Skanda Purana· Skanda Purāṇa
103
अध्याय 103 / 116

Adhyaya 103

97 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ97 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १०३

श्लोक 1

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे तीर्थपञ्चकवर्णनो नाम द्व्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्स् अध्याय १०३ युधिष्ठिर उवाच: हनूमदीश्वरन् नाम कथं जातं महामते ।ब्रह्महत्याहरं तीर्थं रेवायादक्षिणे तटे

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe tīrthapañcakavarṇano nāma dvyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ || rks adhyāya 103 yudhiṣṭhira uvāca: hanūmadīśvaran nāma kathaṃ jātaṃ mahāmate / brahmahatyāharaṃ tīrthaṃ revāyādakṣiṇe taṭe

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Thereafter, O king, a person should go to the exalted confluence of Erandl. The account of this was heard formerly by me, O king, even as Siva was recounting it.

अध्याय १०३

श्लोक 2

मार्कण्डेय उवाच: साधु पृष्टं महाबाहो सोमवंशविभूषण ।गुह्याद् गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन् मया

mārkaṇḍeya uvāca: sādhu pṛṣṭaṃ mahābāho somavaṃśavibhūṣaṇa / guhyād guhyataraṃ tīrthaṃ nākhyātaṃ kasyacin mayā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

O my beloved, (you are) a splendid, gentle lady of great beauty in all the limbs, richly endowed with learning and humility, having the eyes resembling petals of a lotus, with a face resembling the full moon, walking slowly with the weight of the huge hips! There is no other woman like you in all the three worlds consisting of mobile and immobile creatures. It is cited by expounders of the Vedas that a woman is one

अध्याय १०३

श्लोक 3

तव स्नेहात् प्रवक्ष्यामि पीडितो वार्धकेन तु ।जातं पूर्वं महायुद्धं रामरावणयोर् अपि

tava snehāt pravakṣyāmi pīḍito vārdhakena tu / jātaṃ pūrvaṃ mahāyuddhaṃ rāmarāvaṇayor api

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

O Brahmana, what you bewail I too grieve over; what gives you great anguish burns me. within my mind.

अध्याय १०३

श्लोक 4

पुलस्त्यो ब्रह्मणः पुत्रस् तस्य वै विश्रवाः सुतः ।रावणस् तस्य संजातो दशग्रीवो ऽपि राक्षसः

pulastyo brahmaṇaḥ putras tasya vai viśravāḥ sutaḥ / rāvaṇas tasya saṃjāto daśagrīvo 'pi rākṣasaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

A chaste lady enhances the sexual pleasure of her husband and makes the family flourish. She is the means of realizing the threefold aim of human life. Hence she deserves the praise of learned persons.

अध्याय १०३

श्लोक 5

त्रैलोक्यविजयी जातः प्रसादाच् छूलिनस् तथा ।गीर्वाणा निर्जिताः सर्वे रामस्य गृहिणी हृता

trailokyavijayī jātaḥ prasādāc chūlinas tathā / gīrvāṇā nirjitāḥ sarve rāmasya gṛhiṇī hṛtā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

O lady of excellent Vratas, we are satisfied with your wonderful penance and the truthfulness of the penance. Further, through seeing you all our desires are fulfilled.

अध्याय १०३

श्लोक 6

यद् भ्राता कुम्भकर्णो वै सीता सा वनमाश्रिता ।विभीषणेन पापो ऽयं मन्दस् त्यक्तो विचार्य च

yad bhrātā kumbhakarṇo vai sītā sā vanamāśritā / vibhīṣaṇena pāpo 'yaṃ mandas tyakto vicārya ca

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

O great goddess, there was Janardana having four arms holding conch, discus and club, clad in yellow robes and having the complexion of an AtasI flower. Hari who had the vehicle of Garuda was accompanied by Sri. The glorious Lord was standing in his own form with a beaming face.

अध्याय १०३

श्लोक 7

स जितः कार्तवीर्येण स जितो जामदग्निना ।स हतो रामचन्द्रेण तस्य राज्यं हृतं तथा

sa jitaḥ kārtavīryeṇa sa jito jāmadagninā / sa hato rāmacandreṇa tasya rājyaṃ hṛtaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

I have been declared the Summer season, the cause of the destruction of all living beings. O saintly lady, in the form of Rudra, I pull and drag the entire universe (within me).

अध्याय १०३

श्लोक 8

ततो रामेण रक्षो ऽपि जितः संख्ये महाबलः ।वनं भग्नं हतो रक्षो गत्वा वायुसुतेन वै

tato rāmeṇa rakṣo 'pi jitaḥ saṃkhye mahābalaḥ / vanaṃ bhagnaṃ hato rakṣo gatvā vāyusutena vai

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The men who die at the splendid confluence of Erandl, O goddess, reside in the Rudraloka for a thousand Yugas.

अध्याय १०३

श्लोक 9

रावणस्य सुतः संख्ये हतश् चाक्षकुमारकः ।एवं रामायणे जाते सीता मोक्षे कृते ततः

rāvaṇasya sutaḥ saṃkhye hataś cākṣakumārakaḥ / evaṃ rāmāyaṇe jāte sītā mokṣe kṛte tataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Formerly in the course of a dialogue with Bhrgu (I incurred the curse of) staying in the womb (and taking birth as a mortal). O splendid lady, I do not see a means of redemp¬ tion from it. But remembering the earlier episode I think about it again and again.

अध्याय १०३

श्लोक 10

अयोध्यायां गते रामे हनूमाश् च महाबलः ।कैलासं हि गतः पार्थ प्रणामार्थं महेश्वरे

ayodhyāyāṃ gate rāme hanūmāś ca mahābalaḥ / kailāsaṃ hi gataḥ pārtha praṇāmārthaṃ maheśvare

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

With your favour, O celestial sage, I have obtained a rare boon. Hence the Devas, Siddhas and pure sages praise (us).

अध्याय १०३

श्लोक 11

तिष्ठ तिष्ठेति चोक्तो वै नन्दिना वानरोत्तमः ।ब्रह्महत्यायुतस् त्वं हि राक्षसानां वधेन हि

tiṣṭha tiṣṭheti cokto vai nandinā vānarottamaḥ / brahmahatyāyutas tvaṃ hi rākṣasānāṃ vadhena hi

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

O MahadevI, if a person performs a Sraddha on a

अध्याय १०३

श्लोक 12

भैरवस्यासनं पुण्यं न गन्ता ऽसि महाबल ।हनुमान् उवाच: नन्दिंस् त्वं हि वरं यच्छ पातकस्योपशान्तये

bhairavasyāsanaṃ puṇyaṃ na gantā 'si mahābala / hanumān uvāca: nandiṃs tvaṃ hi varaṃ yaccha pātakasyopaśāntaye

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

O son of KuntI, a Tlrtha was created by Anasuya on the northern bank of Reva. It causes the acquisition (birth) of a son and destruction of all sins.

अध्याय १०३

श्लोक 13

भूत्वा निष्पातको ऽहं वै प्रणमामि महेश्वरम् ।नन्द्य् उवाच: रुद्रदेहोद्भवा पुण्या नर्मदा सरितां वरा

bhūtvā niṣpātako 'haṃ vai praṇamāmi maheśvaram / nandy uvāca: rudradehodbhavā puṇyā narmadā saritāṃ varā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

On hearing the sound of lamentation, Govinda became frightened. He fell down on the ground crying "What is this?"

अध्याय १०३

श्लोक 14

श्रवणाज् जन्मचरितं कीर्तनाद् द्विगुणं व्रजेत् ।सप्तजन्मार्जितं पापं नश्येद् रेवावगाहनात्

śravaṇāj janmacaritaṃ kīrtanād dviguṇaṃ vrajet / saptajanmārjitaṃ pāpaṃ naśyed revāvagāhanāt

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Men without merit do not see a son resembling the Holder of Ganga (Siva) with the quarters for clothes (naked), bereft of shame, dusty and matted locks of hair (wafted about).

अध्याय १०३

श्लोक 15

तस्मात् तीरे वस त्वं च रेवासङ्गमदक्षिणे ।ध्यायमानो विरूपाक्षं त्रिशूलकरसंस्थितम्

tasmāt tīre vasa tvaṃ ca revāsaṅgamadakṣiṇe / dhyāyamāno virūpākṣaṃ triśūlakarasaṃsthitam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Thus, without a son there is no happiness in the mortal world. He who indulges in sexual intercourse for perpetuating the line, who makes use of learning to attain Svarga, who prepares excellent sweet food for the sake of Brahmanas attains residence in heaven. There is no greater sin than Brahmahatya and no greater meritorious thing than a horse- sacrifice. There is no greater happiness than birth of a son and no greater calamity than danger to his life. Why should I speak in this vein more, O dear one? Without a son there is no happiness."

अध्याय १०३

श्लोक 16

जटामुकुटसंकाशं व्यालयज्ञोपवीतकम् ।उमार्धाङ्गधरं देवं गोराजासनसंस्थितम्

jaṭāmukuṭasaṃkāśaṃ vyālayajñopavītakam / umārdhāṅgadharaṃ devaṃ gorājāsanasaṃsthitam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Then the Brahmana hastened towards the buffa¬ loes. He did not see the buffaloes there. Then he rushed towards the field. On his way he came to the confluence of Erandi and Reva and entered the waters.

अध्याय १०३

श्लोक 17

वत्सरान् सुबहून् यावद् ध्यायतस् तस्य तत्र वै ।तत्र तुष्टो महादेव आगतः सह भार्यया

vatsarān subahūn yāvad dhyāyatas tasya tatra vai / tatra tuṣṭo mahādeva āgataḥ saha bhāryayā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Thinking about this like this I spent the night in great terror. What can I say and to whom about you infested with a crowd of worms? Again you were seen today infested with the worms of foeticide (infanticide). In some places they bite into the body and in some places they have disappeared altogether.

अध्याय १०३

श्लोक 18

उवाच मधुरां वाणीं मेघगम्भीरया गिरा ।साधु वत्स त्वया चात्र कष्टं तपसि संस्थितम्

uvāca madhurāṃ vāṇīṃ meghagambhīrayā girā / sādhu vatsa tvayā cātra kaṣṭaṃ tapasi saṃsthitam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

After taking the holy bath in the charming water and bowing to Lord Bhaskara, he bathed Sankara, the Lord of Devas, along with Uma with Pancagavya1, ghee, milk, curds, honey, ghee (sic) and water. Then he worshipped the Lihga identical with the Vedas and the auspicious goddess KatyayanT with fragrant flower garlands, incense and splendid Naivedyas. After keeping awake in the whole of the night along with her husband, the chaste lady honoured the Brahmanas assiduously when the day dawned clearly. Govinda honoured the excellent Brahmanas in accordance with his capacity by means of the gifts of cows, gold, cloth and food, O descendant of Bharata. Accompanied by his wife, he came home rid of all sins.

अध्याय १०३

श्लोक 19

हनूमांश् च हरं दृष्ट्वा उमार्धाङ्गधरं स्थितम् ।साष्टाङ्गं प्रणतो भूत्वा जयदेव नमो ऽस्तु ते

hanūmāṃś ca haraṃ dṛṣṭvā umārdhāṅgadharaṃ sthitam / sāṣṭāṅgaṃ praṇato bhūtvā jayadeva namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Five cow Products, viz. milk, curds, butter and liquid and solid excreta.

अध्याय १०३

श्लोक 20

जय चान्धकघाताय बाणासुरविमर्दिने ।जय भूतपनाथाय जय भैरवभूषण

jaya cāndhakaghātāya bāṇāsuravimardine / jaya bhūtapanāthāya jaya bhairavabhūṣaṇa

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

After the day has dawned clearly on the eighth day, O king, the devotee should honour Brahmanas devoid of all faults or disqualifications. They should have all the limbs and organs complete. They should be adepts in all scriptures. They should be regularly practising study of the Vedas and th«y should be devoted to their own wives. The Brahmanas should be deserving ones for Sraddha, Dana and Vrata, O son of

अध्याय १०३

श्लोक 21

जय कामविनाशाय गङ्गां शिरसि धारिणे ।एवं स्तुतो महादेवो वरदो वानरस्य च

jaya kāmavināśāya gaṅgāṃ śirasi dhāriṇe / evaṃ stuto mahādevo varado vānarasya ca

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

"Victory to the destroyer of Kama, who bears the Ganga on his head!" Praised thus, Mahadeva became the giver of boons to the monkey.

अध्याय १०३

श्लोक 22

ईश्वर उवाच: वरं प्रार्थय त्वं वत्स प्रार्थितं रभसं वद ।हनुमान् उवाच: ब्रह्मरक्षोवधाज् जाता ब्रह्महत्या महेश्वर

īśvara uvāca: varaṃ prārthaya tvaṃ vatsa prārthitaṃ rabhasaṃ vada / hanumān uvāca: brahmarakṣovadhāj jātā brahmahatyā maheśvara

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The Lord said: "Ask a boon, child; say quickly what you ask." Hanuman said: "The sin of killing a brahmin has come upon me from slaying a brahmarakshasa, Maheshvara;

अध्याय १०३

श्लोक 23

निष्पापो ऽहं भवेयं वै युष्मत् सम्भाषणेन च ।ईश्वर उवाच: नर्मदातीर्थं माहात्म्यध्यानयोगप्रभावतः

niṣpāpo 'haṃ bhaveyaṃ vai yuṣmat sambhāṣaṇena ca / īśvara uvāca: narmadātīrthaṃ māhātmyadhyānayogaprabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

may I become sinless through speaking with you." The Lord said: "By the greatness of the holy places of the Narmada and the power of meditation and yoga,

अध्याय १०३

श्लोक 24

मन्मूर्तिदर्शनात् सद्यो निष्पापो नात्र संशयः ।इत्युक्त्वान्तर्दधे देव उमासार्धं त्रिलोचनः

manmūrtidarśanāt sadyo niṣpāpo nātra saṃśayaḥ / ityuktvāntardadhe deva umāsārdhaṃ trilocanaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and by seeing my form, you are at once sinless, no doubt." Having said this, the three-eyed god vanished together with Uma.

अध्याय १०३

श्लोक 25

हनुमदीश्वरं तत्र स्थापयामास भक्तितः ।आत्मयोगबलेनैव ब्रह्मचर्यप्रभावतः

hanumadīśvaraṃ tatra sthāpayāmāsa bhaktitaḥ / ātmayogabalenaiva brahmacaryaprabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

He installed Hanumadishvara there with devotion, by the power of his own yoga and the power of his celibacy;

अध्याय १०३

श्लोक 26

ईश्वरस्य प्रभावेण कामदं स्थापितं शिवम् ।अच्छेद्यम् अप्रतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्

īśvarasya prabhāveṇa kāmadaṃ sthāpitaṃ śivam / acchedyam apratarkyaṃ ca vināśotpattivarjitam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

by the Lord's power the wish-granting Shiva was installed, not to be cut, beyond reasoning, free of destruction and origin.

अध्याय १०३

श्लोक 27

मार्कण्डेय उवाच: हनुमदीश्वरे तत्र प्रत्ययं यत्पुराभवत् ।यद्वृत्तं द्वापरस्यादौ त्रेतान्ते च नरेश्वरा

mārkaṇḍeya uvāca: hanumadīśvare tatra pratyayaṃ yatpurābhavat / yadvṛttaṃ dvāparasyādau tretānte ca nareśvarā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Markandeya said: There was a proof of old concerning Hanumadishvara, which happened at the beginning of the Dvapara and the end of the Treta, lord of men.

अध्याय १०३

श्लोक 28

सुपर्णो नाम राजर्षिर् बभूव वसुधातले ।तस्य राज्ये सदा सौख्यं दीर्घायुर् मानवः सदा

suparṇo nāma rājarṣir babhūva vasudhātale / tasya rājye sadā saukhyaṃ dīrghāyur mānavaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

There was a royal sage on earth named Suparna; in his kingdom there was always happiness, and men were always long-lived.

अध्याय १०३

श्लोक 29

शतबाहुर्बभूवास्य पुत्रो भीमपराक्रमः ।आसक्तः स सदाकालं जपध्याने नरेश्वर

śatabāhurbabhūvāsya putro bhīmaparākramaḥ / āsaktaḥ sa sadākālaṃ japadhyāne nareśvara

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

He had a son, Shatabahu, of fearsome valour, ever devoted to japa and meditation, lord of men.

अध्याय १०३

श्लोक 30

क्रीडते पृथिवीं सर्वां पर्वतांश् च वनानि च ।वधार्थं मृगयूथानाम् आगतो विन्ध्यपर्वते

krīḍate pṛthivīṃ sarvāṃ parvatāṃś ca vanāni ca / vadhārthaṃ mṛgayūthānām āgato vindhyaparvate

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

He roamed the whole earth, its mountains and forests, and came to the Vindhya mountain to hunt herds of deer,

अध्याय १०३

श्लोक 31

मृगजातिसमाकीर्णे हस्तिजातिसमाश्रिते ।हस्तिचित्रकशोभाढ्ये मृगवाराहसंकुले

mṛgajātisamākīrṇe hastijātisamāśrite / hasticitrakaśobhāḍhye mṛgavārāhasaṃkule

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

crowded with kinds of deer, frequented by kinds of elephants, rich with the beauty of elephants and leopards, thronged with deer and boars.

अध्याय १०३

श्लोक 32

क्रीडित्वा च ततो राजा चासने संस्थितः स च ।वनमध्ये तदा दृष्ट्वा भ्रमन्तं पिङ्गलं द्विजम्

krīḍitvā ca tato rājā cāsane saṃsthitaḥ sa ca / vanamadhye tadā dṛṣṭvā bhramantaṃ piṅgalaṃ dvijam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Having sported there, the king sat down on a seat; then in the middle of the forest he saw a tawny-haired brahmin wandering.

अध्याय १०३

श्लोक 33

राजोवाच: एको वने वने कस्माद् भ्रमसे पुस्तिकाकरः ।इतश्चेतो निरीक्षंस् त्वं कथयस्व द्विजोत्तम

rājovāca: eko vane vane kasmād bhramase pustikākaraḥ / itaśceto nirīkṣaṃs tvaṃ kathayasva dvijottama

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The king said: "Why do you wander alone from forest to forest with a book in your hand, looking here and there? Tell me, best of the twice-born."

अध्याय १०३

श्लोक 34

ब्राह्मण उवाच: कान्यकुब्जात् समायातः प्रेषितो राजकन्यया ।राजोवाच: कथयस्व प्रसादेन कस्मात् कार्याद् वद प्रभो

brāhmaṇa uvāca: kānyakubjāt samāyātaḥ preṣito rājakanyayā / rājovāca: kathayasva prasādena kasmāt kāryād vada prabho

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The brahmin said: "I have come from Kanyakubja, sent by a princess." The king said: "Tell me kindly for what purpose, lord."

अध्याय १०३

श्लोक 35

ब्राह्मण उवाच: शिखण्डी चैव राजा वै कान्यकुब्जं बुभुक्षते ।अपुत्रः स महीपालः कन्या जाता मनोरथैः

brāhmaṇa uvāca: śikhaṇḍī caiva rājā vai kānyakubjaṃ bubhukṣate / aputraḥ sa mahīpālaḥ kanyā jātā manorathaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The brahmin said: "King Shikhandi rules Kanyakubja; that lord of the earth had no son, and a daughter was born in answer to his wishes.

अध्याय १०३

श्लोक 36

हे नृप जातिस्मरा शुभाचारा नर्मदायाः प्रभावतः ।पित्रोक्ता सा च कन्या वै विवाहाय प्रकल्पिता

he nṛpa jātismarā śubhācārā narmadāyāḥ prabhāvataḥ / pitroktā sā ca kanyā vai vivāhāya prakalpitā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

O king, she remembers her former birth and is of good conduct by the power of the Narmada. Her father said of that girl, when she was ready for marriage:

अध्याय १०३

श्लोक 37

असारे चाद्य संसारे कन्यादानं ददाम्यहम् ।कन्योवाचा: यस्मिन् काले ह्य् अहं लिप्से तस्मिन् काले प्रदीयताम्

asāre cādya saṃsāre kanyādānaṃ dadāmyaham / kanyovācā: yasmin kāle hy ahaṃ lipse tasmin kāle pradīyatām

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

'In this worthless worldly existence I shall now give the gift of a daughter.' The girl said: 'At the time when I wish it, at that time let me be given.'

अध्याय १०३

श्लोक 38

पुत्रीवाक्येन राजासौ विस्मयाविष्टचेतनः ।शिखण्ड्य् उवाच: कथ्यतां मे महाभागे भाषितं हि त्वया कथम्

putrīvākyena rājāsau vismayāviṣṭacetanaḥ / śikhaṇḍy uvāca: kathyatāṃ me mahābhāge bhāṣitaṃ hi tvayā katham

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

At his daughter's words the king was filled with wonder. Shikhandi said: 'Tell me, fortunate one, how you came to speak thus.'

अध्याय १०३

श्लोक 39

पितृवाक्येन सा वाला शिरसावनता भुवि ।कथयामास यद्वृत्तं हनुमदीश्वरे नृप

pitṛvākyena sā vālā śirasāvanatā bhuvi / kathayāmāsa yadvṛttaṃ hanumadīśvare nṛpa

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

At her father's word the girl bowed her head to the ground and told what had happened at Hanumadishvara, O king:

अध्याय १०३

श्लोक 40

कलापिन्य् अस्म्य् अहं तात स्थिता भर्तृसहानुगा ।उरङ्गमेश सान्निध्ये रेवाया उत्तरे तटे

kalāpiny asmy ahaṃ tāta sthitā bhartṛsahānugā / uraṅgameśa sānnidhye revāyā uttare taṭe

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

'I was a peahen, father, living with my mate near Urangamesha on the northern bank of the Reva.

अध्याय १०३

श्लोक 41

हनुमतो वने पुण्ये क्रीडामि स्म यदृच्छया ।भर्तृयुक्ता तत्र गुह्ये वञ्जुले सरले द्रुमे

hanumato vane puṇye krīḍāmi sma yadṛcchayā / bhartṛyuktā tatra guhye vañjule sarale drume

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

In Hanuman's holy forest I used to sport as I pleased with my mate there, in a secluded vanjula and sarala tree.

अध्याय १०३

श्लोक 42

आगता लुब्धकास् तत्र क्षुधार्ता वनम् उत्तमम् ।भर्तृकोपयुतैः पापैर् हताहं पतिना सह

āgatā lubdhakās tatra kṣudhārtā vanam uttamam / bhartṛkopayutaiḥ pāpair hatāhaṃ patinā saha

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Hunters came there to that excellent forest, tormented by hunger; by those sinners, who were angry with their master, I was slain together with my mate.

अध्याय १०३

श्लोक 43

ग्रीवां निमोटयामासुर् भक्षणोत्पाटनं कृतम् ।हुताशनमुखे ते तु हसन्तश् चाशु लुब्धकाः

grīvāṃ nimoṭayāmāsur bhakṣaṇotpāṭanaṃ kṛtam / hutāśanamukhe te tu hasantaś cāśu lubdhakāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

They wrung our necks and plucked us to eat; the hunters, laughing, quickly put us into the mouth of the fire,

अध्याय १०३

श्लोक 44

भर्जयित्वा ततो मांसं भक्षयित्वा यथेच्छया ।सुप्ताः स्वस्थेन्द्रिया रात्रौ विगता शर्वरी क्षयम्

bharjayitvā tato māṃsaṃ bhakṣayitvā yathecchayā / suptāḥ svasthendriyā rātrau vigatā śarvarī kṣayam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

roasted the flesh and ate as they pleased; they slept at night with contented senses, and the night came to an end.

अध्याय १०३

श्लोक 45

तन्मांसशेषं जुष्टं वै जम्बुकैर् गृध्रवायसैः ।मच्छरीरोद्भवं चास्थि स्नायुमांसेन संयुतम्

tanmāṃsaśeṣaṃ juṣṭaṃ vai jambukair gṛdhravāyasaiḥ / maccharīrodbhavaṃ cāsthi snāyumāṃsena saṃyutam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The remains of that flesh were enjoyed by jackals, vultures and crows; a bone from my body, with sinew and flesh attached,

अध्याय १०३

श्लोक 46

गृहीत्वा पत्रिणैकेन आकाशात् पतता तदा ।सामिषं पक्षिणं दृष्ट्वा पक्षिणो ऽन्ये समागताः

gṛhītvā patriṇaikena ākāśāt patatā tadā / sāmiṣaṃ pakṣiṇaṃ dṛṣṭvā pakṣiṇo 'nye samāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

was then carried off by a bird flying through the sky; seeing the bird with flesh, other birds gathered,

अध्याय १०३

श्लोक 47

दृष्ट्वा पक्षिसमूहं तु अस्थिखण्डं व्यसर्जयत् ।विहगानां समस्तानां धावतां चापि पश्यताम्

dṛṣṭvā pakṣisamūhaṃ tu asthikhaṇḍaṃ vyasarjayat / vihagānāṃ samastānāṃ dhāvatāṃ cāpi paśyatām

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and seeing the flock of birds it dropped the piece of bone; while all the birds ran after it and watched,

अध्याय १०३

श्लोक 48

पतितं नर्मदातोये हनुमदीश्वरे नृप ।मदीयमस्थिखण्डं च पतितं नर्मदाजले

patitaṃ narmadātoye hanumadīśvare nṛpa / madīyamasthikhaṇḍaṃ ca patitaṃ narmadājale

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

it fell into the water of the Narmada at Hanumadishvara, O king — my piece of bone fell into the water of the Narmada.

अध्याय १०३

श्लोक 49

तस्य तीर्थप्रभावेण जाताहं क्षत्रिये कुले ।भूप कन्याप्य् अहं जाता सम्पूर्णशशिवन्मुखी

tasya tīrthaprabhāveṇa jātāhaṃ kṣatriye kule / bhūpa kanyāpy ahaṃ jātā sampūrṇaśaśivanmukhī

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

By the power of that holy place I was born in a kshatriya family; I was born a king's daughter with a face like the full moon.

अध्याय १०३

श्लोक 50

जातिस्मरा नरेन्द्रास्मि जाताहं क्षत्रिये कुले ।एतत् ते सर्वम् आख्यातं कारणं नृपसत्तम

jātismarā narendrāsmi jātāhaṃ kṣatriye kule / etat te sarvam ākhyātaṃ kāraṇaṃ nṛpasattama

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

I remember my former birth, lord of men; I was born in a kshatriya family. This I have told you, the whole cause, best of kings.

अध्याय १०३

श्लोक 51

मदर्थं विषमस्थाने शकुन्तमृगजातिषु ।यदि प्रेषयसे तात कम् अपि नर्मदाजले

madarthaṃ viṣamasthāne śakuntamṛgajātiṣu / yadi preṣayase tāta kam api narmadājale

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

If for my sake you send someone, father, to that difficult place among the kinds of birds and beasts, to the water of the Narmada,

अध्याय १०३

श्लोक 52

तस्याहं कथयिष्यामि स्थानचिह्नं समग्रकम् ।कन्याया वचनं श्रुत्वा शिखण्डी ह्याह मां नृप

tasyāhaṃ kathayiṣyāmi sthānacihnaṃ samagrakam / kanyāyā vacanaṃ śrutvā śikhaṇḍī hyāha māṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

I shall tell him all the marks of the place.' Hearing the girl's words, Shikhandi said to me, O king:

अध्याय १०३

श्लोक 53

ग्रामविंशं च दास्यामि गच्छ त्वं नर्मदातटे ।प्रेक्षणं मे प्रतिज्ञातम् अलक्ष्या ऽपीडितेन तु

grāmaviṃśaṃ ca dāsyāmi gaccha tvaṃ narmadātaṭe / prekṣaṇaṃ me pratijñātam alakṣyā 'pīḍitena tu

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

'I will give you twenty villages; go to the bank of the Narmada.' My search was promised, though unseen and unforced.

अध्याय १०३

श्लोक 54

गच्छ त्वं नर्मदां पुण्यां सर्वपापक्षयंकरीम् ।अग्रजां सोमनाथस्य हनुमदीश्वरे शुभे

gaccha tvaṃ narmadāṃ puṇyāṃ sarvapāpakṣayaṃkarīm / agrajāṃ somanāthasya hanumadīśvare śubhe

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

'Go to the holy Narmada, which destroys all sins, to the auspicious Hanumadishvara, before Somanatha.

अध्याय १०३

श्लोक 55

अर्धक्रोशे तु रेवाया विस्तीर्णे वटपादपैः ।कदम्बकवनैश् चैव संप्रधाने वनस्य च

ardhakrośe tu revāyā vistīrṇe vaṭapādapaiḥ / kadambakavanaiś caiva saṃpradhāne vanasya ca

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Half a krosha from the Reva, in a space wide with banyan trees and kadamba groves, in the chief part of the forest,

अध्याय १०३

श्लोक 56

न्यग्रोधवटसान्निध्ये अस्थिलक्ष्यं प्रदृश्यते ।मृत्तिकामस्थिसंगृह्य गच्छ रेवान् द्विजोत्तम

nyagrodhavaṭasānnidhye asthilakṣyaṃ pradṛśyate / mṛttikāmasthisaṃgṛhya gaccha revān dvijottama

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

near a nyagrodha banyan, the bone will be seen as a mark. Gathering the earth and the bone, go to the Reva, best of the twice-born.

अध्याय १०३

श्लोक 57

आश्विनस्य सिते पक्षे त्रिपुरारितिथौ स्थिते ।स्नापय शूलिनं भक्त्या रात्रौ कुरु च जागरम्

āśvinasya site pakṣe tripurāritithau sthite / snāpaya śūlinaṃ bhaktyā rātrau kuru ca jāgaram

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

In the bright fortnight of Ashvina, on the day of the enemy of the Tripuras, bathe the trident-bearer with devotion and keep vigil at night;

अध्याय १०३

श्लोक 58

प्रभाते क्षिप्यतां शीघ्रं नाभिमात्रे जले स्थितः ।इत्य् उच्चार्य द्विजश्रेष्ठ सुगतिस् तस्य जायते

prabhāte kṣipyatāṃ śīghraṃ nābhimātre jale sthitaḥ / ity uccārya dvijaśreṣṭha sugatis tasya jāyate

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

at dawn cast it in quickly, standing navel-deep in the water; uttering this, best of the twice-born, a good goal comes to her.

अध्याय १०३

श्लोक 59

अस्थि क्षिप्त्वा पुनः स्नानं कर्तव्यमघनाशनम् ।कथितं कन्यया यच् च तत्सर्वं पुस्तके कृतम्

asthi kṣiptvā punaḥ snānaṃ kartavyamaghanāśanam / kathitaṃ kanyayā yac ca tatsarvaṃ pustake kṛtam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Having cast in the bone, bathe again, which destroys sin.' What the girl told me I put all in the book.

अध्याय १०३

श्लोक 60

आगतो ऽहं नृपश्रेष्ठ तस्मिंस् तीर्थे महालये ।साभिज्ञानं ततो दृष्ट्वा गृहीत्वास्थि नृपोत्तम

āgato 'haṃ nṛpaśreṣṭha tasmiṃs tīrthe mahālaye / sābhijñānaṃ tato dṛṣṭvā gṛhītvāsthi nṛpottama

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

I have come, best of kings, to that holy place, that great abode. Having seen the signs, I took up the bone, best of kings,

अध्याय १०३

श्लोक 61

पूर्वोक्तेन विधानेन निक्षिप्तं नर्मदाजले ।पुष्पवृष्टिः पपाताथ साधु साध्विति ब्राह्मण

pūrvoktena vidhānena nikṣiptaṃ narmadājale / puṣpavṛṣṭiḥ papātātha sādhu sādhviti brāhmaṇa

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and by the rule stated before it was cast into the water of the Narmada. Then a rain of flowers fell, with 'Well done, well done, brahmin!'

अध्याय १०३

श्लोक 62

विमानं तु ततो दिव्यं दृष्टं हनुमदीश्वरे ।ततो ब्राह्मणराजानौ गृहीत्वानशनं स्थितौ

vimānaṃ tu tato divyaṃ dṛṣṭaṃ hanumadīśvare / tato brāhmaṇarājānau gṛhītvānaśanaṃ sthitau

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Then a divine aerial car was seen at Hanumadishvara." Then the brahmin and the king both undertook a fast to death,

अध्याय १०३

श्लोक 63

आत्मानं शोषयित्वा च ईश्वराराधने रतौ ।एवं सन्ध्यायतो देवं शतबाहुर् द्विजोत्तमः

ātmānaṃ śoṣayitvā ca īśvarārādhane ratau / evaṃ sandhyāyato devaṃ śatabāhur dvijottamaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

wasting themselves, devoted to worship of the Lord. As they meditated thus on the god — Shatabahu and the excellent brahmin —

अध्याय १०३

श्लोक 64

मासार्धात् तु मृतो राजा शतबाहुर् महामतिः ।किङ्किणीजालशोभाढ्यं विमानं तत्र चागतम्

māsārdhāt tu mṛto rājā śatabāhur mahāmatiḥ / kiṅkiṇījālaśobhāḍhyaṃ vimānaṃ tatra cāgatam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

after half a month the king, the wise Shatabahu, died; and an aerial car adorned with networks of little bells came there:

अध्याय १०३

श्लोक 65

साधु साधु नृपश्रेष्ठ विमानारोहणं कुरु ।राजोवाच: ऊर्ध्वमार्गं न गच्छामि विप्रो यावन् न संस्थितः

sādhu sādhu nṛpaśreṣṭha vimānārohaṇaṃ kuru / rājovāca: ūrdhvamārgaṃ na gacchāmi vipro yāvan na saṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

"Well done, well done, best of kings; mount the aerial car." The king said: "I will not go by the upward path while the brahmin is not settled,

अध्याय १०३

श्लोक 66

उपदेशप्रदो मह्यं गरुरूपो द्विजोत्तमः ।देवा ऊचुः: हनुमदीश्वरे राजन्ये मृताः सन्ति मानवाः

upadeśaprado mahyaṃ garurūpo dvijottamaḥ / devā ūcuḥ: hanumadīśvare rājanye mṛtāḥ santi mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the excellent brahmin in the form of a guru, who gave me instruction." The gods said: "Men who die at Hanumadishvara, O king,

अध्याय १०३

श्लोक 67

ते यान्ति शिवलोकं वै सर्वपापक्षयं करम् ।नैव पापक्षयश् चास्य ब्राह्मणस्य नरेश्वर

te yānti śivalokaṃ vai sarvapāpakṣayaṃ karam / naiva pāpakṣayaś cāsya brāhmaṇasya nareśvara

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

go to Shiva's world, which destroys all sin; but this brahmin's sin is not destroyed, lord of men,

अध्याय १०३

श्लोक 68

गृहं च गृहिणी वित्तं ब्राह्मणस्य प्रवर्तते ।शतबाहुस् ततो विप्रं भाषयामास भक्तितः

gṛhaṃ ca gṛhiṇī vittaṃ brāhmaṇasya pravartate / śatabāhus tato vipraṃ bhāṣayāmāsa bhaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

for the brahmin still has house, wife and wealth." Then Shatabahu spoke to the brahmin with devotion:

अध्याय १०३

श्लोक 69

त्यज मूलम् अधर्मस्य लोभम् एकं द्विजोत्तम ।इत्य् उक्त्वा प्रययौ राजा स्वर्गं स्वर्गिजनैः सह

tyaja mūlam adharmasya lobham ekaṃ dvijottama / ity uktvā prayayau rājā svargaṃ svargijanaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

"Give up greed, the one root of adharma, best of the twice-born." Having said this, the king went to heaven with the dwellers in heaven.

अध्याय १०३

श्लोक 70

दिनैः कैश्चिद् गतो विप्रः स्वर्गं सुकृतिभिः सह ।वाहिन्याः काशिराजस्य पुत्र्याः तीर्थप्रभावतः

dinaiḥ kaiścid gato vipraḥ svargaṃ sukṛtibhiḥ saha / vāhinyāḥ kāśirājasya putryāḥ tīrthaprabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

After some days the brahmin went to heaven with the doers of good deeds; by the power of the holy place of the princess of Kashi's army,

अध्याय १०३

श्लोक 71

आत्मनः कन्यया दत्ते पूर्वजन्मार्जितं तपः ।अष्टम्यां च चतुर्दश्यां सर्वकालं मुनीश्वर

ātmanaḥ kanyayā datte pūrvajanmārjitaṃ tapaḥ / aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ sarvakālaṃ munīśvara

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

given by his own daughter, the austerity earned in a former birth. On the eighth and fourteenth at all times, lord of sages,

अध्याय १०३

श्लोक 72

विशेषाद् आश्विने मासे कृष्णपक्षे चतुर्दशी ।स्नापयेद् ईश्वरं भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा

viśeṣād āśvine māse kṛṣṇapakṣe caturdaśī / snāpayed īśvaraṃ bhaktyā kṣaudrakṣīreṇa sarpiṣā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and especially on the fourteenth of the dark fortnight in the month of Ashvina, one should bathe the Lord with devotion with honey, milk and ghee,

अध्याय १०३

श्लोक 73

दध्ना च खण्डयुक्तेन तिलतोयेन वा पुनः ।श्रीखण्डेन सुगन्धेन चार्चयेत् तं महेश्वरम्

dadhnā ca khaṇḍayuktena tilatoyena vā punaḥ / śrīkhaṇḍena sugandhena cārcayet taṃ maheśvaram

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

with curd mixed with sugar or with sesame water, and worship that Maheshvara with fragrant sandal;

अध्याय १०३

श्लोक 74

ततः सुगन्धपुष्पैश् च बिल्वपत्रैश् च पूतनम् ।श्राद्धं यः कारयेत् तत्र ब्राह्मणैर् वेदपारगैः

tataḥ sugandhapuṣpaiś ca bilvapatraiś ca pūtanam / śrāddhaṃ yaḥ kārayet tatra brāhmaṇair vedapāragaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

then with fragrant flowers and bilva leaves — purifying — whoever has shraddha performed there by brahmins versed in the Veda,

अध्याय १०३

श्लोक 75

सर्वलक्षणसम्पूर्णैः कुलीनैर् गृहपालकैः ।तर्पयेद् ब्राह्मणं भक्त्या अन्नवस्त्रहिरण्यकैः

sarvalakṣaṇasampūrṇaiḥ kulīnair gṛhapālakaiḥ / tarpayed brāhmaṇaṃ bhaktyā annavastrahiraṇyakaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

endowed with all good marks, of good family, householders, should satisfy the brahmin with devotion with food, clothing and gold.

अध्याय १०३

श्लोक 76

नरकस्था दिवं यान्ति इत्य् उच्चार्य द्विजातयः ।स्वर्गस्थाः परमं लोकम् इत्युक्त्वा प्रणमेद् द्विजान्

narakasthā divaṃ yānti ity uccārya dvijātayaḥ / svargasthāḥ paramaṃ lokam ityuktvā praṇamed dvijān

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

"Let those in hell go to heaven," the twice-born should say; "let those in heaven go to the supreme world" — saying this, one should bow to the brahmins.

अध्याय १०३

श्लोक 77

पतितान् वर्जयेद् विप्रान् वृषली यस्य मन्दिरे ।स्ववृषं तु परित्यज्य वृषैर् अन्यैर् वृषायते

patitān varjayed viprān vṛṣalī yasya mandire / svavṛṣaṃ tu parityajya vṛṣair anyair vṛṣāyate

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

One should avoid fallen brahmins, one in whose house there is a vrishali: the woman who, leaving her own bull, acts as a cow with other bulls —

अध्याय १०३

श्लोक 78

वृषलीं तां विदुर्देवा न शूद्रा वृषली भवेत् ।ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुदारनिषेवणम्

vṛṣalīṃ tāṃ vidurdevā na śūdrā vṛṣalī bhavet / brahmahatyā surāpānaṃ gurudāraniṣevaṇam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the gods know her as a vrishali; a shudra woman is not thereby a vrishali. The killing of a brahmin, the drinking of liquor, going to the guru's wife,

अध्याय १०३

श्लोक 79

सुवर्णहरणं तस्य मित्रद्रोहभवं तथा ।नश्यन्ति पातकाः सर्वे इत्य् एवं शङ्करो ऽब्रवीत्

suvarṇaharaṇaṃ tasya mitradrohabhavaṃ tathā / naśyanti pātakāḥ sarve ity evaṃ śaṅkaro 'bravīt

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

stealing gold, and what arises from betraying a friend — all these sins perish; so said Shankara.

अध्याय १०३

श्लोक 80

वाक्प्रलापेन किं वत्स बहुनोक्तेन किं तु वा ।सर्वपापसमोपेतो दद्याद् दानं द्विजोत्तमे

vākpralāpena kiṃ vatsa bahunoktena kiṃ tu vā / sarvapāpasamopeto dadyād dānaṃ dvijottame

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

What use is chatter, child, or saying much? Even one burdened with all sins should give a gift to an excellent brahmin.

अध्याय १०३

श्लोक 81

सर्वदेवमयी धेनुः सर्वदेवात्मिका स्थिता ।शृङ्गाग्रेषु महीपाल शक्रो वसति नित्यशः

sarvadevamayī dhenuḥ sarvadevātmikā sthitā / śṛṅgāgreṣu mahīpāla śakro vasati nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The cow contains all gods and abides as the self of all gods; at the tips of her horns, lord of the earth, Shakra dwells always;

अध्याय १०३

श्लोक 82

हरि स्कन्धे शिरो ब्रह्मा ललाटे वृषवाहनः ।चन्द्रार्कौ लोचने ज्ञेयौ जिह्वायां तु सरस्वती

hari skandhe śiro brahmā lalāṭe vṛṣavāhanaḥ / candrārkau locane jñeyau jihvāyāṃ tu sarasvatī

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Hari is in her shoulder, Brahma in her head, the bull-borne god in her forehead; the moon and sun are to be known as her eyes, and Sarasvati in her tongue;

अध्याय १०३

श्लोक 83

मरुद्गणाः सदा साध्यास् तस्याङ्गानि नरेश्वर ।ॐकारश्चतुरो वेदाः सषडङ्गपदक्रमाः

marudgaṇāḥ sadā sādhyās tasyāṅgāni nareśvara / oṃkāraścaturo vedāḥ saṣaḍaṅgapadakramāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the hosts of Maruts and the Sadhyas are always her limbs, lord of men; Om, the four Vedas with the six Vedangas, the pada and krama texts,

अध्याय १०३

श्लोक 84

ऋषयो रोमकूपेषु अस्थिख्याता महानगाः ।दण्डहस्तो महाकायः कृष्णो महिषवाहनः

ṛṣayo romakūpeṣu asthikhyātā mahānagāḥ / daṇḍahasto mahākāyaḥ kṛṣṇo mahiṣavāhanaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the sages are in the pores of her hair, and the great mountains are known as her bones; the dark one with staff in hand, of great body, borne by a buffalo,

अध्याय १०३

श्लोक 85

पृष्ठभागस्थितो नित्यं शुभाशुभनिरीक्षकः ।चत्वारः सागराः पुण्याः क्षीरधाराः स्तनेषु च

pṛṣṭhabhāgasthito nityaṃ śubhāśubhanirīkṣakaḥ / catvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ kṣīradhārāḥ staneṣu ca

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

stands ever on her back, watching good and evil; the four holy oceans are the streams of milk in her udders;

अध्याय १०३

श्लोक 86

विष्णुदेहोद्भवा गङ्गा दर्शनात् पापहारिणी ।एवं या संस्थिता यस्मात् तस्माद् एषा सदा बुधैः

viṣṇudehodbhavā gaṅgā darśanāt pāpahāriṇī / evaṃ yā saṃsthitā yasmāt tasmād eṣā sadā budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the Ganga, born of Vishnu's body, removes sin by her sight; since she is thus constituted, she is always regarded by the wise...

अध्याय १०३

श्लोक 87

लक्ष्मीश् च गोमये यस्याः पवित्रा सर्वमङ्गला ।गोमयाल् लेपनं तस्मात् कर्तव्यं पाण्डुनन्दन

lakṣmīś ca gomaye yasyāḥ pavitrā sarvamaṅgalā / gomayāl lepanaṃ tasmāt kartavyaṃ pāṇḍunandana

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and Lakshmi is in her dung, pure and wholly auspicious; therefore smearing with cow dung should be done, delight of Pandu.

अध्याय १०३

श्लोक 88

गन्धर्वाप्सरसो गङ्गा गोखुरेषु च संस्थिताः ।अश्विनौ कर्णयोर् नित्यं वर्तेते रविपुत्रकौ

gandharvāpsaraso gaṅgā gokhureṣu ca saṃsthitāḥ / aśvinau karṇayor nityaṃ vartete raviputrakau

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Gandharvas, apsarases and the Ganga dwell in the cow's hooves; the Ashvins, sons of the Sun, are ever in her ears;

अध्याय १०३

श्लोक 89

पृथिव्यां सागरान्तायां यानि तीर्थानि पाण्डव ।तानि सर्वाणि प्राप्तानि गवां पादेषु नित्यशः

pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ yāni tīrthāni pāṇḍava / tāni sarvāṇi prāptāni gavāṃ pādeṣu nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

all the holy places on the earth bounded by the ocean, son of Pandu, are always present in the feet of cows.

अध्याय १०३

श्लोक 90

युधिष्ठिर उवाच: सर्वतीर्थसमा गावो गीर्वाणैः समलंकृताः ।एतत्कथय मे तात कस्माद् गोषु समाश्रिताः

yudhiṣṭhira uvāca: sarvatīrthasamā gāvo gīrvāṇaiḥ samalaṃkṛtāḥ / etatkathaya me tāta kasmād goṣu samāśritāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Yudhishthira said: "Cows are equal to all holy places and adorned by the gods; tell me this, dear one: why have they taken refuge in cows?"

अध्याय १०३

श्लोक 91

मार्कण्डेय उवाच: सर्वदेवमयो विष्णुर्गावो विष्णुशरीरजाः ।देयास् तस्मात् सदा वन्द्याः कल्पिता विबुधैर् जनैः

mārkaṇḍeya uvāca: sarvadevamayo viṣṇurgāvo viṣṇuśarīrajāḥ / deyās tasmāt sadā vandyāḥ kalpitā vibudhair janaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Markandeya said: Vishnu contains all gods, and cows are born from Vishnu's body; therefore they are to be given and always revered, as ordained by the wise.

अध्याय १०३

श्लोक 92

श्वेता वा कपिला वापि क्षीरिणी पाण्डुनन्दन ।सर्वासां क्षीरिणीर् गावः श्वेतवस्त्रावगुण्ठिताः

śvetā vā kapilā vāpi kṣīriṇī pāṇḍunandana / sarvāsāṃ kṣīriṇīr gāvaḥ śvetavastrāvaguṇṭhitāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

White or tawny, giving milk, delight of Pandu — of all, the milk-giving cows covered with white cloth,

अध्याय १०३

श्लोक 93

कांस्यदोहनिका देयाः स्वर्णशृङ्गीर्विभूषिताः ।हनूमदीश्वरस्याग्रे भक्त्या विप्रेषु दापयेत्

kāṃsyadohanikā deyāḥ svarṇaśṛṅgīrvibhūṣitāḥ / hanūmadīśvarasyāgre bhaktyā vipreṣu dāpayet

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

with bronze milking pails, adorned with golden horns, should be given; one should have them given with devotion to brahmins before Hanumadishvara.

अध्याय १०३

श्लोक 94

निसर्गस्थेन सा देया स्वर्गमात्मन इच्छता ।असमर्थो यमस् तेषां विष्णुलोकं प्रयान्ति ते

nisargasthena sā deyā svargamātmana icchatā / asamartho yamas teṣāṃ viṣṇulokaṃ prayānti te

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

She should be given in the natural way by one who desires heaven for himself; Yama has no power over them, and they go to Vishnu's world.

अध्याय १०३

श्लोक 95

विष्णुलोकच्युतः सो ऽपि प्रयाति द्विजमन्दिरम् ।तत्रैव जायते पुत्रो विद्वान् वनसमन्वितः

viṣṇulokacyutaḥ so 'pi prayāti dvijamandiram / tatraiva jāyate putro vidvān vanasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Falling from Vishnu's world, he goes to a brahmin's house and is born there a learned son, endowed with wealth.

अध्याय १०३

श्लोक 96

सर्वपापहरं तीर्थं हनुमदीश्वरं शुभम् ।शृणोति मुच्यते पापाद् वर्णसङ्करसम्भवात्

sarvapāpaharaṃ tīrthaṃ hanumadīśvaraṃ śubham / śṛṇoti mucyate pāpād varṇasaṅkarasambhavāt

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The auspicious Hanumadishvara is a holy place that removes all sin; whoever hears of it is freed from the sin arising from mixture of castes;

अध्याय १०३

श्लोक 97

दर्शे संचिन्तयेद् यस् तु मुच्यते नात्र संशयः

darśe saṃcintayed yas tu mucyate nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

whoever thinks of it on the new-moon day is freed, no doubt.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_skandapurANa-revAkhaNDa-rks.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Skanda Purana — Chapter 103
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.