Skanda Purana· Skanda Purāṇa
50
अध्याय 50 / 116

Adhyaya 50

62 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ62 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५०

श्लोक 1

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे वाराहस्वर्गारोहणं नामैकोनपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ र्क्स् अध्याय ५० मार्कण्डेय उवाच: स तस्मिन् नृपति श्रेष्ठस्तृषितः श्रान्तवाहनः ।हयं मुमोच राजा वै सर्वोपस्करम् एव च

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe vārāhasvargārohaṇaṃ nāmaikonapañcāśattamo 'dhyāyaḥ || rks adhyāya 50 mārkaṇḍeya uvāca: sa tasmin nṛpati śreṣṭhastṛṣitaḥ śrāntavāhanaḥ / hayaṃ mumoca rājā vai sarvopaskaram eva ca

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

O Lord, what type of Brahmanas are worthy of being adored? What type are proclaimed as not worthy of being adored, especially in connection with Sraddha rites, Dana rites and rites connected with marriage celebration? Kindly let me know whether the faith in regard to Sraddha and other rites arises by the intercession of divine beings or Destiny. O Lord, to whom is Dana not offered?

अध्याय ५०

श्लोक 2

स्मरन् ऊर्ध्वगतिं तावद् उपविष्टः शिलातले ।रेणुध्वस्तस् ततो ऽश्वो वै प्रविष्टः सप्तकल्पगाम्

smaran ūrdhvagatiṃ tāvad upaviṣṭaḥ śilātale / reṇudhvastas tato 'śvo vai praviṣṭaḥ saptakalpagām

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The following Brahmanas should always be avoided 1 after due consideration: a chronic patient; one deficient in organs or having extra limbs; one-eyed; a son (born) of a widow; one who violates the vow of continence; one with black teeth; a gluttonous one eating everything (pure, impure); a paramour of a Sudra woman; one who betrays friends; a slan- derer; one who sells Soma juice; one who censures others; one who abandons father, mother and the preceptor; one who always censures Brahmanas etc. O king, a Brahmana who eats the cooked food of a Sudra though consecrated with Mantras is a Karmacandala (Candala by acts as against one born as a

अध्याय ५०

श्लोक 3

पानस्नानादिकं कृत्वा ह्यन्तरिक्षस्थितो हयः ।ब्रह्मतेजः स्थितो भूत्वा ब्रह्मयानं समाश्रयत्

pānasnānādikaṃ kṛtvā hyantarikṣasthito hayaḥ / brahmatejaḥ sthito bhūtvā brahmayānaṃ samāśrayat

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

After a careful enquiry these Brahmanas should be abandoned: one with defective nails; one associating with a Sudra woman; a thief; a bastard; one who depends upon great gifts and one who indulges in self-destruction; one who teaches on wages; a eunuch; a ravisher of a virgin and an accursed one.

अध्याय ५०

श्लोक 4

अत्यद्भुतं तु तं दृष्ट्वा परं विस्मयम् आगत ।उवाच वचनं राजा तुरङ्गं तं द्विजर्षभम्

atyadbhutaṃ tu taṃ dṛṣṭvā paraṃ vismayam āgata / uvāca vacanaṃ rājā turaṅgaṃ taṃ dvijarṣabham

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

A person should control all his sense-organs with great purity and devoutly perform Sraddha at home. He should circumambulate the preceptor after feeding him and silently follow him till he reaches the boundary (of the village) (and bid farewell to him). Then he should go to Sulabheda and duly perform the holy ablution. If a devotee performs Sraddha with Havya, Kavya etc., in due order in five holy spots and then offers balls of rice along with milk pudding, honey and ghee, the Pitrs are propitiated for seventeen years.

अध्याय ५०

श्लोक 5

किम् एतत् कारणं ब्रह्मञ्च् छंस मे ऽद्ययथोचितम् ।उवाच तद्वचः श्रुत्वा हयरूपो द्विजोत्तमः

kim etat kāraṇaṃ brahmañc chaṃsa me 'dyayathocitam / uvāca tadvacaḥ śrutvā hayarūpo dvijottamaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

O Lord, how is the gift of a virgin to be made by righteous persons? How is a wife to be nourished (taken care of)? How is the marriage rite of a virgin to be performed? O Lord of Devas, I have one more thing to ask. To whom is a virgin not to be given? O Lord, where should she be offered? By giving to whom will it be of everlasting merit? What is the criterion for considering something as best, middling or base, O Lord? How can (a gift) be Rajasa or Tamasa or one having no better (i.e. Sattvika)?

अध्याय ५०

श्लोक 6

ब्रह्मर्षिर् गालवश् चाहं कुरुक्षेत्रे पुरा स्थितः ।अश्वप्रतिग्रहाद् दग्धस् त्व् अश्वयोनिं समाश्रित

brahmarṣir gālavaś cāhaṃ kurukṣetre purā sthitaḥ / aśvapratigrahād dagdhas tv aśvayoniṃ samāśrita

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Of all Danas, Kanyd Dana (gift of a virgin) is the best. A parent should give his daughter after approaching a boy of noble birth, handsome features, learning and discre- tion. The father should give his well-adorned daughter on an auspicious Lagna and Muhurta. If he offers horses, elephants and garments in accordance with his capacity, his stay shall be in the region where there is no ailment.

अध्याय ५०

श्लोक 7

दावाग्निना च यद् दग्धम् उदकात् तत्प्ररोहति ।दुष्टप्रतिग्रहाद् दग्धो न प्ररोहेत् कदाचन

dāvāgninā ca yad dagdham udakāt tatprarohati / duṣṭapratigrahād dagdho na prarohet kadācana

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

O king, one should celebrate the marriage of a daughter, even if one has no wealth, merely by repeating the name of the virgin. It does not bring about any defect.

अध्याय ५०

श्लोक 8

द्रुमसेनः पुरा चासीद् राजा परमधार्मिक ।अयोध्याधिपतिश् चासौ चक्रवर्ती महाबलः

drumasenaḥ purā cāsīd rājā paramadhārmika / ayodhyādhipatiś cāsau cakravartī mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

There was long ago a supremely righteous king named Drumasena, lord of Ayodhya, a mighty emperor.

अध्याय ५०

श्लोक 9

राहुसूर्यसमायोगे कुरुक्षेत्रं जगाम ह ।गजानश्वान् समादाय हिरण्यं गास् तथैव च

rāhusūryasamāyoge kurukṣetraṃ jagāma ha / gajānaśvān samādāya hiraṇyaṃ gās tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

At the conjunction of Rahu and the sun he went to Kurukshetra, taking elephants, horses, gold and cows,

अध्याय ५०

श्लोक 10

माणिक्यवज्रवैदूर्यवासांसि विविधानि च ।ब्राह्मणार्थे नृपश्रेष्ठ मुदा परमया युतः

māṇikyavajravaidūryavāsāṃsi vividhāni ca / brāhmaṇārthe nṛpaśreṣṭha mudā paramayā yutaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

rubies, diamonds, beryls and garments of many kinds for the brahmins, best of kings, filled with supreme joy.

अध्याय ५०

श्लोक 11

गृहाणि साप्तभौमानि धूपितानि तु काञ्चनैः ।सर्वकामसम् ऋद्धानि ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि

gṛhāṇi sāptabhaumāni dhūpitāni tu kāñcanaiḥ / sarvakāmasam ṛddhāni brāhmaṇebhyo yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Having duly given the brahmins seven-storeyed houses perfumed with gold, rich in every desire,

अध्याय ५०

श्लोक 12

दत्त्वा स याचयामास सक्तुप्रस्थव्रते स्थितम् ।राजोत्तमकुलं विप्रमुञ्छवृत्तिं समाश्रितम्

dattvā sa yācayāmāsa saktuprasthavrate sthitam / rājottamakulaṃ vipramuñchavṛttiṃ samāśritam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

he entreated a brahmin of excellent royal family who lived by gleaning and kept the vow of a prastha of barley meal:

अध्याय ५०

श्लोक 13

श्राद्धकालः पितॄणां मे भोजनं क्रियताम् इति ।ऋषिर् उवाच: राज्ञो हि दर्शनं घोरं मेधामथनमक्षमम्

śrāddhakālaḥ pitṝṇāṃ me bhojanaṃ kriyatām iti / ṛṣir uvāca: rājño hi darśanaṃ ghoraṃ medhāmathanamakṣamam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

"It is the time of my ancestors' shraddha; please take a meal." The sage said: "The sight of a king is dreadful, destroying the intellect, unbearable;

अध्याय ५०

श्लोक 14

दृष्ट्वा चैव महीपालमादित्यं चावलोकयेत् ।द्विजात् परतरो नास्ति प्रतिग्रहपराङ्मुखात्

dṛṣṭvā caiva mahīpālamādityaṃ cāvalokayet / dvijāt parataro nāsti pratigrahaparāṅmukhāt

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

having seen a king one should look at the sun. There is none higher than a brahmin who turns away from receiving gifts;

अध्याय ५०

श्लोक 15

असत् प्रतिग्रहं गृह्णन् नरकं याति वै ध्रुवम् ।भार्याप्रतिग्रहग्राही याचस्वा ऽन्यं द्विजोत्तमम्

asat pratigrahaṃ gṛhṇan narakaṃ yāti vai dhruvam / bhāryāpratigrahagrāhī yācasvā 'nyaṃ dvijottamam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

one who receives an improper gift surely goes to hell. I am one who receives only from his wife; ask another excellent brahmin."

अध्याय ५०

श्लोक 16

ऋषे राजा वचः श्रुत्वा प्रतीहारं तथाब्रवीत् ।घोषणा क्रियतां शीघ्रं स्थानेश्वरनिवासिनाम्

ṛṣe rājā vacaḥ śrutvā pratīhāraṃ tathābravīt / ghoṣaṇā kriyatāṃ śīghraṃ sthāneśvaranivāsinām

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Hearing the sage's words, the king said to his chamberlain: "Let a proclamation be made quickly to the dwellers of Sthaneshvara:

अध्याय ५०

श्लोक 17

प्रतिग्रहाय यः कश्चित् स चायातु इह सत्वरम् ।कृते तु घोषणे कश्चित् नासीत् नृपप्रतिग्रही

pratigrahāya yaḥ kaścit sa cāyātu iha satvaram / kṛte tu ghoṣaṇe kaścit nāsīt nṛpapratigrahī

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

whoever will receive a gift, let him come here quickly." When the proclamation had been made, there was no one who would receive from the king.

अध्याय ५०

श्लोक 18

ततस् तु कुपितो राजा स्थानं तच् च निनिन्द च ।अब्रह्मण्यम् इदं स्थानं न वेदो न च याजनम्

tatas tu kupito rājā sthānaṃ tac ca nininda ca / abrahmaṇyam idaṃ sthānaṃ na vedo na ca yājanam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Then the king, angry, reproached that place: "This place is without brahmins; there is no Veda and no sacrifice."

अध्याय ५०

श्लोक 19

जुगुप्सित्वा तु तान् सर्वांस् तूष्णीं चैव बभूव ह ।तस्य वाक्यं तु तच्छ्रुत्वा राजानं चेदम् अब्रुवम्

jugupsitvā tu tān sarvāṃs tūṣṇīṃ caiva babhūva ha / tasya vākyaṃ tu tacchrutvā rājānaṃ cedam abruvam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Having shown his disgust at them all, he fell silent. Hearing his words, I said to the king:

अध्याय ५०

श्लोक 20

गालवो ऽहं द्विजश्रेष्ठश् चतुर्वेदी महातपाः ।यज्ञयाजी तपस्वी च सर्वभूतहिते रतः

gālavo 'haṃ dvijaśreṣṭhaś caturvedī mahātapāḥ / yajñayājī tapasvī ca sarvabhūtahite rataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

"I am Galava, an eminent brahmin, knower of the four Vedas, of great austerity, a performer of sacrifices, an ascetic, devoted to the good of all beings.

अध्याय ५०

श्लोक 21

अनुग्रहम् इमं विद्धि उद्धरिष्ये भवार्णवात् ।राजोवाच: ददामि ते न सन्देहः त्वम् एको मुनिसत्तमः

anugraham imaṃ viddhi uddhariṣye bhavārṇavāt / rājovāca: dadāmi te na sandehaḥ tvam eko munisattamaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Know this as a favour: I will lift you from the ocean of existence." The king said: "I will give to you, no doubt; you alone are the best of sages."

अध्याय ५०

श्लोक 22

मुद्गलाद्यैर् द्विजैः सर्वैर् वार्यमाणो ऽपि चानघ ।गृहीतो ऽश्वरथस् तत्र मयाभरणभूषितः

mudgalādyair dvijaiḥ sarvair vāryamāṇo 'pi cānagha / gṛhīto 'śvarathas tatra mayābharaṇabhūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Though restrained by all the brahmins headed by Mudgala, sinless one, I took there a horse-chariot adorned with ornaments.

अध्याय ५०

श्लोक 23

ततः स मां नमस्कृत्य द्रुमसेनो ययौ नृप ।मयापि चाग्निहोत्रादिकर्म त्यक्त्वा यथासुखम्

tataḥ sa māṃ namaskṛtya drumaseno yayau nṛpa / mayāpi cāgnihotrādikarma tyaktvā yathāsukham

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Then Drumasena bowed to me and went, O king. And I, abandoning the agnihotra and other rites, at ease,

अध्याय ५०

श्लोक 24

नानाविधानि दिव्यानि स्त्रीभिः सार्द्धं सुखानि तु ।क्रीडतो ऽपि तदर्थं वै यावत् मे च क्षयं गतम्

nānāvidhāni divyāni strībhiḥ sārddhaṃ sukhāni tu / krīḍato 'pi tadarthaṃ vai yāvat me ca kṣayaṃ gatam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

enjoyed divine pleasures of many kinds with women, sporting on that account until it was exhausted for me.

अध्याय ५०

श्लोक 25

एवम् उक्त्वा ययौ विप्रो ब्रह्मलोकं सनातनम् ।एकाकी च ततो राजा चिन्तयामास भारत

evam uktvā yayau vipro brahmalokaṃ sanātanam / ekākī ca tato rājā cintayāmāsa bhārata

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Having said this, the brahmin went to the eternal world of Brahma. Then the king, alone, reflected, O Bharata:

अध्याय ५०

श्लोक 26

एकाकी यदि यास्यामि गताश्वश् चरणेन तु ।राजानो मां हसिष्यन्ति वचनैः स्वैः परस्परम्

ekākī yadi yāsyāmi gatāśvaś caraṇena tu / rājāno māṃ hasiṣyanti vacanaiḥ svaiḥ parasparam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

"If I go alone, on foot, my horse gone, the kings will laugh at me, saying to one another,

अध्याय ५०

श्लोक 27

दस्युभिर् निहतश्चास्य हय इत्य् एवम् आदिभिः ।अश्वोपस्करम् आदाय शिरसा च कथं मया

dasyubhir nihataścāsya haya ity evam ādibhiḥ / aśvopaskaram ādāya śirasā ca kathaṃ mayā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

'His horse was killed by robbers,' and the like. Carrying the horse's gear on my head, how can I

अध्याय ५०

श्लोक 28

प्रवेष्टव्यं पुरं चैतत् महालज्जाकरं मम ।अद्य यावत् मया तावद् ब्राह्मणारोहणं कृतम्

praveṣṭavyaṃ puraṃ caitat mahālajjākaraṃ mama / adya yāvat mayā tāvad brāhmaṇārohaṇaṃ kṛtam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

enter the city? This brings me great shame. Until today I have made a brahmin ride.

अध्याय ५०

श्लोक 29

पापस्यास्य विशुद्ध्यर्थं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ।एवं विचिन्तयाभास राजा तत्रैव सत्वरम्

pāpasyāsya viśuddhyarthaṃ pravekṣyāmi hutāśanam / evaṃ vicintayābhāsa rājā tatraiva satvaram

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

For the purification of this sin I shall enter the fire." Having reflected thus, the king there quickly

अध्याय ५०

श्लोक 30

दक्षिणां दिशम् आश्रित्य शुष्ककाष्ठानि चाहरत् ।ततः प्रज्वाल्य काष्ठानि कृत्वा च त्रिःप्रदक्षिणम्

dakṣiṇāṃ diśam āśritya śuṣkakāṣṭhāni cāharat / tataḥ prajvālya kāṣṭhāni kṛtvā ca triḥpradakṣiṇam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

went south and gathered dry wood; then, kindling the wood and circling it three times,

अध्याय ५०

श्लोक 31

नमस्कृत्य हुताशं च विवेश स्वगृहं यथा ।निर्जित्य तेजसा तेजः पावकस्य तदा नृपः

namaskṛtya hutāśaṃ ca viveśa svagṛhaṃ yathā / nirjitya tejasā tejaḥ pāvakasya tadā nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

bowing to the fire, he entered it as if his own house. Overcoming with his radiance the radiance of the fire, the king then —

अध्याय ५०

श्लोक 32

चतुर्भुजा त्रिनेत्रा तु मुक्ताभरणभूषिता ।तं गृहीत्वा करेणैव इदं वचनम् अब्रवीत्

caturbhujā trinetrā tu muktābharaṇabhūṣitā / taṃ gṛhītvā kareṇaiva idaṃ vacanam abravīt

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

a four-armed, three-eyed woman adorned with pearl ornaments, taking him by the hand, spoke these words:

अध्याय ५०

श्लोक 33

अप्राप्तं मरणं राजन् कालो विहितस् तव ।अकस्मात् साहसं देव युक्तं न प्रतिभाति मे

aprāptaṃ maraṇaṃ rājan kālo vihitas tava / akasmāt sāhasaṃ deva yuktaṃ na pratibhāti me

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

"Death has not come to you, O king; your time is appointed. This sudden rashness, O god, does not seem fitting to me.

अध्याय ५०

श्लोक 34

कालप्राप्तं पुमांसं तु न रक्षेद् ईश्वरः स्वयम् ।राजोवाच: का ऽसि त्वं च वरारोहे ह्युमा गङ्गा ऽथवा रमा

kālaprāptaṃ pumāṃsaṃ tu na rakṣed īśvaraḥ svayam / rājovāca: kā 'si tvaṃ ca varārohe hyumā gaṅgā 'thavā ramā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The Lord himself would not protect a man whose time has come." The king said: "Who are you, fair one — Uma, Ganga or Rama?

अध्याय ५०

श्लोक 35

कथयस्व महाभागे मम त्वं भक्तिदायिनी ।स्त्र्युवाच: नाहं गङ्गा न वाणी वा कपिलां विद्धि मां नृप

kathayasva mahābhāge mama tvaṃ bhaktidāyinī / stryuvāca: nāhaṃ gaṅgā na vāṇī vā kapilāṃ viddhi māṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Tell me, fortunate one, you who give me devotion." The woman said: "I am not Ganga nor Vani; know me as the Kapila, O king,

अध्याय ५०

श्लोक 36

एनां रुद्राद् विनिष्क्रान्तां नर्मदातलवाहिनीम् ।वसुदानस्य यज्ञे तु रेवाकपिलसङ्गमः

enāṃ rudrād viniṣkrāntāṃ narmadātalavāhinīm / vasudānasya yajñe tu revākapilasaṅgamaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

who came forth from Rudra and flows beneath the Narmada; at Vasudana's sacrifice arose the confluence of the Reva and Kapila.

अध्याय ५०

श्लोक 37

उमा कात्यायनी गङ्गा यमुना गौतमी तथा ।सरस्वती तथा शिप्रा वरणा च शुभापगा

umā kātyāyanī gaṅgā yamunā gautamī tathā / sarasvatī tathā śiprā varaṇā ca śubhāpagā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Uma, Katyayani, Ganga, Yamuna and Gautami, Sarasvati, Shipra, and the auspicious river Varana,

अध्याय ५०

श्लोक 38

शतद्रूश् चन्द्रभागा च सिन्धू रेवामला तथा ।वितस्ता चर्मणा देवी सोमावभृथमध्यतः

śatadrūś candrabhāgā ca sindhū revāmalā tathā / vitastā carmaṇā devī somāvabhṛthamadhyataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Shatadru, Chandrabhaga, Sindhu, the pure Reva, Vitasta, the goddess Charmana — from the midst of the Soma concluding bath,

अध्याय ५०

श्लोक 39

ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्नानार्थं हृतवारिभिः ।तिलोदकैर् मुनीनां तु प्रणीतः कलशोदकैः

brahmaviṣṇumaheśānāṃ snānārthaṃ hṛtavāribhiḥ / tilodakair munīnāṃ tu praṇītaḥ kalaśodakaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

from the waters brought for the bathing of Brahma, Vishnu and Mahesha, from the sesame water of the sages, from the pot water led forth,

अध्याय ५०

श्लोक 40

तथा सोमरसैश् चैव घृतखण्डादिमिश्रितैः ।बभूवातिप्रवाहो वै इज्याजन्यो महान् पुरा

tathā somarasaiś caiva ghṛtakhaṇḍādimiśritaiḥ / babhūvātipravāho vai ijyājanyo mahān purā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and likewise from Soma juice mixed with ghee, sugar and the like, there arose long ago a great overflowing stream born of the sacrifice.

अध्याय ५०

श्लोक 41

एतद् भूतं महत् पुण्यम् उदयाचलम् आश्रितम् ।रुद्रावर्तपदं चात्र विद्यते नृपसत्तम

etad bhūtaṃ mahat puṇyam udayācalam āśritam / rudrāvartapadaṃ cātra vidyate nṛpasattama

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

This great holy thing arose and rests on the eastern mountain; the station of Rudravarta is here, best of kings."

अध्याय ५०

श्लोक 42

एवम् उक्तो ययौ राजा देवी चान्तरधीयत ।हृष्टस् तुष्टश् चक्रवर्ती मार्कण्डेयाश्रमं ययौ

evam ukto yayau rājā devī cāntaradhīyata / hṛṣṭas tuṣṭaś cakravartī mārkaṇḍeyāśramaṃ yayau

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Told thus, the king went, and the goddess vanished; the emperor, glad and content, went to Markandeya's hermitage.

अध्याय ५०

श्लोक 43

गत्वा प्रणम्य तम् ऋषिम् उपविष्टस् तथाग्रतः ।मार्कण्डेय उवाच: कुशलं ते नृपश्रेष्ठ धर्माचारविदां वर

gatvā praṇamya tam ṛṣim upaviṣṭas tathāgrataḥ / mārkaṇḍeya uvāca: kuśalaṃ te nṛpaśreṣṭha dharmācāravidāṃ vara

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Going and bowing to the sage, he sat before him. Markandeya said: "Are you well, best of kings, best of those who know righteous conduct?

अध्याय ५०

श्लोक 44

सन्त्यज्य च कथं सैन्यम् एकाकी त्वम् इहागतः ।राजोवाच: अद्य मे सफलं जन्म त्वत्पादाम्बुजदर्शनात्

santyajya ca kathaṃ sainyam ekākī tvam ihāgataḥ / rājovāca: adya me saphalaṃ janma tvatpādāmbujadarśanāt

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Why have you left your army and come here alone?" The king said: "Today my birth is fruitful from seeing your lotus feet."

अध्याय ५०

श्लोक 45

धुन्धुमारस् तथा राजा कथयामास पूर्वकम् ।मार्कण्डेयस् ततः श्रुत्वा वृत्तान्तं पृथिवीपतेः

dhundhumāras tathā rājā kathayāmāsa pūrvakam / mārkaṇḍeyas tataḥ śrutvā vṛttāntaṃ pṛthivīpateḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

King Dhundhumara told what had happened before. Then Markandeya, hearing the account of the lord of the earth,

अध्याय ५०

श्लोक 46

रेवाकपिलयोर् योगे स्नात्वा स्तोत्रं चकार ह ।तत्र स्नाता दिवं यान्ति रेवाकपिलसङ्गमे

revākapilayor yoge snātvā stotraṃ cakāra ha / tatra snātā divaṃ yānti revākapilasaṅgame

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

bathed at the meeting of the Reva and Kapila and composed a hymn: "Those who bathe there at the confluence of the Reva and Kapila go to heaven.

अध्याय ५०

श्लोक 47

उमा कात्यायनी गङ्गा यमुना गौतमी तथा ।सरस्वती तथा शिप्रा वरणा च शुभापगा

umā kātyāyanī gaṅgā yamunā gautamī tathā / sarasvatī tathā śiprā varaṇā ca śubhāpagā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Uma, Katyayani, Ganga, Yamuna and Gautami, Sarasvati, Shipra and the auspicious river Varana,

अध्याय ५०

श्लोक 48

शतद्रूश्चन्द्रभागा च सिन्धू रेवामला तथा ।वितस्ता चर्मणादेवी बाहुदा वारुणी तथा

śatadrūścandrabhāgā ca sindhū revāmalā tathā / vitastā carmaṇādevī bāhudā vāruṇī tathā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Shatadru, Chandrabhaga, Sindhu, the pure Reva, Vitasta, the goddess Charmana, Bahuda and Varuni,

अध्याय ५०

श्लोक 49

सरयूर् गण्डकी चैव घर्घरा बदरी तथा ।गोमती वेणुकी चैव पारा वेत्रवती शुभा

sarayūr gaṇḍakī caiva ghargharā badarī tathā / gomatī veṇukī caiva pārā vetravatī śubhā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Sarayu, Gandaki, Gharghara and Badari, Gomati, Venuki, Para and the auspicious Vetravati,

अध्याय ५०

श्लोक 50

विपाशा च तथा वाहा शङ्खिनी च पयोष्णिका ।गोदावरी च कावेरी भीमा कृष्णा तथा शुभा

vipāśā ca tathā vāhā śaṅkhinī ca payoṣṇikā / godāvarī ca kāverī bhīmā kṛṣṇā tathā śubhā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Vipasha, Vaha, Shankhini, Payoshnika, Godavari, Kaveri, Bhima and the auspicious Krishna,

अध्याय ५०

श्लोक 51

सुभद्रा च तथा भद्रा करतोयाथ मालिनी ।एताः सर्वास् त्वमेवासि सर्वगे त्वां नमाम्य् अहम्

subhadrā ca tathā bhadrā karatoyātha mālinī / etāḥ sarvās tvamevāsi sarvage tvāṃ namāmy aham

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Subhadra, Bhadra, Karatoya and Malini — you are all of these, all-pervading one; I bow to you.

अध्याय ५०

श्लोक 52

लोकत्रयं त्वया व्याप्तम् अपां रूपेण सुव्रते ।प्रसीद त्वं महाभागे लोकत्रितयपावनी

lokatrayaṃ tvayā vyāptam apāṃ rūpeṇa suvrate / prasīda tvaṃ mahābhāge lokatritayapāvanī

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The three worlds are pervaded by you in the form of water, you of good vows; be gracious, fortunate one, purifier of the three worlds."

अध्याय ५०

श्लोक 53

श्रुत्वा स्तोत्रम् इदं देवी मार्कण्डेयात् तपोधनात् ।पुष्पकं यानमारुह्य सर्वाभरणभूषिता

śrutvā stotram idaṃ devī mārkaṇḍeyāt tapodhanāt / puṣpakaṃ yānamāruhya sarvābharaṇabhūṣitā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Hearing this hymn from Markandeya, rich in austerity, the goddess, mounting the Pushpaka vehicle, adorned with every ornament,

अध्याय ५०

श्लोक 54

चतुर्भुजा त्रिनेत्रा च चन्द्रबिम्बनिभानना ।उवाच वचनं देवी मार्कण्डेयं महामुनिम्

caturbhujā trinetrā ca candrabimbanibhānanā / uvāca vacanaṃ devī mārkaṇḍeyaṃ mahāmunim

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

four-armed, three-eyed, her face like the orb of the moon, spoke to the great sage Markandeya:

अध्याय ५०

श्लोक 55

स्तोत्रेणानेन तुष्टाहं वरं वृणु यथेप्सितम् ।मार्कण्डेय उवाच: परितुष्टासि देवेशि वरं दातुं त्वम् इच्छसि

stotreṇānena tuṣṭāhaṃ varaṃ vṛṇu yathepsitam / mārkaṇḍeya uvāca: parituṣṭāsi deveśi varaṃ dātuṃ tvam icchasi

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

"I am pleased by this hymn; choose a boon as you wish." Markandeya said: "If you are well pleased, queen of gods, and wish to give a boon,

अध्याय ५०

श्लोक 56

कलुषं हर कल्याणि लोकानां हरसंभवे ।स्नानं कृत्वा स्तुवन् तोये लोकानापुः शिवाज्ञया

kaluṣaṃ hara kalyāṇi lokānāṃ harasaṃbhave / snānaṃ kṛtvā stuvan toye lokānāpuḥ śivājñayā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

take away the impurity of the worlds, auspicious one born of Hara." Bathing and praising in the water, people reached the worlds by Shiva's command.

अध्याय ५०

श्लोक 57

वरं ददस्व देवि त्वं धुन्धुमाराय सांप्रतम् ।राज्यं कृत्वा दिवं यातु सान्तःपुरपरिच्छदः

varaṃ dadasva devi tvaṃ dhundhumārāya sāṃpratam / rājyaṃ kṛtvā divaṃ yātu sāntaḥpuraparicchadaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

"Give a boon now, goddess, to Dhundhumara; having ruled his kingdom, let him go to heaven with his women and retinue,

अध्याय ५०

श्लोक 58

यं यं चिन्तयते कामं तं तं प्राप्नोति सुव्रते ।एवं भवतु विप्रेन्द्र मत्तो यद्वाञ्छितं त्वया

yaṃ yaṃ cintayate kāmaṃ taṃ taṃ prāpnoti suvrate / evaṃ bhavatu viprendra matto yadvāñchitaṃ tvayā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and whatever desire he thinks of, let him obtain it, you of good vows." "So be it, lord of brahmins, whatever you desire of me."

अध्याय ५०

श्लोक 59

एवम् उक्त्वा ययौ देवी कपिला लोकपावनी ।मार्कण्डेयं मुनिं राजा मुनिभिः परिवारितम्

evam uktvā yayau devī kapilā lokapāvanī / mārkaṇḍeyaṃ muniṃ rājā munibhiḥ parivāritam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Having said this, the goddess Kapila, purifier of the world, went. The king, bowing to the sage Markandeya, surrounded by sages,

अध्याय ५०

श्लोक 60

प्रणिपत्य यथा न्यायं गतश् च स्वपुरं तदा ।ततः कालेन महताराजा धर्मपरायणः

praṇipatya yathā nyāyaṃ gataś ca svapuraṃ tadā / tataḥ kālena mahatārājā dharmaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

as was fitting, went then to his own city. Then after a long time the king, devoted to dharma,

अध्याय ५०

श्लोक 61

राज्यं कृत्वा क्रतूनिष्ट्वा धुन्धुमारो दिवं गतः ।एतत् ते कथितं सर्वं मया दृष्टं पुरानघ

rājyaṃ kṛtvā kratūniṣṭvā dhundhumāro divaṃ gataḥ / etat te kathitaṃ sarvaṃ mayā dṛṣṭaṃ purānagha

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

having ruled and performed sacrifices, Dhundhumara went to heaven. I have told you all this that I saw long ago, sinless one;

अध्याय ५०

श्लोक 62

श्रवणात् कीर्तनाद् अस्य मुच्यते भवबन्धनात्

śravaṇāt kīrtanād asya mucyate bhavabandhanāt

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

by hearing and reciting it one is freed from the bonds of worldly existence.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_skandapurANa-revAkhaNDa-rks.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Skanda Purana — Chapter 50
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.