Skanda Purana· Skanda Purāṇa
45
अध्याय 45 / 116

Adhyaya 45

25 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ25 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४५

श्लोक 1

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे दुर्वासश्चरित्रे एरण्डीतीर्थवर्णनो नाम चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः र्क्स् अध्याय ४५ मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत् महाभाग रेवाशल्याविशल्ययोः ।तत्र स्नात्वा दिवं याति फलं यज्ञेश्वराज्ञया

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe durvāsaścaritre eraṇḍītīrthavarṇano nāma catuścatvāriṃśo 'dhyāyaḥ rks adhyāya 45 mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchet mahābhāga revāśalyāviśalyayoḥ / tatra snātvā divaṃ yāti phalaṃ yajñeśvarājñayā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

This very question was put to Mahesvara formerly by King Uttanapada in the assembly of sages and Devas.

अध्याय ४५

श्लोक 2

तत्र यज्ञेश्वरां लिङ्गं धूपेश्वरमनुत्तमम् ।सिद्धिदं मोक्षदं विद्धि न ते पश्यन्ति मानवाः

tatra yajñeśvarāṃ liṅgaṃ dhūpeśvaramanuttamam / siddhidaṃ mokṣadaṃ viddhi na te paśyanti mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

He reached the bank of Reva. The Danava performed

अध्याय ४५

श्लोक 3

तिलोदकप्रदानेन चान्नदानेन भारत ।पितरस्तृप्तिम् आयान्ति यावच् चन्द्रार्कतारकम्

tilodakapradānena cānnadānena bhārata / pitarastṛptim āyānti yāvac candrārkatārakam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Excellent! Excellent! O great goddess marked with all auspicious characteristics, I do not know that the great Danava is undergoing sufferings. O fair lady, he has estab- lished himself in the Yogic practice meditating on the greatest position (Brahman). Come with me to the place where he is performing his penance.

अध्याय ४५

श्लोक 4

पौर्णमास्यां तु सोमे वै व्यतीपाते च संक्रमे ।दानं यत् क्रियते तत्र तस्य पुण्यफलं शृणु

paurṇamāsyāṃ tu some vai vyatīpāte ca saṃkrame / dānaṃ yat kriyate tatra tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

On hearing the words of the Lord, Andhaka stood there disappointed and gloomy. He said: "My painful struggles and austerities have become futile. Nothing has been achieved by me." He took a deep sigh and fell on the ground like a tree the roots of which have been cut. He lay breathless.

अध्याय ४५

श्लोक 5

भरतेन कृतस् तत्र हयमेधः पुरा यथा ।तत् ते ऽहं कथयिष्यामि शृणु कौन्तेय साम्प्रतम्

bharatena kṛtas tatra hayamedhaḥ purā yathā / tat te 'haṃ kathayiṣyāmi śṛṇu kaunteya sāmpratam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

This is the same splendid way, O fair lady, as has occurred to my mind. I shall grant him the boon as has been suggested by you.

अध्याय ४५

श्लोक 6

भरतो नाम राजासीत् सूर्यवंशे विशाम्पते ।प्रशशास महाराज कृत्स्नं वै स महीतलम्

bharato nāma rājāsīt sūryavaṃśe viśāmpate / praśaśāsa mahārāja kṛtsnaṃ vai sa mahītalam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

There was a king named Bharata in the solar line, lord of the people; he ruled the whole earth, great king.

अध्याय ४५

श्लोक 7

यावत् तृणं विजानीया यावत्कीर्तिश् च भास्करः ।तावद् वै भरतक्षेत्रं सशैलवनकाननम्

yāvat tṛṇaṃ vijānīyā yāvatkīrtiś ca bhāskaraḥ / tāvad vai bharatakṣetraṃ saśailavanakānanam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

As far as grass is known and as far as the sun's fame extends, so far is the land of Bharata, with its mountains, forests and woods.

अध्याय ४५

श्लोक 8

एकदा स नृपश्रेष्ठो यज्ञकर्मपरायणः ।भृगोर् दक्षिणभागे तु कुण्डमण्डपमण्डिताम्

ekadā sa nṛpaśreṣṭho yajñakarmaparāyaṇaḥ / bhṛgor dakṣiṇabhāge tu kuṇḍamaṇḍapamaṇḍitām

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Once that best of kings, devoted to the rite of sacrifice, to the south of Bhrigu made a sacrificial ground adorned with fire-pits and pavilions,

अध्याय ४५

श्लोक 9

दशयोजनविस्तीर्णां यज्ञभूमिं चकार ह ।गवां हि दशलक्षाणि सवत्सानां पयोमुचाम्

daśayojanavistīrṇāṃ yajñabhūmiṃ cakāra ha / gavāṃ hi daśalakṣāṇi savatsānāṃ payomucām

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

ten yojanas in extent. Ten lakh milch cows with their calves,

अध्याय ४५

श्लोक 10

लक्षम् एकं हयानां च दन्तिनाम् अयुतं तथा ।मणिमाणिक्यरत्नानि वासांसि विविधानि च

lakṣam ekaṃ hayānāṃ ca dantinām ayutaṃ tathā / maṇimāṇikyaratnāni vāsāṃsi vividhāni ca

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

one lakh horses and ten thousand elephants, gems, rubies and jewels, and garments of many kinds —

अध्याय ४५

श्लोक 11

यज्ञोपस्करम् आदाय सर्वसंभारसंवृतः ।वेदध्वनिनिनादेन दिवं भूमिं च संस्पृशन्

yajñopaskaram ādāya sarvasaṃbhārasaṃvṛtaḥ / vedadhvanininādena divaṃ bhūmiṃ ca saṃspṛśan

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

taking the implements of sacrifice, furnished with all materials, touching heaven and earth with the sound of Vedic recitation,

अध्याय ४५

श्लोक 12

होमेन देवतास् तृप्ताः सप्तलोकनिवासिनः ।एवं प्रवर्तिते यज्ञे राज्ञश् चामिततेजसः

homena devatās tṛptāḥ saptalokanivāsinaḥ / evaṃ pravartite yajñe rājñaś cāmitatejasaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the gods dwelling in the seven worlds were satisfied by the oblation. When the sacrifice of that king of boundless radiance was thus under way,

अध्याय ४५

श्लोक 13

यज्ञविध्वंसनार्थं तु राक्षसा रौद्ररूपिणः ।माल्यवांश् च सुमाली च सुकेशी शङ्खदूषणौ

yajñavidhvaṃsanārthaṃ tu rākṣasā raudrarūpiṇaḥ / mālyavāṃś ca sumālī ca sukeśī śaṅkhadūṣaṇau

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

to destroy the sacrifice came rakshasas of fierce form — Malyavan, Sumali, Sukeshi, Shankha and Dushana —

अध्याय ४५

श्लोक 14

राक्षसाना सहस्राणि समायातास्तु सत्वरम् ।भग्नानि यज्ञवस्तूनि त्रिषु लोकेषु दारुणैः

rākṣasānā sahasrāṇi samāyātāstu satvaram / bhagnāni yajñavastūni triṣu lokeṣu dāruṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

thousands of rakshasas came quickly; the dreadful ones broke the things of the sacrifice, terrible in the three worlds.

अध्याय ४५

श्लोक 15

प्रणष्टा देवताः सर्वा ऋत्विजश् च निपातिताः ।एवं विनाशिते यज्ञे रक्षोभिश् च ततो ऽनघ

praṇaṣṭā devatāḥ sarvā ṛtvijaś ca nipātitāḥ / evaṃ vināśite yajñe rakṣobhiś ca tato 'nagha

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

All the gods fled and the officiating priests were struck down. When the sacrifice had thus been destroyed by the rakshasas, sinless one,

अध्याय ४५

श्लोक 16

कोपाज् जज्वाल राजापि हुताशन इवाहुतः ।जघान राक्षसान् सर्वान् गिरीन् वज्रधरो यथा

kopāj jajvāla rājāpi hutāśana ivāhutaḥ / jaghāna rākṣasān sarvān girīn vajradharo yathā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the king blazed with anger like fire fed with oblation, and slew all the rakshasas as the wielder of the thunderbolt the mountains.

अध्याय ४५

श्लोक 17

प्रणष्टान् भयमीतांश् च पतितान् धरणीतले ।राक्षसैर् निहतान् दृष्ट्वा ब्राह्मणान् ऋत्विजस् तथा

praṇaṣṭān bhayamītāṃś ca patitān dharaṇītale / rākṣasair nihatān dṛṣṭvā brāhmaṇān ṛtvijas tathā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Seeing the brahmins and officiating priests who had fled in fear, fallen on the ground, slain by the rakshasas,

अध्याय ४५

श्लोक 18

शोकाविष्टस् ततः प्राह भरतो देवमन्त्रिणम् ।गुरुस् त्वं सर्वदेवानां त्रिकालज्ञस् त्रिवेदवित्

śokāviṣṭas tataḥ prāha bharato devamantriṇam / gurus tvaṃ sarvadevānāṃ trikālajñas trivedavit

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Bharata, overcome by grief, then said to the counsellor of the gods: "You are the guru of all the gods, knower of the three times and the three Vedas.

अध्याय ४५

श्लोक 19

ब्रह्महत्यादिकं पापं ममार्थे देवकण्टकैः ।प्रायश्चित्तं मया कार्यं किं त्वं ब्रूहि बृहस्पते

brahmahatyādikaṃ pāpaṃ mamārthe devakaṇṭakaiḥ / prāyaścittaṃ mayā kāryaṃ kiṃ tvaṃ brūhi bṛhaspate

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The sin of killing brahmins and the like has come about on my account through the thorns of the gods; what expiation must I perform? Tell me, Brihaspati."

अध्याय ४५

श्लोक 20

बृहस्पतिर् उवाच: विद्यां संजीवनीं ते ऽहं ददामि नृपसत्तम ।जीविता ब्राह्मणा देवाः शशंसुर् देवमन्त्रिणम्

bṛhaspatir uvāca: vidyāṃ saṃjīvanīṃ te 'haṃ dadāmi nṛpasattama / jīvitā brāhmaṇā devāḥ śaśaṃsur devamantriṇam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Brihaspati said: "I give you the knowledge of reviving the dead, best of kings." The brahmins and gods, revived, praised the counsellor of the gods.

अध्याय ४५

श्लोक 21

ततो निवर्तितो यज्ञः समग्रवरदक्षिणः ।यूपमूलसमुद्भूता शल्या चैव विशल्यका

tato nivartito yajñaḥ samagravaradakṣiṇaḥ / yūpamūlasamudbhūtā śalyā caiva viśalyakā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Then the sacrifice was completed with full excellent fees. Arising from the root of the sacrificial post, the Shalya and Vishalyaka

अध्याय ४५

श्लोक 22

प्रविवेश महाराज नर्मदां लोकपावनीम् ।ततो देवाः समारुह्य स्वं स्वं यानं दिवं ययुः

praviveśa mahārāja narmadāṃ lokapāvanīm / tato devāḥ samāruhya svaṃ svaṃ yānaṃ divaṃ yayuḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

entered, great king, the Narmada, purifier of the world. Then the gods, mounting each his own vehicle, went to heaven,

अध्याय ४५

श्लोक 23

भरतो ऽपि द्विजैः सार्द्धं प्रविवेश पुरीं ततः ।तेन शल्या विशल्या च विख्याता भुवनत्रये

bharato 'pi dvijaiḥ sārddhaṃ praviveśa purīṃ tataḥ / tena śalyā viśalyā ca vikhyātā bhuvanatraye

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and Bharata too entered his city with the brahmins. Thus the Shalya and Vishalya are renowned in the three worlds,

अध्याय ४५

श्लोक 24

भरतेश्वरलिङ्गं च ब्रह्मयोन्यां समास्थितम् ।एतत् ते कथितं राजन्यथादृष्टं यथाश्रुतम्

bharateśvaraliṅgaṃ ca brahmayonyāṃ samāsthitam / etat te kathitaṃ rājanyathādṛṣṭaṃ yathāśrutam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and the Bharateshvara linga stands at Brahmayoni. This I have told you, O king, as seen and as heard;

अध्याय ४५

श्लोक 25

श्रवणात् कीर्तनाद् अस्य न विशेद् योनिसङ्कटे

śravaṇāt kīrtanād asya na viśed yonisaṅkaṭe

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

by hearing and reciting it one does not enter the straits of the womb.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_skandapurANa-revAkhaNDa-rks.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Skanda Purana — Chapter 45
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.