Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
21
अध्याय 21 / 95

Adhyaya 21

52 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ52 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २१

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे विंशो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ नारद उवाच ।कथं कात्यायनी देवी सानगं महिषासुरम् ।सवाहनं हतवती तथा विस्तरतो वाद

iti śrīvāmanapurāṇe viṃśo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ nārada uvāca / kathaṃ kātyāyanī devī sānagaṃ mahiṣāsuram / savāhanaṃ hatavatī tathā vistarato vāda

हिन्दी अर्थ

आद्यं देवगुरुं दिव्यं प्रदीप्तं ब्रह्मवर्चसा। तेजसा भास्कराकारं स्थितमग्निशिखोपमम् ब्रह्मयादिसत्यवादिसुरासुरगुरुं प्रभुम्। ब्राह्मण्याऽप्रतिमं लक्ष्म्या कश्यपं दीप्ततेजसम्

English

The thunderbolt given by Indra was also used in order to give a hard blow but was also split in several micro parts merely when it touched the body of Mahisasura. Durga then suddenly jumped down from the back of the lion and rode on the back of that monster. Mahisasura began to leap up frequently on account of having been proud of his power (vlrya) She also began churning his wet body with her delicate feet. The giant body of that monster (Mahisasura) lost power soon as a result of so churning from feet by the goddess. At the same time, the goddess beheaded him with a blow made by SQla. A man with a sword in hand then appeared immediately from the beheaded body of that monster.

अध्याय २१

श्लोक 2

एतच्च संशयं ब्रह्मन् हृदि मे परिवर्तते ।विद्यामानेषु शस्त्रेषु यत्पद्भ्यां तममर्दयत्

etacca saṃśayaṃ brahman hṛdi me parivartate / vidyāmāneṣu śastreṣu yatpadbhyāṃ tamamardayat

हिन्दी अर्थ

य: स्त्रष्टा सर्वलोकानां प्रजानां पतिरुत्तमः। आत्मभावविशेषेण तृतीयो यः प्रजापतिः ऋषियोंने कहा-- आप हमें यह बतलायें कि

English

Rim vi fc^ 35T ft- No sooner had he appeared, than the goddess kicked at his chest region, caught his hair in grip and cut-off his head, immediately. The demon army began wailing on watching such a fierce scene. Carina, Munda, Maya, Tara and Asiloma etc. mighty monsters were frightened badly

अध्याय २१

श्लोक 3

पुलस्त्य उवाच ।शृणुष्वावहितो भूत्वा कथामेतां पुरातनीम् ।वृत्तां देवयुगस्यादौ पुण्यां पापभयापहाम्

pulastya uvāca / śṛṇuṣvāvahito bhūtvā kathāmetāṃ purātanīm / vṛttāṃ devayugasyādau puṇyāṃ pāpabhayāpahām

हिन्दी अर्थ

होकर वे (हैत्य) पराजित हुए तथा देवाधिदेव भगवान् विष्णु कैसे वामन (बौना) बने लोमहर्षणने कहा (उत्तर दिया) -- इन्द्रदेवने जब तीनों लोकोंको बलिके अधिकारमें देखा तब वे

English

O great hermit! The gods on seeing such a grand victory of goddess the fierce face, enchanting complexion, sole cause for creation of entire universe, began praying to her with several hymns.

अध्याय २१

श्लोक 4

एवं स नमरः क्रुद्धः समापतत वेगवान् ।सगजाश्वरथो ब्रह्मन् दृष्टो देव्या यथेच्छया

evaṃ sa namaraḥ kruddhaḥ samāpatata vegavān / sagajāśvaratho brahman dṛṣṭo devyā yathecchayā

हिन्दी अर्थ

माताके घर गये। माताके समीप जाकर उन्होंने उनसे (मातासे) यह बात कही जिससे देवगण युद्धमें दानव बलिसे पराजित हुए थे (माता) अदितिने कहा-- पुत्र! यदि ऐसी बात है तो तुमलोग सम्पूर्ण मरुद्गणोंके साथ मिलकर भी संग्राममें विरोचनके पुत्र बलिको नहीं मार सकते। सहस्राक्ष! युद्धमें केवल हजारों सिरवाले (सह्नशीर्षा)

English

Goddess Durga who sits at the feet of lord Siva, worshipped by gods and siddhas declared- "I will again appear for the cause of gods." With these words in declaration, that Durga suddenly vanished from there.

अध्याय २१

श्लोक 5

ततो बाणगणैर्दैत्यः समानम्याथ कार्मुकम् ।ववर्ष शैलं धारौघैर्द्यैरिवाम्बुदवृष्टिभिः

tato bāṇagaṇairdaityaḥ samānamyātha kārmukam / vavarṣa śailaṃ dhāraughairdyairivāmbudavṛṣṭibhiḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णु ही (उसे) मार सकते हैं। उनके सिवा किसी दूसरेसे वह नहीं मारा जा सकता। अतः इस हैत्यकी पराजयके लिये मैं तुम्हारे पिता ब्रह्मवादी कश्यपसे (उपाय) पूछूँगी॥४--६॥

English

The story of the birth of Uma Narada said- O great Pulastya, you are the best among the sages known to Brahma. Please, again tell me in detail about the origin of goddess today. I am curious enough to

अध्याय २१

श्लोक 6

शरवर्षेण तेनाथ विलोक्याद्रिं समावृतम् ।क्रुद्धा भगवती वेगादाचकर्ष धनुर्वरम्

śaravarṣeṇa tenātha vilokyādriṃ samāvṛtam / kruddhā bhagavatī vegādācakarṣa dhanurvaram

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार माता अदितिके कहनेपर सभी देवता उनके साथ कश्यपजीके पास पहुँच गये। वहाँ (जाकर उन लोगोंने) तपस्याके धनी, मरीचिके पुत्र, आद्य एवं दिव्य पुरुष, देवताओंके गुरु, ब्रह्मतेजसे देदीप्यमान और अपने तेजसे सूर्यके समान तेजस्वी, अग्निशिखाकी भाँति दीप्त, संन्यासीके रूपमें, तपोयुक्त वल्कल तथा मृगचर्म धारण किये हुए (आहुतिके) घीकी गन्धसे आप्यायित (वासित) अग्निके समान जलते हुए, स्वाध्यायमें

English

Pulastya said- O hermit! Listen to carefully to the re-appearance of goddess for the cause of killing Sumbha monster in order to maintain peace in the world. I am now going to explain it.

अध्याय २१

श्लोक 7

तद्धनुर्दानवे सैन्ये दुर्गया नामितं बलान् ।सुवर्णपृष्ठं विबभौ विद्युदम्बुधरेष्विव

taddhanurdānave sainye durgayā nāmitaṃ balān / suvarṇapṛṣṭhaṃ vibabhau vidyudambudhareṣviva

हिन्दी अर्थ

लगे हुए मानो शरीरधारी अग्नि ही हों एवं ब्रह्मवादी, सत्यवादी देवों तथा दानवोंके गुरु, अनृपम ब्रह्मतेजसे पूर्ण एवं शोभासे दीप्त कश्यपजीको देखा वे (देवताओंके पिता श्रीकश्यपजी) सभी लोकोंके रचनेवाले, श्रेष्ठ प्रजापति एवं आत्मभाव अर्थात् अध्यात्मतत्त्वकी विज्ञताकी विशिष्टताके कारण ऐसे लग.

English

3T TIT (gHdn: fl<i)«Hl ott ^rn=TT xf <tt*tt: ttt chlviMMi 5 ^Pyichlii

अध्याय २१

श्लोक 8

बाणैः सुररिपूनन्यान् खड्गेनान्यान् शुभव्रत ।गदया मुसलेनान्यांश्चर्मणान्यानपातयत्

bāṇaiḥ suraripūnanyān khaḍgenānyān śubhavrata / gadayā musalenānyāṃścarmaṇānyānapātayat

हिन्दी अर्थ

ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे ब्रह्माणमिव मानसाः अजेयो युधि शक्रेण बलिहैत्यो बलाधिकः। तस्माद् विधत्त नः श्रेयो देवानां पुष्टिवर्धनम्

English

That goddess got her birth from the Kosa (by virtue of penance) of goddess Uma, daughter of Himalaya married to lord Sankara. ^ ^ *T cdqutlrr She would go after birth again to the mountain Vindhya in the company of her ghosts (bhutaganas) and slaughter Sumbha and Nisumbha by exercising her acute and sharp weapons.

अध्याय २१

श्लोक 9

एको ऽप्यसौ बहून् देव्याः केसरी कालसंनिभः ।विधुन्वन् केसरसटां निषूदयति दानवान्

eko 'pyasau bahūn devyāḥ kesarī kālasaṃnibhaḥ / vidhunvan kesarasaṭāṃ niṣūdayati dānavān

हिन्दी अर्थ

अकरोद् गमने बुद्धि ब्रह्मलोकाय लोककृत् शक्र गच्छाम सदनं ब्रह्मणः परमाद्धुतम्। तथा पराजयं सर्वे ब्रह्मणः ख्यातुमुद्यताः

English

Narada said- O Brahmin! You yourself had said that Satl, the daughter of Daksa was dead; then how come she again became the daughter of Himalaya? Please, give a detailed account of that event.

अध्याय २१

श्लोक 10

कुलिशाभिहता दैत्याः शक्त्या निर्भिन्नवक्षसः ।लाङ्गलैर्दारितग्रीवा विनिकृत्ताः परश्वधैः

kuliśābhihatā daityāḥ śaktyā nirbhinnavakṣasaḥ / lāṅgalairdāritagrīvā vinikṛttāḥ paraśvadhaiḥ

हिन्दी अर्थ

सहादित्या ततो देवा याताः काश्यपमाश्रमम्। प्रस्थिता ब्रह्मसदनं महर्षिगणसेवितम् १७ ते मुहूर्तेन संप्राप्ता ब्रह्मलोकं सुवर्चसः। दिव्यैः कामगपैर्यानैर्यथाहैस्ते महाबलाः ब्रह्माणं द्रष्टुमिच्छन्तस्तपोराशिनमव्ययम्। अध्यगच्छन्त विस्तीर्णा ब्रह्मणः परमां सभाम्

English

Again please, tell that how appeared from the Kosa of goddess Parvatl and how she slaughtered the mighty and indomitable monsters Sumbha and Nisumbha? Again tell in detail that who was the father of Sumbha and Nis'umbha? By your grace, I listened such excellent character of goddess Durga, now recite me in detail about the story of goddess Parvatl and her birth. Pulastya said- O hermit! I describe the origin of from Parvatl. Listen carefully to the episode on the origin of immortal Skanda.

अध्याय २१

श्लोक 11

दण्डनिर्भिंन्नशिरसश्चक्रविच्छिन्नबन्धनाः ।चेलुः पेतुश्च मम्लुश् च तत्यजुश्चापरे रणम्

daṇḍanirbhiṃnnaśirasaścakravicchinnabandhanāḥ / celuḥ petuśca mamluś ca tatyajuścāpare raṇam

हिन्दी अर्थ

श्रेयस्करीममित्रघ्नीं दृष्टा संजहषुस्तदा शुश्रुवुर्विबुधव्याघ्रा विततेषु च कर्मसु

English

Rudra began to engross himself in austerity by observing celibacy strongly when Sat! set her body on fire.

अध्याय २१

श्लोक 12

ते वध्यमाना रौद्रय दुर्गया दैत्यदानवाः ।कालरात्रिं मन्यमाना दुद्रुवुर्भयपीडिताः

te vadhyamānā raudraya durgayā daityadānavāḥ / kālarātriṃ manyamānā dudruvurbhayapīḍitāḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञविद्यावेदविदः पदक्रमविदस्तथा। स्वरेण परमर्षीणां सा बभूव प्रणादिता लोकायतिकमुख्यैश्च शुश्रुवुः स्वरमीरितम्। तत्र तत्र च विप्रेन्द्रा नियताः शंसितव्रताः

English

He was the commander of divine army and destroyed the monsters by virtue of his being chivalrous and skilled in war-craft. He had then shifted to peace and became Siva. Thus, he resigned from commanding the divine

अध्याय २१

श्लोक 13

सैन्याग्रं भग्नमालोक्य दुर्गामग्रे तथा स्थिताम् ।दृष्ट्वाजगाम नमरो मत्तकुञ्जरसंस्थितः

sainyāgraṃ bhagnamālokya durgāmagre tathā sthitām / dṛṣṭvājagāma namaro mattakuñjarasaṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्यां सभायामासते स ब्रह्मा लोकपितामहः 'चामन-चरितके उपक्रममें देवताओंका कश्यपजीके साथ ब्रह्मलोकमें जाना

English

The demon king Mahi$a defeated all gods under forcible attack when he saw that Sambhu is no more commanding the divine

अध्याय २१

श्लोक 14

समागम्य च वेगेन देव्याः शक्तिं मुमोच ह ।त्रिशुलमपि सिंहाय प्राहिणोद् दानवो रणे

samāgamya ca vegena devyāḥ śaktiṃ mumoca ha / triśulamapi siṃhāya prāhiṇod dānavo raṇe

हिन्दी अर्थ

रहे थे जैसे तीसरे प्रजापति ही हों। फिर अदितिके साथ समस्त देवीर उन्हें प्रणाम कर उनसे हाथ जोड़कर ऐसे बोले जैसे ब्रह्मासे उनके मानस-पुत्र बोलते हैं -- बलशाली हैत्यराज बलि युद्धमें इन्द्रसे अपराजेय हो गया है। अत: हम देवोंके सामर्थ्यकी पुष्टि-वृद्धिके लिये आप कल्याणकारी उपाय करें। उन पुरुषोंकी बातें सुनकर लोकोंको रचनेवाले सामर्थ्यशाली कश्यपने ब्रह्मलोकमें जानेका विचार किया

English

?RUi ?fpii ?? II The gods so defeated went to see Cakragadadhara (lord Visnu) at Svetadvlpa and sheltered by him. Lord Visnu is the sole ruler of gods and called Mahaharisa (supreme I

अध्याय २१

श्लोक 15

तावापतन्तौ देव्या तु हुङ्कारेणाथ भस्मसात् ।कृतावथ गजेन्द्रेण गृहीतो मध्यतो हरिः

tāvāpatantau devyā tu huṅkāreṇātha bhasmasāt / kṛtāvatha gajendreṇa gṛhīto madhyato hariḥ

हिन्दी अर्थ

(फिर) कश्यपने कहा इन्द्र! हम सभी अपनी पराजयकी बात ब्रह्माजीसे कहनेके लिये तैयार होकर उनके परम अद्भुत लोकको चलें। कश्यपके इस प्रकार 'कहनेपर अदितिके साथ कश्यपके आश्रममें आये हुए सभी देवताओंने महर्षिंगणोंसे सेवित ब्रह्मसदनकी ओर प्रस्थान किया। यथायोग्य इच्छाके अनुसार चलनेवाले दिव्य यानोंसे महाबली एवं तेजस्वी वे सभी देवता क्षणमात्रमें ही ब्रह्मलोकमें पहुँच गये और तब वे लोग

English

Lord Visnu (Purusottama) saw gods, he smiled and said in a tone serious as the clouds. Why have you been defeated by the demon king the barbarous Mahi§a? why has and the case finally come to me.

अध्याय २१

श्लोक 16

अथोत्पत्य च वेगेन तलेनाह्तय दानवम् ।गतासुः सुञ्जरस्कन्धात् क्षिप्य दैव्यै निवेदितः

athotpatya ca vegena talenāhtaya dānavam / gatāsuḥ suñjaraskandhāt kṣipya daivyai niveditaḥ

हिन्दी अर्थ

तपोराशि अव्यय ब्रह्माको देखनेकी इच्छा करते हुए ब्रह्माकी विशाल परम श्रेष्ठ सभामें पहुँचे चे (देवतालोग) भ्रमरोंकी गुरसे गुझित, सामगानसे मुखरित, कल्याणकी विधायिका और शत्रुओंका विनाश करनेवाली उस सभाको देखकर प्रसन्न हो गये। (उस स्थानपर) उन श्रेष्ठ देवगणोंने विस्तृत (विशाल) अनेक

English

O great gods! Do as I say in the interest of you all and worth enabling you to conquer

अध्याय २१

श्लोक 17

गृहीत्वा दानवं मध्ये ब्रह्मन् कात्यायनी रुषा ।सव्येन पाणिना भ्राम्य वादयत् पहं यथा

gṛhītvā dānavaṃ madhye brahman kātyāyanī ruṣā / savyena pāṇinā bhrāmya vādayat pahaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

कर्मानुष्ठानोंके समय श्रेष्ठ ऋग्वेदियोंके द्वारा 'क्रमपदादि' (वेद पढ्नेकी विशिष्ट शैलियोंसे) उच्चरित ऋचाओं (वेदमन्त्रो)-को सुना। वह सभा यज्ञविद्याके ज्ञाता एवं “पदक्रम' प्रभृति वेदपाठके ज्ञानवाले परमर्षियोंके उच्चारणकी ध्वनिसे प्रतिध्वनित हो रही थी। देवोंने वहाँ यज्ञके संस्तवोंके ज्ञाताओं, शिक्षाविदों और वेदमन्त्रॉके अर्थ जाननेवालों, समस्त विद्याओमें पारङ्गत द्विजों एवं रेष्ठ लोकायतिकोंके (चार्वाकके मतानुयायियों)-द्वारा

English

O gods! The divine Pitara known as Agnisvatta has a virgin (Manasi) called Mena.

अध्याय २१

श्लोक 18

ततो ऽट्टहासं मुमुचे तादृशे वाद्यतां गते ।हास्यात् समुद्भवंस्तस्या भूता नानाविधाद्भुताः

tato 'ṭṭahāsaṃ mumuce tādṛśe vādyatāṃ gate / hāsyāt samudbhavaṃstasyā bhūtā nānāvidhādbhutāḥ

हिन्दी अर्थ

उच्चरित स्वरको भी सुना। कश्यपके पुत्रोंने वहाँ सर्वत्र नियमपूर्वक तीर्थ-व्रतको धारण करनेवाले जप-होम करनेमें लगे हुए श्रेष्ठ विप्रोंको देखा। उसी सभामें लोक-पितामह ब्रह्मा विराजमान थे॥ २०-२५ (उस) सभामें वेदमाया विद्यासे सम्पन्न, सुरों एवं असुरोंके गुरु (श्रीमान् ब्रह्माजी) . भी उपस्थित थे। प्रजापतिगण उन (प्रभुता-सम्पन्न) प्रभुकी उपासना कर

English

O gods.' Do worship of Satr Mena on Mahatithi (Amavasya) with keen obeisance and request her to marry Himalaya (viz. accept to be wife of Himalaya).

अध्याय २१

श्लोक 19

केचिद् व्याघ्रमुखा रौद्रा वृकाकारास्तथा परे ।हयास्या महिषास्याश्च वराहवदनाः परे

kecid vyāghramukhā raudrā vṛkākārāstathā pare / hayāsyā mahiṣāsyāśca varāhavadanāḥ pare

हिन्दी अर्थ

भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमो नारदस्तथा प्रकृतिश्च विकारश्च यच्चान्यत् कारणं महत्। साङ्गोपाङ्गाश्च चत्वारो वेदा लोकपतिस्तथा

English

tflRIT W WIRU-dil ^Rrfd cpjfwft | ftF MHd'wllfdd fulfil ^ II

अध्याय २१

श्लोक 20

आखुकुक्कुटवक्त्राश्च गो ऽजाविकमुखास्तथा ।नानावक्त्राक्षिचरणा नानायुधधरास्तथा

ākhukukkuṭavaktrāśca go 'jāvikamukhāstathā / nānāvaktrākṣicaraṇā nānāyudhadharāstathā

हिन्दी अर्थ

अर्थो धर्मश्च कामश्च क्रोधो हर्षश्च नित्यशः। शुक्रो बृहस्पतिश्चैव संवर्त्तोऽथ बुधस्तथा मरुतो विश्वकर्मा च वसवश्च द्विजोत्तमाः

English

That usterious virgin who once had abandoned her dear life like night-soil (rubbish) on account of neglect made by Daksa (her father) will get birth from the womb of Mena. The son bom as a result of consummation with Sankara of that virgin shall kill the demon king Mahisa with his army and all

अध्याय २१

श्लोक 21

गायन्त्यन्ये हसन्त्यन्ये पमन्त्यन्ये तु संघशः ।वादयन्त्यपरे तत्र स्तुवन्त्यन्ये तथाम्बिकाम्

gāyantyanye hasantyanye pamantyanye tu saṃghaśaḥ / vādayantyapare tatra stuvantyanye tathāmbikām

हिन्दी अर्थ

दिवाकरश्च सोमश्च दिवा रात्रिस्तथैव च। अर्द्धमासाश्च मासाश्च ऋतवः षट् च संस्थिता: तां प्रविश्य सभां दिव्यां ब्रह्मणः सर्वकामिकाम्। कश्यपस्त्रिदशैः सार्द्ध पुत्ैर्धर्मभृतां वरः

English

Hence, I suggest you to go at Kuruksetra, the blessed place and do worship of imperishable ancestors at the holy place of I Tlf fedd lfi rfd ll ? ? II

अध्याय २१

श्लोक 22

सा तैर्भूतगणैर्देवी सार्द्ध तद्दानवं बलम् ।शातयामास चाक्रम्य यथा सस्यं महाशनिः

sā tairbhūtagaṇairdevī sārddha taddānavaṃ balam / śātayāmāsa cākramya yathā sasyaṃ mahāśaniḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वतेजोमयी दिव्यां ब्रहमर्षिगणसेव्रिताम्। ब्राह्मघा श्रिया सेव्यमानामचिन्त्यां विगतक्लमाम् ब्रह्माणं प्रेक्ष्य ते सर्वे परमासनमास्थितम्। शिरोभिः प्रणता देवं देवा ब्रह्मर्षिभिः सह

English

Perform this rite at that most sacred place on Mahatithi if you all wish to give defeat to I fgm THTE^: ^ II Pulastya said- Indra etc. gods asked that supreme god with folded hands when this was suggested by him.

अध्याय २१

श्लोक 23

सेनाग्रे निहते तस्मिन् तथा सेनाग्रगामिनि ।चिक्षुरः सैन्यपालस्तु योधयामास देवताः

senāgre nihate tasmin tathā senāgragāmini / cikṣuraḥ sainyapālastu yodhayāmāsa devatāḥ

हिन्दी अर्थ

विमुक्ताः सर्वपापेभ्यः शान्ता विगतकल्मषाः आह ब्रह्मा महातेजा देवानां प्रभुरीश्वरः

English

Wi TO The gods asked- Where is Kuruksetra that has the holy place Prthudaka? Explain the origin of that holy place

अध्याय २१

श्लोक 24

कार्मुकं दृढमाकर्णमाकृष्य रथिनां वरः ।ववर्ष शरजालानि यथा मेघो वसुन्धराम्

kārmukaṃ dṛḍhamākarṇamākṛṣya rathināṃ varaḥ / vavarṣa śarajālāni yathā megho vasundharām

हिन्दी अर्थ

अत्रि, वसिष्ठ, गौतम और नारद एवं सभी विद्याएँ, आकाश, वायु, तेज, जल, पृथ्वी, शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध एवं प्रकृति, विकार, अन्यान्य महत् कारण, अङ्गों एवं उपाङ्गोंके साथ चारों वेद और लोकपति, नीति, यज्ञ, संकल्प, प्राण --ये तथा अन्यान्य देव, ऋषि, भूत, तत्त्वादि ब्रह्माकी उपासना कर रहे थे। द्विजश्रेष्ठो! अर्थ, धर्म, काम, क्रोध, हर्ष, शुक्र, बृहस्पति, संवर्त, बुध, शनैश्वर और राहु आदि सभी ग्रह भी वहाँ

English

Explain again the best day (tithi) most sacrosanct on which we should worship the divine ancestors. fault

अध्याय २१

श्लोक 25

तान् दुर्गा स्वशरैश्छित्त्वा शरसंघान् सुपर्वभिः ।सौवर्णपुङ्खानपराञ्शरान् जग्राह षोडश

tān durgā svaśaraiśchittvā śarasaṃghān suparvabhiḥ / sauvarṇapuṅkhānaparāñśarān jagrāha ṣoḍaśa

हिन्दी अर्थ

यथास्थान बैठे थे। मरुद्गण, विश्वकर्मा, वसु, सूर्य, चन्द्रमा, दिन, रात्रि, पक्ष, मास तथा छः ऋतुएँ भी वहाँ उपस्थित थीं धार्मिकोंमें श्रेष्ठ कश्यपने अपने पुत्र देवताओंके साथ ब्रह्माकी उस सर्वमनोरथमयी, सर्वतेजोमयी, दिव्य एवं ब्रह्मर्षिगणोंसे सेवित तथा ब्रह्म-विचारमयी सरस्वती एवं लक्ष्मीसे सेवित अचिन्त्य तथा खिन्नतासे रहित

English

Murari, who once had killed the monster Kaitabha then began explaining the origin of sacred Kuruksetra and that holiest the day

अध्याय २१

श्लोक 26

ततश्चतुर्भिश्चतुरस्तुरङ्गनपि भामिनी ।हत्वा सारथिमेकेन ध्वजमेकेन चिच्छिदे

tataścaturbhiścaturasturaṅganapi bhāminī / hatvā sārathimekena dhvajamekena cicchide

हिन्दी अर्थ

सभामें प्रवेश किया। तब उनके साथमें गये सभी और उन्हें ब्रह्मर्षियोंके साथ झुककर सिरसे प्रणाम 'किया। नियमका पालन करनेवाले वे सभी परमात्माके चरणोंमें प्रणाम करके सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त होकर निर्मल एवं शान्त हो गये। (फिर) महान् तेजस्वी देवेश्वर ब्रह्माने

English

Lord said- During the beginning of Krta era, a mighty king Rbha was bom in the Soma dynasty. Sarhvarana was originated by Rksa.

अध्याय २१

श्लोक 27

ततस्तु सशरं चापं चिच्छेदैकेषुणाम्बिका ।छिन्ने धनुषु खङ्गं च चर्म चादत्तवान् बली

tatastu saśaraṃ cāpaṃ cicchedaikeṣuṇāmbikā / chinne dhanuṣu khaṅgaṃ ca carma cādattavān balī

हिन्दी अर्थ

कश्यपके साथ आये हुए उन सभी देवताओंको देखकर 'कहा--॥ ३४--३८॥ 'बामन-चरितके सन्दर्भमें ब्रह्माका उपदेश तथा तदनुसार देवोंका श्वेतद्वीपमें तपस्या करना

English

His father Rksa enthroned him when he was merely a child. He was religion abiding and my devotee since childhood.

अध्याय २१

श्लोक 28

तं खङ्ग चर्मणा सार्ध दैत्यस्याधुन्वतो बलात् ।शरैश्चतुर्भिश्चिच्छेद ततः शूलं समाददे

taṃ khaṅga carmaṇā sārdha daityasyādhunvato balāt / śaraiścaturbhiściccheda tataḥ śūlaṃ samādade

हिन्दी अर्थ

चिन्तयाम्यहमप्यग्रे तदर्थं च महाबलाः भविष्यति च वः सर्व काङ्क्षितं यत् सुरोत्तमाः।

English

Vasistha, the son of Varuna, was his priest (Purohita). He taught him the Vedas with their arigas (parts). That prince went to the forest when his study was completed by duly assigning the affairs of the state to the austere Vasistha.

अध्याय २१

श्लोक 29

समुद्भ्राम्य महच्छूलं संप्राद्रवदथाम्बिकाम् ।क्रोष्टुको मुदितो ऽरण्ये मृगराजवधूं यथा

samudbhrāmya mahacchūlaṃ saṃprādravadathāmbikām / kroṣṭuko mudito 'raṇye mṛgarājavadhūṃ yathā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माने कहा-- महाबलशाली देवगण! आपलोग जिस उद्देश्यसे यहाँ आये हैं, उसके विषयमें मैं पहलेसे ही सोच रहा हूँ। सुरश्रेष्ठ! आपलोगोंको जो अभिलषित है, वह पूर्ण होकर रहेगा। दानवोंमें प्रधान बलिको पराजित करनेवाले एवं विश्वको रचनेवाले

English

Attached with haunting, he then reached alone a deserted forest Vaibhraja and intoxicated there (viz. engrossed himself in pleasure so deep as to forget other liabilities). He saw a forest where all seasonal flowers simultaneously blossomed. It geared up his curiosity to see entire forest as the fragrant atmosphere rendered him with extreme

अध्याय २१

श्लोक 30

तस्याभिपततः पादौ करौ शीर्ष च पञ्चभिः ।शरैश्चिच्छद संक्रुद्धा न्यपतिन्निहतो ऽसुरः

tasyābhipatataḥ pādau karau śīrṣa ca pañcabhiḥ / śaraiścicchada saṃkruddhā nyapatinnihato 'suraḥ

हिन्दी अर्थ

अध्याय २५ वामन-चरितके सन्दर्भमें ब्रह्माका उपदेश तथा तदनुसार देवोंका श्वेतद्वीपमें तपस्या करना न केवलं सुरादीनां गतिर्मम स विश्वकृत्। त्रैलोक्यस्यापि नेता च देवानामपि स प्रभुः

English

He saw the forest covered everywhere with phulla, kokanada, kalhara, padma, lily, lotus and Indlvara flowers. qrcri 3*11 The divine damsels and nymphs were playing there regularly. Samvarana saw a most beautiful virgin among them.

अध्याय २१

श्लोक 31

तस्मिन् सेनापतौ क्षुण्णे तदोग्रास्यो महासुरः ।समाद्रवत वेगेन करालास्यश्च दानवः

tasmin senāpatau kṣuṇṇe tadogrāsyo mahāsuraḥ / samādravata vegena karālāsyaśca dānavaḥ

हिन्दी अर्थ

यः प्रभुः सर्वलोकानां विश्वेशश्च सनातनः। पूर्वजोऽयं सदाप्याहुरादिदेवं सनातनम् तं देवापि महात्मानं न विदुः कोऽप्यसाविति। देवानस्मान् श्रुतिं विश्वं स वेत्ति पुरुषोत्तमः

English

^ ^q-: cb|trwiuiq^d:l dtJT ffT W ^5^ chlHqiuuguS^ll^mi

अध्याय २१

श्लोक 32

बाष्कलश्चोद्धतश्चैव उदग्राख्योग्रकार्मुकः ।दुर्द्धरो दुर्मुखश्चैव बिडालनयनो ऽपरः

bāṣkalaścoddhataścaiva udagrākhyograkārmukaḥ / durddharo durmukhaścaiva biḍālanayano 'paraḥ

हिन्दी अर्थ

रक्तां पुष्टाक्षरां रम्यामभयां सर्वदा शिवाम्। वाणीं परमसंस्कारां वदतां ब्रह्मवादिनाम् दिव्यां सत्यकरीं सत्यां सर्वकल्मषनाशिनीम्। सर्वदेवाधिदेवस्य ततोऽसौ भावितात्मनः

English

With meeting the eyes with each other the prince as also that virgin simultaneously fell a prey to sensuous feelings.

अध्याय २१

श्लोक 33

एते ऽन्ये च महात्मानो दानवा बलिनां वराः ।कात्यायनीमाद्रवन्त नानाशस्त्रास्त्रपाणयः

ete 'nye ca mahātmāno dānavā balināṃ varāḥ / kātyāyanīmādravanta nānāśastrāstrapāṇayaḥ

हिन्दी अर्थ

अमोघं तस्य देवस्य विश्वतेजो महात्मनः कस्य किं वो वरं देवा ददामि वरदः स्थितः। स्वागतं वः सुरश्रेष्ठा मत्समीपमुपागताः

English

Both of them lost consciousness on account of feeling excessive appeal for sex. The king lost control on the horse back and he fell down on the ground immediately.

अध्याय २१

श्लोक 34

तान् दृष्ट्वा लीलया दुर्गा वीणां जग्राह पाणिना ।वादयामास हसती तथा डमरुकं वरम्

tān dṛṣṭvā līlayā durgā vīṇāṃ jagrāha pāṇinā / vādayāmāsa hasatī tathā ḍamarukaṃ varam

हिन्दी अर्थ

(परमात्मा) न केवल (आप सब) देवोंके, प्रत्युत हमारे भी सहारे हैं। वे तीनों लोकोंके स्वामी तथा देवोंके भी शासक हैं। इन्हें ही सनातन आदिदेव भी कहते हैं॥ १--४॥ उन महान् आत्मा (सनातन आदिदेव)-को

English

The Gandharvas having power to change their complexion voluntarily soon got him and sprinkled water on his face. Thus, he regained 4TT The nymphs on the other side lifted up that unconscious virgin and brought to her father's home. They revived her by sprinkling water in the form of their sweet words of assurance.

अध्याय २१

श्लोक 35

यथा यथा वादयते देवी वाद्यानि तानि तु ।तथा तथा भूतगणा नृत्यन्ति च हस्न्ति च

yathā yathā vādayate devī vādyāni tāni tu / tathā tathā bhūtagaṇā nṛtyanti ca hasnti ca

हिन्दी अर्थ

कौन हैं; परंतु वे पुरुषोत्तम (समस्त) देवोंको, मुझे तथा श्रुति (वेद) एवं समस्त विश्वको जानते हैं (संसारके समस्त क्रिया-कलाप उनकी जानकारीमें ही होते हैं; वे सर्वज्ञ हैं)। उन्हींके कृपा-प्रसादसे (आपलोगोंको) मैं अत्यन्त श्रेष्ठ उपाय बतलाता हूँ। (आपलोग सुनें।) आप सभी उत्तर-दिशामें क्षीरसागरके उत्तरी तटपर स्थित उस स्थानपर जाइये जिसे विचारशील विद्वान् लोग (अमृत) नामसे उच्चारित

English

•q <pt vfdaid f ftrinMj qrTCjJ ii-bCvi-lSR *l*Wl(l WSm:ll3SII

अध्याय २१

श्लोक 36

ततो ऽसुराः शस्त्रधराः समभ्येत्य सरस्वतीम् ।अभ्यघ्नंस्तांश् च जग्राह केशेषु परमेश्वरी

tato 'surāḥ śastradharāḥ samabhyetya sarasvatīm / abhyaghnaṃstāṃś ca jagrāha keśeṣu parameśvarī

हिन्दी अर्थ

करते हैं। विश्वकी रचना करनेवाले (परमात्मा) वहीं योगधारणामें स्थित होकर कठिन तपस्या कर रहे हैं। आलस्यरहित होकर आपलोग भी लक्ष्यकी सिद्धिके लिये वहाँ कठिन तपस्या प्रारम्भ कर दें

English

That king too rode on his horse and returned to Pratisthana pura as the sensuous gods visit the peak of Meru mountain. ii Since the day Samvarana, the son of Rksa saw Tapatl, the divine damsel there, he was so deeply enchanted as he left the day meal and sleep at night.

अध्याय २१

श्लोक 37

प्रहृह्य केशेषु महासुरांस्तान् उत्पत्य सिंहात्तु नगस्य सानुम् ।ननर्त वीणां परिवादयन्ती पपौ च पानं जगतो जनित्री

prahṛhya keśeṣu mahāsurāṃstān utpatya siṃhāttu nagasya sānum / nanarta vīṇāṃ parivādayantī papau ca pānaṃ jagato janitrī

हिन्दी अर्थ

(जब आपलोग वहाँ जाकर कठिन तपस्या करने लगेंगे) तब ग्रीष्मके अन्तमें देवाधिदेवकी शब्दरूपिणी, स्तिगध-गम्भीर ध्वनिवाली, प्रेमसे भरी हुई शुद्ध और स्पष्ट अक्षरोंसे युक्त मनोहर एवं निर्भयताकी सूचना देनेवाली, सर्वदा मङ्गलमयी, उच्च स्वरसे अध्ययन करनेवाले ब्रह्मवादियोंकी वाणीके समान स्पष्ट, उत्तम संस्कारसे युक्त, दिव्य, सत्य-स्वरूपिणी, सत्यताकी ओर उन्मुख होनेके लिये प्रेरणा देनेवाली और पापोंको

English

When Vasistha, the son of Varuna saw that chivalrous king so anxious for Tapatl by virtue of his intuition and Yoga; he ascended to the sky, entered within sun orbit and saw lord sun seated on his chariot.

अध्याय २१

श्लोक 38

ततस्तु देव्या बलिनो महासुरा दोर्दण्डनिर्धूतविशीर्मदर्पाः ।विस्रस्तवस्त्रा व्यसवश्च जाताः ततस्तु तान् वीक्ष्य महासुरेन्द्रान्

tatastu devyā balino mahāsurā dordaṇḍanirdhūtaviśīrmadarpāḥ / visrastavastrā vyasavaśca jātāḥ tatastu tān vīkṣya mahāsurendrān

हिन्दी अर्थ

नष्ट करनेवाली जलसे पूर्ण मेघके गर्जनके समान गम्भीर वाणीको सुनेंगे। उसके बाद भावितात्माके (आत्मज्ञानसे परिपूर्ण महात्मा कश्यपके योगब्रतके अवसरपर) व्रतकी समाप्ति हो जानेके बाद अमोघ तेजसे सम्पन्न वे देव आपसे कहेंगे -सुरश्रष्ठो! आपलोग मेरे पास आये, आपलोगोंका स्वागत है। मैं (आपलोगोंको) वरदान देनेके लिये आप सबके समक्ष स्थित हूँ. कहो -किसे कौन-सा वर दूँ

English

The great Dvija Vasistha saluted god sun and rode on his chariot when it was reciprocated by him. Vasistha looked like a second sun with aura shining and matted hair when he took a seat beside the sun.

अध्याय २१

श्लोक 39

देव्या महौजा महिषासुरस्तु व्यद्रावयद् भूतगणान् खुराग्रैः ।तुण्डेन पुच्छेन तथोरसान्यान् निःश्वासवातेन च भूतसंघान्

devyā mahaujā mahiṣāsurastu vyadrāvayad bhūtagaṇān khurāgraiḥ / tuṇḍena pucchena tathorasānyān niḥśvāsavātena ca bhūtasaṃghān

हिन्दी अर्थ

प्रणम्य शिरसा पादौ तस्मै देवाय धीमते भगवानेव नः पुत्रो भवत्विति प्रसीद नः। उक्तश्च परया वाचा तथाऽस्त्विति स वक्ष्यति

English

God sun honoured him by offering Argha etc. and asked about the purpose of his visit. Vasisfha replied

अध्याय २१

श्लोक 40

नादेन चैवाशनिसन्निभेन विषाणाकोट्या त्वपरान् प्रमथ्य ।दुद्राव सिंहं युधि हन्तुकामः ततो ऽम्बका क्रोधवशं जगाम

nādena caivāśanisannibhena viṣāṇākoṭyā tvaparān pramathya / dudrāva siṃhaṃ yudhi hantukāmaḥ tato 'mbakā krodhavaśaṃ jagāma

हिन्दी अर्थ

देवा ब्रुवन्ति ते सर्वे कश्यपोऽदितिरेव च। यथोद्दिष्टं भगवता ब्रह्मणा सत्यवादिना

English

O most radiant god! I have come to ask for the hand of your daughter to Samvarana. Please, fulfil my demand.

अध्याय २१

श्लोक 41

ततः स कोपादथ तीक्ष्णशृङ्गः क्षिप्रं गिरीन् भूमिमशीर्णयच्च ।संक्षोभयययंस्तोयनिधीन् घनांश् च विध्वंसयन् प्राद्वताथ गुर्गाम्

tataḥ sa kopādatha tīkṣṇaśṛṅgaḥ kṣipraṃ girīn bhūmimaśīrṇayacca / saṃkṣobhayayayaṃstoyanidhīn ghanāṃś ca vidhvaṃsayan prādvatātha gurgām

हिन्दी अर्थ

ते क्रान्ताः सागरान् सर्वान् पर्वतांश्च सकाननान्। नदीश्च विविधा दिव्याः पृथिव्यां ते सुरोत्तमाः अभास्करममर्यादं तमसा सर्वतो वृतम्

English

O gods! lord sun then replied in the affirmative and offered that virgin Tapatl for the king Samvarana to Vasi§tha so came with demand to him. Vasijtha then returned to his asrama with the daughter of sun. That virgin too remembered the prince and said to Vasistha with folded hands.

अध्याय २१

श्लोक 42

सा चाथ पाशेन बबन्ध दुष्टं स चाप्यभूत् क्लिन्नकटः करीन्द्रः ।करं प्रचिच्छेद च हस्तिनो ऽग्रं स चापि भृयो महिषो ऽभिजातः

sā cātha pāśena babandha duṣṭaṃ sa cāpyabhūt klinnakaṭaḥ karīndraḥ / karaṃ praciccheda ca hastino 'graṃ sa cāpi bhṛyo mahiṣo 'bhijātaḥ

हिन्दी अर्थ

दीक्षिताः कामदं दिव्यं व्रतं वर्षसहस्त्रकम् नारायणाय देवाय सहस्त्राक्षाय भूतये

English

Tapatl said- O Brahmin! I know the characteristics of the prince I saw in that forest when I was in the company of attendant nymphs and lost my consciousness due to over attraction for him. Both this feet are with the marks of discus, mace and axe, his legs and thighs are like an elephant's trunk, his loin is like that of a lion's loin and the middle portion of his body is very thin with three lines drawn thereupon.

अध्याय २१

श्लोक 43

ततो ऽस्य शूलं व्यसृजन्यमृडानी स शीर्णमूलो न्यपतत् पृथिव्याम् ।शक्तिं प्रचिक्षेप हुताशदत्तां सा कुण्ठिताग्रा न्यपतनमार्षे

tato 'sya śūlaṃ vyasṛjanyamṛḍānī sa śīrṇamūlo nyapatat pṛthivyām / śaktiṃ pracikṣepa hutāśadattāṃ sā kuṇṭhitāgrā nyapatanamārṣe

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचर्येण मौनेन स्थाने वीरासनेन च। क्रमेण च सुराः सर्वे तप उग्रं समास्थिताः 'कश्यपस्तत्र भगवान् प्रसादार्थं महात्मनः। उदीरयत वेदोक्तं यमाहुः परमं स्तवम्

English

His neck is like a conch, both arms sturdy, solid and long, marks of lotus flower on his palms and his head is like an umbrella.

अध्याय २१

श्लोक 44

चक्रं हरेर्दानपचक्रहन्तुः क्षिप्तं त्वचक्रत्वमुपागतं हि ।गदां समाविध्य धनेश्वरस्य क्षिप्तातु भग्ना न्यपतत् पृथिव्याम्

cakraṃ harerdānapacakrahantuḥ kṣiptaṃ tvacakratvamupāgataṃ hi / gadāṃ samāvidhya dhaneśvarasya kṣiptātu bhagnā nyapatat pṛthivyām

हिन्दी अर्थ

और, जब भगवान् इस प्रकार वरदान देनेके प्रज्ञावान् प्रभुके चरणोंमें झुककर सिरसे प्रणाम और 'वरकी याचना करेंगे कि “भगवान् ही हमारे पुत्र बनें; इसके लिये आप हमारे ऊपर प्रसन्न हों! तब वे ब्रह्मवाणीके द्वारा "ऐसा ही हो'-यह कहेंगे। (इस

English

His hair is blue and curly, both ears are fleshy, soild nose, fingers of hands and toes of feet are beautiful with nodes and long in size and his teeth are all white. That valorous king is unnata from six places, gambhlra from three places, long from three other places, red from five places, dark from four places and humble (bent) from three He is white at three places and fragrant at four places. Lotus marks are visible at his ten

अध्याय २१

श्लोक 45

जलेशपाशो ऽपि महासुरेण विषाणतुण्डाग्रखुरप्रणुन्नः ।निरस्य तत्कोपितया च मुक्तो दण्डस्तु याम्यो बहुखण्डतां गतः

jaleśapāśo 'pi mahāsureṇa viṣāṇatuṇḍāgrakhurapraṇunnaḥ / nirasya tatkopitayā ca mukto daṇḍastu yāmyo bahukhaṇḍatāṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकार संकेत है --) निर्देश पाकर कश्यप, अदिति एवं सभी देवताओंने 'ऐसा ही हो'-यह कहकर प्रभु (ब्रह्मा)-को सिरसे प्रणाम किया और श्वेतद्वीपकी ओर लक्ष्य करके उत्तर दिशाकी ओर प्रस्थान किया। वे अत्यन्त शीघ्रतासे सत्यप्रवक्ता भगवान् ब्रह्माके द्वारा निर्दिष्ट की गयी व्यवस्थाके अनुसार क्षीरसागरके तटपर

English

O lord! I have already determined to be the bride of that king on the earth. 55T3 Pt

अध्याय २१

श्लोक 46

वज्रं सुरेन्द्रस्य च विग्रहे ऽस्य मुक्तं सुसूक्ष्मत्वमुपाजगाम ।संत्यज्य सिंहं महिषासुरस्य दुर्गाधिरूढा सहसैव पृष्ठम्

vajraṃ surendrasya ca vigrahe 'sya muktaṃ susūkṣmatvamupājagāma / saṃtyajya siṃhaṃ mahiṣāsurasya durgādhirūḍhā sahasaiva pṛṣṭham

हिन्दी अर्थ

उन देववरोंने पृथ्वीके सभी समुद्रो, वनसे भरे हुए पर्वतों एवं भाँति-भाँतिकी दिव्य नदियोंको पार किया। उसके बाद (उसके आगे) उन लोगोंने ऐसे स्थानको देखा जहाँ न कोई प्राणी था, न सूर्यका प्रकाश ही था; प्रत्युत चारों ओर घनघोर अन्धकार था, जिसमें सीमा मालूम ही नहीं होती थी। इस प्रकारके उस “अमृत” नामक स्थानपर पहुँचकर महात्मा कश्यपने प्रज्ञा-सम्पन्न योगी, देवेश्वर, कल्याणकी मूर्त,

English

Offer me to that austere and meritorious king only as the scholars say that the virgin passionate to any particular man should not be offered to other. O sovereign! I bid apology if you see any mistake in my Lord Visnu said- The austere hermit did meditation on the matter, became happy to know her attachment for Samvarana and

अध्याय २१

श्लोक 47

पृष्ठस्थितायां महिषासुरो ऽपि पोप्लूयते वीर्यमदान्मृडान्याम् ।सा चापि पद्भ्यां मृदुकोमलाभ्यां ममर्द तं क्लिन्नमिवाजिनं हि

pṛṣṭhasthitāyāṃ mahiṣāsuro 'pi poplūyate vīryamadānmṛḍānyām / sā cāpi padbhyāṃ mṛdukomalābhyāṃ mamarda taṃ klinnamivājinaṃ hi

हिन्दी अर्थ

सहस्रचक्षु नारायणदेवकी प्रसन्नताकी प्राप्तिके उद्देश्यसे (देवताओंको) सहस्रवार्षिक (हजारों वर्षोमें पूर्ण होनेवाले) दिव्य (देव-सम्बन्धी) इच्छा पूर्ण करनेवाले कामद-व्रतकी दीक्षा दी। फिर वे सभी देवता क्रमशः अपनी इन्द्रियोंको वशमें करके और मौन धारणकर उचित स्थानपर वीरासनसे बैठकर कठोर तपस्या कले लगे। वहाँ भगवान् कश्यपने महात्मा विष्णुको प्रसन करनेके लिये वेदमें कहे हुए स्तवका (सूक्त या स्तोत्रका)

English

O daughter! You had seen the same king in the forest for which you have been brought here. That Samvarana, the son of Rksa is coming soon to my asrama.

अध्याय २१

श्लोक 48

स मृद्यमानो धरणीधराभो देव्या बली हीनबलो बभूव ।ततो ऽस्य शूलेन बिबेद कण्ठं तस्मात् पुमान् खङ्गधरो विनिर्गतः

sa mṛdyamāno dharaṇīdharābho devyā balī hīnabalo babhūva / tato 'sya śūlena bibeda kaṇṭhaṃ tasmāt pumān khaṅgadharo vinirgataḥ

हिन्दी अर्थ

स्पष्ट वाणीमें पाठ किया, जिसे "परमस्तव' कहते हैं॥ १८--२३॥ कश्यपद्वारा भगवान् वामनकी स्तुति

English

Rama Chandra Bhatta on Vamanapurana is under- The unnata parts of body are six in number i.e. forehead, shoulder, armpit, neck, loin and thigh, three parts are called gambhlra. These are navel, middle portion and belly, both amis and testicles are long (Pralamba) both eye balls, lips, hands, feet and nails are red (raktima), hair, furs and brows are dark, both brows, both eyelids and ears are humble (bent), teeth and eyes are white and hair, mouth and both armpits are fragrant. wciwim

अध्याय २१

श्लोक 49

निष्क्रान्तमात्रं हृदये पदा तम् आहत्य संगृह्य कचेषु कोपात् ।शिरः प्रचिच्छेद वरासिनास्य हाहाकृतं दैत्यबलं तदाभूत्

niṣkrāntamātraṃ hṛdaye padā tam āhatya saṃgṛhya kaceṣu kopāt / śiraḥ praciccheda varāsināsya hāhākṛtaṃ daityabalaṃ tadābhūt

हिन्दी अर्थ

'कश्यपद्दवारा भगवान् वामनकी स्तुति नमोऽस्तु ते देवदेव एकशृङ्ग वृषार्च्चे सिन्धुवृष

English

Shortly that king came to the asrama of Vasistha. He bowed his head before Vasistha, saluted with sheer obeisance and saw Tapatl

अध्याय २१

श्लोक 50

सचण्डमुण्डाः समयाः सताराः सहासिलोम्ना भयकातराक्षाः ।संताड्यमानाः प्रमथैर्भवान्याः पातलमेवाविविशुर्भयार्ताः

sacaṇḍamuṇḍāḥ samayāḥ satārāḥ sahāsilomnā bhayakātarākṣāḥ / saṃtāḍyamānāḥ pramathairbhavānyāḥ pātalamevāviviśurbhayārtāḥ

हिन्दी अर्थ

विष्वक्सेन सर्वभूतपते ध्रुव धर्माधर्म चैकुण्ठ वृषावर्त्त लोकनाथ पद्मनाभ विरिञ्चे बहुरूप अक्षय अक्षर हव्यभुज खण्डपरशो शक्र मुञ्जकेश हंस महादक्षिण हृषीकेश सूक्ष्म महानियमधर विरज लोकप्रतिष्ठ अरूप अग्रज धर्मज धर्मनाभ गभस्तिनाभ

English

He thought he had already seen her when he watched her huge lotus eyes. He asked- ,r O divine! Who is this spinster?" Vasistha, the son of Varuna replied.

अध्याय २१

श्लोक 51

देव्या जयं देवागणा विलोक्य स्तुवन्ति देवीं स्तुतिभिर्महर्षे ।नारायणीं सर्वजगत्प्रतिष्ठां कात्यायनीं घोरमुखीं सुरूपाम्

devyā jayaṃ devāgaṇā vilokya stuvanti devīṃ stutibhirmaharṣe / nārāyaṇīṃ sarvajagatpratiṣṭhāṃ kātyāyanīṃ ghoramukhīṃ surūpām

हिन्दी अर्थ

वषट्कारं त्वामाहुरग्रधं मखेषु प्राशितारं सहस्त्रधारं च भूश्च भुवश्च स्वश्च त्वमेव वेदवेद्य ब्रह्मशय ब्राह्मणप्रिय त्वमेव द्यौरसि मातरिश्वाऽसि धर्मोऽसि होता पोता मन्ता नेता होमहेतुस्त्वमेव अग्रथ मोक्षोऽसि योगोऽसि। सृजसि। धाता परमयज्ञोऽसि

English

O King! This is the daughter of sun popularly known as Tapatl on the earth. Lord sun offered her to me when I so requested for you and thus, she is brought here.

अध्याय २१

श्लोक 52

संस्तूयमाना सुरसिद्धसंघैर्न्निषण्णभूता हरपादमुले ।भूयो भविष्याम्यमरार्थमेवमुक्त्वा सुरांस्तान् प्रविवेश दुर्गा

saṃstūyamānā surasiddhasaṃghairnniṣaṇṇabhūtā harapādamule / bhūyo bhaviṣyāmyamarārthamevamuktvā surāṃstān praviveśa durgā

हिन्दी अर्थ

स्थविर हिरण्यनाभ नारायण त्रिनयन आदित्यवर्ण आदित्यतेजः महापुरुष पुरुषोत्तम आदिदेव सुविक्रम प्रभाकर शम्भो स्वयम्भो भूतादिः महाभूतोऽसि -कश्यपने कहा-- है देवदेव, एकशृङ्ग, वृषार्चि,

English

Hence, O King! Prepare yourself soon to solemnise marriage with Tapatl. The king overflowed with joy and solemnise marriage with Tapatl with exercise of all rites prescribed for marriage.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 21
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.