Skanda Purana· Skanda Purāṇa
74
अध्याय 74 / 116

Adhyaya 74

19 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ19 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७४

श्लोक 1

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे मेघनादेश्वरमहिमानुवर्णनो नाम त्रिसप्ततितमो ऽध्यायः ॥ र्क्स् अध्याय ७४ मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेच् च राजेन्द्र दारुतीर्थम् अनुत्तमम् ।दारुको यत्र संसिद्धिम् इन्द्रस्य दयितः सखा

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe meghanādeśvaramahimānuvarṇano nāma trisaptatitamo 'dhyāyaḥ || rks adhyāya 74 mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchec ca rājendra dārutīrtham anuttamam / dāruko yatra saṃsiddhim indrasya dayitaḥ sakhā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

There is an excellent Tirtha on the northern bank of Reva. It is destructive of all sins in the mortal world. It is (known) by the name Gautamesvara. It has been established by Gautama himself, with a desire for the welfare of all the worlds. O Yudhisthira, this Tirtha is in the form of a flight of stairs unto heaven for all men. Go there with great devotion to the place where the Lord, the preceptor of the universe, is present for the sake of the destruction of sins. He is also the bestower of a residence in Svarga.

अध्याय ७४

श्लोक 2

युधिष्ठिर उवाच: दारुकेण कथं तात तपश्चीर्णं पुरा ऽनघ ।विधानं श्रोतुम् इच्छामि सर्वपापक्षयं करम्

yudhiṣṭhira uvāca: dārukeṇa kathaṃ tāta tapaścīrṇaṃ purā 'nagha / vidhānaṃ śrotum icchāmi sarvapāpakṣayaṃ karam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Yudhishthira said: How, dear sinless one, did Daruka practise austerity long ago? I wish to hear the procedure that destroys all sins.

अध्याय ७४

श्लोक 3

मार्कण्डेय उवाच: अहं ते कथयिष्यामि विचित्रं यत् पुरातनम् ।वृत्तं समभवत् तत्र ऋषीणां भावितात्मनाम्

mārkaṇḍeya uvāca: ahaṃ te kathayiṣyāmi vicitraṃ yat purātanam / vṛttaṃ samabhavat tatra ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Markandeya said: I shall tell you the wonderful ancient event that took place there among the sages of cultivated self.

अध्याय ७४

श्लोक 4

सूतो वज्रधरस्यासीत् मातलिर्नामनामतः ।स पुत्रं शप्तवान् पूर्वं कथंचित् कारणान्तरे

sūto vajradharasyāsīt mātalirnāmanāmataḥ / sa putraṃ śaptavān pūrvaṃ kathaṃcit kāraṇāntare

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The charioteer of the wielder of the thunderbolt was named Matali; long ago he cursed his son for some cause or other.

अध्याय ७४

श्लोक 5

शापहेतोर् वेपमान इन्द्रस्य चरणौ शुभौ ।प्रपीड्य तत्र देवेन्द्रं विज्ञापयति भारत

śāpahetor vepamāna indrasya caraṇau śubhau / prapīḍya tatra devendraṃ vijñāpayati bhārata

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Trembling because of the curse, the son clasped the lovely feet of Indra and made his plea to the king of the gods, O Bharata:

अध्याय ७४

श्लोक 6

मम ताताभिशप्तस्य अनाथस्य सुरेश्वर ।कर्मणा केन शापस्य घोरस्यान्तो भविष्यति

mama tātābhiśaptasya anāthasya sureśvara / karmaṇā kena śāpasya ghorasyānto bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

"Cursed by my father and without a protector, lord of the gods — by what deed will this dreadful curse come to an end?"

अध्याय ७४

श्लोक 7

शक्र उवाच: नर्मदातटम् आश्रित्य तोषय त्वं महेश्वरम् ।तिष्ठ यावद् युगस्यान्तं पुनर्जननम् आप्स्यसि

śakra uvāca: narmadātaṭam āśritya toṣaya tvaṃ maheśvaram / tiṣṭha yāvad yugasyāntaṃ punarjananam āpsyasi

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Shakra said: "Resort to the bank of the Narmada and propitiate Maheshvara; stay there until the end of the age, and you will be born again.

अध्याय ७४

श्लोक 8

पुनर्भूत्वा यदुकुले दारुको नाम नामतः ।आरोहयित्वा देवेशं शङ्खचक्रगदाधरम्

punarbhūtvā yadukule dāruko nāma nāmataḥ / ārohayitvā deveśaṃ śaṅkhacakragadādharam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Born again in the Yadu family with the name Daruka, you will carry the lord of the gods who bears conch, discus and mace,

अध्याय ७४

श्लोक 9

मानुषं तत्र सम्पन्नं ततः सिद्धिम् अवाप्स्यसि ।एवम् उक्तस् तु देवेन सहस्राक्षेण भारत

mānuṣaṃ tatra sampannaṃ tataḥ siddhim avāpsyasi / evam uktas tu devena sahasrākṣeṇa bhārata

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

when he has taken human form there; then you will attain perfection." Thus addressed by the thousand-eyed god, O Bharata,

अध्याय ७४

श्लोक 10

प्रणम्य शिरसा भूमिम् आगतो ऽसौ हतप्रभः ।नर्मदा तटम् आश्रित्य कर्शितस्वकलेवरः

praṇamya śirasā bhūmim āgato 'sau hataprabhaḥ / narmadā taṭam āśritya karśitasvakalevaraḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

he bowed his head to the ground and came away, his lustre gone; resorting to the bank of the Narmada, he wasted his own body

अध्याय ७४

श्लोक 11

व्रतोपवार्सैर् विविधैर् जपहोमपरायणः ।महादेवं महात्मानं वरदं शूलपाणिनम्

vratopavārsair vividhair japahomaparāyaṇaḥ / mahādevaṃ mahātmānaṃ varadaṃ śūlapāṇinam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

with vows and fasts of many kinds, devoted to japa and oblations; the great-souled Mahadeva, the boon-giving trident-bearer,

अध्याय ७४

श्लोक 12

अभजत् परया भक्त्या यावद् आहूतसम्प्लवम् ।अंशावतरणे विष्णोस् ततो भूत्वा महामतिः

abhajat parayā bhaktyā yāvad āhūtasamplavam / aṃśāvataraṇe viṣṇos tato bhūtvā mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

he worshipped with supreme devotion until the deluge. Then, at the descent of a portion of Vishnu, he became a man of great wisdom,

अध्याय ७४

श्लोक 13

तोषयित्वा जगन्नाथं ततो यातः स सद्गतिम् ।एष ते सम्भवस् तात दारुतीर्थस्य सुव्रत

toṣayitvā jagannāthaṃ tato yātaḥ sa sadgatim / eṣa te sambhavas tāta dārutīrthasya suvrata

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and having pleased the lord of the world he went to the good goal. This is the origin of Darutirtha, dear one of good vows,

अध्याय ७४

श्लोक 14

कथितस् तु मया पूर्वं यथा मे शङ्करो ऽब्रवीत् ।ततो युधिष्ठिरो राजा विस्मयाविष्टचेतनः

kathitas tu mayā pūrvaṃ yathā me śaṅkaro 'bravīt / tato yudhiṣṭhiro rājā vismayāviṣṭacetanaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

which I have told you as Shankara told it to me. Then King Yudhishthira, his mind filled with wonder,

अध्याय ७४

श्लोक 15

भ्रान्तो ऽवलोकयामास स्तब्धरोमा मुहुर् मुहुः ।तस्मिंस् तीर्थे नरः स्नात्वा विधिपूर्वं नरेश्वर

bhrānto 'valokayāmāsa stabdharomā muhur muhuḥ / tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā vidhipūrvaṃ nareśvara

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

looked about bewildered, his hair standing on end again and again. A man who bathes at that holy place according to rule, lord of men,

अध्याय ७४

श्लोक 16

उपास्य सभ्यां तत्रैव संतर्प्य पितृदेवताः ।देहत्यागं च तत्रैव यः करोति समाहितः

upāsya sabhyāṃ tatraiva saṃtarpya pitṛdevatāḥ / dehatyāgaṃ ca tatraiva yaḥ karoti samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

performs the twilight worship there and satisfies the ancestors and gods, and who gives up his body right there with a collected mind,

अध्याय ७४

श्लोक 17

सो ऽश्वमेधफलं प्राप्य रमते शिवसन्निधौ ।तस्मिंस् तीर्थे तु यो भक्त्या भोजयेद् ब्राह्मणं शुचिः

so 'śvamedhaphalaṃ prāpya ramate śivasannidhau / tasmiṃs tīrthe tu yo bhaktyā bhojayed brāhmaṇaṃ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

obtains the fruit of a horse sacrifice and delights in Shiva's presence. Whoever, pure, feeds a brahmin at that holy place with devotion

अध्याय ७४

श्लोक 18

स तु विप्रसहस्रस्य लभते फलम् उत्तमम् ।स्नानं दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम्

sa tu viprasahasrasya labhate phalam uttamam / snānaṃ dānaṃ tapo homaḥ svādhyāyaḥ pitṛtarpaṇam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

obtains the excellent fruit of feeding a thousand brahmins. Bathing, giving, austerity, oblation, Vedic study, offerings to the ancestors —

अध्याय ७४

श्लोक 19

यत्कृतं तु शुभं तत्र तत्सर्वं लभते ऽक्षयम्

yatkṛtaṃ tu śubhaṃ tatra tatsarvaṃ labhate 'kṣayam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

whatever good is done there, one obtains all of it imperishably.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_skandapurANa-revAkhaNDa-rks.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Skanda Purana — Chapter 74
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.