Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
64
अध्याय 64 / 68

Adhyaya 64

123 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ123 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६४

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे सहस्रानीकचरिते ऽष्टाक्षरमन्त्रकथनं नाम त्रिषष्टितमो ऽध्यायः ॥ नर्प् ६३ ॥ सत्यं केचित् प्रशंसन्ति तपः शौचं तथापरे सांख्यं केचित् प्रशंसन्ति योगम् अन्ये प्रचक्षते

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe sahasrānīkacarite 'ṣṭākṣaramantrakathanaṃ nāma triṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ || narp 63 || satyaṃ kecit praśaṃsanti tapaḥ śaucaṃ tathāpare sāṃkhyaṃ kecit praśaṃsanti yogam anye pracakṣate

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर उस क्षेत्रके प्रभावसे और वहाँके तीर्थोके तेजसे उन महात्माका चित्त वहाँ बहुत ही शुद्ध एवं प्रसन्न हो गया इस प्रकार शुद्धचित्त एवं ध्यानयोगमें तत्पर हो, वहाँ ही सिद्धिकी इच्छासे परमभक्तियुक्त हो, वे शास्त्रोक्त विधिसे

English

Sahastranlka. Now, tell me what more I can

अध्याय ६४

श्लोक 2

ज्ञानं केचित् प्रशंसन्ति समलोष्टाश्मकाञ्चनाः क्षमां केचित् प्रशंसन्ति तथैव च दयार्जवम्

jñānaṃ kecit praśaṃsanti samaloṣṭāśmakāñcanāḥ kṣamāṃ kecit praśaṃsanti tathaiva ca dayārjavam

हिन्दी अर्थ

जगत्पति भगवान् विष्णुकी आराधना करने लगे। अपनी इन्द्रियोंको वशमें करके नि्ईन्द्र रहते हुए उन्होंने अकेले ही बहुत दिनोंतक वहाँ निवास किया। वे शाक और मूल- फलादिका आहार करते और सदा संतुष्ट रहते थे। उनकी प्राणायाम, निरन्तर प्रत्याहार, धारणा, ध्यान तथा समाधिके द्वारा निरालस्यभावसे भलीभाँति योगाभ्यास करते रहे । इस प्रकार समस्त पुरुषार्थाके ज्ञाता निष्पाप महामना पुण्डरीकजीने देवदेवेश्वर भगवान् विष्णुमें चित्त लगाकर उनकी आराधना

English

WW TT jfRMdlra frifcr

अध्याय ६४

श्लोक 3

केचिद् दानं प्रशंसन्ति केचिद् आहुः परं शुभम् सम्यग्ज्ञानं परं केचित् केचिद् वैराग्यम् उत्तमम्

kecid dānaṃ praśaṃsanti kecid āhuḥ paraṃ śubham samyagjñānaṃ paraṃ kecit kecid vairāgyam uttamam

हिन्दी अर्थ

की और उन्हींमें मन लगाये हुए वे उनके परम अनुग्रहको आकाङ्क्षासे भजन करने लगे

English

?$er Tgroj TErfmratT 3 R:ii^?h

अध्याय ६४

श्लोक 4

अग्निष्टोमादिकर्माणि तथा केचित् परं विदुः आत्मध्यानं परं केचित् सांख्यतत्त्वार्थवेदिनः

agniṣṭomādikarmāṇi tathā kecit paraṃ viduḥ ātmadhyānaṃ paraṃ kecit sāṃkhyatattvārthavedinaḥ

हिन्दी अर्थ

राजेन्द्र! महात्मा पुण्डरीकको उस शालग्रामक्षेत्रमे निवास करते बहुत समय बीत गया। तब एक दिन साक्षात् सूर्यके समान महातेजस्वी, वैष्णवहितकारी, 'परमार्थवेत्ता एवं विष्णुभक्तिपरायण देवर्षि नारदजी तपोनिधि पुण्डरीक मुनिको देखनेकी इच्छासे उक्त क्षेत्रमें गये। समस्त आगमोके ज्ञाता, महाबुद्धिमान्, महाप्राज्ञ, पूर्णतेजस्वी एवं प्रभापुञ्जसे उपलक्षित नारदजीको वहाँ आया देख पुण्डरीके मनमें बड़ी प्रसन्नता हुई। उन्होंने विनीतभावसे

English

fosfenrtsajm: 115311

अध्याय ६४

श्लोक 5

धर्मार्थकाममोक्षाणां चतुर्णाम् इह केवलम् उपायः पदभेदेन बहुधैवं प्रचक्ष्यते

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ caturṇām iha kevalam upāyaḥ padabhedena bahudhaivaṃ pracakṣyate

हिन्दी अर्थ

हाथ जोड़कर उन्हें अर्घ्य निवेदन किया, फिर यथोचितरूपसे उनके चरणोंमें मस्तक झुकाया। तत्पश्चात् परम कान्तिमान् विप्रवर पुण्डरीकजी मन-ही-मन यह सोचने लगे कि

English

The man who listens to this ancient story that provides with emancipation, receives sacrosanct knowledge and attains to god Visnu in the light of such knowledge.

अध्याय ६४

श्लोक 6

एवं चावस्थिते लोके कृत्याकृत्यविधौ नराः व्यामोहम् एव गच्छन्ति विमुक्ताः पापकर्मभिः

evaṃ cāvasthite loke kṛtyākṛtyavidhau narāḥ vyāmoham eva gacchanti vimuktāḥ pāpakarmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

महापुरुष कौन हैं? अहो! इनका मुखमण्डल कितना प्रसन्न है! इनके मस्तकपर जटा-जूट सुशोभित हो रहा है। इन्होंने हाथमें वीणा ले रखी है। इस रूपमें ये साक्षात् सूर्य ही तो नहीं हैं? अथवा अग्निदेव, इन्द्र और वरुणमेंसे तो कोई नहीं हैं?” यों सोचते हुए किसी निश्चयपर न पहुँचनेके कारण उन्होंने पूछा

English

Thus, here ends the sixty-third chapter in Nrsimha Purana

अध्याय ६४

श्लोक 7

यद् एतेषु परं कृत्यम् अनुष्ठेयं महात्मभिः वक्तुम् अर्हसि सर्वज्ञ मम सर्वार्थसाधकम्

yad eteṣu paraṃ kṛtyam anuṣṭheyaṃ mahātmabhiḥ vaktum arhasi sarvajña mama sarvārthasādhakam

हिन्दी अर्थ

को भवानिह सम्प्रासः कुतो वा परमद्युते। त्वद्दर्शनं ह्यपुण्यानां प्रायेण भुवि दुर्लभम्

English

Sahastranlka. Now, tell me what more I can

अध्याय ६४

श्लोक 8

श्रूयताम् इदम् अत्यन्तं गूढं संसारमोचनम् अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्

śrūyatām idam atyantaṃ gūḍhaṃ saṃsāramocanam atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam

हिन्दी अर्थ

दासोऽहं वासुदेवस्य देवदेवस्य शार्ङ्गिणः। इत्युक्तो नारदेनासौ भक्तिपर्याकुलात्मना अनुगृह्णीष्व देवर्षे त्वद्भक्तस्य विशेषतः

English

WW TT jfRMdlra frifcr

अध्याय ६४

श्लोक 9

पुण्डरीकस्य संवादं देवर्षेर् नारदस्य च ब्राह्मणः श्रुतसंपन्नः पुण्डरीको महामतिः

puṇḍarīkasya saṃvādaṃ devarṣer nāradasya ca brāhmaṇaḥ śrutasaṃpannaḥ puṇḍarīko mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

किं किं करोम्यहं विद्वन् भराम्यमाणः स्वकर्मभिः। कर्तव्यं परमं गुह्यमुपदेष्टुं त्वमर्हसि ४९

English

?$er Tgroj TErfmratT 3 R:ii^?h

अध्याय ६४

श्लोक 10

आश्रमे प्रथमे तिष्ठन् गुरूणां वशगः सदा जितेन्द्रियो जितक्रोधः संध्योपासनधिष्ठितः

āśrame prathame tiṣṭhan gurūṇāṃ vaśagaḥ sadā jitendriyo jitakrodhaḥ saṃdhyopāsanadhiṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वं गतिः सर्वलोकानां वैष्णवानां विशेषतः । अनेकानीह शास्त्राणि कर्माणि च तथा द्विज ५०

English

fosfenrtsajm: 115311

अध्याय ६४

श्लोक 11

वेदवेदाङ्गनिपुणः शास्त्रेषु च विचक्षणः समिद्भिः साधुयत्नेन सायं प्रातर् हुताशनम्

vedavedāṅganipuṇaḥ śāstreṣu ca vicakṣaṇaḥ samidbhiḥ sādhuyatnena sāyaṃ prātar hutāśanam

हिन्दी अर्थ

धर्ममार्गाश्च बहवस्तथैव प्राणिनः स्मृताः। वैलक्षण्यं च जगतस्तस्मादेव द्विजोत्तम

English

The man who listens to this ancient story that provides with emancipation, receives sacrosanct knowledge and attains to god Visnu in the light of such knowledge.

अध्याय ६४

श्लोक 12

ध्यात्वा यज्ञपतिं विष्णुं सम्यग् आराधयन् विभुम् तपस्स्वाध्यायनिरतः साक्षाद् ब्रह्मसुतो यथा

dhyātvā yajñapatiṃ viṣṇuṃ samyag ārādhayan vibhum tapassvādhyāyanirataḥ sākṣād brahmasuto yathā

हिन्दी अर्थ

भगवद्भजनकी श्रेष्ठता और भक्त पुण्डीकका उपाख्यान २८५ पुण्डरीकजी बोले--परम कान्तिमान् दिव्य पुरुष! आप कौन हैं और कहाँसे पधारे हैं? इस पृथ्वीपर जिन्होंने कभी पुण्य नहीं किया है, ऐसे लोगोंके लिये आपका दर्शन प्रायः दुर्लभ ही है

English

Thus, here ends the sixty-third chapter in Nrsimha Purana

अध्याय ६४

श्लोक 13

उदकेन्धनपुष्पार्थैर् असकृत् तर्पयन् गुरून् मातापितृभ्यां शुश्रूषुर् भिक्षाहारी जनप्रियः

udakendhanapuṣpārthair asakṛt tarpayan gurūn mātāpitṛbhyāṃ śuśrūṣur bhikṣāhārī janapriyaḥ

हिन्दी अर्थ

दर्शनकी उत्कण्ठासे ही यहाँ आया हूँ। तुम-जैसा निरन्तर भगवद्भक्तिपरायण पुरुष दुर्लभ है। द्विजोत्तम! भगवद्भक्त पुरुष यदि जातिका चण्डाल हो तो भी वह स्मरणमात्रसे, वार्तालापसे अथवा सम्मानित होकर,

English

The supremacy of the devotee and an episode on

अध्याय ६४

श्लोक 15

ब्रह्मविद्याम् अधीयाणः प्राणायामपरायणः तस्य सर्वार्थभूतस्य संसारे ऽत्यन्तनिःस्पृहा बुद्धिर् आसीन् महाराज संसारार्णवतारणी पितरं मातरं चैव भ्रातृन् अथ पितामहान्

brahmavidyām adhīyāṇaḥ prāṇāyāmaparāyaṇaḥ tasya sarvārthabhūtasya saṃsāre 'tyantaniḥspṛhā buddhir āsīn mahārāja saṃsārārṇavatāraṇī pitaraṃ mātaraṃ caiva bhrātṛn atha pitāmahān

हिन्दी अर्थ

अथवा स्वेच्छासे ही लोगोंको पवित्र कर देता है; फिर तुम्हारे-जैसे भक्त ब्राह्मणके सत्सङ्गकी पावनताके धारण करनेवाले देवदेव भगवान् वासुदेवका दास

English

wif? ^ri§: tt? ^prqi

अध्याय ६४

श्लोक 16

पितृव्यान् मातुलांश् चैव सखीन् संबन्धिबान्धवान् परित्यज्य महोदारस् तृणानीव यथासुखम्

pitṛvyān mātulāṃś caiva sakhīn saṃbandhibāndhavān parityajya mahodāras tṛṇānīva yathāsukham

हिन्दी अर्थ

नारदजीके इस प्रकार अपना परिचय देनेपर उनके दर्शनसे अत्यन्त विस्मित हुए विप्रवर पुण्डरीकजी प्रेम- भक्तिसे विहलचित्त होकर मधुर वाणीमें बोले ॥ ४६१/, ॥

English

cdHi l ^ci i i T^Pd fcmcfdl: qn4<*«ifiT:M^n

अध्याय ६४

श्लोक 17

विचचार महीम् एतां शाकमूलफलाशनः अनित्यं यौवनं रूपम् आयुष्यं द्रव्यसंचयम्

vicacāra mahīm etāṃ śākamūlaphalāśanaḥ anityaṃ yauvanaṃ rūpam āyuṣyaṃ dravyasaṃcayam

हिन्दी अर्थ

पुण्डरीकजीने कहा--आज मैं समस्त देहधारियोंमें धन्य हूँ, देवताओंद्वारा भी सम्माननीय हूँ। आज मेरे पितर कृतार्थ हो गये। मेरा जन्म सफल हो गया। देवर्षे! मैं आपका भक्त हुँ; आप मुझपर अब विशेषरूपसे अनुग्रह करें। विद्वन्! मैं अपने पूर्वजन्मकृत कमसे प्रेरित हो संसारमें भटक रहा हूँ। बताइये, इससे छुटकारा पानेके लिये मैं क्या-क्या करूँ? मेरे लिये जो परम कर्तव्य हो, वह गोपनीय हो तो भी आप

English

Sri Bharadvaja said- Suta, a few people appreciate the truth by telling it the exerciser of the industry, some others say the penance and purity as the best. Some people appreciate Samkhya and some others Yoga. Certain people treat the furrow, stone and gold as equal, some consider knowledge the best means to implement the industry. Some people appreciate forgiveness, some kindness and some others simplicity. Some people consider donation as the best means, some people suggest any other measure the best. Other people treat as best due knowledge and some others explain reclusion as the best. Some people having faith in offering treat the Agnistoma as the best. The people who know the elements of Sarhkha, consider if the best for the concentration of the soul. Thus, Dharma, Artha, Kama and Moksa the four asramas is told differently due to the discrimination of the names. The persons who have made their heart holy, being not clear on what to do and what not to do, fall always in affection. O omniscient, the best measure out of the truth etc., measures and prescribed by the hermits as requisite duty, kindly tell of such a measure which can fulfil our desires.

अध्याय ६४

श्लोक 18

इति संचिन्त्यमानेन त्रैलोक्यं लोष्ठवत् स्मृतम् पुराणोदितमार्गेण सर्वतीर्थानि वै मुने

iti saṃcintyamānena trailokyaṃ loṣṭhavat smṛtam purāṇoditamārgeṇa sarvatīrthāni vai mune

हिन्दी अर्थ

मुझे उसका उपदेश कीजिये। मुने! यों तो आप समस्त लोकोंको ही सहारा देनेवाले हैं, परंतु वैष्णवोंके लिये तो आप विशेषरूपसे शरणदाता हैं ॥ ४७--४९१/२॥

English

Suta said- May the people listen to this cryptic measure that ensures emancipation from the worldly bondage. The gratemen describe the ancient episode in the form of a conversation between hermit Narada and the devotee Pundarlka in this context.

अध्याय ६४

श्लोक 19

गमिष्यामि यथाकालम् इति निश्चितमानसः गङ्गां च यमुनां चैव गोमतीम् अथ गण्डकीम्

gamiṣyāmi yathākālam iti niścitamānasaḥ gaṅgāṃ ca yamunāṃ caiva gomatīm atha gaṇḍakīm

हिन्दी अर्थ

नारदजी बोले-द्रिज! इस जगत्में अनेक शास्त्र और अनेक प्रकारके कर्म हैं। इसी तरह यहाँ अनेकों प्राणी हैं और उनके लिये धर्मके मार्ग भी बहुत हैं। द्विजोत्तम! इसीसे इस जगत्में विचित्रता दिखायी अन्यैर्मतिमतां श्रेष्ठ तत्त्वालोकनतत्परैः

English

WfSW: tpsfaft PgPtfall^ll

अध्याय ६४

श्लोक 20

शतद्रूं च पयोष्णीं च सरयूं च सरस्वतीम् प्रयागं नर्मदां चैव महानद्यो नदान् अपि

śatadrūṃ ca payoṣṇīṃ ca sarayūṃ ca sarasvatīm prayāgaṃ narmadāṃ caiva mahānadyo nadān api

हिन्दी अर्थ

श्रृणुष्वावहितो ब्रह्मन् कथयामि तवानघ। परमार्थमिदं गुहां घोरसंसारमोचनम्

English

3rorer saw fap ^nrt q^pt: tt^ti fattffaft ifaratar: R-«^rqraqisifea:ii^oii

अध्याय ६४

श्लोक 21

गयां च विन्ध्यतीर्थानि हिमवत्प्रभवाणि च अन्यानि च महातेजास् तीर्तानि स महाव्रतः

gayāṃ ca vindhyatīrthāni himavatprabhavāṇi ca anyāni ca mahātejās tīrtāni sa mahāvrataḥ

हिन्दी अर्थ

भृणुष्वावहितं तात कथयामि तवानघ। यत्रोक्तं ब्रह्मणा पूर्व पृच्छतो मम सुब्रत 'कदाचिद्रह्मलोकस्य पद्मयोनिं पितामहम्। प्रणिपत्य यथान्यायं पृष्टवानहमव्ययम्

English

Pfaf^T: PWqFR PFT tlld|dl$>HHII^U

अध्याय ६४

श्लोक 22

संचचार महाबाहुर् यथाकालं यथाविधि कदाचित् प्राप्तवान् वीरः शालग्रामं तपोधनः

saṃcacāra mahābāhur yathākālaṃ yathāvidhi kadācit prāptavān vīraḥ śālagrāmaṃ tapodhanaḥ

हिन्दी अर्थ

किं तज्ज्ञानं परं देव कश्च योगः परस्तथा। एतन्मे तत्त्वतः सर्वं त्वमाचक्ष्व पितामह

English

RRrifa<f«lt 3Hfsra:ll^ll

अध्याय ६४

श्लोक 23

पुण्डरीको महाभागः पुण्यकर्मवशानुगः आसेव्यमानम् ऋषिभिस् तत्त्वविद्भिस् तपोधनैः

puṇḍarīko mahābhāgaḥ puṇyakarmavaśānugaḥ āsevyamānam ṛṣibhis tattvavidbhis tapodhanaiḥ

हिन्दी अर्थ

नराज्जातानि तत्त्वानि नाराणीति ततो विदुः। तान्येव चायनं तस्य तेन नारायणः स्मृतः नारायणाज्ञगत्सर्व सर्गकाले प्रजायते। तस्मिन्नेव पुनस्तच्च प्रलये सम्प्रलीयते

English

tret ^gM^rrw TfaftsPRTfapjITq7l?'!fll

अध्याय ६४

श्लोक 24

मुनीनाम् आश्रमं रम्यं पुराणेषु च विश्रुतम् भूषितं चक्रनद्या च चक्राङ्कितशिलातलम्

munīnām āśramaṃ ramyaṃ purāṇeṣu ca viśrutam bhūṣitaṃ cakranadyā ca cakrāṅkitaśilātalam

हिन्दी अर्थ

नारायणः परं ब्रह्म तत्त्वं नारायणः परम्। नारायणः परं ज्योतिरात्मा नारायणः परः

English

The learned Pundarika was a Brahmana. He used to follow all the rules made for the bachelors under sheer obedience to his teachers. He had conquered his senses and anger and used to observe sandhya regularly. He was expert in the Veda and the parts of the Vedas and well conversant with other scriptures too. He used to worship Agni by collecting fuel daily morning and evening. Like an apparent form of Narada, he used to worship god Vis nu in a systematic manner and concentrate on their imagination. Penance and study were an essential part of his routine. He would bring water, fuel and flowers etc., necessary material and always keep his teachers satisfied. He used to serve teachers like his own parents. He would live on alms and became a favourite to the people on account of his bona-fide behaviour. He used to study Brahmavidya and exercise Pranayama. O king, he has developed a sense to see all things like himself. His wip therefore set aside the attachments and arrived at the stage of emancipation.

अध्याय ६४

श्लोक 25

रम्यं विविक्तं विस्तीर्णं सदा चित्तप्रसादकम् केचिच् चक्राङ्कितास् तस्मिन् प्राणिनः पुण्यदर्शनाः

ramyaṃ viviktaṃ vistīrṇaṃ sadā cittaprasādakam kecic cakrāṅkitās tasmin prāṇinaḥ puṇyadarśanāḥ

हिन्दी अर्थ

कुछ लोगोंका मत है कि यह सम्पूर्ण जगत् सर्वथा अव्यक्तसे उत्पन्न होता है और समय आनेपर उसीमें लीन भी हो जाता है। बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ! कुछ अन्य तत्त्वदर्शी पुरुष आत्माको अनेक, नित्य एवं सर्वत्र व्यापक मानते हैं। अनघ! ब्रह्मन! इन सब बातोंपर विचार करके नाना मतोंका ज्ञान रखनेवाले समस्त ऋषिगण अपनी बुद्धि और विद्याके अनुसार जिस सिद्धान्तका प्रतिपादन करते हैं, उसे सावधान होकर

English

fart Trnrt ^ wp fanugrqu^mi

अध्याय ६४

श्लोक 26

विचरन्ति यथाकामं पुण्यतीर्थप्रसङ्गिनः तस्मिन् क्षेत्रे महापुण्ये शालग्रामे महामतिः

vicaranti yathākāmaṃ puṇyatīrthaprasaṅginaḥ tasmin kṣetre mahāpuṇye śālagrāme mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

सुनो; वह सब मैं तुमसे बतलाता हूँ। यह बताया जानेवाला गोप्य परमार्थतत्त्व इस घोरतर संसारसे मुक्ति दिलानेवाला है । मनुष्योंकी दृष्टि प्रायः वर्तमान विषयोंको ही निश्चितरूपसे ग्रहण करती है; वह सुदूरवती भूत और

English

Tffif iPTPTf rf W HHctdlUJ

अध्याय ६४

श्लोक 27

पुण्डरीकः प्रसन्नात्मा तीर्थानि समसेवत स्नात्वा देवह्रदे तीर्थे सरस्वत्यां च सुव्रतः

puṇḍarīkaḥ prasannātmā tīrthāni samasevata snātvā devahrade tīrthe sarasvatyāṃ ca suvrataḥ

हिन्दी अर्थ

भविष्यको नहीं ग्रहण कर सकती। उत्तम व्रतके पालक एवं पापशून्य तात पुण्डरीक! इस विषयमें श्रीब्रह्माजीने पहले मेरे प्रश्न करनेपर मुझसे जो कुछ कहा था, वह सब मैं तुम्हें बता रहा हुँ; तुम ध्यान देकर सुनो। एक समयकी बात है, ब्रह्मलोकमें विराजमान अविनाशी 'कमलयोनि ब्रह्माजीको प्रणाम करके मैंने उनसे यथोचित- रूपसे प्रश्न किया

English

nwtanfa ^ trgicjcT: irR yicHid qyifarfsn t: TicTffPt wro:iR5ii

अध्याय ६४

श्लोक 28

जातिस्मर्यां चक्रकुण्डे चक्रनद्यासृतेष्व् अपि तथान्यान्य् अपि तीर्थानि तस्मिन्न् एव चचार सः

jātismaryāṃ cakrakuṇḍe cakranadyāsṛteṣv api tathānyāny api tīrthāni tasminn eva cacāra saḥ

हिन्दी अर्थ

नारदजी बोले--देव! लोकपितामह! सबसे उत्तम ज्ञान और सबसे उत्कृष्ट योग कौन-सा है ? इस विषयमें सारी बातें आप मुझे ठीक-ठीक बतायें

English

He had understood youth, beauty, age and wealth all as perishable and abandoned the three-world as trifle as the furrow. He decided to go on all pilgrimage places as described in the He thus saw the rivers like the Ganges, Yamuna, Gomatl, Satadru, Payosni, Sarayu and Sarasvatl, Prayaga, Narmada etc., the streams, Gaya and all holy places in Vindhyacala and the Himalayas and several other holy places besides them, with so much walking on foot, higher acts through hands, he once reached Salagrama

अध्याय ६४

श्लोक 29

ततः क्षेत्रप्रभावेण तीर्थानां चैव तेजसा मनः प्रसादम् अगमत् तस्य तस्मिन् महात्मनः

tataḥ kṣetraprabhāveṇa tīrthānāṃ caiva tejasā manaḥ prasādam agamat tasya tasmin mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी बोले--जो तेईस विकारोंके कारणभूत चौबीसवें तत्त्व प्रकृतिसे भिन्न पचीसवाँ तत्त्व है, वही सम्पूर्ण प्राणिशरीरोंमें “नर' (पुरुष या आत्मा) कहलाता है। सम्पूर्ण तत्त्व नरसे उत्पन्न हैं, इसलिये 'नार' कहलाते हैं। ये नार जिनके अयन (आश्रय) हैं, अर्थात् जो इनमें व्यापक हैं, वे भगवान् “नारायण' कहे जाते हैं। सृष्टिकालमें सम्पूर्ण जगत् भगवान् नारायणसे ही प्रकट होता है और प्रलयके समय फिर उन्हींमें लीन हो जाता है। नारायण

English

y4lHwi$nr to gn% fofcrqi

अध्याय ६४

श्लोक 30

सो ऽपि तीर्थे विशुद्धात्मा ध्यानयोगपरायणः तत्रैव सिद्धिम् आकाङ्क्षन् समाराध्य जगत्पतिम्

so 'pi tīrthe viśuddhātmā dhyānayogaparāyaṇaḥ tatraiva siddhim ākāṅkṣan samārādhya jagatpatim

हिन्दी अर्थ

ही परब्रह्म हैं, नारायण ही परम तत्त्व हँ, नारायण ही

English

^raRUT ?r ^ranf^riTioTRirr^i r ^ 11 to fafaew from! TT^nwTTT^gRi ^i^rdsb-rfifi-d HfrfW't inf&R: gy4i?#n:iRmi RwiPd WcfclR yuudW)y4T^:l crfTOf R?ip4) R^rafa-.IRSMI

अध्याय ६४

श्लोक 31

शास्त्रोक्तेन विधानेन भक्त्या परमया युतः उवास चिरम् एकाकी निर्द्वन्द्वः संयतेन्द्रियः

śāstroktena vidhānena bhaktyā paramayā yutaḥ uvāsa ciram ekākī nirdvandvaḥ saṃyatendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थित; । एवं विदित्वा तं देवाः साकारं व्याहरन्मुहुः नमो नारायणायेति ध्यात्वा चानन्यमानसाः।

English

hihitlcb: ilRHfcqT cfcjffT WRddl ■RR5JT <ft$f RTOrSji W ^??T:IR^II ■'iuid-irMii? TO>fRi TOrrap^M^i MFqRpf tTtyfft dfw^«l TOR 'R:IR<SII

अध्याय ६४

श्लोक 32

शाकमूलफलाहारः संतुष्टः समदर्शनः यमैश् च नियमैश् चैव तथा चासनबन्धनैः

śākamūlaphalāhāraḥ saṃtuṣṭaḥ samadarśanaḥ yamaiś ca niyamaiś caiva tathā cāsanabandhanaiḥ

हिन्दी अर्थ

यो नित्यं ध्यायते देवं नारायणमनन्यधीः। एतज्ज्ञानं वरं नातो योगश्चैव परस्तथा

English

That holy place was surrounded by ascetics and learned hermits. There were fantastic cottages of hermits whose names are written in the Puranas. That place is adorned with Cakra river and the boulders there bear the marks of discus. As it was fantastic so it was solitary. It was widely extended and the heart automatically felt pleasure there. Some creatures were marked with discus and they were holy to see. The travellers were all at pleasure there. Learned Pundarlka began to live happily at that holy place. He used to take a dip in holy Devahrda, the water of Sarasvatl capable of bringing back the memory of pre-birth, in cakra kunda, in the pious water of Narayan! and other rivers flowing nearby that area.

अध्याय ६४

श्लोक 33

प्राणायामैः सुतीक्ष्णैश् च प्रत्याहारैश् च संततैः धारणाभिस् तथा ध्यानैः समाधिभिर् अतन्द्रितः

prāṇāyāmaiḥ sutīkṣṇaiś ca pratyāhāraiś ca saṃtataiḥ dhāraṇābhis tathā dhyānaiḥ samādhibhir atandritaḥ

हिन्दी अर्थ

स हि सर्वगतो देवः सूश्ष्मोऽव्यक्तः सनातनः विष्णुर्विभुरचिन्त्यात्मा नित्यः सदसदात्मकः

English

dct: 5^dy4leH dtaAdi cM+ul TR: yyii^WWVI dR*H^I<*ra:IR<?ll ITtsfr fay^IrMI 6ilM4)TPUI±|UI:l tro PunsjvratisFi'ttuTwt ^pwftni.iRou yi l Td l ddT felllt 'JPJtPIT WM TO: I TORT Rl'^'ehldiif RTOfTO:ll^ll

अध्याय ६४

श्लोक 34

योगाभ्यासं तदा सम्यक् चक्रे विगतकल्मषः आराध्य देवदेवेशं तद्गतेनान्तरात्मना

yogābhyāsaṃ tadā samyak cakre vigatakalmaṣaḥ ārādhya devadeveśaṃ tadgatenāntarātmanā

हिन्दी अर्थ

वासुदेवो जगद्वासः पुराणः कविरव्ययः। यस्मात्रास स्थितिं कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम्

English

faqAv& i tot ti i rhci*iA :ir9ii trmrraTh: iirti i ^ysi to^:i

अध्याय ६४

श्लोक 35

पुण्डरीको महाभागः पुरुषार्थविशारदः प्रसादं परम् आकाङ्क्षन् विष्णोस् तद्गतमानसः

puṇḍarīko mahābhāgaḥ puruṣārthaviśāradaḥ prasādaṃ param ākāṅkṣan viṣṇos tadgatamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मात् स भगवान्देवो विष्णुरित्यभिधीयते। यस्माद्वा सर्वभूतानां तत्त्वाद्यानां युगक्षये तस्मिन्निवासः संसर्गे वासुदेवस्ततस्तु सः। तमाहुः पुरुषं केचित्केचिदीश्वरमव्ययम्

English

mrcriif^idyi eror: 'nm(iifa<dP£d:iR3ii

अध्याय ६४

श्लोक 36

तस्य तस्मिन् निवसतः शालग्रामे महात्मनः पुण्डरीकस्य राजेन्द्र कालो ऽगच्छन् महांस् ततः

tasya tasmin nivasataḥ śālagrāme mahātmanaḥ puṇḍarīkasya rājendra kālo 'gacchan mahāṃs tataḥ

हिन्दी अर्थ

विज्ञानमात्रं केचिच्च केचिठ्ठह्य परं तथा। केचित्कालमनाद्यान्तं केचिजीवं सनातनम्

English

qVlTOiy TT^T fTOTOirhtJ: I

अध्याय ६४

श्लोक 37

मुने कदाचित् तं देशं नारदः परमार्थवित् जगाम सुमहातेजाः साक्षादादित्यसंनिभः

mune kadācit taṃ deśaṃ nāradaḥ paramārthavit jagāma sumahātejāḥ sākṣādādityasaṃnibhaḥ

हिन्दी अर्थ

केचिच्च परमात्मानं केचिच्चैवमनामयम्। केचित्क्षेत्रज्ञमित्याहुः केचित्षडविंशकं तथा अङ्गुष्ठमात्रं केचिच्च केचित्पद्मरजोपमम्। एते चान्ये च मुनिभिः संज्ञाभेदाः पृथग्विधा:

English

STRiai fl^r?MkUI<*HIII3'SII

अध्याय ६४

श्लोक 38

तं द्रष्टुकामो देवर्षिः पुण्डरीकं तपोनिधिम् विष्णुभक्तिपरीतात्मा वैष्णवानां हिते रतः

taṃ draṣṭukāmo devarṣiḥ puṇḍarīkaṃ taponidhim viṣṇubhaktiparītātmā vaiṣṇavānāṃ hite rataḥ

हिन्दी अर्थ

भगवद्भजनकी श्रेष्ठता और भक्त पुण्डरीकका उपाख्यान

English

PijPIRT: JtT.tuyJfyVIHCI TOT? MtmcbiSFP ^«JiUd^ldMHR:ll^mi

अध्याय ६४

श्लोक 39

स दृष्ट्वा नारदं प्राप्तं सर्वतेजः प्रभान्वितम् महामतिं महाप्राज्ञं सर्वागमविशारदम्

sa dṛṣṭvā nāradaṃ prāptaṃ sarvatejaḥ prabhānvitam mahāmatiṃ mahāprājñaṃ sarvāgamaviśāradam

हिन्दी अर्थ

परमज्योति और नारायण ही परम आत्मा हैं। मुने! वे भगवान् नारायण परसे भी पर हैं। उनसे बढ़कर या उनसे भिन्न कुछ भी नहीं है। इस जगत्में जो कुछ देखा या सुना जाता है, सबको बाहर और भीतरसे व्याप्त करके भगवान् नारायण स्थित हैं। इस प्रकार उन्हें साकार वस्तुओंमें व्यापक जानकर ही देवताओंने बार-बार उनको 'साकार' कहा है तथा ॐ नमो नारायणाय'-इस मन्त्रका ध्यान (मानसिक जप) करते हुए अनन्यभावसे उनमें मन

English

Owing to the effect of that area and the splendour of the holy places located there, that great soul of a hermit became happy and holy at heart. Thus, being holy at heart, practice in Dhyanayoga and with a desire to achieve axiom, he began to worship god Visnu there. By putting a good check on his sensory organs, keeping himself free from worries, he lived there alone for a long period. They lived on vegetables, roots and fruits with sole satisfaction. He used to exercise Yoga with Yama, Niyama, Asana, Bandha, Tibra, Pranayama, Pratyahara, Dharana and Samadhi. Thus, he worshipped god Visnu there and keeping his mind in concentration of god Visnu, be began to offer psalms for the pleasure of god.

अध्याय ६४

श्लोक 40

प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा प्रहृष्टेनान्तरात्मना अर्घं दत्त्वा यथायोग्यं प्रणामम् अकरोत् ततः

prāñjaliḥ praṇato bhūtvā prahṛṣṭenāntarātmanā arghaṃ dattvā yathāyogyaṃ praṇāmam akarot tataḥ

हिन्दी अर्थ

लगाया है। जो अनन्यचित्त हो सदा भगवान् नारायणका ध्यान करता है, उसको दान, तीर्थसेवन, तपस्या और यज्ञोंसे क्या काम है? भगवान् नारायणका ध्यान ही सर्वोत्तम ज्ञान है तथा इससे बढ़कर दूसरा कोई योग भी

English

cTO yTHUm -R^TrtPT: |

अध्याय ६४

श्लोक 41

को ऽयम् अत्यद्भुताकारस् तेजस्वी हृद्यवेषधृक् आतोद्यहस्तः सुमुखो जटामण्डलभूषणः

ko 'yam atyadbhutākāras tejasvī hṛdyaveṣadhṛk ātodyahastaḥ sumukho jaṭāmaṇḍalabhūṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं है। परस्परविरुद्ध अर्थको व्यक्त करनेवाले दूसरे- दूसरे शास्त्रोंके विस्तारसे क्या लाभ? जिस प्रकार एक ही बड़े नगरमें बहुत-से मार्गोका प्रवेश होता है, उसी प्रकार भिन्न-भिन्न शास्त्रोंके सम्पूर्ण ज्ञान उन परमेश्वर नारायणमें प्रवेश करते हैं ॥६०--६८४५, ॥

English

MU^tlcbW Tl%5 Tfl dKlfro TR^:

अध्याय ६४

श्लोक 42

विवस्वान् अथ वा वह्निर् इन्द्रो वरुण एव वा इति संचिन्तयन् विप्रः पप्रच्छ परमद्युतिः

vivasvān atha vā vahnir indro varuṇa eva vā iti saṃcintayan vipraḥ papraccha paramadyutiḥ

हिन्दी अर्थ

वे भगवान् विष्णु अव्यक्तरूपसे सर्वत्र व्यास हँ, सूक्ष्म तत्त्व हैं, सदा रहनेवाले सनातन पुरुष हैं, सम्पूर्ण जगत्के आदिकारण हैं; परंतु उनका न तो आदि है न अन्त ही। स्वयं वे किसी दूसरेसे उत्पन्न नहीं हैं, अतएव “स्वयम्भू'

English

TOR TOfJIdTO RT^KlRcTOM'R:lRUI

अध्याय ६४

श्लोक 43

को भवान् इह संप्राप्तः कुतो वा परमद्युते त्वद्दर्शनं ह्य् अपुण्यानां प्रायेण भुवि दुर्लभम्

ko bhavān iha saṃprāptaḥ kuto vā paramadyute tvaddarśanaṃ hy apuṇyānāṃ prāyeṇa bhuvi durlabham

हिन्दी अर्थ

हैं, किंतु इन सम्पूर्ण भूतप्राणियोंको स्वयं ही प्रकट करते हैं। वे विभु, अचिन्त्य, नित्य और कार्य-कारणस्वरूप हैं। सम्पूर्ण जगतका उनमें ही निवास है, इसलिये वे “वासुदेव' कहे गये हैं। वे पुराणपुरुष, त्रिकालदशी और अविकारी हैं। यह सम्पूर्ण चराचरमय त्रिभुवन उन्हीं भगवानके द्वारा व्याप्त होनेसे स्थित है, इसलिये वे “विष्णु' कहलाते हैं। अथवा युगका क्षय होनेपर महत्तत््त आदि समस्त भूतोंका उन्हीं सृष्टिके आश्रयभूत परमात्मामें निवास होता है, इसलिये

English

TT (jtddi RTT^ HM h4rl\Jt:TOlPTOHj

अध्याय ६४

श्लोक 44

नारदो ऽहम् अनुप्राप्तस् त्वद्दर्शनकुतूहलात् पुण्डरीक हरेर् भक्तस् त्वादृशः सततं द्विज

nārado 'ham anuprāptas tvaddarśanakutūhalāt puṇḍarīka harer bhaktas tvādṛśaḥ satataṃ dvija

हिन्दी अर्थ

वे “वासुदेव' कहे गये हैं। कुछ लोग उनको पुरुष (आत्मा) कहते हैं और कुछ लोग अविनाशी ईश्वर बताते हैं। कुछ अन्य लोग उन्हें केवल 'विंज्ञानस्वरूप” मानते हैं, कितने ही उन्हें परब्रह्म कहते हैं। कुछ विचारक उन्हें आदि-

English

1SIT33#T: JPTOf TJTO Jlg&dkHkiRU 3itf tot traraM TOTRTORfro: 11* on

अध्याय ६४

श्लोक 45

स्मृतः संभाषितो वापि पूजितो वा द्विजोत्तम पुनाति भगवद्भक्तश् चाण्डालो ऽपि यदृच्छया

smṛtaḥ saṃbhāṣito vāpi pūjito vā dvijottama punāti bhagavadbhaktaś cāṇḍālo 'pi yadṛcchayā

हिन्दी अर्थ

अन्तरहित 'काल' कहते हैं और कुछ मनुष्य उनको “सनातन जीव' मानते हैं। कुछ लोग ' परमात्मा' कहते हैं, कुछ उन्हें एक “निरामय तत्त्व' मानते हैं, कुछ विद्वान् उन्‍हें 'क्षेत्रज्न' कहते हैं और कुछ उन्हें तेईस विकारोंके कारण चौबीसवें तत्त्व प्रकृति और पचीसवें तत्त्वरूप पुरुषसे भिन्न ' छब्बीसवाँ तत्त्व” (पुरुषोत्तम) मानते हैं। कुछ लोग आत्माको अँगूठेके बराबर बताते हैं और कुछ विद्वान् कमल-पुष्पकी धूलिके एक

English

cbldMrUt^dlcfirr^'iRcil gadd*ycbl

अध्याय ६४

श्लोक 46

दासो ऽहं वासुदेवस्य देवदेवस्य शार्ङ्गिणह् इत्युक्तो नारदेनासौ भक्तिपर्याकुलात्मना

dāso 'haṃ vāsudevasya devadevasya śārṅgiṇah ityukto nāradenāsau bhaktiparyākulātmanā

हिन्दी अर्थ

शास्त्रेषु कथिता विष्णोर्लोकव्यामोहकारका: । एकं यदि भवेच्छास्त्रं ज्ञानं निस्संशयं भवेत्

English

fggwm gT gf%f* 3 t gw gn yfcgggPdH: wg? WTffg:ir*?ii

अध्याय ६४

श्लोक 47

प्रोवाच मधुरं विप्रस् तद्दर्शनसुविस्मितः धन्यो ऽहं देहिनाम् अद्य सुपूज्यो ऽहं सुरैर् अपि

provāca madhuraṃ vipras taddarśanasuvismitaḥ dhanyo 'haṃ dehinām adya supūjyo 'haṃ surair api

हिन्दी अर्थ

इदमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायण: सदा । त्यकत्वा व्यामोहकान् सर्वान् तस्माच्छास्त्रार्थविस्तरान् अनन्यचेता ध्यायस्व नारायणमतन्द्रितः । एवं ज्ञात्वा तु सततं देवदेवं तमव्ययम्

English

O king, a long course of time was spent and Pundarlka was in that Salagrama area. One day, hermit Narada came to see Pundarlka there. Pundarlka became extremely happy to meet learned Narada. He first gave arghya and then bowed his head at his feet. Subsequently, he thought who might be in this form? Lyre was in his hand, his face was glowing with celestial light, matted hair on head. Perhaps, he is the Sun god or Varuna, Agni or Indra. He could not arrive at a decision and only thought began to flow incessantly. He then dared to

अध्याय ६४

श्लोक 48

कृतार्थाः पितरो मे ऽद्य संप्रातं जन्मणः फलम् अनुगृह्णीष्व देवर्षे त्वद्भक्तस्य विशेषतः

kṛtārthāḥ pitaro me 'dya saṃprātaṃ janmaṇaḥ phalam anugṛhṇīṣva devarṣe tvadbhaktasya viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वेदं ब्रह्मणा प्रोक्तं ज्ञानयोगं सुदुर्लभम्

English

CRT 'trgrfg? WP7T: cRTT gT uHradi

अध्याय ६४

श्लोक 49

किं किं करोम्य् अहं विद्वन् भ्राम्यमाणः स्वकर्मभिः कर्तव्यं परमं गुह्यम् उपदेष्टुं त्वम् अर्हसि

kiṃ kiṃ karomy ahaṃ vidvan bhrāmyamāṇaḥ svakarmabhiḥ kartavyaṃ paramaṃ guhyam upadeṣṭuṃ tvam arhasi

हिन्दी अर्थ

ततोऽहमासं विप्रेन्द्र नारायणपरायणः। नमो नारायणायेति ये विदुर्त्रह्म शाश्वतम् अन्तकाले जपन्तस्ते यान्ति विष्णोः परं पदम्। तस्मान्नारायणस्तात परमात्मा सनातनः

English

Pundarlka said- O divine person, who are you and from where have you come? The persons who have not performed any great deeds on the earth, can hardly see you.

अध्याय ६४

श्लोक 50

त्वं गतिः सरवलोकानां वैष्णवानां विशेषतः अनेकानीह शास्त्राणि कर्माणि च तथा द्विज

tvaṃ gatiḥ saravalokānāṃ vaiṣṇavānāṃ viśeṣataḥ anekānīha śāstrāṇi karmāṇi ca tathā dvija

हिन्दी अर्थ

नारायणो जगद्व्यापी परमात्मा सनातनः

English

Tgrr: gwnfeTt gift gfggt gr ferrtm:i grgrw grgggig ^ggg^g vuT^ui :

अध्याय ६४

श्लोक 51

धर्ममार्गाश् च बहवस् तथैव प्राणिनः स्मृताः वैलक्षण्यं च जगतस् तस्माद् एव द्विजोत्तम

dharmamārgāś ca bahavas tathaiva prāṇinaḥ smṛtāḥ vailakṣaṇyaṃ ca jagatas tasmād eva dvijottama

हिन्दी अर्थ

श्रवणात्पठनाच्चैव आराध्यः सर्वथा ब्रह्मन् पुरुषेण हितैषिणा।

English

Pundarlka, I am Narada. I have come here to see you. The devotee like you is hardly seen on this earth. O Brahmana, irrespective of a devotee being even a Candala, he yet makes holy the people with merely bringing into memory, through conversation or when honoured or

अध्याय ६४

श्लोक 52

अव्यक्ताज् जायते सर्वं सर्वात्मकम् इदं जगत् इत्य् एवं प्राहुर् अपरे तत्रैव लयम् एव च

avyaktāj jāyate sarvaṃ sarvātmakam idaṃ jagat ity evaṃ prāhur apare tatraiva layam eva ca

हिन्दी अर्थ

निर्ममा निरहंकारा रागद्वेषविवर्जिताः।

English

What to say then the acquaintance with the devotee Brahmana like you. O Brahmana, I am a slave of god Vasudeva, who holds Sarriga bow in his

अध्याय ६४

श्लोक 53

आत्मानो बहवो प्रोक्ता नित्याः सर्वगतास् तथा अन्यैर् मतिमतां श्रेष्ठ तत्त्वालोकनतत्परैः

ātmāno bahavo proktā nityāḥ sarvagatās tathā anyair matimatāṃ śreṣṭha tattvālokanatatparaiḥ

हिन्दी अर्थ

ध्यानयोरापरा ब्रह्मन् ते पश्यन्ति जगत्पतिम्। त्यक्तत्रया महात्मानो वासुदेवं हरि गुरुम् कीर्तयन्ति जगन्नाथं ते पश्यन्ति जगत्पतिम्। तस्मात्त्वमपि विप्रेन्द्र नारायणपरो भव

English

tngrg w fgw^rgfgfFPT:

अध्याय ६४

श्लोक 54

एवमाद्य् अनुसंचिन्त्य यथामति यथाश्रुतम् वदन्ति ऋषयः सर्वे नानामतविशारदाः

evamādy anusaṃcintya yathāmati yathāśrutam vadanti ṛṣayaḥ sarve nānāmataviśāradāḥ

हिन्दी अर्थ

कणके बराबर “अणु' मानते हैं। ऊपर भगवान् विष्णुके जिन नामोंका उल्लेख किया गया है, ये तथा अन्य भी बहुत-से भिन्न-भिन्न नाम मुनियोंद्वारा शास्त्रोंमें कहे गये हैं, जो साधारण लोगोंमें भेद-भ्रमका उत्पादन कर उन्हे

English

Having received an introduction of Narada, the Brahmana who was overwhelmly surprised, began to say with a tone in sheer devotion.

अध्याय ६४

श्लोक 55

शृणुष्वावहितो ब्रह्मन् कथयामि तवानघ परमार्थम् इदं गुह्यं घोरसंसारमोचनम्

śṛṇuṣvāvahito brahman kathayāmi tavānagha paramārtham idaṃ guhyaṃ ghorasaṃsāramocanam

हिन्दी अर्थ

मोहमें डालनेवाले हैं। यदि एक ही शास्त्र होता तो सबको संदेहरहित निश्चयात्मक ज्ञान होता। किंतु यहाँ तो बहुतेरे शास्त्र हैं और सबका अलग-अलग सिद्धान्त है; अतः ज्ञानका तत्त्व बड़ा ही दुर्शेय हो गया है। परंतु मैंने सम्पूर्ण शास्त्रोंका मथन करके विचार किया तो एक यही बात सब सिद्धान्तोंके साररूपसे ज्ञात हुई कि सदा ' भगवान् नारायणका ध्यान करना चाहिए।' इसलिये मोहमें डालनेवाले सम्पूर्ण शास्त्र-विस्तारोंका

English

fgraf: ftrart irir wro ww:

अध्याय ६४

श्लोक 56

अनागतम् अतीतं च विप्रकृष्टम् अतीव यत् न गृह्णाति नृणां दृष्टिर् वर्तमानार्थनिश्चिता

anāgatam atītaṃ ca viprakṛṣṭam atīva yat na gṛhṇāti nṛṇāṃ dṛṣṭir vartamānārthaniścitā

हिन्दी अर्थ

त्याग करके एकचित्त होकर उत्साहपूर्वक भगवान् नारायणका ध्यान करो। इस प्रकार सतत चिन्तनके द्वारा उन अविनाशी देवदेव नारायणका तत्त्व जानकर तुम शीघ्र ही उनमें सायुज्य-मुक्ति प्राप्त कर लोगे,

English

tg gfg; ^rorgRt fgyhpr:i

अध्याय ६४

श्लोक 57

शृणुष्वावहितं तात कथयामि तवानघ यत् प्रोक्तं ब्रह्मणा पूर्वं पृच्छतो मम सुव्रत

śṛṇuṣvāvahitaṃ tāta kathayāmi tavānagha yat proktaṃ brahmaṇā pūrvaṃ pṛcchato mama suvrata

हिन्दी अर्थ

इसमें संदेह नहीं है ॥ ६९--८०१/२॥ विप्रेन्द्र! इस प्रकार ब्रह्माजीके कहे हुए इस परम दुर्लभ ज्ञानयोगको सुनकर मैं तभीसे भगवान् नारायणकी परिचर्यामें लग गया। जो लोग ॐ नमो नारायणाय'- इस सनातन ब्रह्मस्वरूप मन्त्रको जानते हैं, वे अन्तकालमें

English

Pundarlka said- "I am most lucky among all creatures of this universe and honourable to all gods. My Pitrs have been thankful today. My life has become meaningful now. O great hermit, I am your devotee. Please, have mercy on me. Owing to the deeds in pre-birth, O scholar, I am moving in this world for nothing. Tell me please, what I should do to get-rid-of this state of being. Even if the act be mystic, please, tell me the same. O hermit, you gcnei'ally support all people but you care particularly the Vaisnavas.

अध्याय ६४

श्लोक 58

कदाचिद् ब्रह्मलोकस्थं पद्मयोनिं पितामहम् प्रणिपत्य यथान्यायं पृष्टवान् अहम् अव्ययम्

kadācid brahmalokasthaṃ padmayoniṃ pitāmaham praṇipatya yathānyāyaṃ pṛṣṭavān aham avyayam

हिन्दी अर्थ

इसका जप करते हुए विष्णुके परमधामको प्रास कर लेते हैं। अतः तात! तत्त्व-विचार करनेवाले पुरुषको सदा ही सनातन परमात्मा नारायणका अनन्यचित्तसे ध्यान करना चाहिए। भगवान् नारायण जगद्व्यापी सनातन परमेश्वर

English

3 H<*TTte yiBgiftr gggTffgimoii

अध्याय ६४

श्लोक 59

किं तज् ज्ञानं परं देव कश् च योगः परस् तथा एतन् मे तत्त्वतः सर्वं त्वम् आचक्ष्व पितामह

kiṃ taj jñānaṃ paraṃ deva kaś ca yogaḥ paras tathā etan me tattvataḥ sarvaṃ tvam ācakṣva pitāmaha

हिन्दी अर्थ

हैं। ये भिन्न-भिन्न रूपसे सम्पूर्ण लोकोंके सृष्टि, पालन तथा संहार-कार्यमें लगे रहते हैं। इनके नाम, गुण एवं लीलाओंका श्रवण और कीर्तन करते हुए उनके ध्यानमें संलग्न हो उनकी आराधना करनी चाहिए। ब्रह्मन्! अपना हित चाहनेवाले पुरुषके लिये सर्वथा भगवान् नारायणकी आराधना ही कर्तव्य है। विप्रवर! जो लोग निःस्पृह, नित्य-

English

Epfapfag g?g^g snfnR: -opmi

अध्याय ६४

श्लोक 60

यः परः प्रकृतेः प्रोक्तः पुरुषः पञ्चविंशकः स एव सर्वभूतानां नर इत्य् अभिधीयते

yaḥ paraḥ prakṛteḥ proktaḥ puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ sa eva sarvabhūtānāṃ nara ity abhidhīyate

हिन्दी अर्थ

विकारोंसे रहित हैं तथा जो पक्षपातशून्य, शान्त एवं सब प्रकारके संकल्पोँसे वर्जित हैं, वे भगवानूके ध्यानयोगमें तत्पर हो उन जगदीश्वरका साक्षात्कार कर लेते हैं। जो महात्मा त्रिभुवनसे नाता तोड़कर जगद्गुरु जगन्नाथ भगवान्

English

Narada said- O Brahmana, there are a

अध्याय ६४

श्लोक 61

नराज् जातानि तत्त्वानि नाराणीति ततो विदुः तान्य् एव चायनं तस्य तेन नारायणः स्मृतः

narāj jātāni tattvāni nārāṇīti tato viduḥ tāny eva cāyanaṃ tasya tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

वासुदेवका कीर्तन करते हैं, वे उन जगत्पतिका दर्शन पा जाते हैं। इसलिये विप्रवर! तुम भी भगवान् नारायणकी समाराधनामें तत्पर हो जाओ॥ ८१--८९॥ तदन्यः को महोदारः प्रार्थितं दातुमीश्वरः। हेलया कीर्तितो यो वै स्व॑ पदं दिशति द्विज

English

Similarly, there are a number of living organism and many sects of religions to follow. This is the reason, eccentricity is seen in this world.

अध्याय ६४

श्लोक 62

नारायणाज् जगत् सर्वं सर्गकाले प्रजायते तस्मिन्न् एव पुनस् तच् च प्रलये संप्रलीयते

nārāyaṇāj jagat sarvaṃ sargakāle prajāyate tasminn eva punas tac ca pralaye saṃpralīyate

हिन्दी अर्थ

अपि कार्यस्त्वया चैव जपः स्वाध्याय एव च। तमेवोद्दिश्य देवेशं कुरु नित्यमतन्द्रितः

English

3[oi|cKilMvn|t(ci TT4 ycArMdifHc; I

अध्याय ६४

श्लोक 63

नारायणः परं ब्रह्म तत्त्वं नारायणः परम् नारायणः परं ज्योतिर् आत्मा नारायणः परः

nārāyaṇaḥ paraṃ brahma tattvaṃ nārāyaṇaḥ param nārāyaṇaḥ paraṃ jyotir ātmā nārāyaṇaḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः भूषितो वा द्विजश्रेष्ठ न लिङ्गं धर्मकारणम्

English

■aig'i'A 'HdMci mim^n OTrqHT fern fern TrefaTwnn 3Rj*SfdH'di SM dmiHldHddttnm^ll ipraTflfei nsnfe wsrmii oRfe 3pm: ni nRmdferR<i:imvn $>JU|te|ldfel 9T?R 3SmTfh Wfl <mu«Sfe nir vunnKiilxH^immi

अध्याय ६४

श्लोक 64

पराद् अपि परश् चासौ तस्मान् नातिपरं मुने यच् च किंचिज् जगत्य् अस्मिन् दृश्यते श्रूयते ऽपि वा

parād api paraś cāsau tasmān nātiparaṃ mune yac ca kiṃcij jagaty asmin dṛśyate śrūyate 'pi vā

हिन्दी अर्थ

ये नृशंसा दुरात्मानः पापाचाररताः सदा। तेऽपि यान्ति परं स्थानं नरा नारायणाश्रयाः

English

<jfe4^nRi«Sldfediim^ii vjujfciicife nm yratnfq tmFmi ysiicw mwr ^4 mr nwiih^ii

अध्याय ६४

श्लोक 65

अन्तर् बहिश् च तत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः एवं विदित्वा तं देवाः साकारं व्याहरन् मुहुः

antar bahiś ca tat sarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ evaṃ viditvā taṃ devāḥ sākāraṃ vyāharan muhuḥ

हिन्दी अर्थ

दासोऽहं वासुदेवस्य देवदेवस्य शार्किण: प्रयाति विष्णुसालोक्यं पुरुषो नात्र संशयः।

English

uftlMri) qyjhMld ^HgqaRIHJIhdll

अध्याय ६४

श्लोक 66

नमो नारायणायेति ध्यात्वा चानन्यमानसाः किं तस्य दानैः किं तीर्थैः किं तपोभिः किम् अध्वरैः

namo nārāyaṇāyeti dhyātvā cānanyamānasāḥ kiṃ tasya dānaiḥ kiṃ tīrthaiḥ kiṃ tapobhiḥ kim adhvaraiḥ

हिन्दी अर्थ

इत्युक्त्वा देवदेवर्षिस्तत्रैवान्तरधीयत। परोपकारनिरतस्त्रैलोक्यस्यैकभूषणः

English

In the opinion of some people, this entire world is generated from the inexpressible and it gets merged with the same at the phase of a particular point of time. O the greatest scholar, a few other metaphysicians, treat the soul as everlasting, omnipresent and multi-form. Having gone over all these matters, the hermits of different opinions lay down a doctrine as per their savvy and learning. Listen to it carefully. This secret element of supreme meaning is capable to provide emancipation. The mind of a man often receive the topics presently running and it cannot conceives the distant past and the future. O innocent and resolute Pundarika, I am now going to tell you whatever god Brahma told me on my query. Please, listen

अध्याय ६४

श्लोक 67

यो नित्यं ध्यायते देवं नारायणम् अनन्यधीः एतज् ज्ञानं वरं नातो योगश् चैव परस् तथा

yo nityaṃ dhyāyate devaṃ nārāyaṇam ananyadhīḥ etaj jñānaṃ varaṃ nāto yogaś caiva paras tathā

हिन्दी अर्थ

पुण्डरीकोऽपि धर्मात्मा नारायणपरायणः। नमोऽस्तु केशवायेति पुनः पुनरुदीरयन् हत्पुण्डरीके गोविन्दं प्रतिष्ठाप्य जनार्दनम्

English

Once upon a time, 1 saluted god Brahma seated in his abode and asked

अध्याय ६४

श्लोक 68

परस्परविरुद्धार्थैः किम् अन्यैः शास्त्रविस्तरैः बहवो ऽपि यथा मार्गा विशन्त्य् एवं महत् पुरम्

parasparaviruddhārthaiḥ kim anyaiḥ śāstravistaraiḥ bahavo 'pi yathā mārgā viśanty evaṃ mahat puram

हिन्दी अर्थ

तपःसिद््रिकरेऽरण्ये शालग्रामे तपोधनः। उवास चिरमेकाकी पुरुषार्थविचक्षणः

English

Narada said- O god, what is the best knowledge and the best Yoga. Please, tell me all things clearly and

अध्याय ६४

श्लोक 69

तथा ज्ञानानि सर्वाणि प्रविशन्ति तम् ईश्वरम् स हि सर्वगतो देवः सूक्ष्मो ऽव्यक्तः सनातनः

tathā jñānāni sarvāṇi praviśanti tam īśvaram sa hi sarvagato devaḥ sūkṣmo 'vyaktaḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वप्नेऽपि केशवादन्यन्न पश्यति महातपाः। निद्रापि तस्य नैवासीत्पुरुषार्थविरोधिनी तपसा ब्रह्मचर्येण शौचेन च विशेषतः। जन्मजन्मान्तरारूढसंस्कारेण च स द्विज:

English

TtEwuflif? wmrfr hhiuDm fe : 1 dlfe mfe cTF3 dd dTTTOW: T7d:ll^ll

अध्याय ६४

श्लोक 70

जगदादिर् अनाद्यन्तः स्वयंभूर् भूतभावनः विष्णुर् विभुर् अचिन्त्यात्मा नित्यः सदसदात्मकः

jagadādir anādyantaḥ svayaṃbhūr bhūtabhāvanaḥ viṣṇur vibhur acintyātmā nityaḥ sadasadātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसादाद्देवदेवस्य॒ सर्वलोकैकसाक्षिणः। अवाप परमां सिद्धिं वैष्णवीं वीतकल्मषः

English

fedfe 'SFdfei dfffife j-rtdmr jrfe HlCiqui; tr dW TRI

अध्याय ६४

श्लोक 71

वासुदेवोजगद्वासः पुराणः कविर् अव्ययः यस्मात् प्राप्तं स्थितिं कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम्

vāsudevojagadvāsaḥ purāṇaḥ kavir avyayaḥ yasmāt prāptaṃ sthitiṃ kṛtsnaṃ trailokyaṃ sacarācaram

हिन्दी अर्थ

भगवद्भजनकी श्रेष्ठता और भक्त पुण्डरीकका उपाख्यान द्विज! जो अवहेलनापूर्वक नाम लेनेपर भी भक्तको अपना परमधाम दे देते हैं, उन भगवान् नारायणके सिवा दूसरा कौन ऐसा महान् उदार है, जो माँगी हुई वस्तुको देनेमें समर्थ हो? तुम्हें जप अथवा स्वाध्याय-जो कुछ

English

TITraui: dT fefdddTT dRRTcrr: TR:ll^ll tnfer dfmRrfet fei

अध्याय ६४

श्लोक 72

तस्मात् स भगवान् देवो विष्णुर् इत्य् अभिधीयते यस्माद् वा सर्वभूतानां तत्त्वाद्यानां युगक्षये

tasmāt sa bhagavān devo viṣṇur ity abhidhīyate yasmād vā sarvabhūtānāṃ tattvādyānāṃ yugakṣaye

हिन्दी अर्थ

भी करना हो, उसे उन देवेश्वर भगवान् नारायणके उद्देश्यसे ही सदा आलस्य त्यागकर करते रहो। बहुत- से मन्त्र और ब्रतोंसे क्या काम ? ' ॐ नमो नारायणाय यह मन्त्र ही सब मनोरथोँको सिद्ध करनेवाला है।

English

■pmr fefewT’lrqlWTSJddfa dTII^II

अध्याय ६४

श्लोक 73

तस्मिन् निवासः संसर्गे वासुदेवस् ततस् तु सः तम् आहुः पुरुषं केचित् केचिद् ईश्वरम् अव्ययम्

tasmin nivāsaḥ saṃsarge vāsudevas tatas tu saḥ tam āhuḥ puruṣaṃ kecit kecid īśvaram avyayam

हिन्दी अर्थ

द्विजश्रेष्ठ कोई चीर वस्त्र पहननेवाला, जटा धारण करनेवाला, त्रिदण्डी, सदा माथा मुँडाये रहनेवाला अथवा तरह-तरहके उपकरणोंसे विभूषित ही क्यों न हो, उसके ये बाह्य चिह्न धर्मे कारण नहीं हो सकते; किंतु जो मनुष्य भगवान् नारायणकी शरणमें जा चुके हैँ, वे पहले निर्दयी, दुष्ट और सदा पापरत रहे हों तो भी भगवानूके परमधामको पधारते हैं। हजारों जन्मोमें भी जिसकी ऐसी बुद्धि हो जाय कि “मैं देवदेव, शार्ङ्गधनुषधारी भगवान्

English

■q4 faffer t ^rr: mrant

अध्याय ६४

श्लोक 74

विज्ञानमात्रं केचिच् च केचिद् ब्रह्म परं तथा केचित् कालम् अनाद्यन्तं केचिज् जीवं सनातनम्

vijñānamātraṃ kecic ca kecid brahma paraṃ tathā kecit kālam anādyantaṃ kecij jīvaṃ sanātanam

हिन्दी अर्थ

वासुदेवका दास हूँ', वह मनुष्य निःसंदेह भगवान् विष्णुके सालोक्यको प्राप होता है; फिर जो पुरुष जितेन्द्रिय होकर सदा भगवानूमें ही अपने प्राणोंको लगाये रहता है, उसके लिये तो कहना ही क्या है॥ ९०--९६॥

English

TUT dl<MU||i»fd smmT

अध्याय ६४

श्लोक 75

केचिच् च परमात्मानं केचिच् चैवम् अनामयम् केचित् क्षेत्रज्ञम् इत्य् आहुः केचित् षड्विंशकं तथा

kecic ca paramātmānaṃ kecic caivam anāmayam kecit kṣetrajñam ity āhuḥ kecit ṣaḍviṃśakaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हैं--सदा दूसरोंके ही उपकारमें लगे रहनेवाले त्रिभुवनभूषण देवर्षि नारदजी उपर्युक्त बातें बताकर वहींपर अन्तर्धान हो गये। अब धर्मात्मा पुण्डरीक भी एकमात्र भगवान् नारायणके भजनमें तत्पर हो बार- बार इस प्रकार उच्चारण करने लगे--' भगवान् केशवको नमस्कार है; है महायोगिन्! आप मुझपर प्रसन्न हों।' निरन्तर यों कहते हुए पुरुषार्थ-साधनमें कुशल वे तपस्वी पुण्डरीकजी अपने हृदय-कमलके आसनपर जनार्दन

English

4) fet ssjfe ^4 HKIUU|U4m4l:l TJcT^fe 3TC dTdT TRTd«nil^\9ll MtWtfyMT'S: foiH-d: ^TRdf?Rdt:l

अध्याय ६४

श्लोक 76

अङ्गुष्ठमात्रं केचिच् च केचित् पद्मरजोउपमम् एते चान्ये च मुनिभिः संज्ञाभेदाः पृथग्विधाः

aṅguṣṭhamātraṃ kecic ca kecit padmarajoupamam ete cānye ca munibhiḥ saṃjñābhedāḥ pṛthagvidhāḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् गोविन्दको स्थापितकर तपस्याकी सिद्धि करनेवाले उस 'शालग्राम' नामक तपोवनमें बहुत कालतक अकेले ही रहे। महातपस्वी पुण्डरीक स्वप्रमें भी भगवान् केशवके सिवा दूसरा कुछ नहीं देखते थे। उनकी नींद भी उन्हें

English

sfetsfa qyimihl feifei n

अध्याय ६४

श्लोक 77

शास्त्रेषु कथिता विष्णोर् लोकव्यामोहकारकाः एकं यदि भवेच् छास्त्रं ज्ञानं निःसंशयं भवेत्

śāstreṣu kathitā viṣṇor lokavyāmohakārakāḥ ekaṃ yadi bhavec chāstraṃ jñānaṃ niḥsaṃśayaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

पुरुषार्थ-साधनमें बाधा नहीं देती थी। उन पापरहित द्विजवर पुण्डरीकने तपस्या, ब्रह्मचर्यं तथा विशेषतः शौचाचारके पालनसे और जन्म-जन्मान्तरोंकी साधनासे सुदृढ़ हुए भगवद्भक्तिसाधक संस्कारसे सम्पूर्ण लोकोंके एकमात्र साक्षी देवदेव भगवान् विष्णुको कृपाद्वारा परम उत्तम वैष्णवी सिद्धि प्राप्त कर ली। उनके निकट

English

Brahma said- The twenty fourth element causative to twenty three defects is with the absolutely different element counted as twenty fifth is existed. This twenty fifth element is called Nara (Purusa or soul) in

अध्याय ६४

श्लोक 78

बहुत्वाद् इह शात्राणां ज्ञानतत्त्वं सुदुर्लभम् आलोड्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः

bahutvād iha śātrāṇāṃ jñānatattvaṃ sudurlabham āloḍya sarvaśāstrāṇi vicārya ca punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

सिंहव्याघ्रास्तथान्येऽपिमृगाः प्राणिविहिंसकाः ।

English

All elements are originated from Nara, hence, these are called Nara. Under what these Nara is sheltered is called Narayana. This entire universe gets birth from Narayana and gets merged with him at the time of devastation. Narayana is the Parabrahma, he is the supreme element, the supreme flame and the supreme soul. O hermit, god Narayana is even beyond the para. Nothing is greater or distinct than him here. Whatever is seen or heard here, god Narayana existed by covering it from outside and inside. The gods have repeatedly said to him Sakara when they observed him in the tangible things of this universe and they concentrated their mind exclusively on Narayana with reciting Om Namo Narayanaya. The person who being exclusive in heart, concentrates on Narayana had nothing to bear with the donation, pilgrimage, penance and the offerings. Concentration on Narayana is the supreme knowledge and no Yoga is greater than it. What use to go over the other scriptures that give contradictory meanings. As a number of ways ultimately lead to a city, the knowledge vested in various scriptures finally enter into Narayana.

अध्याय ६४

श्लोक 79

इदम् एकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा त्यक्त्वा व्यामोहकान् सर्वान् तस्माच् छास्त्रार्थविस्तरान्

idam ekaṃ suniṣpannaṃ dhyeyo nārāyaṇaḥ sadā tyaktvā vyāmohakān sarvān tasmāc chāstrārthavistarān

हिन्दी अर्थ

परादुरासीज्जयन्नाथः पुण्डरीकायतेक्षणः मेरुशृङ्गमिवारूढः कालमेधस्तडिद्दयुतिः

English

TT ft ■RcJ'ltfT THWT:II5 <? II cllUrfcU vHh&IR: TJTTW: chfatoitici

अध्याय ६४

श्लोक 80

अनन्यचेता ध्यायस्व नारायणम् अतन्द्रितः एवं ज्नात्वा तु सततं देवदेवं तम् अव्ययम्

ananyacetā dhyāyasva nārāyaṇam atandritaḥ evaṃ jnātvā tu satataṃ devadevaṃ tam avyayam

हिन्दी अर्थ

विराजमानो देवेशश्चामरव्यजनादिभिः

English

'iTWMUIW ftjft cRoFT ^HtcRf RiR’raTH.113 ^11

अध्याय ६४

श्लोक 81

क्षिप्रं यास्यसि तत्रैव सायुज्यं नात्र संशयः श्रुत्वेदं ब्रह्मणा प्रोक्तं ज्ञानयोगं सुदुर्लभम्

kṣipraṃ yāsyasi tatraiva sāyujyaṃ nātra saṃśayaḥ śrutvedaṃ brahmaṇā proktaṃ jñānayogaṃ sudurlabham

हिन्दी अर्थ

तं दृष्टा देवदेवेशं पुण्डरीकः कृताञ्जलिः। पपात शिरसा भूमौ साध्वसावनतो द्विज: पिबन्निव हृषीकेशं नयनाभ्यां समाकुलः। जगाम महतीं तृप्तिं पुण्डरीकस्तदानघः

English

tffwfRdlR: TTTnt IT: I fddHhU faiRfwl tR rTSTTl

अध्याय ६४

श्लोक 82

ततो ऽहम् आसं विप्रेन्द्र नारायणपरायणः नमो नारायणायेति ये विदुर् ब्रह्म शाश्वतम्

tato 'ham āsaṃ viprendra nārāyaṇaparāyaṇaḥ namo nārāyaṇāyeti ye vidur brahma śāśvatam

हिन्दी अर्थ

तमेवालोकयन् वीरश्चिरप्रार्थितदर्शनः । ततस्तमाह भगवान् पद्मनाभस्त्रिविक्रमः

English

TTff trgftfiT: Wl^r: f2lf*c[OT:ll3$ll cfiferr R)mriHfcRc4inTi^chRct,T:i

अध्याय ६४

श्लोक 83

अन्तकाले जपन्तस् ते यान्ति विष्णोः परं पदम् तस्मान् नारायणस् तात परमात्मा सनातनः

antakāle japantas te yānti viṣṇoḥ paraṃ padam tasmān nārāyaṇas tāta paramātmā sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

एतच्छुत्वा तु वचनं देवदेवेन भाषितम्। इदं विज्ञापयामास पुण्डरीको महामतिः सिंह, व्याघ्र तथा दूसरे-दूसरे हिंसक जीव आपसके स्वाभाविक वैर-विरोधको त्याग एक साथ मिलकर रहते थे। द्विजवर भरद्वाजजी! उनके समीप उन हिंसक जन्तुओंकी इन्द्रियवृत्तियाँ अत्यन्त शान्त रहती

English

OTHT^T TT^TR^nfaT ^ ifT: ^T:U3«i II sifcit *TRraur: tt^ti

अध्याय ६४

श्लोक 84

अनन्यमनसा नित्यं ध्येयस् तत्त्वविचिन्तकैः नारायणो जगद्व्यापी परमात्मा सनातनः

ananyamanasā nityaṃ dhyeyas tattvavicintakaiḥ nārāyaṇo jagadvyāpī paramātmā sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् एक दिन बुद्धिमान् पुण्डरीकजीके समक्ष जगदीश्वर भगवान् नारायण प्रकट हुए। उनके नेत्र कमल- दलके समान विशाल थे। उनके हाथोंमें शङ्ख, चक्र और गदा सुशोभित थी। उन्होंने पीताम्बर धारण कर रखा था।

English

3PRRUT &l|i|W m<WumdP*d:l

अध्याय ६४

श्लोक 85

जगतां सृष्टिसंहारपरिपालनतत्परः श्रवणात् पठनाच् चैव निदिध्यासनतत्परैः

jagatāṃ sṛṣṭisaṃhāraparipālanatatparaḥ śravaṇāt paṭhanāc caiva nididhyāsanatatparaiḥ

हिन्दी अर्थ

दिव्य पुष्पोंकी माला उनकी शोभा बढ़ा रही थी। उनके वक्षःस्थलमें श्रीवत्स-चिह्ण और लक्ष्मीका निवास था। वे कौस्तुभमणिसे विभूषित थे। कज्जलगिरिके समान श्यामवर्णं एवं पीताम्बरधारी भगवान् विष्णु सुनहली

English

TTTRT cPTSPTt^ll<i ° II illwRl filer Rlf^j qrar Tt?RT:l

अध्याय ६४

श्लोक 86

आराध्यः सर्वथा ब्रह्मन् पुरुषेण हितैषिणा निःस्पृहा नित्यसंतुष्टा ज्ञानिनः संयतेन्द्रियाः

ārādhyaḥ sarvathā brahman puruṣeṇa hitaiṣiṇā niḥspṛhā nityasaṃtuṣṭā jñāninaḥ saṃyatendriyāḥ

हिन्दी अर्थ

कान्तिवाले गरुडपर आरूढ़ हो इस प्रकार सुशोभित होते थे, मानो मेरुगिरिके शिखरपर बिजलीको कान्तिसे युक्त श्याममेघ शोभा पा रहा हो। भगवानूके ऊपर रजतमय श्वेत छत्र तना था, जिसमें मोतियोंकी झालरें लगी थीं।

English

That god Visnu is omnipresent in an inexpressive form, he is the micro element, he is the immortal Sanatana Purusa, the initial cause of this entire world but there is no beginning and no end of him. He himself is unborn. Hence, he is Svayambhu. However, he originated all living organisms of this world. He is sovereign, unimaginable, everlasting and in the form of cause and effect. He is called Vasudeva as this entire world existed in him. He is Purana, and free from all defects. This entire three-world movable and immovable is in existence because god has protected it. This is the reason, he is called Visnu. As on decay or expiry of the era, all elements including Mahatattva etc., reside in Paramatma, he is therefore, called Vasudeva. Some people call him Purusa (the soul) and some call immortal Tsvara. A

अध्याय ६४

श्लोक 87

निर्ममा निरहंकारा रागद्वेषविवर्जिताः अपक्षपतिताः शान्ताः सर्वसंकल्पवर्जिताः

nirmamā nirahaṃkārā rāgadveṣavivarjitāḥ apakṣapatitāḥ śāntāḥ sarvasaṃkalpavarjitāḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय उस छत्रसे तथा चँवर-व्यजन आदिसे उन देवेश्वरकी बड़ी शोभा हो रही थी उन देवदेवेश्वर भगवान् नारायणका प्रत्यक्ष दर्शन पाकर पुण्डरीकने दोनों हाथ जोड़ लिये। आदरमिश्रित भयसे उनका मस्तक झुक गया। उन्होंने धरतीपर माथा टेक दिया-साष्टाङ्ग प्रणाम किया। वे विहल होकर उन

English

Parabrahma. Some thinkers call him 'Kala' with no beginning and no end and some people call him Sanatana Jlva. Some call Paramatma, some Niramaya element, some Ksetrajna and some others consider the twenty fourth element due to twenty three defects i.e. Prakrti and the distinct element form twenty fifty Purusa as twenty sixth element Purusottama. Some people say the soul in measurement of a thumb, some as small as pollen drain of the lotus flower, a molecule. These and the different names of god Visnu as explained by a number of scholars who throw into confusion the ordinary people by creating discriminatory wit in them. If there is one scripture, all could know the exact knowledge. Here are a number of scriptures and each scripture has its own principles thereby element of knowledge has become difficult to set in mind. When I have gone over all the scriptures, I came to know that it is the essence to concentrate on god Narayana continuously. Hence, leave the study of a number of scriptures and concentrate with vigour on god Narayana. Your continuous concentration will enable definitely to know the exact element of god Narayana shortly and thus, you will attain to the emancipation.

अध्याय ६४

श्लोक 88

ध्यानयोगपरा ब्रह्मन् ते पश्यन्ति जगत्पतिम् त्यक्तत्रया महात्मानो वासुदेवं हरिं गुरुम्

dhyānayogaparā brahman te paśyanti jagatpatim tyaktatrayā mahātmāno vāsudevaṃ hariṃ gurum

हिन्दी अर्थ

भगवान् हृषीकेशकी ओर आँखें फाडू-फाडुकर इस प्रकार देखने लगे, मानो उन्हें पी जायँगे। जिनके दर्शनके लिये वे चिरकालसे प्रार्थना कर रहे थे, उन भगवानको आज सामने पाकर उन्हींकी ओर निर्निमेष नयनोंसे देखते हुए

English

fgrRt nuwui'iKram: i

अध्याय ६४

श्लोक 89

कीर्तयन्ति जगन्नाथं ते पश्यन्ति जगत्पतिम् तस्मात् त्वम् अपि विप्रेन्द्र नारायणपरो भव

kīrtayanti jagannāthaṃ te paśyanti jagatpatim tasmāt tvam api viprendra nārāyaṇaparo bhava

हिन्दी अर्थ

पापरहित धीरचित्त पुण्डीकजीको आज बड़ी ही तृप्ति हुई। तब तीन पगोंसे त्रिलोकीको नाप लेनेवाले भगवान् पद्मनाभने पुण्डरीकसे कहा-- तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ। तुम्हारे मनमें जो अभिलाषा हो, उसीको वरके रूपमें माँग लो; उसे मैं अवश्य दूगा'

English

HUN'RTOUTlilfd ^ ¥WclMII<S3ll 3Rran^ ^TtRrsl fatnit: utrrti

अध्याय ६४

श्लोक 90

तदन्यः को महोदारः प्रार्थितं दातुम् ईश्वरः हेलया कीर्तितो यो वै स्वं पदं दिशति द्विज

tadanyaḥ ko mahodāraḥ prārthitaṃ dātum īśvaraḥ helayā kīrtito yo vai svaṃ padaṃ diśati dvija

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते है--देवदेव नारायणके कहे हुए इस

English

dfitMUMUlWld MIHIcMI fidldd:ll£3II 3R3FRRT fitrd sliytdvdfeM-dch:|

अध्याय ६४

श्लोक 91

अपि कार्यस् त्वया चैव जपः स्वाध्याय एव च तम् एवोद्दिश्य देवेशं कुरु नित्यम् अतन्द्रितः

api kāryas tvayā caiva japaḥ svādhyāya eva ca tam evoddiśya deveśaṃ kuru nityam atandritaḥ

हिन्दी अर्थ

वचनको सुनकर महामति पुण्डरीकने उनसे यों निवेदन किया भगवद्धजनकी श्रेष्ठता और भक्त पुण्डरीकका उपाख्यान

English

Rfiduil ll-tTflritl TRTcR: 11 * Rt:PJR fdrJfidtil ?TtRr: fi<4^i|l:ll<i^ll RpRtt Rr^-ui fi 5 T , l;«ilcicirSdi:i 3TC$roRnTT: ipTRTT: fi4u£^(^dl:il<iV9ii SJ1m 4RR<I ^ ^Pd 'dhdtfdH.I

अध्याय ६४

श्लोक 92

किं तत्र बहुभिर् मन्त्रैः किं तत्र बहुभिर् व्रतैः नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः

kiṃ tatra bahubhir mantraiḥ kiṃ tatra bahubhir vrataiḥ namo nārāyaṇāyeti mantraḥ sarvārthasādhakaḥ

हिन्दी अर्थ

यब्द्रितं मम देवेश तदाज्ञापय माधव

English

oMcWd-MI h^IrMIdl c||^d TTRTII £ 11 'jPMiyi rT wf^l ^JIdtfdH.1 duiiiump ^ii<i<?n

अध्याय ६४

श्लोक 93

चीरवासा जटधारी त्रिदण्डी मुण्ड एव वा भूषितो वा द्विजश्रेष्ठ न लिङ्गं धर्मकारणम्

cīravāsā jaṭadhārī tridaṇḍī muṇḍa eva vā bhūṣito vā dvijaśreṣṭha na liṅgaṃ dharmakāraṇam

हिन्दी अर्थ

एवमुक्तोऽथ भगवान् सुप्रीतः पुनरब्रवीत्। पुण्डरीकं महाभागं कृताञ्जलिमुपस्थितम् देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च

English

O Brahmana, I engaged myself exclusively in the service of god Narayana since the day I heard this rare Jnanayoga from Brahma. The people who know the Sanatana Brahma form hymn - Om Namo Narayanaya, attain to the abode of god Vis nu by regular reciting it. Hence, the metaphysicians should always recite this hymn with exclusive devotion. God Narayana is omnipresent Sanatana Paramesvara. He is engaged in the task of creation, maintenance and destruction of this universe. One should therefore, worship him by keeping oneself busy with listening to his names, virtues and deeds and offering hymns. O Brahmana, the person who wants his good, should treat as duty to concentrate on god Narayana. The people who are always satisfied, free from greed, learned, controller of their senses, free from affection, ego, envy and enmity etc., defects, impartial, peaceful mind and afraid from all kinds of resolutions, keep themselves engaged in Dhyanayoga of god and attain to him. The greatmen pray to god Vasudeva by cutting their relations from the three-worlds and receive his grace. 0 Brahmana, keep yourself busy in the worship of god Narayana.

अध्याय ६४

श्लोक 94

ये नृसंशा दुरात्मानः पापाचाररताः सदा ते ऽपि यान्ति परं स्थानं नरा नारायणाश्रयाः

ye nṛsaṃśā durātmānaḥ pāpācāraratāḥ sadā te 'pi yānti paraṃ sthānaṃ narā nārāyaṇāśrayāḥ

हिन्दी अर्थ

देवाः सेन्द्रास्तथा सिद्धाः साधु साध्वत्यथानब्रुवन्। जगुश्च सिद्धगन्धर्वाः किंनराश्च विशेषतः

English

cfit win TT: mfifa pijfffpcTT :l

अध्याय ६४

श्लोक 95

जन्मान्तरसहस्रेषु यस्य स्याद् बुद्धिर् ईदृशी दासो ऽह।म् वासुदेवस्य देवदेवस्य शार्ङ्गिणः

janmāntarasahasreṣu yasya syād buddhir īdṛśī dāso 'ha.m vāsudevasya devadevasya śārṅgiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अथैनं समुपादाय वासुदेवो जगत्पतिः। जगाम गरुडारूढः सर्वदेवनमस्कृतः तस्मात्त्वमपि विप्रेन्द्र विष्णुभक्तिसमन्वितः। तच्चित्तस्तदतप्राणस्तद्भक्तानां हिते रतः

English

3tft cGIUtRUI ^ct ^PT: IcfTSITR^ Per rf| t&yr ftp faRPdP<ra:ii^ ?ii

अध्याय ६४

श्लोक 96

प्रयाति विष्णुसालोक्यं पुरुषो नात्र संशयः किं पुनस् तत्गतप्राणः पुरुष संयतेन्द्रियः

prayāti viṣṇusālokyaṃ puruṣo nātra saṃśayaḥ kiṃ punas tatgataprāṇaḥ puruṣa saṃyatendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

शृणुष्व तत्कथाः पुण्याः सर्वपापप्रणाशिनीः

English

HMRTtldun^fd Rra: yedv^|«ra,:ii<Hii vlntwr ^iyifi wn p=r wri pfErat wi feiro w fraf ty4<sr<ui^n<? ^ ii % fTleW: tmwRtdi: Wi

अध्याय ६४

श्लोक 97

इत्य् उक्त्वा देवदेवर्षिस् तत्रैवान्तरधीयत परोपकारनिरतस् त्रैलोक्यस्यैकभूषणः

ity uktvā devadevarṣis tatraivāntaradhīyata paropakāraniratas trailokyasyaikabhūṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

येनोपायेन विप्रेन्द्र विष्णुः सर्वेश्वरश्चरः। प्रीतो भवति विश्वात्मा तत्कुरुष्व सुविस्तरम् नाप्नुवन्ति गतिं पुण्यां नारायणपराङ्मुखाः

English

tfsfa Plfra Eft ^JR qqr qRRRTrSRT:l|<?*|| n«ifd ■f^wprraffara jjwit pra

अध्याय ६४

श्लोक 98

पुण्डरीको ऽपि धर्मात्मा नारायणपरायणः नमो ऽस्तु केशवायेति पुनः पुनर् उदीरयन्

puṇḍarīko 'pi dharmātmā nārāyaṇaparāyaṇaḥ namo 'stu keśavāyeti punaḥ punar udīrayan

हिन्दी अर्थ

पुण्डरीक बोले--देवेश्वर कहाँ मुझ-जैसा अत्यन्त दुर्बुद्धि पुरुष और कहाँ अपने वास्तविक हितको देखनेका कार्य? अतः माधव! मेरे लिये जो हितकर हो, उसके लिये आप ही कृपापूर्वक आज्ञा करें

English

O Brahmana, who provides the devotee with his supreme abode merely on reciting his name even with disobedience, who other than god Narayana is so kind hearted, to give the thing begged for? Whether you do japa or self-study, do the same by leaving laziness with a motive to pray to god Narayana. What do you get from hymns and fasts? The hymn 'Orii Namo Narayanaya' provides with all axioms. O Brahmana, the exterior marks as apparels, tridanda, clean head or decorated with a number of devices, cannot be the cause for the religion. The persons who were cruel, wicked and evil doers once can also attain to the abode of god Narayana if once they are sheltered to him. The person who can be able after passing through the cycle of birth as many as a thousand in number, if any time comes

अध्याय ६४

श्लोक 99

प्रसीदस्व महायोगिन्न् इदम् उच्चार्य सर्वदा हृत्पुण्डरीके गोविन्दं प्रतिष्ठाप्य जनार्दनम्

prasīdasva mahāyoginn idam uccārya sarvadā hṛtpuṇḍarīke govindaṃ pratiṣṭhāpya janārdanam

हिन्दी अर्थ

उनके यों कहनेपर भगवान् बहुत ही प्रसन्न हुए और अपने सामने हाथ जोड़े खड़े हुए महाभाग पुण्डरीकसे बोले श्रीभगवानूने कहा--सुव्रत! तुम्हारा कल्याण हो;

English

Visnu, definitely attains the pleasure of gods grace. Not to say then of a person who is always extremely busy with reciting the names of god. I

अध्याय ६४

श्लोक 100

तपस्सिद्धिकरे ऽरण्ये शालग्रामे तपोधनः उवास चिरम् एकाकी पुरुषार्थविचक्षणः

tapassiddhikare 'raṇye śālagrāme tapodhanaḥ uvāsa ciram ekākī puruṣārthavicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

धारणकर मेरे नित्य-पार्षद हो जाओ

English

mrrpT ^p^bcjUiHji^ii

अध्याय ६४

श्लोक 101

स्वप्ने ऽपि केशवाद् अन्यन् न पश्यति महातपाः निद्रापि तस्य नैवासीत् पुरुषार्थविरोधिनी

svapne 'pi keśavād anyan na paśyati mahātapāḥ nidrāpi tasya naivāsīt puruṣārthavirodhinī

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हैं-भक्तवत्सल भगवान् श्रीधरके प्रेमपूर्वक यों कहनेपर देवताओंकी दुन्दुभियाँ बज उठी और वहाँ आकाशसे फूलोंकी वर्षा होने लगी। उस समय इन्द्र आदि सभी देवता और सिद्धगण “यह बहुत अच्छा हुआ, बहुत अच्छा हुआ'-इस प्रकार कहकर साधुवाद देने लगे। सिद्ध, गन्धर्व और किंनरगण विशेषरूपसे यशोगान करने लगे। इधर सर्वदेववन्द्त जगदीश्वर भगवान् वासुदेव पुण्डरीकको साथ ले, गरुडपर आरूढ

English

tra:fpfec(t>sTTHr viivram tratar: i d>yidl<RH TPPfq ERTcRt: I <r*t 4ctrtf)^hNivi^<l(iiqlii^o i>ii tpren far$racT:i

अध्याय ६४

श्लोक 102

तपसा ब्रह्मचर्येण शौचेन च विशेषतः जन्मजन्मान्तरारूढसंस्कारेण च स द्विजः

tapasā brahmacaryeṇa śaucena ca viśeṣataḥ janmajanmāntarārūḍhasaṃskāreṇa ca sa dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

हो, वैकुण्ठधामको चले गये। इसलिये विप्रवर भरद्वाज! आप भी विष्णुभक्तिसे युक्त हो, अपने मन और प्राणोंको भगवान्में ही लगाकर उनके भक्तोंके हित-साधनमें तत्पर रहिये और यथाशक्ति भगवानका पूजन करते हुए

English

3RR WtT ftrftg gurraf dltra^rra: 11^0311

अध्याय ६४

श्लोक 103

प्रसादाद् देवदेवस्य सर्वलोकैकसाक्षिणः अवाप परमां सिद्धिं वैष्णवीं वीतकल्मषः

prasādād devadevasya sarvalokaikasākṣiṇaḥ avāpa paramāṃ siddhiṃ vaiṣṇavīṃ vītakalmaṣaḥ

हिन्दी अर्थ

उन पुरुषोत्तमका भजन कीजिये। समस्त पापोंको नष्ट करनेवाली भगवान्की कथाएँ सदा सुनते रहिये। विप्रवर! अधिक क्या कहें, सर्वेश्वरेश्वर विश्वात्मा भगवान् विष्णु जिस उपायसे प्रसन्न हों, उसीको आप विस्तारपूर्वक करें। भगवान् नारायणसे विमुख हुए पुरुष हजारों अश्वमेध और सैकड़ों वाजपेय करनेसे भी पावन गतिको नहीं प्राप्त कर सकते

English

TJPT: MlfuifcjQ-Mcbl: I Irartra •#1 ftrar u4dRdw ttfcrsfh fr^Pd fsratfe yyiwP^TRRi^o'tfii

अध्याय ६४

श्लोक 104

सिंहव्याघ्रास् तथान्ये ऽपि मृगाः प्राणिविहिंसकाः विरोधं सहजं हित्वा समेतास् तस्य संनिधौ निवसन्ति द्विजश्रेष्ठ प्रशान्तेन्द्रियवृत्तयः

siṃhavyāghrās tathānye 'pi mṛgāḥ prāṇivihiṃsakāḥ virodhaṃ sahajaṃ hitvā sametās tasya saṃnidhau nivasanti dvijaśreṣṭha praśāntendriyavṛttayaḥ

हिन्दी अर्थ

(भगवानूसे इस प्रकार प्रार्थना करनी चाहिए) "भगवन् विष्णो! आप अजर, अमर, अद्वितीय, सबके ध्यान करनेयोग्य, आदि-अन्तसे रहित, सगुण-निर्गुण, स्थूल- सूक्ष्म और अनृपम होकर भी उपमेय हैं। योगियोंको

English

Suta said- The most philanthropic Narada then disappeared. The religious soul Pundarlka then began to recite - "Salute to god Kesava, O great Yogi, be pleased with me." The ascetic Pundarlka lived for many years at that Salagrama alone with god in his heart and continuous concentration. He did not see even in his dreams any other than god Visnu. His sleep too did not hinder in the mission. He achieved the best Vais navi axiom with the grace of god Visnu who is the only witness to all the worlds.

अध्याय ६४

श्लोक 105

ततः कदाचिद् भगवान् पुण्डरीकस्य धीमतः प्रादुर् आसीज् जगन्नाथः पुण्डरीकायतेक्षणः

tataḥ kadācid bhagavān puṇḍarīkasya dhīmataḥ prādur āsīj jagannāthaḥ puṇḍarīkāyatekṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानके द्वार आपके स्वरूपका अनुभव होता है तथा आप इस त्रिभुवनके गुरु और परमेश्वर हैं; अतः मैं आपकी शरणमें आया हूँ' इति श्रीवरसिंहपुराणे गुण्डरीकनारदसंवादे चतुः बष्ितमोऽ ध्यायः

English

The lion, tiger and many other cruel animals in the forest near him live peacefully without any enemity and protest. O Brahmana Bharadvaja, the tendencies of these barbarous animals always cooled down by virtue of his penance.

अध्याय ६४

श्लोक 106

शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाः स्रगुज्ज्वलः श्रीवत्सवक्षाः श्रीवासः कौस्तुभेन विभूषितः

śaṅkhacakragadāpāṇiḥ pītavāsāḥ sragujjvalaḥ śrīvatsavakṣāḥ śrīvāsaḥ kaustubhena vibhūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

२९२ श्रीनरसिंहपुराण

English

sftcIrHPgiT: sftpTP: pfap^ I^PPin^o^ii

अध्याय ६४

श्लोक 107

आरुह्य गरुडं श्रीमान् अञ्जनाचलसंनिभः मेरुशृङ्गम् इवारुढः कालमेघस् तडिद्द्युतिः

āruhya garuḍaṃ śrīmān añjanācalasaṃnibhaḥ meruśṛṅgam ivāruḍhaḥ kālameghas taḍiddyutiḥ

हिन्दी अर्थ

भगवत्सम्बन्धी तीर्थ और उन तीर्थोसे सम्बन्ध रखनेवाले भगवान्के नाम नामानि च सुगुह्यानि बद पापहराणि च॥

English

OTPfJT UtiS 3PPIp33PTrPprpfp'P: I PPSJffppTP^: *i<qilypife ( ;qfp:ii^ouii kuMPRl ^r^nRTsrjRif^5t:ii^O(iii

अध्याय ६४

श्लोक 108

राजतेनातपत्रेण मुक्तादामविलम्बिना विराजमानो देवेशश् चामरव्यजनादिभिः

rājatenātapatreṇa muktādāmavilambinā virājamāno deveśaś cāmaravyajanādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

मन्दरस्थं हरिं देवं ब्रह्मा पृच्छति केशवम् भगवन्तं देवदेवं शङ्कचक्रगदाधरम्॥

English

Later on, god Narayana appeared before that wise Pundarlka. His eyes were as large as lotus petals. Conch, discus, gada etc., weapons were in his hands. A yellow sheet was on his shoulders. A garland of divine flowers was enhancing his grandeur. At his chest, there was the mark of Srlvatsa and He was decorated with the kaustubha gem. God Visnu, dark as Kajjalagiri and with Pltambara was on Garuda and looked as a black cloud with the glow of lightning at the peak of Meru mountain. A white umbrella with silvery radiance was over his head in which pearls were hanging. That god was getting extra¬ ordinary grandeur through that umbrella

अध्याय ६४

श्लोक 109

तं दृष्ट्वा देवदेवेशं पुण्डरीकः कृताञ्जलिः पपात शिरसा भूमौ साध्वसावनतो द्विजः

taṃ dṛṣṭvā devadeveśaṃ puṇḍarīkaḥ kṛtāñjaliḥ papāta śirasā bhūmau sādhvasāvanato dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

केषु केषु च क्षेत्रेषु द्रष्टव्योऽसि मया हरे। भक्तैरन्यैः सुरश्रेष्ठ मुक्तिकामैर्विशेषतः॥ तान्यहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तः पद्मायतेक्षण॥

English

PPTP f^TTPT pp! piyypicHdl fpLii^ii fqpfpp fnTp7?T PPPPPT 'WfrT:l ppipp^pIt ffp ^uitartP3HP:iin°N

अध्याय ६४

श्लोक 110

पिपन्न् इव हृषीकेशं नयनाभ्यां समाकुलः जगाम महतीं तृप्तिं पुण्डरीकस् तदानघः

pipann iva hṛṣīkeśaṃ nayanābhyāṃ samākulaḥ jagāma mahatīṃ tṛptiṃ puṇḍarīkas tadānaghaḥ

हिन्दी अर्थ

शृणुष्वावहितो ब्रह्मन् गुहानामानि मेऽधुना।

English

Pundarlka clasped both his hands when

अध्याय ६४

श्लोक 111

तम् एवालोकयन् वीरश् चिरप्रार्थितदर्शनः ततस् तम् आह भगवान् पद्मनाभस् त्रिविक्रमः

tam evālokayan vīraś ciraprārthitadarśanaḥ tatas tam āha bhagavān padmanābhas trivikramaḥ

हिन्दी अर्थ

कोकामुखे तु वाराहं मन्दरे मधुसूदनम्। अनन्तं कपिलद्वीपे प्रभासे रविनन्दनम्॥ ऋषभे तु महाविष्णुं द्वारकायां तु भूपतिम्॥

English

With an honour mixed with fear, his head bowed. He put his forehead on the ground and did Sastanga Pranama. He began to gaze at god with eyes stretched as if he would sip Narayana. Having seen the god for which he was praying since long, he stared at him and got saturation. Then Pundarlka was addressed by Padmanabha, who had measured the three-worlds with his three steps.

अध्याय ६४

श्लोक 112

प्रीतो ऽस्मि वत्स भद्रं ते पुण्डरीक महामते वरं वृणीष्व दास्यामि यत् ते मनसि वर्तते

prīto 'smi vatsa bhadraṃ te puṇḍarīka mahāmate varaṃ vṛṇīṣva dāsyāmi yat te manasi vartate

हिन्दी अर्थ

पाण्डुसह्यो तु देवेशं वसुरूढे जगत्पतिम्।

English

Son Pundarlka, may all your deeds be good. I am pleased with you. Ask whatever you desire and I will render the same to

अध्याय ६४

श्लोक 113

एतच् छ्रुत्वा तु वचनं देवदेवेन भाषितम् इदं विज्ञापयम् आस पुण्डरीको महामतिः

etac chrutvā tu vacanaṃ devadevena bhāṣitam idaṃ vijñāpayam āsa puṇḍarīko mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

भरद्वाजजी बोले--सूतजी! अब मैं आपसे भगवान् विष्णुके गुप्त तीथाँका और उन तीर्थांसे सम्बन्ध रखनेवाले भगवान्के गुप्त नामोंका वर्णन सुनना चाहता हूँ; कृपया आप उन पापनाशक नामोंका मेरे समक्ष वर्णन सूतजी बोले-एक समय मन्दराचलपर विराजमान शंख-चक्र-गदाधारी देवदेव भगवान् विष्णुसे श्रीत्रह्माजीने पूछा

English

Suta said- Having heard these words from god Narayana, learned

अध्याय ६४

श्लोक 114

क्वाहम् अत्यन्तदुर्बुद्धिः क्व चात्महितवीक्षणम् यद् धितं मम देवेश तद् आज्ञापय माधव

kvāham atyantadurbuddhiḥ kva cātmahitavīkṣaṇam yad dhitaṃ mama deveśa tad ājñāpaya mādhava

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी बोले--सुरत्रेष्ठ! हरे! मुझे तथा मुक्ति चाहनेवाले अन्यान्य भक्तोंको किन-किन क्षेत्रॉमें जाकर आपका विशेषरूपसे दर्शन करना चाहिए। जगत्पते! कमललोचन! आपके जो-जो गुप्त तीर्थ और नाम हैं, उन्हें मैं आपके

English

PPTIPPPPj^fe PFP pfeTPPt^T pracTIIWH

अध्याय ६४

श्लोक 115

एवम् उक्तो ऽथ भगवान् सुप्रीतः पुनर् अब्रवीत् पुण्डरीकं महाभागं कृताञ्जलिम् उपस्थितम्

evam ukto 'tha bhagavān suprītaḥ punar abravīt puṇḍarīkaṃ mahābhāgaṃ kṛtāñjalim upasthitam

हिन्दी अर्थ

ही मुखसे सुनना चाहता हूँ। सुरेश्वर! मनुष्य आलस्य त्यागकर प्रतिदिन किसका जप करनेसे सद्वतिको प्राप्त हो सकता है? अपने भक्तोंका हित-साधन करनेके लिये यह बात आप हमें बताइये श्रीभगवान् बोले--ब्रह्मन्! तुम सावधान होकर सुनो; मेरे जो गुह्य नाम और क्षेत्र हैं, उन्हें मैं ठीक- ठीक बता रहा हूँ

English

Pundarlka said^ O god, I am an idiot to know what is the best to do for me. Hence, O Madhava, give me whatever you deem good for me.

अध्याय ६४

श्लोक 116

आगच्छ कुशलं ते ऽस्तु मयैव सह सुव्रत मद्रूपधारी नित्यात्मा ममैव पार्षदो भव

āgaccha kuśalaṃ te 'stu mayaiva saha suvrata madrūpadhārī nityātmā mamaiva pārṣado bhava

हिन्दी अर्थ

कोकामुख-्षेत्रमें मेरे वाराहस्वरूपका, मन्दराचलपर मधुसूदनका, कपिलट्वीपमें अनन्तक, प्रभासक्षेत्रमें सूर्यनन्दनका, माल्योदपानतीर्थमें भगवान् वैकुण्ठका, महेन्द्रपर्वतपर राजकुमारका, ऋषभतीर्थमें महाविष्णुका, द्वारकामें भूपाल

English

P^TPTP fiPT33#pjqfelPPTIHhn

अध्याय ६४

श्लोक 117

एवम् उक्तवति प्रीत्या श्रीधरे भक्तवत्सले देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च

evam uktavati prītyā śrīdhare bhaktavatsale devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ca

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णका, पाण्डुसह्य पर्वतपर देवेशका, वसुरूढतीर्थमें जगत्पतिका, वल्लीवटमें महायोगका, चित्रकूटमें राजा कुब्जागारे हृषीकेशं गन्धद्वारे पयोधरम्। गरुडध्वजं तु सकले गोविन्दं नाम सायके

English

God pleased with this reply and again said to great Pundarlka who was before him with his hands uplifted to forehead.

अध्याय ६४

श्लोक 118

देवाः सेन्द्रास् तथा सिद्धाः साधु साध्व् इत्य् अथाब्रुवन् जगुश् च सिद्धगन्धर्वाः किंनराश् च विशेषतः

devāḥ sendrās tathā siddhāḥ sādhu sādhv ity athābruvan jaguś ca siddhagandharvāḥ kiṃnarāś ca viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

केदारे माधवं विन्द्याद्वाराणस्यां तु केशवम्

English

U^MUlO farillcm P^ PPjpt PPIIWI

अध्याय ६४

श्लोक 119

अथैनं समुपादाय वासुदेवो जगत्पतिः जगाम गरुडारूढः सर्वदेवनमस्कृतः

athainaṃ samupādāya vāsudevo jagatpatiḥ jagāma garuḍārūḍhaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

पुष्करे पुष्कराक्षं तु थृष्टद्युम्ने जयध्वजम्। तृणबिन्दुवने वीरमशोकं सिन्धुसागरे कसेरटे महाबाहुममृतं तैजसे वने। विश्वासयूपे विश्वेशं नरसिंहं महावने

English

The Lord said- O great resolute, be your welfare. Merge with me and be my permanent councillor by holding my similar

अध्याय ६४

श्लोक 120

तस्मात् त्वम् अपि विप्रेन्द्र विष्णुभक्तिसमन्वितः तच्चित्तस् तद्गतप्राणस् तद्भक्तानां हिते रतः

tasmāt tvam api viprendra viṣṇubhaktisamanvitaḥ taccittas tadgataprāṇas tadbhaktānāṃ hite rataḥ

हिन्दी अर्थ

हलाङ्गरे रिपुहरं देवशालां त्रिविक्रमम्। पुरुषोत्तमं दशपुरे कुब्जके वामनं विदुः

English

dtodW^ldMIUlRlcl^cRtHI Tcr:ll^o||

अध्याय ६४

श्लोक 121

अर्चयित्वा यथायोगं भजस्व पुरुषोत्तमम् शृणुष्व तत्कथाः पुण्याः सर्वपापप्रणाशिनीः

arcayitvā yathāyogaṃ bhajasva puruṣottamam śṛṇuṣva tatkathāḥ puṇyāḥ sarvapāpapraṇāśinīḥ

हिन्दी अर्थ

देवदारुवने गुह्यं कावेर्यां नागशायिनम् हरिहरं तु भद्रायां दृष्ट्रा पापात् प्रमुच्यते

English

atdTdrdl WldVf VTO1 MbMldMifl ■^JOJ^dtgWT: WIT: R^i|IWIlR>Hl:ll^ ?ll vfdt 'Rgfd fdVdTrm d^W

अध्याय ६४

श्लोक 122

येनोपायेन विप्रेन्द्र विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः प्रीतो भवति विश्वात्मा तत् कुरुष्व सुविस्तरम्

yenopāyena viprendra viṣṇuḥ sarveśvareśvaraḥ prīto bhavati viśvātmā tat kuruṣva suvistaram

हिन्दी अर्थ

लोकनाथमयोध्यायां कुण्डिने कुण्डिनेश्वरम्

English

Suta said- As god said these words, trumpets began to blow from the gods side and they began to shower flowers from the sky. All gods and saints including Indra began to say "well done, well done and thank god." The Siddha, Gandharva and Kinnaras began to appreciate god many ways. God Visnu took Pundarika with him on the back of Garuda and departed to the abode of Vaikuntha. O Bharadvaja, you therefore, should worship god Visnu, concentrate your mind and even the breathing on god and keep always busy with the welfare of the devotees and as per your strength worship god Purusottama. Keep your ears busy to listen to the episodes pertaining to god which have the capacity to

अध्याय ६४

श्लोक 123

अश्वमेधसहस्रेण वाजपेयशतैर् अपि नाप्नुवन्ति गतिं पुण्यां नारायणपराङ्मुखाः

aśvamedhasahasreṇa vājapeyaśatair api nāpnuvanti gatiṃ puṇyāṃ nārāyaṇaparāṅmukhāḥ

हिन्दी अर्थ

भाण्डारे वासुदेवं तु चक्रतीर्थे सुदर्शनम्। आढ्ये विष्णुपदं विद्याच्छूकरे शूकरं विदुः ब्रह्मेशं मानसे तीर्थे दण्डके श्यामलं विदुः। त्रिकूटे नागमोक्षं च मेरुपृष्ठे च भास्करम्

English

What to say any more, exercise every measure that may please god Visnu, the soul of the universe. The persons not following the deeds that lead to the pleasure of god Visnu, cannot receive the holy position even after executing several hundreds Vajapeya offerings. The manner to pray to god) O god Vis nu, you are free from the pains of old age; you are immortal, unique, adorable to all, beyond the cycle of birth and death; you are intangible and in tangible form; you are formidable, micro and appreciable even if you are beyond praise. The Yogis realise your features through knowledge and you are the teacher and supreme god of this three-world. I, therefore, have come to get shelter under you."

अध्याय ६४

श्लोक 124

अजरम् अमरम् एकं ध्येयम् आद्यन्तशून्यं सगुणविगुणम् आद्यं स्थूलम् अत्यन्तसूक्ष्मम् निरुपमम् उपमेयं योगिनां ज्ञानगम्यं त्रिभुवनगुरुम् ईशं त्वां प्रपन्नो ऽस्मि विष्णो

ajaram amaram ekaṃ dhyeyam ādyantaśūnyaṃ saguṇaviguṇam ādyaṃ sthūlam atyantasūkṣmam nirupamam upameyaṃ yogināṃ jñānagamyaṃ tribhuvanagurum īśaṃ tvāṃ prapanno 'smi viṣṇo

हिन्दी अर्थ

विरजं पुष्पभद्रायां बालं केरलके विदुः। यशस्करं विपाशायां माहिष्मत्यां हुताशनम् २२

English

Thus, here ends the sixty-forth chapter in Nrsimha Purana

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 64
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.