Skanda Purana· Skanda Purāṇa
43
अध्याय 43 / 116

Adhyaya 43

67 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ67 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४३

श्लोक 1

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे चण्डवेगामाहात्म्यवर्णनो नाम द्विचत्वारिंशो ऽध्याय र्क्स् अध्याय ४३ मार्कण्डेय उवाच: एरण्डीनर्मदायोगं ततो गच्छेद् युधिष्ठिर ।तृतीया चण्डवेगा च स्वर्गसोपानपद्धतिः

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe caṇḍavegāmāhātmyavarṇano nāma dvicatvāriṃśo 'dhyāya rks adhyāya 43 mārkaṇḍeya uvāca: eraṇḍīnarmadāyogaṃ tato gacched yudhiṣṭhira / tṛtīyā caṇḍavegā ca svargasopānapaddhatiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

From there, O great king, a pilgrim should go to the excellent Vimalesvara, There the divine rock (Devasila, the divine slab) is beautiful, made by Devas themselves. The per- son should take his holy bath there with devotion and adore

अध्याय ४३

श्लोक 2

तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः ।तिलोदकप्रदानेन पिण्डपातेन भारत

tatra snātvā divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ / tilodakapradānena piṇḍapātena bhārata

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The devotee should take his holy bath in that Tirtha and duly adore Brahmanas. His merit becomes a crore times more. There is no doubt about it.

अध्याय ४३

श्लोक 3

अनेककालिका तृप्तिः पितॄणाम् उपजायते ।अमासोमसमायोगे राहुग्रस्ते दिवाकरे

anekakālikā tṛptiḥ pitṝṇām upajāyate / amāsomasamāyoge rāhugraste divākare

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

He should take leave of Brahmanas who are quies- cent, have self-control, have controlled anger and who have mastered scriptures and are very efficient. He should prepare Karisagni (fire of dry cowdung) with their advice (to burn himself).

अध्याय ४३

श्लोक 4

एरण्डीसङ्गमस्थाने पुण्यसंख्या न विद्यते ।एरण्डीश्वरलिङ्गं तु सर्वपापप्रणाशनम्

eraṇḍīsaṅgamasthāne puṇyasaṃkhyā na vidyate / eraṇḍīśvaraliṅgaṃ tu sarvapāpapraṇāśanam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

As uttered by Rudra himself, Narmada is the most excellent of all rivers and has issued forth from Rudra's body. She shall redeem all living beings, mobile and immobile. This highly meritorious river has been made to come down for the benefit of all the worlds, by the noble-souled Is vara, the pre- siding deity of all the Devas.

अध्याय ४३

श्लोक 5

कुङ्कुमेन समालिप्य गन्धधूपैः प्रपूजयेत् ।दिव्यं वर्षसहस्रं तु मोदते शिवसन्निधौ

kuṅkumena samālipya gandhadhūpaiḥ prapūjayet / divyaṃ varṣasahasraṃ tu modate śivasannidhau

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Anointing it with saffron, one should worship it with fragrance and incense; one rejoices in Shiva's presence for a thousand divine years.

अध्याय ४३

श्लोक 6

दर्शनात् तस्य लिङ्गस्य गाणपत्यम् अवाप्नुयात् ।भद्ररुद्रेश्वरं नाम लिङ्गं परमसिद्धिदम्

darśanāt tasya liṅgasya gāṇapatyam avāpnuyāt / bhadrarudreśvaraṃ nāma liṅgaṃ paramasiddhidam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

By seeing that linga one attains the leadership of ganas. The linga named Bhadrarudreshvara gives supreme success.

अध्याय ४३

श्लोक 7

भद्ररुद्रौ पुराकल्पे गन्धर्वौ भ्रातरौ तथा ।तम् अभ्यर्च्य विधानेन गतौ वैद्याधरं पुरम्

bhadrarudrau purākalpe gandharvau bhrātarau tathā / tam abhyarcya vidhānena gatau vaidyādharaṃ puram

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

In a former kalpa the two gandharva brothers Bhadra and Rudra worshipped it according to rule and went to the city of the vidyadharas.

अध्याय ४३

श्लोक 8

गायन्ति पितरो गाथां तथैव च पितामहाः ।तिलोदकप्रदानेन पिण्डपातेन भारत

gāyanti pitaro gāthāṃ tathaiva ca pitāmahāḥ / tilodakapradānena piṇḍapātena bhārata

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The ancestors and grandsires sing a verse: by giving sesame water and offering pindas, O Bharata,

अध्याय ४३

श्लोक 9

वसेत् मन्वन्तराणीह रुद्रलोके चतुर्दश ।अस्त्रेण तु हता ये वै दैवात् पापमृता नराः

vaset manvantarāṇīha rudraloke caturdaśa / astreṇa tu hatā ye vai daivāt pāpamṛtā narāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

one dwells here in Rudra's world for fourteen Manvantaras. Men slain by weapons, or who died in sin by fate,

अध्याय ४३

श्लोक 10

चतुर्दश्यां तु श्राद्धेन वृषोत्सर्गेण भारत ।वीरलोकम् अवाप्यैव तत्र क्रीडन्ति मानवाः

caturdaśyāṃ tu śrāddhena vṛṣotsargeṇa bhārata / vīralokam avāpyaiva tatra krīḍanti mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

through the shraddha on the fourteenth and the release of a bull, O Bharata, attain the world of heroes and sport there.

अध्याय ४३

श्लोक 11

तत्र यस् त्यजति प्राणान् अवशः स्ववशो ऽपि वा ।तीर्थस्यास्य प्रभावेण स भवे न पुनर् भवेत्

tatra yas tyajati prāṇān avaśaḥ svavaśo 'pi vā / tīrthasyāsya prabhāveṇa sa bhave na punar bhavet

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Whoever gives up his life there, helplessly or willingly, by the power of this holy place is not born again in worldly existence;

अध्याय ४३

श्लोक 12

चतुर्युगसहस्राणि राजा वैद्याधरे पुरे ।आख्यानं कथयिष्यामि यथादृष्टं पुरा ऽनघ

caturyugasahasrāṇi rājā vaidyādhare pure / ākhyānaṃ kathayiṣyāmi yathādṛṣṭaṃ purā 'nagha

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

he is a king in the city of the vidyadharas for a thousand cycles of four ages. I shall tell a story as it was seen long ago, sinless one.

अध्याय ४३

श्लोक 13

चाक्षुषे चान्तरे प्राप्ते आदिकल्पे कृते युगे ।निमिर्नाम पुरा राजा चक्रवर्ती विशाम्पते

cākṣuṣe cāntare prāpte ādikalpe kṛte yuge / nimirnāma purā rājā cakravartī viśāmpate

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

When the Chakshusha Manvantara had come, in the first kalpa, in the Krita age, there was long ago a king named Nimi, an emperor, lord of the people,

अध्याय ४३

श्लोक 14

पक्षियोनौ च संप्राप्तः कोपाद् वै ब्राह्मणस्य च ।अस्य तीर्थस्य माहात्म्याद् दर्शसोमसमागमे

pakṣiyonau ca saṃprāptaḥ kopād vai brāhmaṇasya ca / asya tīrthasya māhātmyād darśasomasamāgame

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

who went into a bird's birth through the anger of a brahmin; by the greatness of this holy place, at the conjunction of the new moon with a Monday,

अध्याय ४३

श्लोक 15

स्नात्वा संत्यज्य तां योनिं राज्यं कृत्वा दिवं गतः ।युधिष्ठिर उवाच: कथं स राजा संप्राप्तो मानुषीं च तनुं पुनः

snātvā saṃtyajya tāṃ yoniṃ rājyaṃ kṛtvā divaṃ gataḥ / yudhiṣṭhira uvāca: kathaṃ sa rājā saṃprāpto mānuṣīṃ ca tanuṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

having bathed, he left that birth, ruled a kingdom and went to heaven. Yudhishthira said: How did that king obtain a human body again?

अध्याय ४३

श्लोक 16

एतद् आश्चर्यभूतं मे कथयस्व महामते ।मार्कण्डेय उवाच: सुकन्यां नाम कन्यां वै ययाचे च्यवनो नृपम्

etad āścaryabhūtaṃ me kathayasva mahāmate / mārkaṇḍeya uvāca: sukanyāṃ nāma kanyāṃ vai yayāce cyavano nṛpam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

This seems a marvel to me; tell me, great-minded one. Markandeya said: Chyavana asked the king for a maiden named Sukanya.

अध्याय ४३

श्लोक 17

राज्ञी चन्द्रवती नाम निमेरासीत् पतिव्रता ।सा पुत्रीं जनयामास प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसीम्

rājñī candravatī nāma nimerāsīt pativratā / sā putrīṃ janayāmāsa prāṇebhyo 'pi garīyasīm

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Nimi had a chaste queen named Chandravati; she bore a daughter dearer to her than life.

अध्याय ४३

श्लोक 18

एकदा तु नृपश्रेष्ठः सुखासीनो यदृच्छया ।आगतं च्यवनं दृष्ट्वा अर्घपाद्यैर् अपूजयत्

ekadā tu nṛpaśreṣṭhaḥ sukhāsīno yadṛcchayā / āgataṃ cyavanaṃ dṛṣṭvā arghapādyair apūjayat

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Once the best of kings, sitting at ease, seeing Chyavana arrive by chance, honoured him with arghya and water for the feet:

अध्याय ४३

श्लोक 19

अद्य मे सफलं जन्म त्वत्पादाम्बुजदर्शनात् ।अनुग्रहम् इमं मन्ये भोजनं कर्तुम् अर्हसि

adya me saphalaṃ janma tvatpādāmbujadarśanāt / anugraham imaṃ manye bhojanaṃ kartum arhasi

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

"Today my birth is fruitful from seeing your lotus feet; I regard this as a grace — please take a meal."

अध्याय ४३

श्लोक 20

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रोवाच च्यवनो मुनिः ।कन्यां ददासि चेत् मह्यं भार्यार्थं धर्मतत्पराम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā provāca cyavano muniḥ / kanyāṃ dadāsi cet mahyaṃ bhāryārthaṃ dharmatatparām

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Hearing his words, the sage Chyavana said: "If you give me your maiden, devoted to dharma, as a wife,

अध्याय ४३

श्लोक 21

तदा भोक्ष्ये महीपाल नो चेत् पापम् अवाप्स्यसि ।राजोवाच: एका मे दुहिता ब्रह्मन् राज्ञीं याचस्व वर्णिनीम्

tadā bhokṣye mahīpāla no cet pāpam avāpsyasi / rājovāca: ekā me duhitā brahman rājñīṃ yācasva varṇinīm

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

then I will eat, lord of the earth; otherwise you will incur sin." The king said: "I have one daughter, O brahmin; ask the fair queen.

अध्याय ४३

श्लोक 22

कन्यादाने न शक्तो ऽहं सत्यम् एतत् तवोदितम् ।ततः श्रुत्वा वचो राज्ञीं मुनिर् वचनम् अब्रवीत्

kanyādāne na śakto 'haṃ satyam etat tavoditam / tataḥ śrutvā vaco rājñīṃ munir vacanam abravīt

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

I am not able to give my daughter — I tell you truly." Then, hearing the king's words, the sage spoke to the queen:

अध्याय ४३

श्लोक 23

कन्यां देहि च मे राज्ञि गृहिणः पुत्रकारणात् ।प्रहस्य चाब्रवीद् राज्ञी न ते योग्या द्विजोत्तम

kanyāṃ dehi ca me rājñi gṛhiṇaḥ putrakāraṇāt / prahasya cābravīd rājñī na te yogyā dvijottama

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

"Give me the maiden, queen, for the sake of a son for a householder." Laughing, the queen said: "She is not fit for you, best of brahmins;

अध्याय ४३

श्लोक 24

अन्यदाचक्ष्व ब्रह्मर्षे तद् ददामि न संशयः ।ततः कोपाच्छशापैनां पक्षियोनिं तु गच्छसि

anyadācakṣva brahmarṣe tad dadāmi na saṃśayaḥ / tataḥ kopācchaśāpaināṃ pakṣiyoniṃ tu gacchasi

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

ask for something else, brahmin sage, and I will give it without doubt." Then in anger he cursed her: "You will go into a bird's birth."

अध्याय ४३

श्लोक 25

शापं श्रुत्वा ततो राज्ञी शशापाथ महामुनिम् ।यदि मे विद्यते सत्यं भर्तृभक्तिश् च निश्चला

śāpaṃ śrutvā tato rājñī śaśāpātha mahāmunim / yadi me vidyate satyaṃ bhartṛbhaktiś ca niścalā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Hearing the curse, the queen then cursed the great sage: "If I have truth and unwavering devotion to my husband,

अध्याय ४३

श्लोक 26

शप्ता निरपराधाहं नेत्रहीनो भविष्यसि ।परस्परं च तौ शप्तौ नर्मदातीरमागतौ

śaptā niraparādhāhaṃ netrahīno bhaviṣyasi / parasparaṃ ca tau śaptau narmadātīramāgatau

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

since I have been cursed without fault, you will become blind." Having cursed each other, the two came to the bank of the Narmada.

अध्याय ४३

श्लोक 27

चचार च्यवनश् चोग्रमेरण्डीसङ्गमे तपः ।दिव्यं वर्षसहस्रं तु वल्मीकेन तु पूरितः

cacāra cyavanaś cogrameraṇḍīsaṅgame tapaḥ / divyaṃ varṣasahasraṃ tu valmīkena tu pūritaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Chyavana practised fierce austerity at the confluence of the Erandi for a thousand divine years, covered by an anthill.

अध्याय ४३

श्लोक 28

गिरेर् वै पूर्वभागे तु मध्यारण्यम् इति स्मृतम् ।कदम्बवृक्षम् आसाद्य वने तस्मिंश् च दम्पती

girer vai pūrvabhāge tu madhyāraṇyam iti smṛtam / kadambavṛkṣam āsādya vane tasmiṃś ca dampatī

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

On the eastern side of the mountain is what is remembered as Madhyaranya; reaching a kadamba tree in that forest, the couple,

अध्याय ४३

श्लोक 29

पुष्पिते फलिते रम्ये संजातौ पक्षिरूपिणौ ।अन्ये ऽपि पक्षिणस् तत्र समुद्भूताः सहस्रशः

puṣpite phalite ramye saṃjātau pakṣirūpiṇau / anye 'pi pakṣiṇas tatra samudbhūtāḥ sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

in the flowering and fruiting lovely tree, were born in the form of birds; other birds too were born there by the thousand,

अध्याय ४३

श्लोक 30

जातिस्मरा व्याहरन्तो मानुषीं गिरमुत्तमाम् ।सारङ्गाः पक्षिणस् ते तु सर्वदा हृष्टमानसाः

jātismarā vyāharanto mānuṣīṃ giramuttamām / sāraṅgāḥ pakṣiṇas te tu sarvadā hṛṣṭamānasāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

remembering their births and speaking excellent human speech; those sarangas were birds ever joyful in heart.

अध्याय ४३

श्लोक 31

ज्येष्ठे मासे तु संप्राप्ते दावाग्निर् अदहद् वनम् ।प्रणष्टाश् चाण्डजाः सर्वे ज्वालामालाकुलीकृताः

jyeṣṭhe māse tu saṃprāpte dāvāgnir adahad vanam / praṇaṣṭāś cāṇḍajāḥ sarve jvālāmālākulīkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

When the month of Jyeshtha came, a forest fire burned the forest; all the egg-born perished, overwhelmed by garlands of flame.

अध्याय ४३

श्लोक 32

कोटरे तु समालम्ब्य पुत्रैः सह यथा सुखम् ।एकदा गर्भिणी जाता पक्षिणी तत्र भारत

koṭare tu samālambya putraiḥ saha yathā sukham / ekadā garbhiṇī jātā pakṣiṇī tatra bhārata

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Clinging to the hollow of the tree with their young at ease — once, O Bharata, the female bird there was with young.

अध्याय ४३

श्लोक 33

भर्तारं पक्षिणी प्राह किं त्वं तिष्ठसि निर्भयम् ।गताश् च पक्षिणः सर्वे किं त्वं संहारयिष्यसि

bhartāraṃ pakṣiṇī prāha kiṃ tvaṃ tiṣṭhasi nirbhayam / gatāś ca pakṣiṇaḥ sarve kiṃ tvaṃ saṃhārayiṣyasi

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The female bird said to her mate: "Why do you stay without fear? All the birds have gone; will you let us be destroyed?"

अध्याय ४३

श्लोक 34

तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा खेचरो वाक्यम् अब्रवीत् ।भार्यां त्यक्त्वा सुतांश् चैव याम्येकाकी कथं प्रिये

tasyās tad vacanaṃ śrutvā khecaro vākyam abravīt / bhāryāṃ tyaktvā sutāṃś caiva yāmyekākī kathaṃ priye

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Hearing her words, the bird said: "How can I go alone, leaving my wife and sons, dear one?

अध्याय ४३

श्लोक 35

इति लोके न वेदे च दृष्टं केनापि कुत्रचित् ।पाणिग्रहेण या भार्या सुशीला धर्मचारिणी

iti loke na vede ca dṛṣṭaṃ kenāpi kutracit / pāṇigraheṇa yā bhāryā suśīlā dharmacāriṇī

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

This has never been seen anywhere by anyone, in the world or in the Veda. The wife taken by the hand, of good conduct and walking in dharma —

अध्याय ४३

श्लोक 36

त्यक्त्वा गच्छति तां मोहाद् भ्रूणघ्नः स तु कीर्तितः ।पक्षिण्य् उवाच: आत्मानं रक्ष जीवेश मूलभूतं कुलस्य तु

tyaktvā gacchati tāṃ mohād bhrūṇaghnaḥ sa tu kīrtitaḥ / pakṣiṇy uvāca: ātmānaṃ rakṣa jīveśa mūlabhūtaṃ kulasya tu

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

he who leaves her and goes out of delusion is declared a slayer of an embryo." The female bird said: "Protect yourself, lord of my life, the root of the family.

अध्याय ४३

श्लोक 37

भूयो ऽन्यास्ते भविष्यन्ति भार्याः शतसहस्रशः ।जीवमाने तु या पत्यावन्यं कामयते वरम्

bhūyo 'nyāste bhaviṣyanti bhāryāḥ śatasahasraśaḥ / jīvamāne tu yā patyāvanyaṃ kāmayate varam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

You will have other wives by the hundred thousand again. She who, while her husband lives, desires another man

अध्याय ४३

श्लोक 38

सा पापिष्ठा दुराचारा विष्ठायां जायते कृमिः ।विधवा भर्तृहीना या ऽनुगता न स्वकं पतिम्

sā pāpiṣṭhā durācārā viṣṭhāyāṃ jāyate kṛmiḥ / vidhavā bhartṛhīnā yā 'nugatā na svakaṃ patim

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

is most sinful and wicked, and is born a worm in excrement. The widow bereft of her husband who does not follow her own husband,

अध्याय ४३

श्लोक 39

जीवेद् वर्षशतं यावत् सा पापिष्ठा प्रकीर्तिता ।पत्यौ जीवति या नारी म्रियते भर्तुरग्रतः

jīved varṣaśataṃ yāvat sā pāpiṣṭhā prakīrtitā / patyau jīvati yā nārī mriyate bharturagrataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

even if she lives a hundred years, is declared most sinful. The woman who dies before her husband while he lives

अध्याय ४३

श्लोक 40

भर्तृदत्तोदकश्राद्धैः सा याति परमां गतिम् ।प्रसादाद् यस्य लभ्येत पुत्रालङ्कारकीर्तयः

bhartṛdattodakaśrāddhaiḥ sā yāti paramāṃ gatim / prasādād yasya labhyeta putrālaṅkārakīrtayaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

goes to the supreme goal through the water-offerings and shraddha given by her husband. By whose grace sons, ornaments and fame are obtained —

अध्याय ४३

श्लोक 41

को ऽन्यः प्रियतरस् तस्माद् इह लोके परत्र च ।स्वयं प्राप्तस् तु दावाग्निः शीघ्रं गच्छ कथं सुतान्

ko 'nyaḥ priyataras tasmād iha loke paratra ca / svayaṃ prāptas tu dāvāgniḥ śīghraṃ gaccha kathaṃ sutān

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

who is dearer than he, here and hereafter? The forest fire has come of itself; go quickly. How can I leave my sons

अध्याय ४३

श्लोक 42

त्यक्त्वा गच्छामि जीवेश संहारो वर्तते ऽधुना ।हस्तौ पादौ न विद्येते पावको नैव शाम्यति

tyaktvā gacchāmi jīveśa saṃhāro vartate 'dhunā / hastau pādau na vidyete pāvako naiva śāmyati

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and go, lord of my life? Destruction is upon us now; I have neither hands nor feet, and the fire does not abate.

अध्याय ४३

श्लोक 43

अशक्ता नीयमाने तु पक्षिणश्चाण्डजीविनः ।सुतांस् त्यक्त्वा तु या माता भयार्ता याति गर्हिता

aśaktā nīyamāne tu pakṣiṇaścāṇḍajīvinaḥ / sutāṃs tyaktvā tu yā mātā bhayārtā yāti garhitā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Birds that live by eggs are unable to carry them. The mother who leaves her sons and goes, stricken with fear, is reproached;

अध्याय ४३

श्लोक 44

सा सप्तजन्मपर्यन्तं सर्पिणी जायते ध्रुवम् ।एवम् उक्त्वा तु तत्रैव पुत्राणां च परस्परम्

sā saptajanmaparyantaṃ sarpiṇī jāyate dhruvam / evam uktvā tu tatraiva putrāṇāṃ ca parasparam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

she is surely born a she-serpent for seven births." Having said this there, of their sons, one by one,

अध्याय ४३

श्लोक 45

सा संगृह्य प्रयत्नेन युग्मं युग्मं दम्पती ।संस्थाप्यैरण्डिकायोगे भर्ता भार्याम् उवाच ह

sā saṃgṛhya prayatnena yugmaṃ yugmaṃ dampatī / saṃsthāpyairaṇḍikāyoge bhartā bhāryām uvāca ha

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

gathering them with effort, pair by pair, the couple placed them at the Erandika confluence, and the husband said to his wife:

अध्याय ४३

श्लोक 46

दंष्ट्रिभ्यश् च प्रयत्नेन रक्षणीयाः सुता मम ।गच्छामि च सुतान् अन्यान् आनेतुं सांप्रतं प्रिये

daṃṣṭribhyaś ca prayatnena rakṣaṇīyāḥ sutā mama / gacchāmi ca sutān anyān ānetuṃ sāṃprataṃ priye

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

"Our sons must be carefully protected from beasts of prey; I am going now to bring the other sons, dear one."

अध्याय ४३

श्लोक 47

एवमुक्त्वा गतः पक्षी कदम्बाश्रितमन्दिरम् ।सो ऽपश्यत् तदा तत्र मन्दिरं वह्निसंकुलम्

evamuktvā gataḥ pakṣī kadambāśritamandiram / so 'paśyat tadā tatra mandiraṃ vahnisaṃkulam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Having said this, the bird went to his dwelling in the kadamba tree; he saw then that the dwelling there was full of fire.

अध्याय ४३

श्लोक 48

स्नेहात् प्रविष्टः पुत्रार्थी ज्वालामालावृतं गृहम् ।तं ददाह तदा वह्णिः ससुतं स महीरुहम्

snehāt praviṣṭaḥ putrārthī jvālāmālāvṛtaṃ gṛham / taṃ dadāha tadā vahṇiḥ sasutaṃ sa mahīruham

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Out of love, seeking his sons, he entered the house surrounded by garlands of flame; then the fire burned him with his sons and the tree.

अध्याय ४३

श्लोक 49

दग्धस् तु वह्णिना तेन वह्निपुञ्ज इवाभवत् ।भस्मीभूते वने तस्मिन् प्रावट् कालः समागतः

dagdhas tu vahṇinā tena vahnipuñja ivābhavat / bhasmībhūte vane tasmin prāvaṭ kālaḥ samāgataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Burned by that fire, he became like a heap of fire. When that forest had been reduced to ashes, the rainy season came,

अध्याय ४३

श्लोक 50

एरण्ड्यन्तर्जले तत्र सर्वं तत्प्लावितं नृप ।अमासोमसमायोगे पक्षिणस् तस्य चास्थि वै

eraṇḍyantarjale tatra sarvaṃ tatplāvitaṃ nṛpa / amāsomasamāyoge pakṣiṇas tasya cāsthi vai

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and there everything was washed into the water of the Erandi, O king. At the conjunction of the new moon with a Monday, that bird's bones

अध्याय ४३

श्लोक 51

एरण्ड्याः सङ्गमे प्राप्तं दैवाद् वै नृपसत्तम ।तत्क्षणाद् दिव्यदेहस् तु दिव्ययानं समाश्रितः

eraṇḍyāḥ saṅgame prāptaṃ daivād vai nṛpasattama / tatkṣaṇād divyadehas tu divyayānaṃ samāśritaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

by fate reached the confluence of the Erandi, best of kings; at that moment he had a divine body and was seated in a divine vehicle,

अध्याय ४३

श्लोक 52

ध्रियमाणातपत्रस् तु वीज्यमानो ऽप्सरोगणैः ।दिव्यवस्त्रपरीधानो दिव्यालङ्कारभूषितः

dhriyamāṇātapatras tu vījyamāno 'psarogaṇaiḥ / divyavastraparīdhāno divyālaṅkārabhūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

an umbrella held over him, fanned by hosts of apsarases, clad in divine garments and adorned with divine ornaments.

अध्याय ४३

श्लोक 53

उपरिव्याहरन् भार्यां स जगामात्मनः पुरीम् ।आगच्छ सुभगे शीघ्रं भार्या त्वं मे भविष्यसि

uparivyāharan bhāryāṃ sa jagāmātmanaḥ purīm / āgaccha subhage śīghraṃ bhāryā tvaṃ me bhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Calling out to his wife from above, he went to his own city: "Come quickly, fortunate one; you will be my wife."

अध्याय ४३

श्लोक 54

सिद्धविद्याधरैर् यक्षैः साधुवादेन पूजितः ।पुष्पवृष्टिः पपातोच्चैर्देवराजोपकल्पिता

siddhavidyādharair yakṣaiḥ sādhuvādena pūjitaḥ / puṣpavṛṣṭiḥ papātoccairdevarājopakalpitā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Honoured with praise by siddhas, vidyadharas and yakshas, a shower of flowers arranged by the king of the gods fell from on high.

अध्याय ४३

श्लोक 55

एतस्मिन्न् अन्तरे राजन् पत्नीं भूयो ऽपि चाब्रवीत् ।कन्यार्थं त्वं सुशप्तासि च्यवनेन महात्मना

etasminn antare rājan patnīṃ bhūyo 'pi cābravīt / kanyārthaṃ tvaṃ suśaptāsi cyavanena mahātmanā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Meanwhile, O king, he spoke again to his wife: "You were cursed by the great-souled Chyavana for the sake of your daughter.

अध्याय ४३

श्लोक 56

मुञ्चात्मानम् अवाप्य त्वं भवनं धर्मचारिणाम् ।स्मारिताकाशवचसा नृपेणैवं पुरं गता

muñcātmānam avāpya tvaṃ bhavanaṃ dharmacāriṇām / smāritākāśavacasā nṛpeṇaivaṃ puraṃ gatā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Release yourself and reach the abode of those who walk in dharma." Reminded thus by the voice from the sky, the king went to his city.

अध्याय ४३

श्लोक 57

सुतान् प्रगृह्य चागत्य भर्तारम् इदम् अब्रवीत् ।या गतिर् मम भर्तुः स्यात् सा मे नित्यं भविष्यति

sutān pragṛhya cāgatya bhartāram idam abravīt / yā gatir mama bhartuḥ syāt sā me nityaṃ bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Taking her sons, she came and said to her husband: "Whatever the goal of my husband, that will always be mine."

अध्याय ४३

श्लोक 58

उवाच वचनं भर्ता शीघ्रं विश हुताशनम् ।अमासोमसमायोगे एरण्डीतीर्थसङ्गमे

uvāca vacanaṃ bhartā śīghraṃ viśa hutāśanam / amāsomasamāyoge eraṇḍītīrthasaṅgame

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Her husband said: "Quickly enter the fire. At the conjunction of the new moon with a Monday, at the confluence of the Erandi holy place,

अध्याय ४३

श्लोक 59

तत्र यत् पतितं चास्थि पापात् त्वां तारयिष्यति ।एवम् अस्त्विति तं चोक्त्वा पक्षिणी सत्वरं तदा

tatra yat patitaṃ cāsthi pāpāt tvāṃ tārayiṣyati / evam astviti taṃ coktvā pakṣiṇī satvaraṃ tadā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the bone that fell there will carry you across sin." Saying "So be it" to him, the female bird then quickly

अध्याय ४३

श्लोक 60

आहृत्य तृणकाष्ठानि सम्प्रदीप्य हुताशनम् ।ततो यानं समारूढा भर्तुः सा च सुतैः सह

āhṛtya tṛṇakāṣṭhāni sampradīpya hutāśanam / tato yānaṃ samārūḍhā bhartuḥ sā ca sutaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

gathered grass and wood and kindled a fire; then she mounted her husband's vehicle together with her sons.

अध्याय ४३

श्लोक 61

उमामहेश्वरं यद्वच् छ्रीपतिं च यथा रमा ।तद्वच्चावाप भर्तारं तीर्थस्यास्य प्रभावतः

umāmaheśvaraṃ yadvac chrīpatiṃ ca yathā ramā / tadvaccāvāpa bhartāraṃ tīrthasyāsya prabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

As Uma has Maheshvara and as Rama has the lord of Shri, so she obtained her husband by the power of this holy place.

अध्याय ४३

श्लोक 62

एवं यानं समारुह्य सभार्यस् तु तदा नृपः ।चन्द्रसेनो देवसेनो यज्ञसेनस् तथापरः

evaṃ yānaṃ samāruhya sabhāryas tu tadā nṛpaḥ / candraseno devaseno yajñasenas tathāparaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Having thus mounted the vehicle with his wife, the king then — Chandrasena, Devasena and Yajnasena too —

अध्याय ४३

श्लोक 63

त्रिभिः पुत्रैः परिवृतो धर्मवृत्तिपरायणः ।विवेश नगरीं रम्याम् अयोध्यां देवनिर्मिताम्

tribhiḥ putraiḥ parivṛto dharmavṛttiparāyaṇaḥ / viveśa nagarīṃ ramyām ayodhyāṃ devanirmitām

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

surrounded by his three sons, devoted to righteous conduct, entered the lovely city of Ayodhya, built by the gods,

अध्याय ४३

श्लोक 64

मुदा परमया युक्तः सान्तः पुरपरिच्छदः ।राज्यं कृत्वा वर्षलक्षं ततः प्राप्तः शिवालयम्

mudā paramayā yuktaḥ sāntaḥ puraparicchadaḥ / rājyaṃ kṛtvā varṣalakṣaṃ tataḥ prāptaḥ śivālayam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

filled with supreme joy, with his women and retinue; having ruled for a hundred thousand years, he then reached Shiva's abode.

अध्याय ४३

श्लोक 65

एरण्डीश्वरम् अभ्यर्च्य एरण्ड्याः सङ्गमे नृप ।पञ्चाशीतिसहस्राणि क्षत्रियाणां महात्मनाम्

eraṇḍīśvaram abhyarcya eraṇḍyāḥ saṅgame nṛpa / pañcāśītisahasrāṇi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Having worshipped Erandishvara at the confluence of the Erandi, O king, eighty-five thousand great-souled kshatriyas

अध्याय ४३

श्लोक 66

गतानि तत्र राजेन्द्र सत्यं वै शाम्भवं पुरम् ।एतत् ते कथितं राजन्न् आख्यानं वै पुरातनम्

gatāni tatra rājendra satyaṃ vai śāmbhavaṃ puram / etat te kathitaṃ rājann ākhyānaṃ vai purātanam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

went there, king of kings, truly to Shambhu's city. This I have told you, O king, this ancient story;

अध्याय ४३

श्लोक 67

श्रवणात् कीर्तनाद् वा ऽपि गोसहस्रफलं लभेत्

śravaṇāt kīrtanād vā 'pi gosahasraphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

by hearing or reciting it one gains the fruit of a thousand cows.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_skandapurANa-revAkhaNDa-rks.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Skanda Purana — Chapter 43
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.