करनेमें न तो मैं समर्थ हूँ और न भगवान् शङ्कर ही इसके लिये एकमात्र भगवान् विष्णुके पूजनको छोड़कर दूसरा कोई उपाय भी सफल नहीं दीख पड़ता। बस, इन्द्र अष्टाक्षर- उस मन्त्रका जप करते रहें; इससे वे स्त्रीभावसे मुक्त हो सकते हैं। इन्द्र! खान करके, श्रद्धायुक्त हो, आत्मशुद्धि- के लिये एकाग्रचित्तसे ' ४०नमो नारायणाय '--इस मन्त्रका जप करो। देवेन्द्र ! इस मन्त्रका दो लाख जप हो जानेपर

English

HIT: ?RT RS fcldRdi fcojgi "cfl

अध्याय ६३

श्लोक 87

विभीषणो ऽपि ते भ्राता सुखी तिष्ठति सर्वदा एवम् उक्ता च मुनिना सा कृष्णवदनाभवत्

vibhīṣaṇo 'pi te bhrātā sukhī tiṣṭhati sarvadā evam uktā ca muninā sā kṛṣṇavadanābhavat

हिन्दी अर्थ

तुम स्त्री-योनिसे मुक्त हो सकते हो। यह सुनकर इन्द्रने ब्रह्माजीकी आज्ञाका यथावत् पालन किया, तब वे भगवान् विष्णुकी कृपासेस्त्रीभावसे छुटकारा पा गये॥ ११५--११८ ॥

English

TJrrfptFR^ ftTTSgtRT RfT W J id: I q^r cfiarariTO fad^dKtupwHN^on urai TRiqrai ip? ?irit sRifsnn

अध्याय ६३

श्लोक 88

विस्मितो देवराजो ऽपि छलितो दुष्टयानया नारदो ऽपि गतः स्नातुं कैलासे मानसं सरः

vismito devarājo 'pi chalito duṣṭayānayā nārado 'pi gataḥ snātuṃ kailāse mānasaṃ saraḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी कहते हैं-राजन्! इस प्रकार मैंने भृगुजीकी आज्ञासे तुम्हारे समक्ष परम उत्तम भगवान् विष्णुके माहात्म्यको पूर्णरूपसे सुना दिया। अब तुम आलस्य त्यागकर भगवान् विष्णुकी आराधना करो। जो लोग अखिल जगत्के कारणभूत भगवान् विष्णुके पराक्रमसे सम्बन्ध रखनेवाली उनकी कथाको सुनते हैं, वे यदि परस्त्रीगामी रहे हों तो भी पापहीन एवं कल्मषरहित होकर निश्चय ही भगवान् विष्णुके परमपदको प्राप्त

English

TTT#f PJhTdRT 3 fTW ^cjftdiarf cRf? ?TTIIH^I

अध्याय ६३

श्लोक 89

इन्द्रस् तां हन्तुकामो ऽपि आगच्छन् मन्दराचलम् यत्राश्रमो ऽस्ति वै नूनं तृणबिन्दोर् महात्मनः

indras tāṃ hantukāmo 'pi āgacchan mandarācalam yatrāśramo 'sti vai nūnaṃ tṛṇabindor mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हैं--मुनिवर मार्कण्डेयजीके द्वारा इस तरह सम्यकू प्रकारसे उपदिष्ट होकर राजा सह्रानीक भगवान् नूसिंहकी आराधना करके विष्णुके अविनाशी पदको प्राप्त हो गये। भरद्वाज मुने! इस प्रकार मैने

English

Subsequently, Sac! brought Citrasena from the cave of Mandaracala and entrusted her to Kubera. In the meantime, the spy of Kubera reached untimely Lanka and reported that Citrasena has returned to palace with She is happy in the company of Then Kubera too returned to the palace happily. Subsequently, the gods went to the abode of Brahma and

अध्याय ६३

श्लोक 90

क्षणं विश्रम्य तत्रैव धृत्वा केशेषु राक्षसीम् हन्तुम् इच्छति देवेशो नाडीजङ्घां निशाचरीम्

kṣaṇaṃ viśramya tatraiva dhṛtvā keśeṣu rākṣasīm hantum icchati deveśo nāḍījaṅghāṃ niśācarīm

हिन्दी अर्थ

आपको यह सम्पूर्ण सह्रानीक-चरित्र सुनाया; इसके बाद आपसे और क्या कहुँ? जो मानव सब प्रकारसे मोक्ष देनेवाली इस प्राचीन कथाका श्रवण करता है, वह अत्यन्त निर्मल ज्ञान प्राप्त करके उसीके द्वारा भगवान् विष्णुको प्राप्त कर लेता है

English

^tfetT rHTt Wt V % OTtl

अध्याय ६३

श्लोक 91

तावत् तत्र समायातस् तृणबिन्दुर् निजाश्रमात् धृता क्रन्दति सा राजन्न् इन्द्रेणापि निशाचरी

tāvat tatra samāyātas tṛṇabindur nijāśramāt dhṛtā krandati sā rājann indreṇāpi niśācarī

हिन्दी अर्थ

इति श्रीनरसिंहपुराणे सहस्रानीकचरितेऽद्टक्षरमन्त्रकथनं नाम त्रिवश्टितमो5 ध्याय:

English

The gods said- O Brahma, this mission has been undoubtedly completed with your grace. However as the wife without her husband, the army without its commander and Vraja without Sri Krsna does not look nice, Amaravatl without Indra in the same way is not appearing nice. O god, please, tell any japa, act, penance, donation, knowledge and pilgrimage etc., measures for Indra's acquittal from the impact of the

अध्याय ६३

श्लोक 92

मा मां रक्षति पुण्यात्मा हन्यमानां च सांप्रतम् तदागत्य मुनिश्रेष्ठस् तृणबिन्दुर् महातपाः

mā māṃ rakṣati puṇyātmā hanyamānāṃ ca sāṃpratam tadāgatya muniśreṣṭhas tṛṇabindur mahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीनरसिंहपुराणके अन्तर्गत सहस्ानीक-चरित्रिके अन्तर्गत “अद्टाक्षर-मन्त्रकी महिमाका कथन ' नामक भगवद्धजनकी श्रेष्ठता और भक्त पुण्डरीकका उपाख्यान

English

girtf Rrisraregra;: rr 3 ^ 11^11

अध्याय ६३

श्लोक 93

जगाद पुरतः स्थित्वा मुञ्चेमां महिलां वने जल्पत्य् एवं मुनौ तस्मिन् महेन्द्रेण निशाचरी

jagāda purataḥ sthitvā muñcemāṃ mahilāṃ vane jalpaty evaṃ munau tasmin mahendreṇa niśācarī

हिन्दी अर्थ

श्रीभरद्वाज उवाच सत्यं केचित्प्रशंसन्ति तपः शौचं तथापरे। सांख्यं केचित्प्रशंसन्ति योगमन्ये प्रचक्षते

English

TJ^lWraT Wn RR9T «n5RTRfecf:l ffr spanr <w cra% ?ft:i

अध्याय ६३

श्लोक 94

वज्रेण निहता भूयः कोपयुक्तेन चेतसा स चुकोप मुनिश्रेष्ठः प्रेक्षमाणो मुहुर् मुहुः

vajreṇa nihatā bhūyaḥ kopayuktena cetasā sa cukopa muniśreṣṭhaḥ prekṣamāṇo muhur muhuḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानं केचित्प्रशंसन्ति समलोष्टाशमकाञ्जनाः। क्षमां केचित्प्रशंसन्ति तथैव च दयार्जवम् केचिद्दानं प्रशंसन्ति केचिदाहुः परं शुभम्। सम्यरज्ञानं परं केचित्केचिद्रैराग्यमुत्तमम्

English

*4Mlcl|w=| RfWTT: TORtT:IIH<il

अध्याय ६३

श्लोक 95

यद् एषा युवती दुष्ट निहता मे तपोवने ततस् त्वं मम शापेन निश्चयात् स्त्री भविष्यसि

yad eṣā yuvatī duṣṭa nihatā me tapovane tatas tvaṃ mama śāpena niścayāt strī bhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

अग्निष्टोमादिकर्माणि तथा केचित्परं विदुः। आत्मध्यानं परं केचित्सांख्यतत्त्वार्थवेदिनः

English

Brahma said- I am unable to efface the impact of the curse thundered by that hermit and the same is the position of god Sankara. Only worship to god Visnu can do some good in this direction. Indra should worship god Visnu with reciting the eighteen-letter hymn and it should be done regularly. He can thus, be absolved from the feminine form. O Indra, do continuous japa after a bath, with obeisance and in concentration for self-purification the hymn - "Orh Namo Narayanaya." You may be absolved from the feminine form when japa will access to the number two lakhs. Indra complied with the instructions given by Brahma and he was absolved from the impact of the curse with the grace of god Visnu.

अध्याय ६३

श्लोक 96

एषा नाथ महादुष्टा राक्षसी निहता मया अहं स्वामी सुराणां च शापं मा देहि मे ऽधुना

eṣā nātha mahāduṣṭā rākṣasī nihatā mayā ahaṃ svāmī surāṇāṃ ca śāpaṃ mā dehi me 'dhunā

हिन्दी अर्थ

धर्मार्थकाममोक्षाणां चतुर्णामिह केवलम्। उपायः पदभेदेन बहुधैवं प्रचक्ष्यते एवं चावस्थिते लोके कृत्याकृत्यविधौ नरा: । व्यामोहमेव गच्छन्ति विमुक्ताः पापकर्मभिः

English

% grfsRI f^UlJUT^IcWntrtmtl

अध्याय ६३

श्लोक 97

नूनं तपोवने ऽस्माकं दुष्टास् तिष्ठन्ति साधवः ममात्र तपसो भावान् न निघ्नन्ति परस्परम्

nūnaṃ tapovane 'smākaṃ duṣṭās tiṣṭhanti sādhavaḥ mamātra tapaso bhāvān na nighnanti parasparam

हिन्दी अर्थ

पुण्डरीकस्य संवादं देवषेर्नारदस्य चं। ब्राह्मणः श्रुतसम्पन्नः पुण्डरीको महामतिः

English

3jTjcrfar % 'faiwjchtDRgjc^nr: Rryrftf famt: vrw xr |gRii?i?oii

अध्याय ६३

श्लोक 98

इत्युक्तो हि तदा चेन्द्रः प्राप्तः स्त्रीत्वं न संशयः जगाम त्रिदिवं भूप हतशक्तिपराक्रमः

ityukto hi tadā cendraḥ prāptaḥ strītvaṃ na saṃśayaḥ jagāma tridivaṃ bhūpa hataśaktiparākramaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीभरद्वाजजी बोले-सूतजी! कुछ लोग 'सत्य' को ही पुरुषार्थका साधक बताकर उसकी प्रशंसा करते हैं, दूसरे लोग 'तपस्या' और “पवित्रता' को उत्तम बताते हैं। कुछ लोग 'सांख्य' और कुछ लोग “योग' को प्रशंसा करते हैं। ढेले, पत्थर और सोनेको समान समझनेवाले कुछ अन्य लोग 'ज्ञान' को ही पुरुषार्थ-साधनके लिये उत्तम मानते हैं। कुछ लोग 'क्षमा' की प्रशंसा करते हैं तो कुछ लोग 'दया' और “सरलता' की। कुछ लोग ऐसे

English

Markandeya said- O king, I have thus made you to listen to the supreme magnificence of god Visnu. Now do worship of god Visnu by giving up the laxity. The people who listen the story pertaining to he valour of god Visnu, irrespective of their being illicit relation with others wife, they absolve from the sin and attain to the supreme position of god

अध्याय ६३

श्लोक 99

नासीनो हि भवत्य् एव सर्वदा देवसंसदि देवा दुःखं समापन्ना दृष्ट्वा स्त्रीत्वं गतं हरिम्

nāsīno hi bhavaty eva sarvadā devasaṃsadi devā duḥkhaṃ samāpannā dṛṣṭvā strītvaṃ gataṃ harim

हिन्दी अर्थ

हैं, जो 'दान' को उत्तम बताते हैं, कुछ लोग और ही किसी उपायको शुभ कहते हैं। दूसरे लोग “सम्यगूज्ञान' को उत्तम मानते हैं और अन्य जन 'वैराग्य' को श्रेष्ठ बताते हैं। कुछ याज्ञिक लोग 'अग्नष्टोम' आदि यज्ञोंको

English

ff?r Ri^n^r urfsfa:i H^WlHTchTjRcf %||^||

अध्याय ६३

श्लोक 100

ततो देवगणाः सर्वे वासवेन समन्विताः जग्मुश् च ब्रह्मसदनं तथा दीना शची तदा

tato devagaṇāḥ sarve vāsavena samanvitāḥ jagmuś ca brahmasadanaṃ tathā dīnā śacī tadā

हिन्दी अर्थ

ही सबसे बढ़कर मानते हैं। सांख्यतत्त्वका मर्म जाननेवाले कुछ लोग 'आत्माके ध्यान' को श्रेष्ठ मानते हैं। इस प्रकार यहाँ धर्म, अर्थ, काम और मोक्षरूप चारों पुरुषार्थोका उपाय ही नाम-भेदसे नाना प्रकारका बताया जाता है। ऐसी स्थितिमें जगत्में पापकर्मसे विमुक्त पुरुष भी कर्तव्याकर्तव्यके

English

Suta said- King Sahastranlka acquired the everlasting position of god Visnu by virtue of worship to god Nrsirhha when he got preaching from the hermit Markandeya. O hermit Bharadvaja, thus, I have made you to listen to the episode pertaining to

अध्याय ६३

श्लोक 101

ब्रह्मा भग्नसमाधिश् च तावत् तत्रैव संस्थिताः देवा ऊचुश् च ते सर्वे वासवेन समन्विताः

brahmā bhagnasamādhiś ca tāvat tatraiva saṃsthitāḥ devā ūcuś ca te sarve vāsavena samanvitāḥ

हिन्दी अर्थ

रहते हैं। सर्वज्ञ! इन उपर्युक्त 'सत्य' आदि उपायोंमें जो सबसे उत्तम उपाय हो और महात्माओंद्वारा अवश्यकर्तव्य हो, सब मनोरथोंको पूर्ण करनेवाले उस उपायका आप हमसे वर्णन करें

English

Hilt ^cjTnuT; Tfi cJI 4 RH WUpcfdl: I THR^er cwr u^rii^oon WT 'HHRMlfsiy*! 'digddd ttfWT:l

अध्याय ६३

श्लोक 102

तृणबिन्दोर् मुनेः शापाद् यातः स्त्रीत्वं सुराधिपः स मुनिः कोपवान् ब्रह्मन् नैव गच्छत्य् अनुग्रहम्

tṛṇabindor muneḥ śāpād yātaḥ strītvaṃ surādhipaḥ sa muniḥ kopavān brahman naiva gacchaty anugraham

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हैं-संसार-बन्धनसे मुक्त करनेवाले इस अत्यन्त गूढ उपायको लोग सुनें। इस विषयमें महात्माजन देवर्षि नारद और भक्तवर पुण्डरीके संवादरूप इस प्राचीन इतिहासका वर्णन किया करते हैं॥ ८१/२॥ गुरुजनोंके वशमें रहते हुए ब्रह्मचर्यं आश्रमके नियमोंका पालन करते थे। उन्होंने अपनी इन्द्रियों और क्रोधको

English

Tlf cTI^W yRf^'dl:ll?o^||

अध्याय ६३

श्लोक 103

स्वकर्मणोपयातो सौ स्त्रीत्वं स्त्रीवधकारणात्

svakarmaṇopayāto sau strītvaṃ strīvadhakāraṇāt

हिन्दी अर्थ

करते थे। वेद और वेदाङ्गोंमें वे निष्णात थे तथा अन्य शास्त्रोंक भी पण्डित थे। वे प्रतिदिन समिधा एकत्रकर सायं और प्रातःकाल अत्यन्त यत्नपूर्वक अग्निकी उपासना

English

Indra, really got the body of a woman and returned to heaven as he had lost both the valour and power. He gave up attending the meetings of gods because of shame and agony. The gods too were ashamed when they saw Indra in feminine form. Subsequently, all gods went to the abode of Brahma in the company of wife of Indra. They waited until Brahma returned and then requested together to Brahma. O Brahma, hermit Trnabindu is very furious and have no mercy. He has cursed and has turned Indra into the feminine form

अध्याय ६३

श्लोक 104

चकार दुर्नयं देवा देवराजो ऽपि दुर्मदः जहार चित्रसेनां च सुगुप्तां धनदाङ्गनाम्

cakāra durnayaṃ devā devarājo 'pi durmadaḥ jahāra citrasenāṃ ca suguptāṃ dhanadāṅganām

हिन्दी अर्थ

अध्याय ६४ भगवद्धजनकी श्रेष्ठता और भक्त पुण्डरीकका उपाख्यान २८३ ध्यात्वा यज्ञपतिं विष्णु सम्यगाराधयन् विभुम्। किया करते थे । साक्षात् ब्रह्मपुत्र नारदजीके समान वे सर्वव्यापी तपःस्वाध्यायनिरतः साक्षाद्रह्मसुतो यथा॥ १२ यज्ञपति भगवान् विष्णुकी विधिपूर्वक आराधना करते हुए उनका ध्यान किया करते थे और सदा तपस्या तथा स्वाध्यायमें उदकेन्धनपुष्पर्थैरसकृत्तर्पयन् गुरून्। ही लगे रहते थे। जल, ईधन और फूल आदि आवश्यक मातापितृभ्यां शुध्रुषुर्भिक्षाहारी जनप्रियः॥ १३ सामान लाकर वे सदा ही गुरुजनोंको संतुष्ट रखते और ब्रह्मविद्यामधीयानः प्राणायामपरायणः। आ सि या सर्वार्थभूतस्य संसारे माँगकर भोजन र अपने स

English

grffaurfer gre# *icr:ii?oqii

अध्याय ६३

श्लोक 105

तथा जघान युवतीं तृणबिन्दोस् तपोवने तेन कर्मविपाकेन स्त्रीभावं वासवो गतः

tathā jaghāna yuvatīṃ tṛṇabindos tapovane tena karmavipākena strībhāvaṃ vāsavo gataḥ

हिन्दी अर्थ

कि 2 जत्यन्तनिःस्पृहा॥॥ ९४ कारण लोगे परम प्रिय हो गये थे। वे सदा ्रहविद्याका बुद्धिरासीन्महाराज संसारार्णवतारणी। अध्ययन और प्राणायामका अभ्यास करते रहते थे। महाराज! पितरं मातरं चैव भ्रातृनथ पितामहान्॥ १५ समस्त पदार्थको वे अपना स्वरूप ही समझते थे; अतः "पा ) संसारके विषयोंमें उनकी बुद्धि अत्यन्त नि:स्पृह हो भवसागरसे

English

Brahma said- That hermit Trnabindu has done nothing wrong. Indra has murdered a woman; it is the punishment for that evil. O gods Indra has committed a heinous crime as he had abducted the wife of Kubera in the vagary of sensuality. Not only this, he has murdered a woman in the cottage of hermit Trnabindu. Owing to these crimes committed, he has now been turned into the feminine form.

अध्याय ६३

श्लोक 106

यद् असौ कृतवाञ् शंभोर् दुर्नयं नाथ दुर्मतिः तत् सर्वं साधयिष्यामो वयं शच्या समन्विताः

yad asau kṛtavāñ śaṃbhor durnayaṃ nātha durmatiḥ tat sarvaṃ sādhayiṣyāmo vayaṃ śacyā samanvitāḥ

हिन्दी अर्थ

इति संचिन्तयानेन त्रैलोक्यं लोष्टवत् स्मृतम्। पुराणोदितमार्गेण सर्वतीर्थानि वै मुने गमिष्यामि यथाकालमिति निश्चितमानसः। गङ्गां च यमुनां चैव गोमतीमथ गण्डकीम्

English

■Rrafasritrr yrsn THri^dT:ii^o^n cfJRTT HRlfiRTKrFT R 3 T *TT fsRTTl

अध्याय ६३

श्लोक 107

कान्ता धनाधिनाथस्य गूढा तिष्ठति या विभो तां च तस्मै प्रदास्यामः सर्वे कृत्वा परां मतिम्

kāntā dhanādhināthasya gūḍhā tiṣṭhati yā vibho tāṃ ca tasmai pradāsyāmaḥ sarve kṛtvā parāṃ matim

हिन्दी अर्थ

संचचार महाबाहुर्यथाकालं यथाविधि। कदाचित् प्राप्तवान् वीरः शालग्रामं तपोधनः

English

I ? o C The gods said- "O god, Indra has done humiliation to Kubera, the devotee of god Sankara because of sensuality. We will do all efforts to please Kubera for this offence and ask pardon from him. Citrasena, the wife of Kubera, lives in a secret place at Mandaracala. All of us will go there and entrust her to Kubera. Indra too will perform worship of demi-gods and monsters on with in

अध्याय ६३

श्लोक 108

त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां देवराजः शचीयुतः नन्दने चार्चनं कर्ता सर्वदा यक्षरक्षसाम्

trayodaśyāṃ caturdaśyāṃ devarājaḥ śacīyutaḥ nandane cārcanaṃ kartā sarvadā yakṣarakṣasām

हिन्दी अर्थ

पुण्डरीको महाभागः पुण्यकर्मवशानुगः। आसेव्यमानमृषिभिस्तत्त्वविद्भिस्तपोधनैः मुनीनामाश्रमं रम्यं पुराणेषु च विश्रुतम्। भूषितं चक्रनद्या च चक्राङ्कितशिलातलम्

English

HIT: ?RT RS fcldRdi fcojgi "cfl

अध्याय ६३

श्लोक 109

ततः शची तदा गूढं चित्रसेनां विगृह्य च मुमोच यक्षभवनं प्रियकष्टानुवर्तिनीम्

tataḥ śacī tadā gūḍhaṃ citrasenāṃ vigṛhya ca mumoca yakṣabhavanaṃ priyakaṣṭānuvartinīm

हिन्दी अर्थ

केचिच्चक्राङ्कितास्तस्मिन्प्राणिनः पुण्यदर्शनाः

English

TJrrfptFR^ ftTTSgtRT RfT W J id: I q^r cfiarariTO fad^dKtupwHN^on urai TRiqrai ip? ?irit sRifsnn

अध्याय ६३

श्लोक 110

एतस्मिन्न् अन्तरे दूतो ऽकाले लङ्कां समागतः धनेशं कथयाम्_अस चित्रसेनासमागमम्

etasminn antare dūto 'kāle laṅkāṃ samāgataḥ dhaneśaṃ kathayām_asa citrasenāsamāgamam

हिन्दी अर्थ

विचरन्ति यथाकामं पुण्यतीर्थप्रसङ्गितः। तस्मिन् क्षेत्रे महापुण्ये शालग्रामे महामतिः भराजजी उनका वैराग्य यहाँतक बढ़ गया कि वे महान्

English

TTT#f PJhTdRT 3 fTW ^cjftdiarf cRf? ?TTIIH^I

अध्याय ६३

श्लोक 111

शच्या साकं समायाता तव कान्ता धनाधिप सखीं स्वाम् अतुलां प्राप्य चरितार्था बभूव सा

śacyā sākaṃ samāyātā tava kāntā dhanādhipa sakhīṃ svām atulāṃ prāpya caritārthā babhūva sā

हिन्दी अर्थ

मित्र, सम्बन्धी तथा बान्धवजनोंको तृणके समान त्यागकर, शाक और मूल-फलादिका आहार करते हुए इस पृथ्वीपर

English

Subsequently, Sac! brought Citrasena from the cave of Mandaracala and entrusted her to Kubera. In the meantime, the spy of Kubera reached untimely Lanka and reported that Citrasena has returned to palace with She is happy in the company of Then Kubera too returned to the palace happily. Subsequently, the gods went to the abode of Brahma and

अध्याय ६३

श्लोक 113

धनेशो ऽपि कृतार्थो ऽभूज् जगाम निजवेश्मनि पतिहीना यथा नारी नाथहीनं यथा बलम् गोकुलं कृष्णहीनं तु तथेन्द्रेणामरावती

dhaneśo 'pi kṛtārtho 'bhūj jagāma nijaveśmani patihīnā yathā nārī nāthahīnaṃ yathā balam gokulaṃ kṛṣṇahīnaṃ tu tathendreṇāmarāvatī

हिन्दी अर्थ

धन-संग्रहकी अनित्यताका विचार करके समस्त त्रिभुवनको मिट्टीके ढेलेके समान तुच्छ समझ लिया था और अपने मनमें यह निश्चय करके कि 'मै पुराणोक्त मार्गसे यथासमय सभी तीथाँकी यात्रा करूँगा', वे महाबाहु, महातेजस्वी और महाव्रती पुण्डरीकजी गङ्गा, यमुना, गोमती, गण्डकी, शतद्रू पयोष्णी, सरयू और सरस्वतीके तटपर, प्रयागमें, नर्मदा आदि महानदिंयों तथा नदोंके तटपर, गयामें तथा विन्ध्याचल और हिमालयके तीर्थमि एवं इनके अतिरिक्त अन्यान्य

English

^tfetT rHTt Wt V % OTtl

अध्याय ६३

श्लोक 114

जपः क्रिया तपो दानं ज्ञानं तीर्थं च वै प्रभो वासवस्य समाख्याहि यतः स्त्रीत्वाद् विमुच्यते

japaḥ kriyā tapo dānaṃ jñānaṃ tīrthaṃ ca vai prabho vāsavasya samākhyāhi yataḥ strītvād vimucyate

हिन्दी अर्थ

तीर्थोमें भी यथासमय विधिपूर्वक भ्रमण करते रहे। इसी तरह घूमते हुए, पुण्यकर्मेकि अधीन हो वे तपस्वी वीर महाभाग पुण्डरीक शालग्रमक्षेत्रमें जा पहुँचे॥ १५--२२१/॥

English

The gods said- O Brahma, this mission has been undoubtedly completed with your grace. However as the wife without her husband, the army without its commander and Vraja without Sri Krsna does not look nice, Amaravatl without Indra in the same way is not appearing nice. O god, please, tell any japa, act, penance, donation, knowledge and pilgrimage etc., measures for Indra's acquittal from the impact of the

अध्याय ६३

श्लोक 115

निहन्तुं न मुनेः शापं समर्थो ऽहं न शंकरः तीर्थं चान्यन् न पश्यामि मुक्त्वैकं विष्णुपूजनम्

nihantuṃ na muneḥ śāpaṃ samartho 'haṃ na śaṃkaraḥ tīrthaṃ cānyan na paśyāmi muktvaikaṃ viṣṇupūjanam

हिन्दी अर्थ

वह तीर्थ तत्त्वज्ञानी तपस्वी ऋषियोंद्वारा सेवित था। वहाँ मुनियोंके सुरम्य आश्रम थे, जो पुराणोंमें प्रसिद्ध हैं। वह तीर्थ चक्रनदीसे भूषित है और वहाँके शिलाखण्ड भगवानूके चक्रसे चिह्वित हैं। वह तीर्थ जितना ही सुरम्य था, उतना ही एकान्त। उसका विस्तार बड़ा था और वहाँ चित्त स्वतः प्रसन्न रहता था। वहाँपर कुछ चक्रसे चिहित प्राणी रहते थे, जिनका दर्शन बहुत ही पावन था। वहाँ पुण्यतीर्थके यात्री यथेष्ट

English

girtf Rrisraregra;: rr 3 ^ 11^11

अध्याय ६३

श्लोक 116

अष्टाक्षरेण मन्त्रेण पूजनं च तथा जपम् करोतु विधिवच् छक्रः स्त्रीत्वाद् येन च मुच्यते

aṣṭākṣareṇa mantreṇa pūjanaṃ ca tathā japam karotu vidhivac chakraḥ strītvād yena ca mucyate

हिन्दी अर्थ

विचरते रहते थे। उस महापवित्र शालग्रामक्षेत्रमें महामति पुण्डरीकजी प्रसन्नचित्त हो तीर्थ-सेवन करने लगे।

English

TJ^lWraT Wn RR9T «n5RTRfecf:l ffr spanr <w cra% ?ft:i

अध्याय ६३

श्लोक 117

एकाग्रमनसा शक्र स्नात्वा श्रद्धासमन्वितः ॐ नमो नरायणायेति जप त्वम् आत्मशुद्धये

ekāgramanasā śakra snātvā śraddhāsamanvitaḥ oṃ namo narāyaṇāyeti japa tvam ātmaśuddhaye

हिन्दी अर्थ

पुण्डरीकः प्रसन्नात्मा तीर्थानि समसेवत। स्नात्वा देवहुदे तीर्थ सरस्वत्यां च सुव्रतः तत्रैव सिद्धिमाकाङ्क्षन् समाराध्य जगत्पतिम्

English

*4Mlcl|w=| RfWTT: TORtT:IIH<il

अध्याय ६३

श्लोक 118

लक्षद्वये कृते जाप्ये स्त्रीभावान् मुच्यसे हरे इति श्रुत्वा तथाकार्षीद् ब्रह्मोक्तं वचनं हरिः स्त्रीभावाच् च विनिर्मुक्तस् तदा विष्णोः प्रसादतः

lakṣadvaye kṛte jāpye strībhāvān mucyase hare iti śrutvā tathākārṣīd brahmoktaṃ vacanaṃ hariḥ strībhāvāc ca vinirmuktas tadā viṣṇoḥ prasādataḥ

हिन्दी अर्थ

उवास चिरमेकाकी निर्दरः संयतेन्द्रियः

English

Brahma said- I am unable to efface the impact of the curse thundered by that hermit and the same is the position of god Sankara. Only worship to god Visnu can do some good in this direction. Indra should worship god Visnu with reciting the eighteen-letter hymn and it should be done regularly. He can thus, be absolved from the feminine form. O Indra, do continuous japa after a bath, with obeisance and in concentration for self-purification the hymn - "Orh Namo Narayanaya." You may be absolved from the feminine form when japa will access to the number two lakhs. Indra complied with the instructions given by Brahma and he was absolved from the impact of the curse with the grace of god Visnu.

अध्याय ६३

श्लोक 119

इति ते कथितं सर्वं विष्णुमाहात्म्यम् उत्तमम् मया भृगुनियुक्तेन कुरु सर्वम् अतन्द्रितः

iti te kathitaṃ sarvaṃ viṣṇumāhātmyam uttamam mayā bhṛguniyuktena kuru sarvam atandritaḥ

हिन्दी अर्थ

आराध्य देवदेवेशं तदृतेनान्तरात्मना पुण्डरीको महाभागः पुरुषार्थविशारदः। प्रसादं परमाकाङ्क्षन् विष्णोस्तदूतमानसः

English

% grfsRI f^UlJUT^IcWntrtmtl

अध्याय ६३

श्लोक 120

शृण्वन्ति ये विष्णुकथाम् अकल्मषा वीर्यं हि विष्णो ऽखिलकारणस्य ते मुक्तपापाः परदारगामिनो विशन्ति विष्णोः परमं पदं ध्रुवम्

śṛṇvanti ye viṣṇukathām akalmaṣā vīryaṃ hi viṣṇo 'khilakāraṇasya te muktapāpāḥ paradāragāmino viśanti viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ dhruvam

हिन्दी अर्थ

पुण्डरीकस्य राजेन्द्र कालोऽगच्छन्महांस्ततः

English

3jTjcrfar % 'faiwjchtDRgjc^nr: Rryrftf famt: vrw xr |gRii?i?oii

अध्याय ६३

श्लोक 121

इति सम्बोधितस् तेन मार्कण्डेयेन पार्थिवः नरसिंहं समाराध्य प्राप्तवान् वैष्णवं पदम्

iti sambodhitas tena mārkaṇḍeyena pārthivaḥ narasiṃhaṃ samārādhya prāptavān vaiṣṇavaṃ padam

हिन्दी अर्थ

तं द्रष्टुकामो देवर्षिः पुण्डरीकं तपोनिधिम् विष्णुभक्तिपरीतात्मा वैष्णवानां हिते रतः अर्घं दत्त्वा यथायोग्यं प्रणाममकरोत् तत:

English

Markandeya said- O king, I have thus made you to listen to the supreme magnificence of god Visnu. Now do worship of god Visnu by giving up the laxity. The people who listen the story pertaining to he valour of god Visnu, irrespective of their being illicit relation with others wife, they absolve from the sin and attain to the supreme position of god

अध्याय ६३

श्लोक 122

एतत् ते कथितं सर्वं भरद्वाज मुने मया सहस्रानीकचरितं किम् अन्यत् कथयामि ते

etat te kathitaṃ sarvaṃ bharadvāja mune mayā sahasrānīkacaritaṃ kim anyat kathayāmi te

हिन्दी अर्थ

'कोऽयमत्यद्भुताकारस्तेजस्वी हृद्यवेषधृक् । आतोद्यहस्तः सुमुखो जटामण्डलभूषणः

English

ff?r Ri^n^r urfsfa:i H^WlHTchTjRcf %||^||

अध्याय ६३

श्लोक 123

कथाम् इमां यस् तु शृणोति मानवः पुरातनीं सर्वविमुक्तिदां च संप्राप्य स ज्ञानम् अतीव निर्मलं तेनैव विष्णुं प्रतिपद्यते जनः

kathām imāṃ yas tu śṛṇoti mānavaḥ purātanīṃ sarvavimuktidāṃ ca saṃprāpya sa jñānam atīva nirmalaṃ tenaiva viṣṇuṃ pratipadyate janaḥ

हिन्दी अर्थ

विवस्वानथ वा वहिरिन्द्रो वरुण एव वा। चे नियमपूर्वक वहाँ देवहृद तीर्थमें, पूर्वजन्मकी स्मृति दिलानेवाली सरस्वतीके जलमें, चक्र-कुण्डमें और चक्र-नदी (नारायणी)-के जलमें भी खान करके उसी क्षेत्रके अन्तर्गत अन्यान्य तीर्थामें भ्रमण करते रहते

English

Suta said- King Sahastranlka acquired the everlasting position of god Visnu by virtue of worship to god Nrsirhha when he got preaching from the hermit Markandeya. O hermit Bharadvaja, thus, I have made you to listen to the episode pertaining to

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 63
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.