Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
7
अध्याय 7 / 68

Adhyaya 7

75 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ75 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७

श्लोक 1

॥ इति श्रिनरसिंहपुराणे पुंसवनाख्यानं नाम षष्ठो ऽध्यायः ॥ नर्प् ६ ॥ मार्कण्डेयेन मुनिना कथं मृत्युः पराजितः एतद् आख्याहि मे सूत त्वयैतत् सूचितं पुरा

|| iti śrinarasiṃhapurāṇe puṃsavanākhyānaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ || narp 6 || mārkaṇḍeyena muninā kathaṃ mṛtyuḥ parājitaḥ etad ākhyāhi me sūta tvayaitat sūcitaṃ purā

हिन्दी अर्थ

'व्यासजी बोले--पितामह भृगुके इस प्रकार कहनेपर महान् तेजस्वी मार्कण्डेयजीने उनसे विनयपूर्वक मार्कण्डेय उवाच आराध्यः कथितस्तात विष्णुर्विश्वेश्वर: प्रभु: । 'कथं कुत्र मया कार्यमच्युताराधनं गुरो। येनासौ मम तुष्टस्तु मृत्युं सद्योऽपनेष्यति

English

Penance made by Markarnjeya for attaining the grace of Lord Sri Hari, recital of Mrtyunjaya strotra and conquest of death

अध्याय ७

श्लोक 2

इदं तु महद् आख्यानं भरद्वाज शृणुष्व मे शृण्वन्तु ऋषयश् चेमे पुरावृत्तं ब्रवीम्य् अहम्

idaṃ tu mahad ākhyānaṃ bharadvāja śṛṇuṣva me śṛṇvantu ṛṣayaś ceme purāvṛttaṃ bravīmy aham

हिन्दी अर्थ

तत्र भद्रवटे वत्स त्वं प्रतिष्ठाप्य केशवम् इत्पुण्डरीके देवेशं शङ्खचक्रगदाधरम्।

English

HddltsMlfB ft TjjT dtftdcyFdd WII ^11

अध्याय ७

श्लोक 3

कुरुक्षेत्रे महापुण्ये व्यासपीठे वराश्रमे तत्रासीनं मुनिवरं कृष्णद्वैपायनं मुनिम्

kurukṣetre mahāpuṇye vyāsapīṭhe varāśrame tatrāsīnaṃ munivaraṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ munim

हिन्दी अर्थ

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय। इमं मन्त्रं हि जपतो देवदेवस्य शारङ्गिणः॥ प्रीतो भवति विश्वात्मा मृत्युं येनापनेष्यति

English

Bharadvaja said- Suta, please tell me how the muni Markandeya had defeated death? You had already told that he had conquered the death.

अध्याय ७

श्लोक 4

कृतस्नानं कृतजपं मुनिशिष्यैः समावृतम् वेदवेदार्थतत्त्वज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम्

kṛtasnānaṃ kṛtajapaṃ muniśiṣyaiḥ samāvṛtam vedavedārthatattvajñaṃ sarvaśāstraviśāradam

हिन्दी अर्थ

नानाहुमलताकीर्ण नानापुष्पोपशोभितम् गुल्मवेणुलताकीर्ण नानामुनिजनाकुलम्।

English

?ft f q^itsiiM writ fti

अध्याय ७

श्लोक 5

प्रणिपत्य यथान्यायं शुकः परमधार्मिकः इमम् एवार्थम् उद्दिश्य तं पप्रच्छ कृताञ्जलिः

praṇipatya yathānyāyaṃ śukaḥ paramadhārmikaḥ imam evārtham uddiśya taṃ papraccha kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र विष्णुं प्रतिष्ठाप्य गन्धधूपादिभिः क्रमात् पूजयामास देवेशं मार्कण्डेयो महामुनिः। पूजयित्वा हरिं तत्र तपस्तेपे सुदुष्करम् ४८ निराहारो मुनिस्तत्र वर्षमेकमतन्द्रितः। मात्रोक्तकाले त्वासन्ने दिने तत्र महामतिः

English

vjud^ gwft sr<ft«hF{M?ii

अध्याय ७

श्लोक 6

यम् उद्दिश्य वयं पृष्टास् त्वयात्र मुनिसंनिधौ नरसिंहस्य भक्तेन कृततीर्थनिवासिना

yam uddiśya vayaṃ pṛṣṭās tvayātra munisaṃnidhau narasiṃhasya bhaktena kṛtatīrthanivāsinā

हिन्दी अर्थ

३कारोच्चारणाद्धीमान् हृत्पद्मं स विकासयन् मार्कण्डेयजी बोले--तात! गुरो! आपने विश्वपति भगवान् विष्णुको आराध्य तो बतलाया, परंतु मैं उन अच्युतकी आराधना कहाँ और किस प्रकार करूँ? जिससे वे शीघ्र प्रसन्न होकर मेरी मृत्युको दूर कर दें

English

fi^lft TT^ppft otJTWft 5WII

अध्याय ७

श्लोक 7

मार्कण्डेयेन मुनिना कथं मृत्युः पराजितः एतद् आख्याहि मे तात श्रोतुम् इच्छामि ते ऽधुना

mārkaṇḍeyena muninā kathaṃ mṛtyuḥ parājitaḥ etad ākhyāhi me tāta śrotum icchāmi te 'dhunā

हिन्दी अर्थ

भृगुजी बोले-सह्मपर्वतपर जो 'तुङ्गभद्रा' नामसे विख्यात नदी है, वहाँ ' भद्रवट' नामक वृक्षके नीचे जगन्नाथ भगवान् केशवकी स्थापना कर क्रमशः गन्ध और पुष्प आदिसे उनको पूजा करो। इन्द्रियांको मनमें नियन्त्रित कर, मनको भी पूर्णतः संयममें रखते हुए एकाग्रचित्त हो, ' ॐ

English

■tfgrahi gfftcrt ^witmgft gfftq;ii^ii

अध्याय ७

श्लोक 8

मार्कण्डेयेन मुनिना यथा मृत्युः पराजितः तथा ते कथयिष्यामि शृणु वत्स महामते

mārkaṇḍeyena muninā yathā mṛtyuḥ parājitaḥ tathā te kathayiṣyāmi śṛṇu vatsa mahāmate

हिन्दी अर्थ

करो और अपने हृदयकमलमें शङ्ख, चक्र, गदा (एवं पद्म) . धारण किये देवेश्वर भगवान् विष्णुका ध्यान किया करो। जो देवाधिदेव शार्ङ्गधन्वा विष्णुके इस द्वादशाक्षर मन्त्रका जप करता है, उसके ऊपर वे विश्वात्मा प्रसन्न होते हैं। तुम भी इसका जप करो, जिससे प्रसन्न होकर वे तुम्हारी मृत्यु दूर कर देंगे

English

f^PRift fRpnr TrqTftrr

अध्याय ७

श्लोक 9

शृण्वन्तु मुनयश् चेमे कथ्यमानं मयाधुना मच्छिष्याश् चैव शृण्वन्तु महद् आख्यानम् उत्तमम्

śṛṇvantu munayaś ceme kathyamānaṃ mayādhunā macchiṣyāś caiva śṛṇvantu mahad ākhyānam uttamam

हिन्दी अर्थ

व्यासजी कहते हैं-वत्स! भृगुजीके. इस प्रकार कहनेपर उन्हें प्रणाम करके मार्कण्डेयजी सह्यपर्वतकी शाखासे निकली हुई तुङ्गभद्राके उत्तम तटपर विविध प्रकारके वृक्ष और लताओंसे भरे हुए नाना भाँतिके पुष्पोंसे सुशोभित, गुल्म, लता और वेणुओंसे व्याप्त तथा अनेकानेक मुनिजनांसे पूर्ण तपोवनमें गये। वहाँ वे महामुनिने देवेश्वर भगवान् विष्णुकी स्थापना करके क्रमशः गन्ध-धूप आदिसे उनकी पूजा करने लगे। भगवान्की पूजा करते हुए वहाँ

English

«fumcil qyi-Uld ^jgi: gTRsnfftgi: i

अध्याय ७

श्लोक 10

भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्नो मृकण्डुर् नाम वै सुतः सुमित्रा नाम वै पत्नी मृकण्डोस् तु महात्मनः

bhṛgoḥ khyātyāṃ samutpanno mṛkaṇḍur nāma vai sutaḥ sumitrā nāma vai patnī mṛkaṇḍos tu mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

उन्होंने निरालस्यभावसे निराहार रहकर सालभर अत्यन्त दुष्कर तप किया। माताका बतलाया हुआ समय निकट आनेपर उस दिन महामति मार्कण्डेयजीने वहाँ स्नान करके पूर्वोक्त विधिसे विष्णुकी पूजा की और स्वस्तिकासन बाँध इन्द्रियसमूहको मनमें संयत कर विशुद्ध अन्त:करणसे युक्त हो प्राणायाम किया। फिर ॐकारके उच्चारणसे हदयकमलको विकसित करते हुए उसके मध्यभागमें क्रमशः सूर्य, चन्द्रमा तथा अग्निमण्डलकी कल्पना करके

English

qqr^q clft gfHRpdtftl

अध्याय ७

श्लोक 11

धर्मज्ञा धर्मनिरता पतिशुश्रूषणे रता तस्यां तस्य सुतो जातो मार्कण्डेयो महामतिः

dharmajñā dharmaniratā patiśuśrūṣaṇe ratā tasyāṃ tasya suto jāto mārkaṇḍeyo mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुका पीठ निश्चित किया और उस स्थानपर ब्रह्मरूपं हरिं ध्यायंस्ततो मन्त्रमुदीरयत्। ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ५४

English

difftsw ggftg ^ddlftfogiitHiii^ii

अध्याय ७

श्लोक 12

भृगुपौत्रो महाभागो बालत्वे ऽपि महामतिः ववृधे वल्लभो बालः पित्रा तत्र कृतक्रियः

bhṛgupautro mahābhāgo bālatve 'pi mahāmatiḥ vavṛdhe vallabho bālaḥ pitrā tatra kṛtakriyaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येवं ध्यायतस्तस्य मार्कण्डेयस्य धीमतः। मनस्तत्रैव संलग्नं देवदेवे जगत्पतौ ततो यमाज्ञया तत्र आगता यमकिंकराः। पाशहस्तास्तु तं नेतुं विष्णुदूतैस्तु ते हताः

English

Suta replied- O Bharadvaja! listen to this most ancient plot with all hermits present here. I am now going to describe the same. The religious soul Sukadeva had once also submitted his curiosity before the great hermit Krsnadvaipayana, an outstanding personality in the realm of the Vedas and the commentator of the connotations derived from them. Krsnadvaipayana was seated on the Vyasapltha at that time in Kuruksetra after the due performance of the bathe and japa. He was then surrounded by a number of his pupils. Sukadeva bowed before him duly with clasped hands and

अध्याय ७

श्लोक 13

तस्मिन् वै जातमात्रे तु आगमी कश्चिद् अब्रवीत् वर्षे द्वादशमे पूर्णे मृत्युर् अस्य भविष्यति

tasmin vai jātamātre tu āgamī kaścid abravīt varṣe dvādaśame pūrṇe mṛtyur asya bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

विष्णुदूता ऊचुः यत्र नः स्वामिनो नाम लोकनाथस्य शार्ङ्गिणः । को यमस्तत्र मृत्युर्वा कालः कलयतां वरः मार्कण्डेयस्य बभ्राम विष्णुकिंकरशङ्कया

English

Markandeyas conquest of death the same way as you, the resident of this sacred place and devotee to Nrsimha has asked me.

अध्याय ७

श्लोक 14

श्रुत्वा तन्मातृपितरौ दुःखितौ तौ बभूवतुः विदूयमानहृदयौ तं निरीक्ष्य महामते

śrutvā tanmātṛpitarau duḥkhitau tau babhūvatuḥ vidūyamānahṛdayau taṃ nirīkṣya mahāmate

हिन्दी अर्थ

तेऽप्युद्यम्याशु मुशलानायसान् विष्णुकिंकराः। ततो विष्णवर्पितमना मार्कण्डेयो महामतिः। तुष्टाव प्रणतो भूत्वा देवदेवं जनार्दनम्

English

qictfu^H -gf^nT gai : LRiPid:i ^dKHsMlfs? ^ did fts§qTII\9ll

अध्याय ७

श्लोक 15

तथापि तत्पिता तस्य यत्नात् काले क्रियां ततः चकार सर्वां मेधावी उपनीतो गुरोर् गृहे

tathāpi tatpitā tasya yatnāt kāle kriyāṃ tataḥ cakāra sarvāṃ medhāvī upanīto guror gṛhe

हिन्दी अर्थ

विष्णुनैवोदितं यत्तत्स्तोत्रं कर्णे महात्मन: । सुभाषितेन मनसा तेन तुष्टाव माधवम् मार्कण्डेय उवाच नारायणं . सहस्त्राक्ष॑ पद्मनाभं पुरातनम्। प्रणतोऽस्मि हृषीकेशं किं मे मृत्युः करिष्यति

English

Sukadeva said- Dear father, tell me how Muni Markandeya had conquered the death? Please give the whole account and I am curious to listen to the same from you.

अध्याय ७

श्लोक 16

वेदान् एवाभ्यसन्न् आस्ते गुरुशुश्रूषणोद्यतः स्वीकृत्य वेदशास्त्राणि स पुनर् गृहम् आगतः

vedān evābhyasann āste guruśuśrūṣaṇodyataḥ svīkṛtya vedaśāstrāṇi sa punar gṛham āgataḥ

हिन्दी अर्थ

गोविन्दं पुण्डरीकाक्षमनन्तमजमव्ययम्। केशवं च प्रपन्नोऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति वासुदेवं जगद्योनिं भानुवर्णमतीर्द्रियम्। दामोदरं प्रपन्नोऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति

English

TtPRI W 'qdar: <Hlfrld:l

अध्याय ७

श्लोक 17

मातापितृन् नमस्कृत्य पादयोर् विनयान्वितः तस्थौ तत्र गृहे धीमान् मार्कण्डेयो महामुनिः

mātāpitṛn namaskṛtya pādayor vinayānvitaḥ tasthau tatra gṛhe dhīmān mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजीके द्वारा तपस्यापूर्वक श्रीहरिकी आराधना; 'मृत्युञ्जय-स्तोत्र'का पाठ पीताम्बर तथा शङ्ख, चक्र, गदा धारण करनेवाले सनातन भगवान् श्रीकृष्णकी भावमय पुष्पोंसे पूजा करके उनमें अपने चित्तको लगा दिया । फिर उन ब्रह्म-स्वरूप श्रीहरिका ध्यान करते हुए वे ' ७ नमो भगवते वासुदेवाय --इस

English

dSfT ft gsafft&llfa 3P5 5d!T MglHdll<i II VJUd^j chJMiflR 'qqifTII

अध्याय ७

श्लोक 18

तं निरीक्ष्य महात्मानं सत्प्रज्ञं च विचक्षणम् दुःखितौ तौ भृशं तत्र तन्मातापितरौ शुचा

taṃ nirīkṣya mahātmānaṃ satprajñaṃ ca vicakṣaṇam duḥkhitau tau bhṛśaṃ tatra tanmātāpitarau śucā

हिन्दी अर्थ

व्यासजी कहते हैं--शुकदेव! इस प्रकार ध्यान करते हुए बुद्धिमान् मार्कण्डेयजीका मन उन देवाधिदेव जगदीश्वरमें लीन हो गया। तदनन्तर यमराजको आज्ञासे उन्हें ले जानेकै लिये हाथोमें पाश लिये हुए यमदूत वहाँ आये; परंतु भगवान् विष्णुके दूतोंने उन्हें मार भगाया। शूलोंसे मारे जानेपर वे उस समय विप्रवर मार्कण्डेयको छोड़कर भाग चले और यह कहते गये कि ' हमलोग तो लौटकर चले जा रहे हैं, परंतु अब साक्षात् मृत्युदेव

English

^PTf: Wd£li fdi'Uipfcf i ^RT: |

अध्याय ७

श्लोक 19

तौ दृष्ट्वा दुःखम् आपन्नौ मार्कण्डेयो महामतिः उवाच वचनं तत्र किमर्थं दुःखम् ईदृशम्

tau dṛṣṭvā duḥkham āpannau mārkaṇḍeyo mahāmatiḥ uvāca vacanaṃ tatra kimarthaṃ duḥkham īdṛśam

हिन्दी अर्थ

ही यहाँ आयेंगे'॥ ५५--५७॥ विष्णुदूत बोले-जहाँ हमारे स्वामी जगदीश्वर शारङ्गधन्वा भगवान् विष्णुका नाम जपा जाता हो, वहाँ उनकी क्या बिसात है? ग्रसनेवालोंमें श्रेष्ठ काल, मृत्यु अथवा यमराज कौन होते हैं?

English

■gftrar dm i Ppft tjdiuil^d ^IWd:ll?o|| SP^fT y4fdtdl dfft^iwft TdTI dW dTd fdt ^TTdt Ule£uft4l Hgmfd:ll^ll 'yU'M qgmidl dkd<ftfa Ustmld:I

अध्याय ७

श्लोक 20

सदैतत् कुरुषे मातस् तातेन सह धीमता वक्तुम् अर्हसि दुःखस्य कारणं मम पृच्छतः

sadaitat kuruṣe mātas tātena saha dhīmatā vaktum arhasi duḥkhasya kāraṇaṃ mama pṛcchataḥ

हिन्दी अर्थ

व्यासजी कहते हैं--यमदूतोंके लौटनेके बाद साक्षात् मृत्युने ही वहाँ आकर उन्हें यमलोक चलनेको कहा, परंतु श्रीविष्णुदूतोंके डरसे वे महात्मा मार्कण्डेये आसपास ही घूमते रह गये; उन्हें स्पर्श करनेका साहस न कर सके। इधर विष्णुदूत भी शीघ्र ही लोहेके मूसल उठाकर खड़े हो गये। उन्होंने अपने मनमें यह निश्चय कर लिया था कि ' आज हमलोग विष्णुकी आज्ञासे मृत्युका वध कर डालेंगे।' तत्पश्चात् महामति मार्कण्डेयजी

English

ctc^pft ctTvr: fort dd $d(sbd:ll^ll

अध्याय ७

श्लोक 21

इत्युक्ता तेन पुत्रेण माता तस्य महात्मनः कथयाम्_अस तत् सर्वम् आगमी यद् उवाच ह

ityuktā tena putreṇa mātā tasya mahātmanaḥ kathayām_asa tat sarvam āgamī yad uvāca ha

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुमें चित्त लगाये उन देवाधिदेव जनार्दनको प्रणाम करते हुए स्तुति करने लगे। भगवान् विष्णुने ही वह स्तोत्र उन महात्माके कानमें कह दिया। उसी सुभाषित ्तोत्रद्वारा उन्होंने मनोयोगपूर्वक भगवान् लक्ष्मीपतिकी मार्कण्डेयजी बोले--जो सहसों नेत्रोंसे युक्त, इन्द्रियोंके स्वामी, पुरातन पुरुष तथा पद्मनाभ (अपनी नाभिसे ब्रह्माण्डमय कमलको प्रकट करनेवाले) हैं, उन श्रीनारायणदेवको मैं प्रणाम करता हूँ। मृत्यु मेरा क्या कर लेगा? मैं अनन्त,

English

Vyasa replied- O the wise son, I tell you the episode disclosing the manner by which Markandeya conquered the death. All Munis and all my pupils are also advised to listen to this plot both sacred and great, to which I am going to unveil Khyati, the wife of Bhrgu had given birth to Mrkandu from her womb. The sacred soul Mrkandu was married to Sumitra when he was grown up. Sumitra was religious and learned. She always used to keep her busy with the service of her husband. Later on, Sumitra gave birth to a son whose name was kept Markandeya. Markandeya, the grandson of

अध्याय ७

श्लोक 22

तच् छ्रुत्वासौ मुनिः प्राह मातरं पितरं पुनः पित्रा सार्धं त्वया मातर् न कार्यं दुःखम् अण्व् अपि

tac chrutvāsau muniḥ prāha mātaraṃ pitaraṃ punaḥ pitrā sārdhaṃ tvayā mātar na kāryaṃ duḥkham aṇv api

हिन्दी अर्थ

अजन्मा, अविकारी, गोविन्द, कमलनयन भगवान् केशवकी शरणमें आ गया हुँ; अब मृत्यु मेरा क्या करेगा ? मैं संसारकी उत्पत्तिके स्थान, सूर्यके समान प्रकाशमान, इन्द्रियातीत वासुदेव (सर्वव्यापी देवता) भगवान् दामोदरकी शरणमें आ गया शङ्खचक्रधरं देवं छन्नरूपिणमव्ययम्। अधोक्षजं प्रपन्नोऽस्मि कि मे मृत्युः करिष्यति ६६

English

Bhrgu, was very sharp in his childhood too. Beloved to parent, Markandeya gradually started keeping pace with years after Jatakarma Samskara

अध्याय ७

श्लोक 23

अपनेष्यामि भो मृत्युं तपसा नात्र संशयः यथा चाहं चिरायुः स्यां तथा कुर्याम् अहं तपः

apaneṣyāmi bho mṛtyuṃ tapasā nātra saṃśayaḥ yathā cāhaṃ cirāyuḥ syāṃ tathā kuryām ahaṃ tapaḥ

हिन्दी अर्थ

वाराहं वामनं विष्णुं नरसिंहं जनार्दनम्। माधवं च प्रपन्नोऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति पुरुषं पुष्करं पुण्यं क्षेमबीजं जगत्पतिम्। लोकनाथं प्रपन्नोऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति

English

f^PIRf^ft ft Riraftl 1 v*

अध्याय ७

श्लोक 24

इत्य् उक्त्वा तौ समाश्वास्य पितरौ वनम् अभ्यगात् वल्लीवटं नाम वनं नानाऋषिनिषेवितम्

ity uktvā tau samāśvāsya pitarau vanam abhyagāt vallīvaṭaṃ nāma vanaṃ nānāṛṣiniṣevitam

हिन्दी अर्थ

विश्वरूपं प्रपन्नोऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति सहस्त्रशिरसं देवं व्यक्ताव्यक्तं सनातनम्। महायोगं प्रपन्नोऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति

English

An astrologer, well-versed in prediction had pronounced on the birth of Markandeya that he would die on completion of the twelfth year since birth. The parents were badly shocked at hearing that prediction. Their heart started shivering with the apprehension of his premature death, yet they performed all ceremonies including Namakarana etc. Subsequently, he was taken to the teacher. And Upanayana Samskara was performed therein. He began to live in the service of the teacher stalwartly and involved himself deep in the study of the Vedas.

अध्याय ७

श्लोक 25

तत्रासौ मुनिभिः सार्धम् आसीनं स्वपितामहम् भृगुं ददर्श धर्मज्ञं मार्कण्डेयो महामतिः

tatrāsau munibhiḥ sārdham āsīnaṃ svapitāmaham bhṛguṃ dadarśa dharmajñaṃ mārkaṇḍeyo mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

इत्युदीरितमाकर्ण्य स्तोत्रं तस्य महात्मनः । अपयातस्ततो मूत्युर्विष्णुदूतेश्च पीडितः इति तेन जितो मृत्युर्मार्कण्डेयेन धीमता। प्रसन्ने पुण्डरीकाक्षे नृसिंहे नास्ति दुर्लभम्

English

ddynwifoi -r Tpij'gtfm?r:ii^ii HTdiPl^Hq^rd MKdftPPddlPcld:l

अध्याय ७

श्लोक 26

अभिवाद्य यथान्यायं मुनींश् चैव स धार्मिकः कृताञ्जलिपुटो भूत्वा तस्थौ तत्पुरतो दमी

abhivādya yathānyāyaṃ munīṃś caiva sa dhārmikaḥ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā tasthau tatpurato damī

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयहितार्थाय स्वयं विष्णुरुवाच ह य इदं पठते भक्त्या त्रिकालं नियत: शुचिः। नाकाले तस्य मृत्युः स्यान्नरस्याच्युतचेतसः

English

On completion of due study of the Vedas and other scriptures, he returned to his home. Just on approaching home, the wise hermit Markandeya bowed his head with due reverence at the feet of the parents and used to live at home.

अध्याय ७

श्लोक 27

गतायुषं ततो दृष्ट्वा पौत्रं बालं महामतिः भृगुर् आह महाभागं मार्कण्डेयं तदा शिशुम्

gatāyuṣaṃ tato dṛṣṭvā pautraṃ bālaṃ mahāmatiḥ bhṛgur āha mahābhāgaṃ mārkaṇḍeyaṃ tadā śiśum

हिन्दी अर्थ

हृत्पद्ममध्ये पुरुषं पुराणं नारायणं शाश्चतमादिदेवम्। हूँ; मृत्यु मेरा क्या कर सकेगा ? जिनका स्वरूप अव्यक्त है, जो विकारोंसे रहित हैं, उन शङ्कु-चक्रधारी भगवान् अधोक्षजकी मैं शरणमें आ गया; मृत्यु मेरा क्या कर लेगा? मैं वाराह, वामन, विष्णु, नरसिंह, जनार्दन एवं

English

<J:facft tft m d'MIdlfMdft -?TcTTI 1^11

अध्याय ७

श्लोक 28

किमागतो ऽसि पुत्रात्र पितुस् ते कुशलं पुनः मातुश् च बान्धवानां च किम् आगमनकारणम्

kimāgato 'si putrātra pitus te kuśalaṃ punaḥ mātuś ca bāndhavānāṃ ca kim āgamanakāraṇam

हिन्दी अर्थ

माधवकी शरणमें हूँ; मृत्यु मेरा क्या कर सकेगा? मैं पवित्र, पुष्कररूप अथवा पुष्कल (पूर्ण) रूप, कल्याणबीज्, जगत्-प्रतिपालक एवं लोकनाथ भगवान् पुरुषोत्तमकी शरणमें आ गया हूँ; अब मृत्यु मेरा क्या करेगा? जो समस्त भूतोंके आत्मा, महात्मा (परमात्मा) एवं जगत्की योनि (उत्पत्तिके स्थान) होते हुए भी स्वयं अयोनिज हैं, उन भगवान् विश्वरूपकी मैं शरणमें आया हूँ; मृत्यु मेरा क्या कर सकेगा ? जिनके सहस्रो मस्तक हैं, जो व्यक्ताव्यक्त

English

pgy err cT^fersJ ue r p gT 'CT Ric rer i fa w grqrm $r<JcR1l rR 3%or TTrcTT cT^T W: I d^ilWIR dod4uPuft ^<4M flR^II dT«^cii«l MH: PR RTcR fteR TR:I

अध्याय ७

श्लोक 29

इत्य् एवम् उक्तो भृगुणा मार्कण्डेयो महामतिः उवाच सकलं तस्मै आदेशिवचनं तदा

ity evam ukto bhṛguṇā mārkaṇḍeyo mahāmatiḥ uvāca sakalaṃ tasmai ādeśivacanaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

स्वरूप हैं, उन महायोगी सनातन देवकी मैं शरणमें आया हूँ; अब मृत्यु मेरा क्या कर सकेगा ? महात्मा मार्कण्डेयके द्वारा उच्चारित हुए उस स्तोत्रको सुनकर विष्णुदूतोंद्वारा पीडित हुए मृत्युदेव वहाँसे भाग चले। इस प्रकार बुद्धिमान् मार्कण्डेयने मृत्युपर विजय पायी। सच है, कमललोचन भगवाम् नूसिंहके

English

iw wf <zm xrra^ yn 4 §:Tsrauerfiiii^?11

अध्याय ७

श्लोक 30

पौत्रस्य वचनं श्रुत्वा भृगुस् तु पुनर् अब्रवीत् एवं सति महाबुद्धे किं त्वं कर्म चिकीर्षसि

pautrasya vacanaṃ śrutvā bhṛgus tu punar abravīt evaṃ sati mahābuddhe kiṃ tvaṃ karma cikīrṣasi

हिन्दी अर्थ

प्रसन्न होनेपर कुछ भी दुर्लभ नहीं रह जाता। स्वयं भगवान् विष्णुने ही मार्कण्डेयजीके हितके लिये. मृत्युको शान्त करनेवाले इस परम पावन मङ्गलमय मृत्युञ्जय- स्तोत्रका उपदेश दिया था। जो नित्य नियमपूर्वक पवित्रभावसे भक्तियुक्त होकर सायं, प्रातः और मध्याह-- तीनों समय इस स्तोत्रका पाठ करता है, भगवान् अच्युतमें चित्त लगानेवाले उस पुरुषका अकालमरण नहीं होता। योगी मार्कण्डेयने अपने हृदय-कमलमें

English

Tjyj I PUT RTf Sukadeva, having seen their son well learned and wise, the parents were shocked severely instead of feeling any gaiety. The wise Markandeya fell in surprise and asked the reason for all this from his mother. When Markandeya stress on his enquiry for the reason, the mother told everything once predicted by an astrologer. Hearing this, Markandeya said to his parents - "Mother, father and you yourself needn't worry about the matter. Have faith in me and I declare that I will conquer the death by virtue of the toughest penance. I will perform a penance so acute as to bless me with longevity.

अध्याय ७

श्लोक 31

भूतापहारिणं मृत्युं जेतुम् इच्छामि सांप्रतम् शरणं त्वां प्रपन्नो ऽस्मि तत्रोपायं वदस्व नः

bhūtāpahāriṇaṃ mṛtyuṃ jetum icchāmi sāṃpratam śaraṇaṃ tvāṃ prapanno 'smi tatropāyaṃ vadasva naḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यसे भी अधिक प्रकाशमान सनातन पुराण-पुरुष आदिदेव नारायणका चिन्तन करके तत्काल मृत्युपर मृत्युं स योगी जितवांस्तहैव॥ ७५ विजय प्राप्त कर ली॥ ७१--७५॥

English

?ft RMIVcUt-q cHUVHMdJ cferftcrc qpr cR

अध्याय ७

श्लोक 32

नारायणम् अनाराध्य तपसा महता सुत को जेतुं शक्नुयान् मृत्युं तस्मात् तं तपसार्चय

nārāyaṇam anārādhya tapasā mahatā suta ko jetuṃ śaknuyān mṛtyuṃ tasmāt taṃ tapasārcaya

हिन्दी अर्थ

इति श्रीनरसिंहूयुराणे मार्कण्डेयमृत्युझयो नाम ससमोऽध्यायः मृत्यु और दूतोंको समझाते हुए यमका उन्हें वैष्णवोंके पास जानेसे रोकना

English

trenfr Tjfqfcr: 'wfm#r tyfcdm^Hi f>j yytf y# md5u^gt q^mfd:iRmi 3Tf%ranr •’OvjRiid g mffa?: i -tidRftdMdt gecR eRaft eRTteif yiftlRMI irnTp eRT c[secfT tf!4 wt qgmfd:I

अध्याय ७

श्लोक 33

तम् अनन्तम् अजं विष्णुम् अच्युतं पुरुषोत्तमम् भक्तप्रियं सुरश्रेष्ठं भक्त्या त्वं शरणं व्रज

tam anantam ajaṃ viṣṇum acyutaṃ puruṣottamam bhaktapriyaṃ suraśreṣṭhaṃ bhaktyā tvaṃ śaraṇaṃ vraja

हिन्दी अर्थ

मृत्यु और दूतोंको समझाते हुए यमका उन्हें चैष्णवोंके पास जानेसे रोकना) उनके सुँहसे ्रीहरिके नामकी महिमा सुनकर नरकस्थ जीवोंका भगवानको नमस्कार करके श्रीविष्णुके धाममें जाना मृत्युश्च किंकराश्चैव विष्णुदूतः प्रपीडिताः। स्वराज्ञस्तेनु निवेशं गत्वा ते चुक्रुशुर्भृशम्

English

fctiumdism r?r fwR gpR yy: i

अध्याय ७

श्लोक 34

तम् एव शरणं पूर्वं गतवान् नारदो मुनिः तपसा महता वत्स नारायणम् अनामयम्

tam eva śaraṇaṃ pūrvaṃ gatavān nārado muniḥ tapasā mahatā vatsa nārāyaṇam anāmayam

हिन्दी अर्थ

तं ध्यायमानं कमपि देवमेकाग्रमानसम् यावत्तावन्महाकायैः पुरुषैर्मुशलैहताः

English

grpy oi-ygRt y fyRrwranwfi r 6 ^ggq-cRt ^pn u^iufd:!

अध्याय ७

श्लोक 35

तत्प्रसादान् महाभाग नारदो ब्रह्मणः सुतः जरां मृत्युं विजित्याशु दीर्घायुर् वर्धते सुखम्

tatprasādān mahābhāga nārado brahmaṇaḥ sutaḥ jarāṃ mṛtyuṃ vijityāśu dīrghāyur vardhate sukham

हिन्दी अर्थ

देवं कं ध्यायते विप्रः के वा ते यैईता वयम् इत्युक्तः किंकरैः सर्वेमृत्युना च महामते। ध्यात्वा क्षणं महाबुद्धिः प्राह वैवस्वतो यमः

English

Solacing his parent with these words, he went into the forest of which was surrounded by a number of hermits. The hermit Markandeya saw his grand-father Bhrgu there in the group of Munis. Religion abiding Markandeya bowed at the feet of his grand father and saluted all other Munis present there. He then stood with clasped hands before him. The scholar Bhrgu saw his grandson whose age was at the verge of cessation and said- "Dear son, tell me how have you come here? How are your parents and all other kinsmen and tell me the reason for your arrival?" Markandeya told everything as was predicted by an astrologer in his reply. Having heard his grandson, Bhrgu enquired again - "O wise son, what do you want to do in the present circumstance?"

अध्याय ७

श्लोक 36

तम् ऋते पुण्डरीकाक्षं नारसिंहं जनार्दनम् कः कुर्यान् मानवो वत्स मृत्युसत्तानिवारणम्

tam ṛte puṇḍarīkākṣaṃ nārasiṃhaṃ janārdanam kaḥ kuryān mānavo vatsa mṛtyusattānivāraṇam

हिन्दी अर्थ

शृण्वन्तु किंकराः सर्वे मृत्युश्चान्ये च मे वचः। सत्यमेतत्प्रवक्ष्यामि ज्ञानं यद्योगमार्गतः भृगोः पौत्रो महाभागो मार्कण्डेयो महामतिः। स ज्ञात्वाद्यात्मनः कालं गतो मृत्युजिगीषया

English

Markandeya said- Lord, I want to conquer the death, a predator of the living beings and have come for shelter under you. Tell me of some measure viable to achieve the objective.

अध्याय ७

श्लोक 37

तम् अनन्तम् अजं विष्णुं कृष्णं जिष्णुं श्रियः पतिम् गोविन्दं गोपतिं देवं सततं शरणं व्रज

tam anantam ajaṃ viṣṇuṃ kṛṣṇaṃ jiṣṇuṃ śriyaḥ patim govindaṃ gopatiṃ devaṃ satataṃ śaraṇaṃ vraja

हिन्दी अर्थ

श्रीव्यासजी बोले--विष्णुदूतोंके द्वारा अत्यन्त पीडित हुए मृत्युदेव और यमदूत अपने राजा यमके भवनमें जाकर बहुत रोने-कलपने लगे मृत्यु और यमदूत बोले--राजन्! आपके आगे हम जो कुछ कह रहे हैं, हमारी इन बातोंको आप सुनें। हमलोगोंने आपकी आज्ञाके अनुसार यहाँसे जाकर मृत्युको तो दूर ठहरा दिया और स्वयं भृगुके पौत्र ब्राह्मण

English

qKiyuHRRIEy cPTCTT ReRT Wl yy dwr^yn^y ii

अध्याय ७

श्लोक 38

नरसिंहं महादेवं यदि पूजयसे सदा वत्स जेतासि मृत्युं त्वं सततं नात्र संशयः

narasiṃhaṃ mahādevaṃ yadi pūjayase sadā vatsa jetāsi mṛtyuṃ tvaṃ satataṃ nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयके समीप गये। परंतु सत्पुरुषशिरोमणे! वह उस समय एकाग्रचित्त होकर किसी देवताका ध्यान कर रहा था। महामते! हम सभी लोग उसके पासतक पहुँचने भी नहीं पाये थे कि नहुत-से महाकाय पुरुष मूसलसे हमें मारने लगे। तब हमलोग तो लौट पडे, परंतु यह देखकर मृत्युदेव वहाँ फिर पधारे। तब हमें डाँट-फटकारकर उन लोगोंने इन्हें भी मूसलोंसे मारा। प्रभो! इस प्रकार तपस्यामें स्थित हुए उस ब्राह्मणको

English

cRRRlRt fyRTWR mWmmui nydfay fr&s yytyT <y pot yyiiSMi

अध्याय ७

श्लोक 39

उक्तः पितामहेनैवं भृगुणा पुनर् अब्रवीत् मार्कण्डेयो महातेजा विनयात् स्वपितामहम्

uktaḥ pitāmahenaivaṃ bhṛguṇā punar abravīt mārkaṇḍeyo mahātejā vinayāt svapitāmaham

हिन्दी अर्थ

यहाँतक लानेमें मृत्युसहित हम सब लोग समर्थ न हो सके। महाभाग! उस ब्राह्मणका जो तप है, उसे आप बतलाइये, वह किस देवताका ध्यान कर रहा था और जिन लोगोंने हमें मारा, वे कौन थे ?॥ २--७॥ व्यासजी कहते हैं-महामते! मृत्यु तथा समस्त दूतोंके इस प्रकार कहनेपर महाबुद्धि सूर्यकुमार यमने क्षणभर ध्यान करके कहा

English

yyy ?tcut JidcjMKdi yft: i

अध्याय ७

श्लोक 40

आराध्यः कथितस् तात विष्णुर् विश्वेश्वरः प्रभुः कथं कुत्र मया कार्यम् अच्युताराधनं गुरो येनासौ मम तुष्टस् तु मृत्युं सद्यो ऽपनेष्यति

ārādhyaḥ kathitas tāta viṣṇur viśveśvaraḥ prabhuḥ kathaṃ kutra mayā kāryam acyutārādhanaṃ guro yenāsau mama tuṣṭas tu mṛtyuṃ sadyo 'paneṣyati

हिन्दी अर्थ

यम बोलेमृत्यु तथा मेरे अन्य सभी किंकर आज मेरी बात सुनें-योगमार्ग (समाधि)-के द्वारा मैंने इस समय जो कुछ जाना है, वही सच-सच बतला रहा हूँ। भृगुके पौत्र महाबुद्धिमान् महाभाग मार्कण्डेयजी आजके दिन अपनी मृत्यु जानकर मृत्युको जीतनेको इच्छासे तपोवनमें गये थे। वहाँ उन बुद्धिमानने भृगुजीके बतलाये हुए मार्गके अनुसार भगवान् विष्णुकी आराधना एवं द्वादशाक्षर मन्त्रका जप करते हुए उत्कृष्ट तपस्या की

English

ddHUKIA^WRT qR^t 5P: !<T:I 'jRt tjr| -iiyigggw qil

अध्याय ७

श्लोक 41

तुङ्गभद्रेति विख्याता या नदी सह्यपर्वते तत्र भद्रवटे वत्स त्वं प्रतिष्ठाप्य केशवम्

tuṅgabhadreti vikhyātā yā nadī sahyaparvate tatra bhadravaṭe vatsa tvaṃ pratiṣṭhāpya keśavam

हिन्दी अर्थ

एकाग्रेणैव मनसा ध्यायते हृदि केशवम्। सततं योगयुक्तस्तु स मुनिस्तत्र किंकराः जान्यद्वै प्रासकालस्य बलं पश्यामि किंकराः

English

9j: RRT l^rqHdlfaetKUlHJ 1^11

अध्याय ७

श्लोक 42

आराधय जगन्नाथं गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् हृदि कृत्वेन्द्रियग्रामं मनः संयम्य तत्त्वतः

ārādhaya jagannāthaṃ gandhapuṣpādibhiḥ kramāt hṛdi kṛtvendriyagrāmaṃ manaḥ saṃyamya tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

हृदिस्थे पुण्डरीकाक्षे सततं भक्तवत्सले। पश्यन्तं विष्णुभूतं नु को हि स्यात् केशवाश्रयम् नारायणपरं विप्रं कस्तं वीक्षितुमुत्सहेत्। युष्माभिश्च महापापैर्मार्कण्डेयं हरिप्रियम्। समानेतुं कृतो यत्नः समीचीनं न तत्कृतम्

English

Bhrgu replied- Dear son, who can conquer the death without the grace and pleasure of Lord Narayana obtained as a result of severe penance? Hence, you are advised to sit in penance for lord Narayana. Go to the shelter of that everlasting, the greatest god, beloved to the devotees, unborn, solitary and Purusottama lord Visnu. Son, Narada Muni in the ancient ages, had also resorted to that lord Narayana by virtue of his severe penance and it was by the grace of the lord that he since then enjoys longevity and has conquered both old age and death. No man here can efface the entity of the death without the grace of the lotus-eyed, Nrsirhha form, lord Janardana. Go in the everlasting shelter of that immortal, unborn conqueror, of dark complexion, Govinda, Gopati lord Visnu. Dear son, you will undoubtedly conquer the death for ever, if you could maintain undisturbed concentration of mind on that lord.

अध्याय ७

श्लोक 43

हृत्पुण्डरीके देवेशं शङ्खचक्रगदाधरम् ध्यायन्न् एकमना वत्स द्वादशाक्षरम् अभ्यसन्

hṛtpuṇḍarīke deveśaṃ śaṅkhacakragadādharam dhyāyann ekamanā vatsa dvādaśākṣaram abhyasan

हिन्दी अर्थ

नरसिंहं महादेवं ये नराः पर्युपासते। तेषां पार्श्वे न गन्तव्यं युष्माभिर्मम शासनात् स एवं किंकरानुक्त्वा मृत्युं च पुरतः स्थितम्। यमो निरीक्ष्य च जनं नरकस्थं प्रपीडितम्

English

33RT: FudlM^y *JWTT U-Hddidl

अध्याय ७

श्लोक 44

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ।इमं मन्त्रं हि जपतो देवदेवस्य शार्ङ्गिणः प्रीतो भवति विश्वात्मा मृत्युं येनापनेष्यति

oṃ namo bhagavate vāsudevāya | imaṃ mantraṃ hi japato devadevasya śārṅgiṇaḥ prīto bhavati viśvātmā mṛtyuṃ yenāpaneṣyati

हिन्दी अर्थ

कृपया परया युक्तो विष्णुभक्त्या विशेषतः। जनस्यानुग्रहार्थाय तेनोक्ताश्च गिरः शृणु नरके पच्यमानस्य यमेन परिभाषितम्। किं त्वया नार्चितो देवः केशवः क्लेशनाशनः

English

Vyasa said- In reply to his grand-father, Markandcya most humbly replied

अध्याय ७

श्लोक 45

इत्युक्तस् तं प्रणम्याथ स जगाम तपोवनम्

ityuktas taṃ praṇamyātha sa jagāma tapovanam

हिन्दी अर्थ

उदकेनाप्यलाभे तु द्रव्याणां पूजितः प्रभुः। यो ददाति स्वकं लोकं स त्वया किं न पूजितः नरसिंहो हृषीकेशः पुण्डरीकनिभेक्षणः। स्मरणान्मुक्तिदो नृणां स त्वया किं न पूजितः

English

ysi asit w «r4nwdRi£iT ?rIi

अध्याय ७

श्लोक 46

सह्यपादोद्भवायास् तु भद्रायास् तटम् उत्तमम् नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम्

sahyapādodbhavāyās tu bhadrāyās taṭam uttamam nānādrumalatākīrṇaṃ nānāpuṣpopaśobhitam

हिन्दी अर्थ

इत्युकत्वा नारकान् सर्वान् पुनराह स किंकरान्। वैवस्वतो यमः साक्षाद्विष्णुभक्तिसमन्वितः नारदाय स विश्वात्मा प्राहैवं विष्णुरव्ययः । अन्येभ्यो वैष्णवेभ्यश्च सिद्धेभ्यः सततं श्रुतम्

English

II Markandeya said- O beloved father and teacher, you have told lord Visnu as Vis'vapatl and the god to whom I should resort but tell me the place and the procedure for the worship of that lord. Since, the due process will only enable me to please him to the extent that he shall drive away the death from me.

अध्याय ७

श्लोक 47

गुल्मवेणुलताकीर्णं नानामुनिजनाकुलम् तत्र विष्णुं प्रतिष्ठाप्य गन्धधूपादिभिः क्रमात्

gulmaveṇulatākīrṇaṃ nānāmunijanākulam tatra viṣṇuṃ pratiṣṭhāpya gandhadhūpādibhiḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

शिक्षार्थं किंकराः सर्वे श्रृणुत प्रणता हरेः है। दूतो! वे मुनि निरन्तर योगयुक्त होकर वहाँ एकाग्रचित्तसे अपने हृदयमें केशवका ध्यान कर रहे हैं। किंकरो! उस महामुनिको भगवान् विष्णुके ध्यानकी महादीक्षाका ही बल प्राप्त है; क्योंकि जिसका मरणकाल प्राप्त हो गया

English

falsSTTcTT 3JT ^ dklUddl <RT Sifted 3RT <4 yfd»3iut 4 ^IcPTII^II

अध्याय ७

श्लोक 48

पूजयाम्_अस देवेशं मार्कण्डेयो महामुनिः पूजयित्वा हरिं तत्र तपस् तेपे सुदुष्करम्

pūjayām_asa deveśaṃ mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ pūjayitvā hariṃ tatra tapas tepe suduṣkaram

हिन्दी अर्थ

है, उसके लिये मैं दूसरा कोई बल नहीं देखता। भक्तवत्सल, कमललोचन भगवान् विष्णुके निरन्तर हृदयस्थ हो जानेपर उस विष्णुस्वरूप भगवच्छरणागत पुरुषकी ओर कौन देख सकता है? वे पुरुष भी, जिन्होंने तुम्हें बहुत मारा है, भगवान् विष्णुके ही दूत हैं। आजसे जहाँ वैष्णव हों, वहाँ तुमलोग न जाना। उन महात्माओंके द्वारा तुम्हारा मारा जाना आश्चर्यकी बात नहीं है। आश्चर्य तो यह है कि उन दयालु महापुरुषोंने

English

Bhrgu said- Go to Sahya mountain. There flows the popular river Tungabhadra and a tree Bhadravata exists there. Install an icon of lord Jagannatha Kes'ava under the tree and worship him duly by offering fragrance and the Bowers. Bridle up your senses under the monitoring of mind and the mind too under check of all concentrated citta and recite the twelve letter hymn - "Oih Namo Bhagavate Vasudevaya." Imagine while reciting this hymn that lord Visnu is enshrined in your heart with their weapons i.e. conch-shell, discus, gada and the lotus flower. The

अध्याय ७

श्लोक 49

निराहारो मुनिस् तत्र वर्षम् एकम् अतन्द्रितः मात्रोक्तकाले त्व् आसन्ने दिने तत्र महामतिः

nirāhāro munis tatra varṣam ekam atandritaḥ mātroktakāle tv āsanne dine tatra mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

तुम्हें जीवित रहने दिया है। भला, नारायणके ध्यानमें तत्पर हुए उस ब्राह्मणको देखनेका भी साहस कौन कर सकता है? तुम महापापियोंने भगवानूके प्रिय भक्त मार्कण्डेयजीको जो यहाँ लानेका प्रयत्न किया है, यह अच्छा नहीं किया। आजसे तुमलोग मेरी आज्ञा मानकर उन महात्माओंके पास न जाना, जो महादेव भगवान् नृसिंहकी उपासना करते हों॥ १५--१८॥

English

Visvatma lord Visnu is pleased with the devotee who recites this twelve letter hymn incessantly. You should also do japa of the same and he will definitely efface the fear

अध्याय ७

श्लोक 50

स्नात्वा यथोक्तविधिना कृत्वा विष्णोस् तथार्चनम् हृदि कृत्वेन्द्रियग्रामं विशुद्धेनान्तरात्मना

snātvā yathoktavidhinā kṛtvā viṣṇos tathārcanam hṛdi kṛtvendriyagrāmaṃ viśuddhenāntarātmanā

हिन्दी अर्थ

श्रीव्यासजी कहते हैं-शुकदेव! यमने अपने सामने खड़े हुए मृत्युदेव और दूतोंसे इस प्रकार कहकर नरकमें पड़े हुए पीड़ित मनुष्योंकी ओर देखा तथा अत्यन्त कृपा एवं विशेषतः विष्णुभक्तिसे युक्त होकर नारकीय जीवोंपर अनुग्रह करनेके लिये जो बातें कहीं, उन्हें तुम सुनो। नरकमें यातना सहते हुए जीवोंसे यमने कहा--'पापसे कष्ट पानेवाले जीव! तुमने व्लेशनाशक भगवान् केशवकी पूजा क्यों नहीं की ? पूजन-सम्बन्धी द्रव्योंके न मिलनेपर

English

HTTCT 3ctTET ytJieqiVT ^ TPTPT ■UfiiMidi^Ucduird JiHMuitfcfiistu? qRmfquRra^ra i

अध्याय ७

श्लोक 51

आसनं स्वस्तिकं बद्ध्वा कृत्वासौ प्राणसंयमम् ॐकारोच्चारणाद् धीमान् हृत्पद्मं स विकासयन्

āsanaṃ svastikaṃ baddhvā kṛtvāsau prāṇasaṃyamam oṃkāroccāraṇād dhīmān hṛtpadmaṃ sa vikāsayan

हिन्दी अर्थ

केवल जलमात्रसे भी पूजित होनेपर जो भगवान् पूजकको अपना लोकतक दे डालते हैं, उनकी पूजा तुमने क्यों नहीं की? कमलके समान लोचनोंवाले, नरसिंहरूपधारी जो भगवान् हृषीकेश स्मरणमात्रसे ही मनुष्योंको मुक्ति देनेवाले हैं, उनकी पूजा तुमने क्यों नहीं की ?'

English

<T5T fewt yfakdim j|A|UMrfci.f?T: sFPtTcTIl'if^ll

अध्याय ७

श्लोक 52

तन्मध्ये रविसोमाग्निमण्डलानि यथाक्रमम् कल्पयित्वा हरेः पीठं तस्मिन् देशे सनातनम्

tanmadhye ravisomāgnimaṇḍalāni yathākramam kalpayitvā hareḥ pīṭhaṃ tasmin deśe sanātanam

हिन्दी अर्थ

नरकमें पड़े हुए जीवोंके प्रति यों कहकर विष्णुभक्तिसे युक्त सूर्यनन्दन यमने अपने किंकरोंसे पुनः कहा- “किंकरो! अविनाशी विश्वात्मा भगवान् विष्णुने नारदजीसे जैसा कहा था और अन्य वैष्णवों. तथा सिद्धोंसे जैसा सदा ही सुना गया है, वह अत्यन्त उत्तम भगवद्वाक्य मै प्रसन्न होकर तुम लोगोंसे शिक्षाके लिये कह रहा हूँ। तुम सभी भगवान्के शरणागत होकर सुनो

English

fjnrmro ^gn?r m^ul^i i Tprfettf m rT3T dTFdU 'ffejrtHJI'tfd II prt^k'i uftvD g^wra%r:i RTTcRtefi# toTHFJ f^T rT? R$mfa:ll'tf<DI ■rw wcRfyiiprr f^T faWiRiyiJdHj 3TTFR Vlftddi cT^S^T <Jkc|Iu 1 Xl'JiU'MHHj ibUtltlwd|JUH4imd Tt fachl+R-Him^ll

अध्याय ७

श्लोक 53

पीताम्बरधरं कृष्णं शङ्खचक्रगदाधरम् भावपुष्पैः समभ्यर्च्य मनस् तस्मिन् निवेश्य च

pītāmbaradharaṃ kṛṣṇaṃ śaṅkhacakragadādharam bhāvapuṣpaiḥ samabhyarcya manas tasmin niveśya ca

हिन्दी अर्थ

मृत्यु और दूतोंको समझाते हुए यमका उन्हें वैष्णवोंके पास जानेसे रोकना भगवान् कहते हैं--' है कृष्ण! कृष्ण! कृष्ण!

English

g^qfegT^T: TR dftiR ^ tHlRTII^II ifcnwRt f^crt tii^jr^ram?TU<Mi RcpM: ^Tim^ll

अध्याय ७

श्लोक 54

ब्रह्मरूपं हरिं ध्यायंस् ततो मन्त्रम् उदीरयत् ॐ नमो भगवते वासुदेवाय

brahmarūpaṃ hariṃ dhyāyaṃs tato mantram udīrayat oṃ namo bhagavate vāsudevāya

हिन्दी अर्थ

जलं भित्त्वा यथा पदां नरकादुद्धराम्यहम्॥ २७ प्रकार जो मेरा नित्य स्मरण करता है, उसको में पुण्डरीकाक्ष देवेश नरसिंह त्रिविक्रम त्वामहं शरणं प्रास इति यस्तं समुद्धरे

English

Vyasa said- Dear son, hearing these words, Markandeya saluted his grand father and went to the land for penance (tapovana) situated at the bank of river Turigabhadra, surrounded by different kinds of trees and creepers, flowers, gulma and Venus as also filled with numerous hermits. He established lord Visnu there and started worship by offering fragrance and flowers in an orderly manner. He kicked off laxity, the desire for food and sat in penance not

अध्याय ७

श्लोक 55

इत्य् एवं ध्यायतस् तस्य मार्कण्डेयस्य धीमतः मनस् तत्रैव संलग्नं देवदेवे जगत्पतौ

ity evaṃ dhyāyatas tasya mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ manas tatraiva saṃlagnaṃ devadeve jagatpatau

हिन्दी अर्थ

त्वां प्रपन्नोऽस्मि शरणं देवदेव जनार्दन । इति यः शरणं प्राप्तस्तं क्लेशादुद्धराम्यहम् इत्युदीरितमाकर्ण्यं हरिवाक्यं यमेन च। नारकाः कृष्णकृष्णेति नारसिंहेति चुक्रुशुः

English

The material time as told by the mother then came and he worshipped lord Visnu in the said manner tied up body on Svastika posture, controlled the senses in the mind and did Pranayama with the pure heart. He started extending the lotus heart with the recital of the syllable Orn, imagined the sun, moon and focused his nerves exclusively in imagination of lord Krsna with his Pitambara, conch-shell, discus and gada. Thus, he started offering spiritual flowers to the lord. At that self-forgetting penance, he started reciting the hymn - "Om Namo

अध्याय ७

श्लोक 56

ततो यमाज्ञया तत्र आगता यमकिंकराः पाशहस्तास् तु तं नेतुं विष्णुदूतैस् तु ते हताः

tato yamājñayā tatra āgatā yamakiṃkarāḥ pāśahastās tu taṃ netuṃ viṣṇudūtais tu te hatāḥ

हिन्दी अर्थ

यथा यथा हरेर्नाम कोीर्तयन्त्यत्र नारकाः। तथा तथा हरेर्भक्तिमुद्दहन्तोऽब्रुवन्निदम् ॐ नमो भगवते तस्मै केशवाय महात्मने। यन्नामकीर्तनात् सद्यो नरकाय्निः प्रशाम्यति

English

SHRWR1W MlcSu^W sffRT: 1 wtr i*cn£ ^imcflimmi cfiTt ym^l tR 3TFRTT iwf*chtl:l MWeJRIHkj ft FIT:im5II crd ftractf -gcgWTfirRtftrim^ii

अध्याय ७

श्लोक 57

शूलैः प्रहन्यमानास् तु द्विजं मुक्त्वा ययुस् तदा वयं निवर्त्य गच्छामो मृत्युर् एवागमिष्यति

śūlaiḥ prahanyamānās tu dvijaṃ muktvā yayus tadā vayaṃ nivartya gacchāmo mṛtyur evāgamiṣyati

हिन्दी अर्थ

भक्तप्रियाय देवाय रक्षाय हरये नमः। लोकनाथाय शान्ताय यज्ञेशायादिमूर्तये अनन्तायाप्रमेयाय नरसिंहाय ते नमः। नारायणाय गुरवे शङ्खचक्रगदाभृते

English

Vyasa said- Dear Sukadeva, the mind of Markandeya was fully engrossed with the sovereign god Jagadls'vara in the state of so severe meditation. The representatives of Yama then came there with pasa (cord) in their hands but the representatives of lord Visnu had driven them away. Frightened of the pain inflicted on them by spears, they had to flee from there but they warned Markandeya that the god of death himself will come henceforth and he will predate his breathing.

अध्याय ७

श्लोक 58

यत्र नः स्वामिनो नाम लोकनाथस्य शार्ङ्गिणः को यमस् तत्र मृत्युर् वा कालः कलयतां वरः

yatra naḥ svāmino nāma lokanāthasya śārṅgiṇaḥ ko yamas tatra mṛtyur vā kālaḥ kalayatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

जामदग्न्याय रामाय दुष्टक्षत्रान्तकारिणे उसी प्रकार नरकसे निकाल लेता हूँ, जैसे जलको भेदकर कमल बाहर निकल आता है। “पुण्डरीकाक्ष! देवेश्वर नरसिंह! त्रिविक्रम! मैं आपकी शरणमें पड़ा हूँ-यों जो कहता है, उसका मैं उद्धार कर देता हूँ

English

I Visnudutas replied- The Yama can do no

अध्याय ७

श्लोक 59

आगत्य स्वयम् एवाह मृत्युः पार्श्वं महात्मनः मार्कण्डेयस्य बभ्राम विष्णुकिंकरशङ्कया

āgatya svayam evāha mṛtyuḥ pārśvaṃ mahātmanaḥ mārkaṇḍeyasya babhrāma viṣṇukiṃkaraśaṅkayā

हिन्दी अर्थ

'देवाधिदेव! जनार्दन! मैं आपकी शरणमें आ गया हूँ'-इस प्रकार जो मेरा शरणागत होता है, उसे मैं क्लेशसे मुक्त कर देता हूँ॥ २७--२९॥ व्यासजी कहते हैं-वत्स! यमराजके कहे हुए इस भगवद्वाक्यको सुनकर नरकमें पड़े हुए जीव ' कृष्ण! कृष्ण! नरसिंह!” इत्यादि भगवन्नामोका जोरसे उच्चारण करने लगे। नारकीय जीव वहाँ ज्यों-ज्यों भगवन्नामका

English

Vis nu, the master of this universe, holder of the Sarhga-bow is recited. The predator Kala, death or Yamaraja has no power to act voluntarily.

अध्याय ७

श्लोक 60

ते ऽप्य् उद्यम्याशु मुशलान् आयसान् विष्णुकिंकराः विष्ण्वाज्ञया हनिष्यामो मृत्युम् अद्येति संस्थिताः

te 'py udyamyāśu muśalān āyasān viṣṇukiṃkarāḥ viṣṇvājñayā haniṣyāmo mṛtyum adyeti saṃsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

कीर्तन करते थे, त्यों-ही-त्यों भगवद्भक्तिसे युक्त होते जाते थे। इस तरह भक्तिभावसे पूर्ण हो वे इस प्रकार कहने लगे नरकस्थ जीव बोले--'३' जिनका नाम कीर्तन करनेसे नरककी ज्वाला तत्काल शान्त हो जाती है, उन महात्मा भगवान् केशवको नमस्कार है। जो यज्ञोंके ईश्वर, आदिमूर्ति, शान्तस्वरूप और संसारके स्वामी हैं,

English

MVIHHIddld, fc)UJjl*ch<l:l RinriJi^ui flPlujIUt (jr^Melfd TtfWT:ll^o|| cRTf fybUctnJdhHI m«£u^4l Mglhfd:l <PS!cT 3TUTWt RpujiWlRd -MxioW'lS gjnf

अध्याय ७

श्लोक 61

ततो विष्ण्वर्पितमना मार्कण्डेयो महामतिः तुष्टाव प्रणतो भूत्वा देवदेवं जनार्दनम्

tato viṣṇvarpitamanā mārkaṇḍeyo mahāmatiḥ tuṣṭāva praṇato bhūtvā devadevaṃ janārdanam

हिन्दी अर्थ

उन भक्तप्रिय, विश्वपालक भगवान् विष्णुको नमस्कार है। अनन्त, अप्रमेय नरसिंहस्वरूप, शङ्ख-चक्र-गदा धारण करनेवाले, लोकगुरु आप श्रीनारायणको नमस्कार है। वेदोंके प्रिय, महान् एवं विशिष्ट गतिवाले भगवानको नमस्कार है। तर्कके अविषय, वेदस्वरूप, पृथ्वीको धारण करनेवाले भगवान् वाराहको प्रणाम है। ब्राह्मणकुलमें अवतीर्ण, वेद-वेदाङ्गोंके ज्ञाता और अनेक विषयोंका ज्ञान रखनेवाले कान्तिमान् भगवान् वामनको नमस्कार

English

Vyasa said- Yama himself came there on return of the Dutas and ordered him to accompany him to the abode of Yama. However, owing to fear of Visnudutas he only roamed round Markandeya but could not dare to touch him. The Dutas of lord Visnu too stood with the iron musalas with the intention that they would slaughter Yama in compliance with the order of lord Visnu. The learned Markandeya in the meantime started praying to the lord without deviating his attention from Visnu. The psalm which he was reciting, was given by lord Visnu to him in the ear. Thus, with the very psalm he worshipped

अध्याय ७

श्लोक 62

विष्णुनैवोदितं यत् तत् स्तोत्रं कर्णे महात्मनः सुभाषितेन मनसा तेन तुष्टाव माधवम्

viṣṇunaivoditaṃ yat tat stotraṃ karṇe mahātmanaḥ subhāṣitena manasā tena tuṣṭāva mādhavam

हिन्दी अर्थ

है। बलिको बाँधनेवाले, वेदके पालक, देवताओंके विष्णुभगवानूको प्रणाम है। शुद्ध द्रव्यमय, शुद्धस्वरूप भगवान् चतुर्भुजको नमस्कार है। दुष्ट क्षत्रियोंका अन्त करनेवाले जमदग्निनन्दन भगवान् परशुरामको प्रणाम है। रावणका वध करनेवाले आप महात्मा श्रीरामको नमस्कार

English

UU I d l Rh f% fr ci i tj'dci anvaffi i gt

अध्याय ७

श्लोक 63

नारायणं सहस्राक्षं पद्मनाभं पुरातनम् प्रणतो ऽस्मि हृषीकेशं किं मे मृत्युः करिष्यति

nārāyaṇaṃ sahasrākṣaṃ padmanābhaṃ purātanam praṇato 'smi hṛṣīkeśaṃ kiṃ me mṛtyuḥ kariṣyati

हिन्दी अर्थ

है। गोविन्द! आपको बारंबार प्रणाम है। आप इस दुर्गन्धपूर्ण नरकसे हमारा उद्धार करें ॥ ३२--३९॥ इति संकीर्तिते विष्णौ नारकेर्भक्तिपूर्वकम्। तदा सा नारकी पीडा गता तेषां महात्मनाम्

English

Trrara *r unFrtfw tt cbRuyfan^ii

अध्याय ७

श्लोक 64

गोविन्दं पुण्डरीकाक्षम् अनन्तम् अजम् अव्ययम् केशवं च प्रपन्नो ऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति

govindaṃ puṇḍarīkākṣam anantam ajam avyayam keśavaṃ ca prapanno 'smi kiṃ me mṛtyuḥ kariṣyati

हिन्दी अर्थ

दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्का दिव्याभरणभूषिताः तर्जयित्वा यमभटान् नीतास्ते केशवालयम्

English

Markandeya said- I salute Sri Narayana, who has one thousand eyes, master of the senses the Puratana Purusa, and Padmanabha (who had generated the world (Brahmanda) lotus from his navel). What will the death do me? What harm the will death do to me when I have sheltered under the everlasting, unborn, indeclinable, Govinda, lotus-eyed lord Kesava? What harm will the death do to me when 1 have come to the shelter of lord Damodara, the place of origin of the world, full of light like the sun, and omnipresent Vasudeva? What harm may the death do to me when I am in shelter to lord Adhoksaja, with conch-shell and discus, who is free from the distortions and who is in inexpressive form? What may the death do to me when I am in shelter to Varaha, Vamana, Visnu, Nrsimha, Janardana and Madhava?

अध्याय ७

श्लोक 65

वासुदेवं जगद्योनिं भानुवर्णम् अतीन्द्रियम् दामोदरं प्रपन्नो ऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति

vāsudevaṃ jagadyoniṃ bhānuvarṇam atīndriyam dāmodaraṃ prapanno 'smi kiṃ me mṛtyuḥ kariṣyati

हिन्दी अर्थ

नारकेषु च सर्वेषु नीतेषु हरिपूरुषैः। विष्णुलोकं यमो भूयो नमश्चक्रे तदा हरिम् यन्नामकीर्तनाद्याता नारकाः केशवालयम्। तं नमामि सदा देवं नरसिंहमहं गुरुम्

English

Hi<*Hiyi yu~iiRh f% ^ ■515: ebRbijfdii^dn

अध्याय ७

श्लोक 66

शङ्खचक्रधरं देवं छन्नरूपिणम् अव्ययम् अधोक्षजं प्रपन्नो ऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति

śaṅkhacakradharaṃ devaṃ channarūpiṇam avyayam adhokṣajaṃ prapanno 'smi kiṃ me mṛtyuḥ kariṣyati

हिन्दी अर्थ

तस्य वै नरसिंहस्य विष्णोरमिततेजसः। प्रणामं येऽपि कुर्वन्ति तेभ्योऽपीह नमो नम: दृष्टा प्रशान्तं नरकाग्रिमुग्रं

English

What will the death do to me as 1 am in shelter to sacred, Puskara form or Puskala (perfect) form, the seed of welfare, nourisher of world and master of lokas, lord Purusottama? What the will death do to me when I am in shelter to lord Vis'varupa, who in spite of being the soul, supreme soul and

अध्याय ७

श्लोक 67

वाराहं वामनं विष्णुं नरसिंहं जनार्दनम् माधवं च प्रपन्नो ऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति

vārāhaṃ vāmanaṃ viṣṇuṃ narasiṃhaṃ janārdanam mādhavaṃ ca prapanno 'smi kiṃ me mṛtyuḥ kariṣyati

हिन्दी अर्थ

व्यासजी कहते हैं-शुकदेव! इस प्रकार नरकमें पड़े हुए जीवोंने जब भक्तिपूर्वक भगवान् विष्णुका कीर्तन किया, तब उन महात्माओंकी नरक-पीड़ा तत्काल दूर हो गयी। वे सभी अपने अज्ोंमें दिव्य गन्धका अनुलेप लगाये, दिव्य वस्त्र और भूषणोंसे विभूषित हो, श्रीकृष्णस्वरूप हो गये। फिर भगवान् विष्णुके किंकर यमदूतोंकी भर्त्सना करके उन्हें दिव्य विमानोंपर बिठाकर विष्णुधामको ले गये। विष्णुदूतोंद्वारा सभी नरकस्थ जीवोंके विष्णुलोकमें

English

Ayonija (not born from the womb)? What will the death do to me when I am in shelter to Sanatana god, who has thousands of heads and who is in both forms i.e. expressive and

अध्याय ७

श्लोक 68

पुरुषं पुष्करं पुण्यं क्षेमबीजं जगत्पतिम् लोकनाथं प्रपन्नो ऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति

puruṣaṃ puṣkaraṃ puṇyaṃ kṣemabījaṃ jagatpatim lokanāthaṃ prapanno 'smi kiṃ me mṛtyuḥ kariṣyati

हिन्दी अर्थ

ले जाये जानेपर यमराजने पुनः भगवान् विष्णुको प्रणाम किया। “जिनके नामकीर्तनसे नरकमें पड़े हुए जीव विष्णुधामको चले गये, उन गुरुदेव नरसिंह-भगवानूको मैं सदा प्रणाम करता हूँ। उन अमित तेजस्वी नरसिंहस्वरूप भगवान् विष्णुको जो प्रणाम करते हैं, उन्हें भी मेरा बार-बार नमस्कार है'॥ ४०--४५॥

English

?f?r rR fert sJfacni tor psrk# ffhi qifsr jpfcnpi 1^9 ?

अध्याय ७

श्लोक 69

भूतात्मानं महात्मानं जगद्योनिम् अयोनिजम् विश्वरूपं प्रपन्नो ऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति

bhūtātmānaṃ mahātmānaṃ jagadyonim ayonijam viśvarūpaṃ prapanno 'smi kiṃ me mṛtyuḥ kariṣyati

हिन्दी अर्थ

उग्र नरकाग्निको शान्त और सभी यन्त्र आदिको विपरीत दशामें पड़े देखकर यमराजने स्वयं ही पुनः अपने दूतोंको शिक्षा देनेके लिये मनमें विचार किया इति श्रीनरसिंहयुराणे यमगीता नामाष्टमोऽध्यायः

English

The god of death immediately fled from that place on hearing to that psalm as was recited by Markandeya (with the grace of lord Visnu) coupled with the pain inflicted by the Visnu-dutas on him. Thus, the wise Markandeya conquered the death. In fact, nothing is left unachieved, when lotus-eyed lord Nrsimha become gracious to the

अध्याय ७

श्लोक 70

सहस्रशिरसं देवं व्यक्ताव्यक्तं सनातनम् महायोगं प्रपन्नो ऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति

sahasraśirasaṃ devaṃ vyaktāvyaktaṃ sanātanam mahāyogaṃ prapanno 'smi kiṃ me mṛtyuḥ kariṣyati

हिन्दी अर्थ

'यमाष्टक--यमराजका अपने दूतके प्रति उपदेश वदति यमः किल तस्य कर्णमूले।

English

T ^ Mdrl 'Mctcyi factual f-ldd: HITilH TOT TOT: RIIR rTRTTcZRf&TOdl^'kll

अध्याय ७

श्लोक 71

इत्य् उदीरितम् आकर्ण्य स्तोत्रं तस्य महात्मनः अपयातस् ततो मृत्युर् विष्णुदूतैश् च पीडितः

ity udīritam ākarṇya stotraṃ tasya mahātmanaḥ apayātas tato mṛtyur viṣṇudūtaiś ca pīḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

यम इति लोकहिताहिते नियुक्तः। 'हरिचरणप्रणतान्नमस्करोमि

English

dHIdU-'r VI!!HdRlfe&c|qi

अध्याय ७

श्लोक 72

इति तेन जितो मृत्युर् मार्कण्डेयेन धीमता प्रसन्ने पुण्डरीकाक्षे नृसिंहे नास्ति दुर्लभम्

iti tena jito mṛtyur mārkaṇḍeyena dhīmatā prasanne puṇḍarīkākṣe nṛsiṃhe nāsti durlabham

हिन्दी अर्थ

श्रीव्यासजी बोले-अपने किंकरको हाथमें पाश लिये कहीं जानेको उद्यत देखकर यमराज उसके कानमें कहते हैँ-- “दूत! तुम भगवान् मधुसूदनकी शरणमे गये हुए प्राणियोंको छोड़ देना; क्योंकि मेरी प्रभुता दूसरे मनुष्योंपर ही चलती है, वैष्णवोंपर मेरा प्रभुत्व नहीं है। देवपूजित ब्रह्माजीने मुझे “यम' कंहकर लोगोंके पुण्य- पापका विचार करनेके लिये नियुक्त किया है। जो विष्णु और गुरुसे विमुख हैं, मैं उन्हीं मनुष्योंका शासन करता

English

flfxd-rtl Ruidfa TFURR TJcq R 'sfpft DtdR'fd^ll^MI

अध्याय ७

श्लोक 73

मृत्युंजयम् इदं पुण्यं मृत्युप्रशमनं शुभम् मार्कण्डेयहितार्थाय स्वयं विष्णुर् उवाच ह

mṛtyuṃjayam idaṃ puṇyaṃ mṛtyupraśamanaṃ śubham mārkaṇḍeyahitārthāya svayaṃ viṣṇur uvāca ha

हिन्दी अर्थ

सुगतिमभिलषामि वासुदेवा- ब्रजति न काञ्चनतामयः कदाचित्॥

English

H|ch'J^«4^ry'W|di dlH Rvmt«Atm:ii^ii

अध्याय ७

श्लोक 74

य इदं पठेते भक्त्या त्रिकालं नियतः शुचिः नाकाले तस्य मृत्युः स्यान् नरस्याच्युतचेतसः

ya idaṃ paṭhete bhaktyā trikālaṃ niyataḥ śuciḥ nākāle tasya mṛtyuḥ syān narasyācyutacetasaḥ

हिन्दी अर्थ

महदपि सुविचार्य लोकतत्त्वं रमयति कुरुते न मोक्षमार्ग

English

The lord himself had preached this all sacrosanct Mrtyunjaya strata, effacing the death to Markandeya in order to save him from the clutches of death. The person reciting this strata thrice in a day i.e. morning, evening and noon with keen devotion, scared spirit, and in a regular manner, the devotee of such trends seldom meets premature death. Yogi Markandeya had established the Adideva, Purana Purusa, and more illuminated than the sun itself; in his heart by virtue of the imagination mixed with the severe concentration and thus conquered the death immediately.

अध्याय ७

श्लोक 75

हृत्पद्ममध्ये पुरुषं पुराणं नारायणं शाश्वतम् आदिदेवम् संचिन्त्य सूर्याद् अपि राजमानं मृत्युं स योगी जितवांस् तदैव

hṛtpadmamadhye puruṣaṃ purāṇaṃ nārāyaṇaṃ śāśvatam ādidevam saṃcintya sūryād api rājamānaṃ mṛtyuṃ sa yogī jitavāṃs tadaiva

हिन्दी अर्थ

मुकुलितकरकुड्मलैः सुरेतरैः मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति॥

English

Thus, the seventh chapter on Markandeya’s conquest on death in Sri Nrsirnha Purana approaches the end.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 7
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.