Skanda Purana· Skanda Purāṇa
83
अध्याय 83 / 116

Adhyaya 83

25 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ25 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८३

श्लोक 1

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे मृकण्डाश्रमकीर्तनो नाम द्व्यशीतितमो ऽध्यायः ॥ र्क्स् अध्याय ८३ मार्कण्डेय उवाच: ततो ऽन्यत् परमं तीर्थं चन्द्रमत्यास् तु सङ्गमे ।चन्द्रेश्वरं सिद्धलिङ्गं तथा सिद्धेश्वरं पुनः

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe mṛkaṇḍāśramakīrtano nāma dvyaśītitamo 'dhyāyaḥ || rks adhyāya 83 mārkaṇḍeya uvāca: tato 'nyat paramaṃ tīrthaṃ candramatyās tu saṅgame / candreśvaraṃ siddhaliṅgaṃ tathā siddheśvaraṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Then, O great king, one should go the extremely splendid Tirtha reputed as destructive of the sin of Brahmana- slaughter. It is installed on the banks of Reva. Here is an excellent Linga named Hanumanta 1.

अध्याय ८३

श्लोक 2

घण्टेश्वरं महिषेशम् अश्वतीर्थम् अतः परम् ।वृषसेनं हयग्रीवं शुकतीर्थम् अतः परम्

ghaṇṭeśvaraṃ mahiṣeśam aśvatīrtham ataḥ param / vṛṣasenaṃ hayagrīvaṃ śukatīrtham ataḥ param

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

I can never be conquered by monkeys, men, bears, boars etc. devoid of arms, nor by groups of Devas and Asuras.

अध्याय ८३

श्लोक 3

रमेश्वरं ततो गच्छेत् तीर्थं पापप्रणाशनम् ।मेकलायास् तटे राजन् महापातकनाशनम्

rameśvaraṃ tato gacchet tīrthaṃ pāpapraṇāśanam / mekalāyās taṭe rājan mahāpātakanāśanam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Was not (the river) born of Rudra's body and sta- tioned in the earth heard of by you? By listening to her name, the sin incurred in the course of a birth perishes. By glorifying her twice the sin is destroyed. By taking bath in Reva, the sin acquired in the course of thirty births becomes annihilated. Hence go to the banks of Narmada and perform a severe penance.

अध्याय ८३

श्लोक 4

यदा दारुवने पूर्वं महादेवेन मोहिताः ।ब्राह्मणानां स्त्रियस् तत्र रममाणाः समागताः

yadā dāruvane pūrvaṃ mahādevena mohitāḥ / brāhmaṇānāṃ striyas tatra ramamāṇāḥ samāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Dear Son, undoubtedly you are free from sins, due to the greatness of the Narmada TTrtha, the power of Dharma and Yoga and of seeing me. O great monkey, I shall grant yoft another boon. The following names of yours shall be condu- cive to the welfare of the worlds: Mdruti (Son of Wind-god), Hanumdn, Anjanisuta (Son of Anjant), Vdyuputra, Mahdbala (Extremely powerful), Rdmesta (Darling of R§ma)», Phdlguna, Gotra, Pingaksa (Tawny-eyed), Amitavikrama (Of unmeasured valour), Udadhikramana-Sre$tha (Excellent due to feat of cross- ing of the ocean), Dasagrivasya Darpahd (Destroyer of the arrogance of the Ten-headed One), Lak$manaprdnaddtd (Bestower of life on Laksmana) and Sttasokanivartana (One who has dispelled Sita's sorrow).

अध्याय ८३

श्लोक 5

चिन्तयन्त्यश् च ता मोक्षं मेकलातीरम् आश्रिताः ।ताभिश् च रममाणाभिर् आवृतं शिवपूजनम्

cintayantyaś ca tā mokṣaṃ mekalātīram āśritāḥ / tābhiś ca ramamāṇābhir āvṛtaṃ śivapūjanam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Dear son, listen to the directly perceived proof of the efficacy of Hanumantesvara. O son of Papdu, it occurred at the end of Treta and the beginning of Dvapara.

अध्याय ८३

श्लोक 6

नीलोत्पलदलैर् बिल्वैर् मल्लिकाजातिकुन्दकैः ।शून्यं प्रपूजितं यावत्तावल् लिङ्गं समुत्थितम्

nīlotpaladalair bilvair mallikājātikundakaiḥ / śūnyaṃ prapūjitaṃ yāvattāval liṅgaṃ samutthitam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The stories of Sublhu and £ikhaodin are contributed to illustrate the

अध्याय ८३

श्लोक 7

पातालादागतं लिङ्गं ज्वलत् कालानलप्रभम् ।रमेश्वरेति विख्यातं रममाणात् समुत्थितम्

pātālādāgataṃ liṅgaṃ jvalat kālānalaprabham / rameśvareti vikhyātaṃ ramamāṇāt samutthitam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

O king, I have come from Kanyakubja. I have been sent here by the Princess to deposit the bones (ashes) in the water of the Hanumantesvara Tirtha.

अध्याय ८३

श्लोक 8

स्त्रीणां उवाच देवेशः शापमोक्षो भवत्व् इति ।गच्छन्तु सर्वाः स्वगृहं साम्प्रतं गतकल्मषाः

strīṇāṃ uvāca deveśaḥ śāpamokṣo bhavatv iti / gacchantu sarvāḥ svagṛhaṃ sāmprataṃ gatakalmaṣāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Dear father, I must be given in marriage at the time when I wish for it.

अध्याय ८३

श्लोक 9

इत्युक्त्वा देवदेवेशस् तत्रैवान्तरधीयत ।तस्मिंस् तीर्थे नरः स्नात्वा स भवे न पुनर्भवेत्

ityuktvā devadeveśas tatraivāntaradhīyata / tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā sa bhave na punarbhavet

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

In the dark half of Asvina on the lunar day pertain- ing to Tripurari (i.e. 14th day) bathe the Trident-bearing Lord devoutly and keep awake at night. In the morning stand in the water upto your navel, O excellent Brahmana, and say "Let his liberation take place" and cast them off.

अध्याय ८३

श्लोक 10

अनाशकेन चाग्नौ हि ये मृता न पुनर्भवाः ।तिलोदकं पितॄणां तु पिण्डदानं यथाविधि

anāśakena cāgnau hi ye mṛtā na punarbhavāḥ / tilodakaṃ pitṝṇāṃ tu piṇḍadānaṃ yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

I will not come along the path to heaven as long as the Brahmana is also not present. The excellent Brahmana is my very preceptor because he imparted instructions to me.

अध्याय ८३

श्लोक 11

श्राद्धेनैव च दानेन पितॄणां परमा गतिः ।इन्द्रेण ब्रह्मणा पूर्वं विष्णुना धनदेन च

śrāddhenaiva ca dānena pitṝṇāṃ paramā gatiḥ / indreṇa brahmaṇā pūrvaṃ viṣṇunā dhanadena ca

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

This is the event that took place in that Tirtha, O excellent king. For this reason this Tirtha is always very sacred.

अध्याय ८३

श्लोक 12

रक्षसा रावणेनाथ तथा चेन्द्रजिता नृप ।जपो जप्तस् तपस् तप्तं यज्ञानि विविधानि च

rakṣasā rāvaṇenātha tathā cendrajitā nṛpa / japo japtas tapas taptaṃ yajñāni vividhāni ca

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Of what avail is my prattling, O dear one? Why should I recount much? Anyone having comnitted all kinds of sins should make gifts to a Brahmana.

अध्याय ८३

श्लोक 13

कृतानि नृपशार्दूल गता हि परमां गतिम् ।अन्यच् च कथयिष्यामि हारिणं तीर्थम् उत्तमम्

kṛtāni nṛpaśārdūla gatā hi paramāṃ gatim / anyac ca kathayiṣyāmi hāriṇaṃ tīrtham uttamam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Visnu is identical with all the Devas. Cows are born of Visnu's body. On account of these two things, the different Devas are attributed by the people (to the different limbs of cow).

अध्याय ८३

श्लोक 14

हरिणेशं सिद्धलिङ्गं तथा वै धनुरीश्वरम् ।बाणेश्वरं परविद्धि तथा वै लुब्धकेश्वरम्

hariṇeśaṃ siddhaliṅgaṃ tathā vai dhanurīśvaram / bāṇeśvaraṃ paraviddhi tathā vai lubdhakeśvaram

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The Siddhalinga Harinesha, and likewise Dhanurishvara; know also Baneshvara, and likewise Lubdhakeshvara.

अध्याय ८३

श्लोक 15

लिङ्गरूपाणि पूजयित्वा शिवं व्रजेत् ।आख्यानं कथयिष्यामि पुरावृत्तं युधिष्ठिर

liṅgarūpāṇi pūjayitvā śivaṃ vrajet / ākhyānaṃ kathayiṣyāmi purāvṛttaṃ yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Having worshipped these in linga form, one goes to Shiva. I shall tell you an ancient story, Yudhishthira.

अध्याय ८३

श्लोक 16

अर्जुनो लुब्धको नाम मन्दजातिसमुद्भवः ।पर्यटन् मृगयां राजन् नर्मदातीरमागतः

arjuno lubdhako nāma mandajātisamudbhavaḥ / paryaṭan mṛgayāṃ rājan narmadātīramāgataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

A hunter named Arjuna, born of low caste, roaming in the hunt, O king, came to the bank of the Narmada.

अध्याय ८३

श्लोक 17

दृष्ट्वा यूथं मृगाणां तु धावमानः पुनः पुनः ।पलायमानाः सर्वे ते एकः पश्चात् स्थितो मृगः

dṛṣṭvā yūthaṃ mṛgāṇāṃ tu dhāvamānaḥ punaḥ punaḥ / palāyamānāḥ sarve te ekaḥ paścāt sthito mṛgaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Seeing a herd of deer he ran again and again; they all fled, but one deer remained behind.

अध्याय ८३

श्लोक 18

हतो मध्यदिने सो ऽद्य कुरङ्गो नर्मदातटे ।पतितो ऽसौ गतप्राणो दिव्यदेहधरः पुनः

hato madhyadine so 'dya kuraṅgo narmadātaṭe / patito 'sau gataprāṇo divyadehadharaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

That antelope was struck at midday on the bank of the Narmada; it fell lifeless and again bore a divine body,

अध्याय ८३

श्लोक 19

विमाने हंसयुक्ते वै ब्रह्मलोकं जगाम ह ।गते तु हरिणे सो ऽथ लुब्धकश् चिन्तयान्वितः

vimāne haṃsayukte vai brahmalokaṃ jagāma ha / gate tu hariṇe so 'tha lubdhakaś cintayānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and went to Brahma's world in an aerial car yoked with swans. When the deer had gone, the hunter was filled with thought:

अध्याय ८३

श्लोक 20

महापापान्य् अनेकानि कृतानि तु मया पुनः ।का गतिं याम्यहं चाथ श्रेयसे मरणं मम

mahāpāpāny anekāni kṛtāni tu mayā punaḥ / kā gatiṃ yāmyahaṃ cātha śreyase maraṇaṃ mama

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

"I have committed many great sins again and again; what goal shall I go to? Death is best for me."

अध्याय ८३

श्लोक 21

चिन्तयित्वा ततो राजन् पतितो नर्मदाजले ।तत्क्षणाद् दिव्यदेहो ऽसौ गन्धर्वपुरम् आययौ

cintayitvā tato rājan patito narmadājale / tatkṣaṇād divyadeho 'sau gandharvapuram āyayau

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Having reflected thus, O king, he fell into the water of the Narmada; at that moment he gained a divine body and came to the city of the gandharvas.

अध्याय ८३

श्लोक 22

गते तस्मिन् देवलोके धनुर्बाणौ जले स्थितौ ।चत्वार्य् एतानि लिङ्गानि ख्यातानि भुवनत्रये

gate tasmin devaloke dhanurbāṇau jale sthitau / catvāry etāni liṅgāni khyātāni bhuvanatraye

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

When he had gone to the world of the gods, his bow and arrow remained in the water. These four lingas are famous in the three worlds:

अध्याय ८३

श्लोक 23

हरिणेश्वरं च बाणेशं लुब्धेशं धनुरीश्वरम् ।रमेश्वरं पञ्चमं तु पञ्चलिङ्गानि कीर्तयेत्

hariṇeśvaraṃ ca bāṇeśaṃ lubdheśaṃ dhanurīśvaram / rameśvaraṃ pañcamaṃ tu pañcaliṅgāni kīrtayet

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Harineshvara, Banesha, Lubdhesha and Dhanurishvara; the fifth is Rameshvara — one should glorify the five lingas.

अध्याय ८३

श्लोक 24

न तस्य पुनरावृत्तिर् घोरे संसारसागरे ।तस्मिंस् तीर्थे नरो राजन् स्नात्वा शिवपुरं व्रजेत्

na tasya punarāvṛttir ghore saṃsārasāgare / tasmiṃs tīrthe naro rājan snātvā śivapuraṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

He has no return to the dreadful ocean of worldly existence. A man who bathes at that holy place, O king, goes to Shiva's city;

अध्याय ८३

श्लोक 25

ब्रह्महत्यादि पापानि विलयं यान्ति पार्थिव ।अनाशके चार्धजले मृतः शिवमवाप्नुयात्

brahmahatyādi pāpāni vilayaṃ yānti pārthiva / anāśake cārdhajale mṛtaḥ śivamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the killing of a brahmin and other sins dissolve, lord of the earth. One who dies there fasting, half in the water, attains Shiva.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_skandapurANa-revAkhaNDa-rks.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Skanda Purana — Chapter 83
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.