Skanda Purana· Skanda Purāṇa
94
अध्याय 94 / 116

Adhyaya 94

60 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ60 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९४

श्लोक 1

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे ऽर्कतीर्थमहिमानुवर्णनो नाम त्रिनवतितमो ऽध्यायः ॥ र्क्स् अध्याय ९४ मार्कण्डेय उवाच: तीर्थस्यास्य च यत्पुण्यं तच् छृणुष्व नराधिप ।पण्डितो वृद्धभावेन भक्त्या त्रातो नरेश्वर

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe 'rkatīrthamahimānuvarṇano nāma trinavatitamo 'dhyāyaḥ || rks adhyāya 94 mārkaṇḍeya uvāca: tīrthasyāsya ca yatpuṇyaṃ tac chṛṇuṣva narādhipa / paṇḍito vṛddhabhāvena bhaktyā trāto nareśvara

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Beyond that itself, O king, one should go to the aus- picious Nanditirtha that is destructive of all sins of men. It was formerly created by Nandin.

अध्याय ९४

श्लोक 2

उद्देशं कथयिष्यामि दृष्ट्वा वान्तरम् एव च ।कुरुक्षेत्रं यथापूतं रवितीर्थं श्रुतं तथा

uddeśaṃ kathayiṣyāmi dṛṣṭvā vāntaram eva ca / kurukṣetraṃ yathāpūtaṃ ravitīrthaṃ śrutaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

I shall tell it briefly, having seen its inner nature too: as Kurukshetra is purifying, so Ravitirtha is heard to be.

अध्याय ९४

श्लोक 3

ईश्वरेण पुराख्यातं षण्मुखस्य युधिष्ठिर ।श्रुतं रुद्रगणैः सर्वैर् अहं तत्र समीपगः

īśvareṇa purākhyātaṃ ṣaṇmukhasya yudhiṣṭhira / śrutaṃ rudragaṇaiḥ sarvair ahaṃ tatra samīpagaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

It was told long ago by the Lord to Shanmukha, Yudhishthira, and heard by all of Rudra's ganas; I was near him there.

अध्याय ९४

श्लोक 4

मार्तण्डग्रहणे प्राप्ते ये व्रजन्ति षडानन ।रवितीर्थे कुरुक्षेत्रे तुल्यम् एव फलं भवेत्

mārtaṇḍagrahaṇe prāpte ye vrajanti ṣaḍānana / ravitīrthe kurukṣetre tulyam eva phalaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

"Those who go there at an eclipse of the sun, six-faced one — at Ravitirtha the fruit is equal to Kurukshetra.

अध्याय ९४

श्लोक 5

स्नाने दाने तथा जाप्ये होमे चैव विशेषतः ।कुरुक्षेत्रे तथा पुण्यं नात्र कार्या विचारणा

snāne dāne tathā jāpye home caiva viśeṣataḥ / kurukṣetre tathā puṇyaṃ nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

In bathing, giving, japa and especially oblation, the merit is the same as at Kurukshetra; there is no need for deliberation."

अध्याय ९४

श्लोक 6

ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा ।रवितीर्थे विशेषेण रविपर्वणि भूमिप

grāme vā yadi vāraṇye puṇyā sarvatra narmadā / ravitīrthe viśeṣeṇa raviparvaṇi bhūmipa

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Whether in a village or in the forest, the Narmada is holy everywhere, lord of the earth, but especially at Ravitirtha on the sun's festival.

अध्याय ९४

श्लोक 7

तत्र सूर्यदिने भक्त्या व्यतीपाते च वैधृतौ ।संक्रमणे ग्रहणे वा ऽपि ये व्रजन्ति जितेन्द्रियाः

tatra sūryadine bhaktyā vyatīpāte ca vaidhṛtau / saṃkramaṇe grahaṇe vā 'pi ye vrajanti jitendriyāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Those with senses controlled who go there with devotion on a Sunday, at vyatipata and vaidhriti, at a transit or an eclipse,

अध्याय ९४

श्लोक 8

कामक्रोधविनिर्मुक्ता रागद्वेषैस् तथैव च ।कथां च वैष्णवीं पार्थ वेदाध्ययनम् एव च

kāmakrodhavinirmuktā rāgadveṣais tathaiva ca / kathāṃ ca vaiṣṇavīṃ pārtha vedādhyayanam eva ca

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

freed from desire and anger and likewise from attachment and hatred, with Vaishnava story and Vedic study, son of Pritha —

अध्याय ९४

श्लोक 9

ऋग्वेदं वा यजुर्वेदं सामवेदम् अथर्वणम् ।ऋचम् एकां तु जप्त्वैव समस्तफलम् आप्नुयुः

ṛgvedaṃ vā yajurvedaṃ sāmavedam atharvaṇam / ṛcam ekāṃ tu japtvaiva samastaphalam āpnuyuḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

by reciting a single verse of the Rig Veda, Yajur Veda, Sama Veda or Atharvan they obtain the whole fruit;

अध्याय ९४

श्लोक 10

गायत्र्या च चतुर्वेदफलम् आप्नोति मानवः ।प्रभाते पूजयेद् देवम् अन्नदानहिरण्मयैः

gāyatryā ca caturvedaphalam āpnoti mānavaḥ / prabhāte pūjayed devam annadānahiraṇmayaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

by the Gayatri a man obtains the fruit of the four Vedas. At dawn one should worship the god with gifts of food and gold.

अध्याय ९४

श्लोक 11

तत्र स्नात्वा द्विजे योग्ये कपिलां यः प्रयच्छति ।पृथिवी तेन वै दत्ता सशैलवनकानना

tatra snātvā dvije yogye kapilāṃ yaḥ prayacchati / pṛthivī tena vai dattā saśailavanakānanā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Whoever bathes there and gives a tawny cow to a worthy brahmin has given the earth with its mountains, woods and forests;

अध्याय ९४

श्लोक 12

भूर्लोकश् च भुवर्लोको महर्लोको जनस् तथा ।तपः सत्य तथा लोकं पातालान्य् एकविंशतिः

bhūrlokaś ca bhuvarloko maharloko janas tathā / tapaḥ satya tathā lokaṃ pātālāny ekaviṃśatiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Bhurloka, Bhuvarloka, Maharloka and Janaloka, Tapoloka and Satyaloka, and the twenty-one netherworlds —

अध्याय ९४

श्लोक 13

तेन दत्तं भवेत् सर्वं गोदानं येन वै कृतम् ।तेषाम् अब्दकृतं पापं नश्येद् वै नात्र संशयः

tena dattaṃ bhavet sarvaṃ godānaṃ yena vai kṛtam / teṣām abdakṛtaṃ pāpaṃ naśyed vai nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

all these are given by him who has given a cow; the sin they committed over a year perishes, no doubt.

अध्याय ९४

श्लोक 14

युधिष्ठिर उवाच: पुण्या गतिः कथं तात एतत् कथय तत्त्वतः ।मार्कण्डेय उवाच: पुरा कृतयुगस्यादौ ब्रह्मालोकपितामहः

yudhiṣṭhira uvāca: puṇyā gatiḥ kathaṃ tāta etat kathaya tattvataḥ / mārkaṇḍeya uvāca: purā kṛtayugasyādau brahmālokapitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Yudhishthira said: "How is the goal holy, dear one? Tell me this truly." Markandeya said: Long ago at the beginning of the Krita age, Brahma, Grandsire of the world,

अध्याय ९४

श्लोक 15

उत्पाद्य तथा सकलं भूतग्रामं चतुर्विधम् ।आकुला पृथिवी तेन संजाता पाण्डुनन्दन

utpādya tathā sakalaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham / ākulā pṛthivī tena saṃjātā pāṇḍunandana

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

produced the whole fourfold host of beings, and by it the earth became crowded, delight of Pandu.

अध्याय ९४

श्लोक 16

ततः पश्चाद् विचिन्त्येदं कथं लोको भविष्यति ।कथं स्वर्गं प्रयास्यन्ति मानवा भक्तिसंयुताः

tataḥ paścād vicintyedaṃ kathaṃ loko bhaviṣyati / kathaṃ svargaṃ prayāsyanti mānavā bhaktisaṃyutāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Then afterwards he reflected: "How will the world fare? How will devoted men go to heaven?

अध्याय ९४

श्लोक 17

भानुश् चैव कथं प्रीतो लोकानां जायते भृशम् ।विरञ्चेश्चिन्त्यमानस्य अग्निकुण्डात् समुत्थिता

bhānuś caiva kathaṃ prīto lokānāṃ jāyate bhṛśam / virañceścintyamānasya agnikuṇḍāt samutthitā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

And how will the sun become greatly pleased with the worlds?" As Viranchi pondered, there rose from the fire-pit

अध्याय ९४

श्लोक 18

ज्वलन्ती तेजसा पूर्णा घण्टा लुलितनिःस्वना ।दृष्ट्वा तां तु महाभागां कपिलां कुण्डमध्यगाम्

jvalantī tejasā pūrṇā ghaṇṭā lulitaniḥsvanā / dṛṣṭvā tāṃ tu mahābhāgāṃ kapilāṃ kuṇḍamadhyagām

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

one blazing, full of radiance, with a swinging bell ringing. Seeing that most fortunate tawny cow in the midst of the pit,

अध्याय ९४

श्लोक 19

ब्रह्मालोकगुरुस्तां तु प्रणम्येदम् उवाच ह ।नमस्ते कापिले पुण्ये सर्वलोकेष्व् अनुत्तमे

brahmālokagurustāṃ tu praṇamyedam uvāca ha / namaste kāpile puṇye sarvalokeṣv anuttame

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Brahma, guru of the world, bowed to her and said this: "Salutation to you, holy Kapila, unsurpassed in all the worlds,

अध्याय ९४

श्लोक 20

माङ्गल्ये मङ्गले देवि त्रिषु लोकेषु वन्दिते ।त्वं लक्ष्मीस् त्वं धृतिर्मेधा पवित्रा तु वरानने

māṅgalye maṅgale devi triṣu lokeṣu vandite / tvaṃ lakṣmīs tvaṃ dhṛtirmedhā pavitrā tu varānane

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

auspicious one, goddess of blessings, saluted in the three worlds; you are Lakshmi, you are steadfastness and intelligence, the pure one, fair-faced lady;

अध्याय ९४

श्लोक 21

उमादेवीति विख्याता त्वं शची नात्र संशयः ।वैष्णवी त्वं महादेवी ब्रह्माणी त्वं वरानने

umādevīti vikhyātā tvaṃ śacī nātra saṃśayaḥ / vaiṣṇavī tvaṃ mahādevī brahmāṇī tvaṃ varānane

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

you are renowned as the goddess Uma, you are Shachi, no doubt; you are Vaishnavi, great goddess, you are Brahmani, fair-faced one;

अध्याय ९४

श्लोक 22

कुमारी त्वं महाभागे भक्तिः श्रद्धा तथैव च ।कालरात्री तु भूतानां कुमारी परमेश्वरी

kumārī tvaṃ mahābhāge bhaktiḥ śraddhā tathaiva ca / kālarātrī tu bhūtānāṃ kumārī parameśvarī

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

you are Kumari, fortunate one, and devotion and faith likewise; the night of doom for beings, Kumari, the supreme sovereign.

अध्याय ९४

श्लोक 23

त्वं त्रुटिस्त्वं घटी चैव मुहूर्तक्षणम् एव च ।संवत्सरर्तवो मासास् त्वं कालः पुरुषः सदा

tvaṃ truṭistvaṃ ghaṭī caiva muhūrtakṣaṇam eva ca / saṃvatsarartavo māsās tvaṃ kālaḥ puruṣaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

You are the truti and the ghati, the muhurta and the moment; the year, seasons and months; you are ever Time and the Person.

अध्याय ९४

श्लोक 24

नास्ति किंचित् त्वया हीनं त्रैलोक्ये सचराचरे ।एवं स्तुता तु सा तेन कपिला परमेष्ठिना

nāsti kiṃcit tvayā hīnaṃ trailokye sacarācare / evaṃ stutā tu sā tena kapilā parameṣṭhinā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

There is nothing without you in the three worlds with the moving and unmoving." Praised thus by the supreme lord, the tawny cow,

अध्याय ९४

श्लोक 25

तम् उवाच महाभागा प्रहृष्टा परमेष्ठिनम् ।प्रसन्ना तव वाक्येन देवदेव जगद्गुरो

tam uvāca mahābhāgā prahṛṣṭā parameṣṭhinam / prasannā tava vākyena devadeva jagadguro

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the most fortunate one, delighted, said to the supreme lord: "I am pleased with your words, god of gods, guru of the world."

अध्याय ९४

श्लोक 26

ब्रह्मोवाच: जगद्धिताय जनिता मया त्वं परमेश्वरि ।स्वर्गान् मर्त्यमितो याहि लोकानां हितकाम्यया

brahmovāca: jagaddhitāya janitā mayā tvaṃ parameśvari / svargān martyamito yāhi lokānāṃ hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Brahma said: "You were produced by me for the good of the world, supreme sovereign; go from heaven to the mortal world, desiring the welfare of the worlds.

अध्याय ९४

श्लोक 27

सर्वदेवमयीं त्वां तु सर्वलोकमयीं तथा ।विधिना ये प्रदास्यन्ति तेषां वासस् त्रिविष्टपे

sarvadevamayīṃ tvāṃ tu sarvalokamayīṃ tathā / vidhinā ye pradāsyanti teṣāṃ vāsas triviṣṭape

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Those who give you according to rule — you who contain all gods and all worlds — shall dwell in heaven."

अध्याय ९४

श्लोक 28

एवमुक्ता ततः पुण्या कपिला परमेष्ठिना ।आजगाम भुवः पृष्ठे वन्द्यमाना सुरोत्तमैः

evamuktā tataḥ puṇyā kapilā parameṣṭhinā / ājagāma bhuvaḥ pṛṣṭhe vandyamānā surottamaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Thus addressed by the supreme lord, the holy tawny cow came to the surface of the earth, saluted by the best of gods,

अध्याय ९४

श्लोक 29

पवित्रा वसुधा तेन संजाता पाण्डुनन्दन ।तस्या अङ्गेषु ये देवास् तान् मे निगदतः शृणु

pavitrā vasudhā tena saṃjātā pāṇḍunandana / tasyā aṅgeṣu ye devās tān me nigadataḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and by her the earth became purified, delight of Pandu. Hear from me the gods who dwell in her limbs:

अध्याय ९४

श्लोक 30

मुखे ह्य् अग्निः स्थितो देवो दन्तेषु च भुजङ्गमाः ।धाता विधाता चोष्ठौ च अश्विनौ कर्णसंस्थितौ

mukhe hy agniḥ sthito devo danteṣu ca bhujaṅgamāḥ / dhātā vidhātā coṣṭhau ca aśvinau karṇasaṃsthitau

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the god Agni is in her mouth and the serpents in her teeth; Dhatri and Vidhatri are her lips, and the Ashvins are in her ears;

अध्याय ९४

श्लोक 31

वज्रपाणिः स्थितः शृङ्गे शृङ्गमध्ये पितामहः ।कालो मध्यगतस् तात पाशभृद् वरुणस् तथा

vajrapāṇiḥ sthitaḥ śṛṅge śṛṅgamadhye pitāmahaḥ / kālo madhyagatas tāta pāśabhṛd varuṇas tathā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the wielder of the thunderbolt is in her horn, the Grandsire between her horns; Kala is in the middle, dear one, and likewise Varuna the noose-bearer;

अध्याय ९४

श्लोक 32

यमश् च भगवान् देव आस्यस्योपरि संस्थितः ।नाभिमध्ये स्थितश् छन्दो देवा जङ्घासु भारत

yamaś ca bhagavān deva āsyasyopari saṃsthitaḥ / nābhimadhye sthitaś chando devā jaṅghāsu bhārata

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the blessed god Yama is above her mouth; the metres are in her navel, the gods in her thighs, O Bharata;

अध्याय ९४

श्लोक 33

वसुन्धरा स्थिता नाभ्यां पर्वताः सन्धिषु स्थिताः ।वृक्षा गुल्मानि वल्ल्यश् च सन्धिमार्गे व्यवस्थिताः

vasundharā sthitā nābhyāṃ parvatāḥ sandhiṣu sthitāḥ / vṛkṣā gulmāni vallyaś ca sandhimārge vyavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the earth is in her navel, the mountains in her joints; trees, bushes and creepers are ranged along the paths of her joints;

अध्याय ९४

श्लोक 34

ऋषयो रोमकूपेषु संस्थिताः पाण्डुनन्दन ।स्नायुस्थाः पितरः सर्वे प्रस्रवं सर्वतीर्थजम्

ṛṣayo romakūpeṣu saṃsthitāḥ pāṇḍunandana / snāyusthāḥ pitaraḥ sarve prasravaṃ sarvatīrthajam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the sages are in the pores of her hair, delight of Pandu; all the ancestors are in her sinews; her urine is born of all holy places;

अध्याय ९४

श्लोक 35

सर्वेषां गोमयं श्रेष्ठं पवित्रं पापनाशनम् ।खुरेषु पन्नगाः सर्वे पुच्छाग्रे सूर्यरश्मयः

sarveṣāṃ gomayaṃ śreṣṭhaṃ pavitraṃ pāpanāśanam / khureṣu pannagāḥ sarve pucchāgre sūryaraśmayaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and her dung is best of all, purifying and destroying sin; all the serpents are in her hooves, the sun's rays in the tip of her tail.

अध्याय ९४

श्लोक 36

एवं भूता तु कपिला सर्वदेवमयी किल ।ये ध्यायन्ति गृहे भक्त्या ते मुक्ता नात्र संशयः

evaṃ bhūtā tu kapilā sarvadevamayī kila / ye dhyāyanti gṛhe bhaktyā te muktā nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Thus the tawny cow contains all gods; those who meditate on her at home with devotion are freed, no doubt.

अध्याय ९४

श्लोक 37

प्रातरुत्थाय यो भक्त्या नित्यं कुर्यात् प्रदक्षिणम् ।प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा

prātarutthāya yo bhaktyā nityaṃ kuryāt pradakṣiṇam / pradakṣiṇīkṛtā tena saptadvīpā vasundharā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Whoever, rising at dawn, circumambulates her daily with devotion has circumambulated the earth with its seven continents.

अध्याय ९४

श्लोक 38

कपिलापञ्चगव्येन यः स्नापयति शङ्करम् ।विष्णुं वा जगदाधारं सूर्यं वा त्व् अन्यदैवतम्

kapilāpañcagavyena yaḥ snāpayati śaṅkaram / viṣṇuṃ vā jagadādhāraṃ sūryaṃ vā tv anyadaivatam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Whoever bathes Shankara with the five products of a tawny cow, or Vishnu, support of the world, or the Sun or another deity —

अध्याय ९४

श्लोक 39

पञ्चामृतेन संस्नाप्य भक्त्या गव्येन पाण्डव ।अब्दं वा श्रोत्रिये नित्यं कपिलां यः प्रयच्छति

pañcāmṛtena saṃsnāpya bhaktyā gavyena pāṇḍava / abdaṃ vā śrotriye nityaṃ kapilāṃ yaḥ prayacchati

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

bathing with the five nectars and with cow's products with devotion, son of Pandu — or who daily for a year gives a tawny cow to a learned brahmin,

अध्याय ९४

श्लोक 40

तुल्यम् एतत् फलं प्रोक्तं शङ्करेण युधिष्ठिर ।य प्रदास्यति विप्राय रवितीर्थे सुयन्त्रितः

tulyam etat phalaṃ proktaṃ śaṅkareṇa yudhiṣṭhira / ya pradāsyati viprāya ravitīrthe suyantritaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

this fruit is declared equal by Shankara, Yudhishthira. Whoever, well restrained, gives to a brahmin at Ravitirtha

अध्याय ९४

श्लोक 41

कपिलां वाथ कृष्णां वा श्वेतां रक्तां च पाटलाम् ।क्षीरिणीं तरुणीं शुभ्रां सवत्सां वस्त्रसंयुताम्

kapilāṃ vātha kṛṣṇāṃ vā śvetāṃ raktāṃ ca pāṭalām / kṣīriṇīṃ taruṇīṃ śubhrāṃ savatsāṃ vastrasaṃyutām

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

a tawny, black, white, red or pink cow, giving milk, young, fair, with her calf and furnished with cloth,

अध्याय ९४

श्लोक 42

स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरीं विष्णुरूपं द्विजं स्मरन् ।आत्मानं विष्णुरूपं च धेनुम् आदित्यरूपिणीम्

svarṇaśṛṅgīṃ raupyakhurīṃ viṣṇurūpaṃ dvijaṃ smaran / ātmānaṃ viṣṇurūpaṃ ca dhenum ādityarūpiṇīm

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

with gilded horns and silver hooves, thinking of the brahmin as Vishnu, of himself as Vishnu and of the cow as the Sun —

अध्याय ९४

श्लोक 43

यो ददाति महाबाहो तस्य वासस् त्रिविष्टपो ।ब्रह्महत्या विनिर्मुक्तः सुरापानं च दारुणम्

yo dadāti mahābāho tasya vāsas triviṣṭapo / brahmahatyā vinirmuktaḥ surāpānaṃ ca dāruṇam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

whoever gives thus, mighty-armed one, has his dwelling in heaven; he is freed from the killing of a brahmin, from the dreadful drinking of liquor,

अध्याय ९४

श्लोक 44

गुर्वङ्गनागमः स्तेयो स्वामिद्रोहो गवां वधः ।मित्रविश्वासघातं च गुरुनिन्दासमुद्भवम्

gurvaṅganāgamaḥ steyo svāmidroho gavāṃ vadhaḥ / mitraviśvāsaghātaṃ ca gurunindāsamudbhavam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

from going to the guru's wife, theft, betrayal of one's master, killing cows, betraying a friend's trust, and the sin of reviling the guru,

अध्याय ९४

श्लोक 45

स्थितिर्नष्टे च वंशे च निर्माल्यस्यावलङ्घनम् ।कन्यागमागमश् चैव अभक्षस्य तु भक्षणम्

sthitirnaṣṭe ca vaṃśe ca nirmālyasyāvalaṅghanam / kanyāgamāgamaś caiva abhakṣasya tu bhakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

from ruin of the family's standing and lineage, from stepping over offerings to the god, from going to a maiden, from eating what is forbidden,

अध्याय ९४

श्लोक 46

वृषली गमनं रौद्रं कुरूपागमनोद्भवम् ।अग्निदं गरदं चैव कूटसाक्ष्यसमुद्भवम्

vṛṣalī gamanaṃ raudraṃ kurūpāgamanodbhavam / agnidaṃ garadaṃ caiva kūṭasākṣyasamudbhavam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

from the dreadful going to a shudra woman and going to the deformed, from arson, poisoning and false witness —

अध्याय ९४

श्लोक 47

तत्सर्वं नाशयेत् पापं धेनुर्दानेन पाण्डव ।सुरभिसंगमे पुण्ये निष्ठुते पापनाशने

tatsarvaṃ nāśayet pāpaṃ dhenurdānena pāṇḍava / surabhisaṃgame puṇye niṣṭhute pāpanāśane

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

all that sin the gift of a cow destroys, son of Pandu. At the holy Surabhi confluence, spat upon, destroying sin,

अध्याय ९४

श्लोक 48

श्राद्धं प्रेतस्य यो भक्त्या दापयेत् कुन्तिनन्दन ।तस्य प्रीतो भवेत् सूर्यः सुप्रीतो भव एव च

śrāddhaṃ pretasya yo bhaktyā dāpayet kuntinandana / tasya prīto bhavet sūryaḥ suprīto bhava eva ca

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

whoever with devotion has shraddha performed for a departed one, son of Kunti, with him the Sun is pleased, and Bhava is well pleased.

अध्याय ९४

श्लोक 49

दानं यद् दीयते तत्र सूर्यम् उद्दिश्य भक्तितः ।मित्रलोके सुखं याति नर्मदायाः प्रसादतः

dānaṃ yad dīyate tatra sūryam uddiśya bhaktitaḥ / mitraloke sukhaṃ yāti narmadāyāḥ prasādataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Whatever gift is given there with devotion for the Sun, one goes happily to the world of Mitra by the grace of the Narmada.

अध्याय ९४

श्लोक 50

दधिच्छन्दे मधुच्छन्दे देवयाने सुखप्रदे ।भीमेश्वरे कुरुश्रेष्ठ समं पुण्यं प्रशस्यते

dadhicchande madhucchande devayāne sukhaprade / bhīmeśvare kuruśreṣṭha samaṃ puṇyaṃ praśasyate

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

At Dadhichchhanda, Madhuchchhanda, Devayana the giver of happiness and Bhimeshvara, best of the Kurus, equal merit is praised.

अध्याय ९४

श्लोक 51

पृथिव्यां सागरान्तायां प्रख्यातं तीर्थपञ्चकम् ।ये न जानन्ति भूमिस्था ते मृता नात्र संशयः

pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ prakhyātaṃ tīrthapañcakam / ye na jānanti bhūmisthā te mṛtā nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

On the earth bounded by the ocean these five holy places are famous; those dwelling on earth who do not know them are as good as dead, no doubt.

अध्याय ९४

श्लोक 52

स्नानं देवार्चनं जाप्यं होमं ब्राह्मणपूजनम् ।भूमिदानेन वस्त्रेण अन्नदानेन भक्तितः

snānaṃ devārcanaṃ jāpyaṃ homaṃ brāhmaṇapūjanam / bhūmidānena vastreṇa annadānena bhaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Bathing, worship of the gods, japa, oblation, honouring brahmins, the gift of land, clothing and food with devotion,

अध्याय ९४

श्लोक 53

उपानच्छत्रशयाना गृहदानेन पाण्डव ।ग्रामकन्याप्रदानेन गजदानहयेन च

upānacchatraśayānā gṛhadānena pāṇḍava / grāmakanyāpradānena gajadānahayena ca

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

sandals, umbrellas and beds, the gift of a house, son of Pandu, the gift of a village or a maiden, the gift of elephants and horses,

अध्याय ९४

श्लोक 54

विद्याशकटदानेन सर्वेषाम् अभयप्रदः ।स याति सर्वतीर्थानि रवितीर्थं युधिष्ठिर

vidyāśakaṭadānena sarveṣām abhayapradaḥ / sa yāti sarvatīrthāni ravitīrthaṃ yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the gift of learning and carts — the one who gives fearlessness to all goes to all the holy places in going to Ravitirtha, Yudhishthira.

अध्याय ९४

श्लोक 55

तीर्थयात्राप्रभावेण व्याधयो यान्ति संक्षयम् ।शत्रवो मित्रतां यान्ति विषं वा ह्य् अमृतायते

tīrthayātrāprabhāveṇa vyādhayo yānti saṃkṣayam / śatravo mitratāṃ yānti viṣaṃ vā hy amṛtāyate

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

By the power of pilgrimage diseases are destroyed; enemies become friends, and poison becomes like nectar;

अध्याय ९४

श्लोक 56

ग्रहाः सर्वे ऽभवन् प्रीताः प्रीतस् तस्य दिवाकरः ।तीर्थस्यास्य पयः पीत्वा यत् पुण्यं जायते नृणाम्

grahāḥ sarve 'bhavan prītāḥ prītas tasya divākaraḥ / tīrthasyāsya payaḥ pītvā yat puṇyaṃ jāyate nṛṇām

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

all the planets become pleased, and Divakara is pleased with him. The merit that arises for men from drinking the water of this holy place

अध्याय ९४

श्लोक 57

अब्दम् अश्वत्थसेवायां कपिलायास् तु दानतः ।तत्फलं कथयिष्यामि भक्त्या तव महीपते

abdam aśvatthasevāyāṃ kapilāyās tu dānataḥ / tatphalaṃ kathayiṣyāmi bhaktyā tava mahīpate

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

equals a year's service of the ashvattha and the gift of a tawny cow; I shall tell you that fruit, lord of the earth, out of devotion.

अध्याय ९४

श्लोक 58

पापाः सर्वे विलीयन्ते भिन्नपात्रे जलं यथा ।तीर्थस्याभिमुखं वृत्तं गच्छतां नात्र संशयः

pāpāḥ sarve vilīyante bhinnapātre jalaṃ yathā / tīrthasyābhimukhaṃ vṛttaṃ gacchatāṃ nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

All sins dissolve like water in a broken vessel for those who set out toward the holy place, no doubt.

अध्याय ९४

श्लोक 59

इह बाह्यान्तरं तीर्थं कथितं तव पार्थिव ।पापिष्ठानां कृतघ्नानां स्वामिमित्रविरोधिनाम्

iha bāhyāntaraṃ tīrthaṃ kathitaṃ tava pārthiva / pāpiṣṭhānāṃ kṛtaghnānāṃ svāmimitravirodhinām

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Here the outer and inner holy place has been told to you, lord of the earth. From the most sinful, the ungrateful, those hostile to master and friend,

अध्याय ९४

श्लोक 60

तीर्थाख्यानं शुभं तेषां गोपितव्यं सदा बुधैः

tīrthākhyānaṃ śubhaṃ teṣāṃ gopitavyaṃ sadā budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

this auspicious account of the holy place should always be kept hidden by the wise.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_skandapurANa-revAkhaNDa-rks.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Skanda Purana — Chapter 94
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.