Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
22
अध्याय 22 / 95

Adhyaya 22

61 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ61 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २२

श्लोक 1

इती श्रीवामनपुराणे एकविंशो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ नारद उवाच ।पुलस्त्य कथ्यतां तावद् देव्या भूयः समुद्भवः ।महत्कौतूहलं मे ऽद्य विस्तराद् ब्रह्मवित्तम

itī śrīvāmanapurāṇe ekaviṃśo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ nārada uvāca / pulastya kathyatāṃ tāvad devyā bhūyaḥ samudbhavaḥ / mahatkautūhalaṃ me 'dya vistarād brahmavittama

हिन्दी अर्थ

कपिल, विष्वक्सेन, सर्वभूतपति (सम्पूर्ण प्राणियोंके स्वामी), ध्रुव, धर्माधर्म, वैकुण्ठ, वृषावर्त्त, अमृतेशय, सनातन, त्रिधाम, तुषित, महातत्त्व, लोकनाथ,

English

That Tapatl (daughter of sun) began to live in the palace with her beautiful and meritorious husband so happily as if (daughter of a monster) enjoyed pleasure with Mahendra in the heaven. Glorification of Brahma-saras

अध्याय २२

श्लोक 2

पुलस्त्य उवाच ।श्रूयतां कथयिष्यामि भूयो ऽस्याः संभवं मुने ।शुम्भासुरवधार्थाय लोकानां हितकाम्यया

pulastya uvāca / śrūyatāṃ kathayiṣyāmi bhūyo 'syāḥ saṃbhavaṃ mune / śumbhāsuravadhārthāya lokānāṃ hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

खण्डपरशु, शक्र, मुञ्जकेश, हंस, महादक्षिण, हृषीकेश, सूक्ष्म महानियमधर, विरज, लोकप्रतिष्ठ, अरूप, अग्रज, धर्मज, धर्मनाभ, गभस्तिनाभ, शतक्रतुनाभ, सहस्रास्य, सहस्रसम्भव! मेरा आपके चरणोंमें नमस्कार है। (आपके भक्तजन) आपको सहस्रसत्त्व कहते हैं। (खिले हुए पुष्पके समान मधुर मुसकानवाले) पुष्पहास, चरम (सर्वोत्तम)! लोग आपको ही वौषट्

English

Lord Vi?nu said- "Tapatl gave birth to a son, having all characteristics of a king as a result of consummation with that chivalrous Samvarana. His body availed growth as the fire on pouring ghee and all rituals like Jatakarma were executed in due course of

अध्याय २२

श्लोक 3

या सा हिमवतः पुत्री भवेनोढा तपोधना ।उमा नाम्ना च तस्याः सा कोशाञ्जाता तुकौशिकी

yā sā himavataḥ putrī bhavenoḍhā tapodhanā / umā nāmnā ca tasyāḥ sā kośāñjātā tukauśikī

हिन्दी अर्थ

एवं वषट्कार कहते हैं। आप ही अग्र्य, (सर्वश्रेष्ठ) यज्ञोमें प्राशिता (भोक्ता) हैं; सहस्रधार, भूः, भुवः एवं स्वः हैं। आप ही वेदवेद्य (वेदोंके द्वारा जाननेयोग्य), ब्रह्मशय, ब्राह्मणप्रिय (अग्निके प्रेमी), यौः (आकाशके समान सर्वव्यापी), मातरिश्वा (वायुके समान गतिमान्), धर्म, होता, पोता (विष्णु), मन्ता, नेता एवं होमके हेतु हैं। आप ही विश्वतेजके द्वारा अग्र्य (सर्वश्रेष्ठ) हैं और दिशाओंके द्वारा सुभाण्ड (विस्तृत पात्ररूप) हैं अर्थात्

English

Vasistha, the son of couple gods Mitra and Varuna, executed the ritual of Cudakarana for him. The ritual of upanayana was carried out when he attained the age of nine years and thus he acquired outstanding knowledge on the Vedas and scriptures in due course of time.

अध्याय २२

श्लोक 4

संभीय विन्ध्यं गत्वा च भृयो भूतगणैर्वृता ।शुम्भं चैव निशुम्भं च वधिष्यति वरायुधैः

saṃbhīya vindhyaṃ gatvā ca bhṛyo bhūtagaṇairvṛtā / śumbhaṃ caiva niśumbhaṃ ca vadhiṣyati varāyudhaiḥ

हिन्दी अर्थ

दिशाएँ आपमें समाविष्ट हैं। आप (यजन करनेयोग्य) इज्य, सुमेध, समिधा, मति, गति एवं दाता हैं। आप ही मोक्ष, योग, स्रष्टा (सृष्टि करनेवाले), धाता (धारण और पोषण करनेवाले), परमयज्ञ, सोम, दीक्षित, दक्षिणा एवं विश्व हैं। आप ही स्थविर, हिरण्यनाभ, नारायण, त्रिनयन, आदित्यवर्ण, आदित्यतेज, महापुरुष, पुरुषोत्तम, आदिदेव, सुविक्रम, प्रभाकर, शम्भु, स्वयम्भू, भूतादि, महाभूत, विश्वभूत एवं विश्व हैं। आप ही

English

He acquired all requisite standard of knowledge at the age of twenty four years. That son of Samvarana got popularity as Kuru in this world.

अध्याय २२

श्लोक 5

नारद उवाच ।ब्रह्मंस्त्वया समाख्याता मृता दक्षत्मजा सती ।सा जाता हिमवत्पुत्रीत्येवं मे वक्तुमर्हसि

nārada uvāca / brahmaṃstvayā samākhyātā mṛtā dakṣatmajā satī / sā jātā himavatputrītyevaṃ me vaktumarhasi

हिन्दी अर्थ

विश्वभव ऊर्ध्वकर्म अमृत दिवस्पते वाचस्पते घृतार्चे अनन्तकर्म वंश प्राग्वंश विश्वपातस्त्वमेव। संसारकी रक्षा करनेवाले, पवित्र, विश्वभव -विश्वकी सृष्टि करनेवाले, ऊर्ध्वकर्म (उत्तमकर्मा), अमृत (कभी भी मृत्युको न प्राप्त होनेवाले), दिवस्पति, वाचस्पति, घृतार्चि, अनन्तकर्म, वंश, प्राग्वंश, विश्वपा

English

flat p fl hUVHfcfoMJ flRfflyqrgNtUlflT flfl:imi

अध्याय २२

श्लोक 6

यथा च पार्वतीकोशात् समुद्धभूता हि कौशिकी ।यथा हतवती शुम्भं निसुम्भं च महासुरम्

yathā ca pārvatīkośāt samuddhabhūtā hi kauśikī / yathā hatavatī śumbhaṃ nisumbhaṃ ca mahāsuram

हिन्दी अर्थ

(विश्वका पालन करनेवाले) तथा वरद-वर चाहनेवालोंके लिये वरदानी हैं। चार (आश्रावय), चार (अस्तु पुनः दो (वषट्) अक्षरों --इस प्रकार ४+४+२+५+२5१७ अक्षरोंसे-जिसके लिये अग्निहोत्र किया जाता है, उन आप होत्रात्माको नमस्कार है

English

The king Samvarana then wished to see the marriage of his learned and meritorious son with a virgin from a noble family.

अध्याय २२

श्लोक 7

कस्य चेमौ सुतौ वीरौ ख्यातौ शुम्भनिशुम्भकौ ।एतद् विस्तरतः सर्वं यथावद् वक्तुमर्हसि

kasya cemau sutau vīrau khyātau śumbhaniśumbhakau / etad vistarataḥ sarvaṃ yathāvad vaktumarhasi

हिन्दी अर्थ

भगवान् नारायणसे देवों और कश्यपकी प्रार्थना, अदितिकी तपस्या और प्रभुसे प्रार्थना नारायणस्तु भगवाउछुत्वैवं परमं स्तवम्। ब्रह्मलेन द्विजेन्द्रेण कश्यपेन समीरितम्

English

He thought fit the daughter of Sudama for his meritorious son Kuru in his search for a bride and Sudama on his part had also given due consent.

अध्याय २२

श्लोक 8

पुलस्त्य उवाच ।एतत्ते कथयिष्यामि पार्वत्याः संभवं मुने ।शृणुष्वावहितो भूत्वा स्कन्दोत्पत्तिं च शाश्वतीम्

pulastya uvāca / etatte kathayiṣyāmi pārvatyāḥ saṃbhavaṃ mune / śṛṇuṣvāvahito bhūtvā skandotpattiṃ ca śāśvatīm

हिन्दी अर्थ

श्रीमान् प्रीतमना देवो यद्वदेत् प्रभुरीश्वरः अदित्या अपि च श्रीमान् भगवानस्तु वै सुतः

English

Kuru began to enjoy the pleasures of conjugal life as Paulomi (Sac!) with Indra in heaven by taking care of the limits drawn in Dharma and Artha (the essence). He was extremely happy with his wife.

अध्याय २२

श्लोक 9

रुद्रः सत्यां प्रणष्टायां ब्रह्मचारिव्रते स्तितः ।निराश्रयत्वमापन्नस्तपस्तप्तुं व्यवस्थितः

rudraḥ satyāṃ praṇaṣṭāyāṃ brahmacārivrate stitaḥ / nirāśrayatvamāpannastapastaptuṃ vyavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

अदितिर्देवमाता च एतमेवार्थमुत्तमम्। पुत्रार्थं वरदं प्राह भगवन्तं वरार्थिनी 'लोमहर्षणने कहा-- इस प्रकार ब्रह्मज्ञानी द्विजश्रे्ठ कश्यपने विष्णुकी उत्तम स्तुति की; उसे सुनकर प्रसन होकर सामर्थ्यशाली एवं ऐश्वर्यसम्पन्न नारायणने अत्यन्त संतुष्ट होकर प्रसन्न मनसे सुसंस्कृत शब्दों एवं अक्षरोंवाला

English

The king then made him crowned prince as he thought him competent to handle the affairs of state

अध्याय २२

श्लोक 10

स चासीद् देवसेनानीर्दैत्यदर्फविनाशनः

sa cāsīd devasenānīrdaityadarphavināśanaḥ

हिन्दी अर्थ

समयानुकूल उचित वचन कहा -श्रेष्ठ देवताओ! वर माँगो। तुम सबका कल्याण हो; मैं तुम लोगोंको 'कश्यपने कहा--सुरश्रष्ठ! यदि आप हम सबपर प्रसन्न हैं तो हम सभीका यह निश्चय है कि श्रीमान् भगवान् आप स्वयं इन्द्रके छोटे भाईके रूपमें अदितिके कुटुम्बियोंके आनन्द बढ़ानेवाले पुत्र बनें। बरकी याचना

English

Having so enthroned and assigned with all affairs of the state, Kuru began ruling the earth and subject with the same spirit as a father for his children.

अध्याय २२

श्लोक 11

ततो निराकृता देवाः सेनानाथेन शंभुना ।दानवेन्द्रेण विक्रम्य महिषेण पराजिताः

tato nirākṛtā devāḥ senānāthena śaṃbhunā / dānavendreṇa vikramya mahiṣeṇa parājitāḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाली देवमाता अदितिने भी बरदानी भगवान्से पुत्रकी प्राप्तिके लिये अपने इस उत्तम अभिप्रायको प्रकट किया -कहा निःश्रेयसार्थं सर्वेषां हैवतानां महेश्वर । त्राता भर्त्ता च दाता च शरणं भव नः सदा

English

7T i u4'JIMWg)l<fcl > JMRIcit <? II

अध्याय २२

श्लोक 12

ततो जग्मुः मुरेशानं द्रष्टुं चक्रगदाधरम् ।श्वेत्दवीपे महाहंसं प्रपन्नाः शरणं हरिम्

tato jagmuḥ mureśānaṃ draṣṭuṃ cakragadādharam / śvetdavīpe mahāhaṃsaṃ prapannāḥ śaraṇaṃ harim

हिन्दी अर्थ

ततस्तानब्रवीद्विष्णुर्देवान् कश्यपमेव च। हत्वाऽसुरगणान् सर्वान् यज्ञभागाग्रभोजिनः। हव्यादांश्च सुरान् सर्वान् कव्यादांश्च पितृनपि

English

He became the most powerful king having a strong command on territory, great ruler, good administrator and just.

अध्याय २२

श्लोक 13

तानागतान् सुरान् दृष्ट्वा ततः शक्रपुरोगमान् ।विहस्य मेघगम्भीरं प्रोवाच पुरुषोत्तमः

tānāgatān surān dṛṣṭvā tataḥ śakrapurogamān / vihasya meghagambhīraṃ provāca puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

करिष्ये विबुधश्रेष्ठाः पारमेष्ठयेन कर्मणा। यथायातेन मार्गेण निवर्तध्वं सुरोत्तमाः एवमुक्ते तु देवेन विष्णुना प्रभविष्णुना।

English

ttrflflfilld: ft dldgM: ~m\\ *o||

अध्याय २२

श्लोक 14

किं जितास्त्वसुरेन्द्रेण महिषेण दुरात्मना ।येन सर्वे समेत्यैवं मम पार्श्वमुपागताः

kiṃ jitāstvasurendreṇa mahiṣeṇa durātmanā / yena sarve sametyaivaṃ mama pārśvamupāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

विश्वेदेवा महात्मानः कश्यपोऽदित्िरेव च। नमस्कृत्य सुरेशाय तस्मै देवाय रंहसा प्रसाद्य ह्यदितिं तत्र तपसे तां न्ययोजयन्। सा चचार तपो घोरं वर्षाणामयुतं तदा

English

With the passage of time he came to know that fame is supreme to acquire in this world. Divine dwelling stands for the time, the account of fame is not over.

अध्याय २२

श्लोक 15

तद् युष्माकं हितार्थाय यद् वदामि सुरोत्तमाः ।तत्कुरुध्वं जयो येन समाश्रित्य भवेद्धि वः

tad yuṣmākaṃ hitārthāya yad vadāmi surottamāḥ / tatkurudhvaṃ jayo yena samāśritya bhaveddhi vaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्या नाम्ना वनं दिव्यं सर्वकामप्रदं शुभम्। आराधनाय कृष्णस्य वाग्जिता वायुभोजना हैत्यैर्निराकृतान् दृष्टा तनयानृषिसत्तमाः।

English

After giving due thought to the factual aspects, that king decided to move around the entire earth in order to acquire fame.

अध्याय २२

श्लोक 16

य एते पितरो दिव्यास्त्वग्निष्वात्तेति विश्रुताः ।अमीषां मानसी कन्या मेना नाम्नास्ति देवताः

ya ete pitaro divyāstvagniṣvātteti viśrutāḥ / amīṣāṃ mānasī kanyā menā nāmnāsti devatāḥ

हिन्दी अर्थ

शरण्यं शरणं विष्णुं प्रणता भक्तवत्सलम्। देवहैत्यमयं चादिमध्यमान्तस्वरूपिणम् भगवान् नारायणसे देवों और कश्यपकी प्रार्थना, अदितिकी तपस्या और प्रभुसे प्रार्थना

English

In course of his tours, that powerful king reached Dvaitavana and wished to see interior of the forest.

अध्याय २२

श्लोक 17

तामाराध्य महातिथ्यां श्रद्धया परयामराः ।प्रार्थयध्वं सतीं मेनां प्रालेयाद्रेरिहार्थतः

tāmārādhya mahātithyāṃ śraddhayā parayāmarāḥ / prārthayadhvaṃ satīṃ menāṃ prāleyādrerihārthataḥ

हिन्दी अर्थ

अदितिके अभिप्रायको जानकर देवताओंने कहा महेश्वर! सभी देवताओंके परम कल्याणके लिये आप हम सबकी सदा रक्षा करनेवाले, पालन- पोषण करनेवाले, दान देनेवाले एवं आश्रय बनें। इसके बाद भगवान् विष्णुने उन देवताओंसे तथा कश्यपसे कहा कि आप सभीके जितने भी शत्रु होंगे वे सभी मेरे सम्मुख क्षणमात्र भी नहीं टिक सकेंगे । देवश्रेष्ठो ! परमेष्ठी (ब्रह्मा)-के द्वारा विधान किये गये कर्मोके द्वारा मैं

English

fwt TO(tf fjd' ^eh\ldi?HlkjdlH.II^!!

अध्याय २२

श्लोक 18

तस्यां सा रूपसंयुक्ता भविष्यति तपस्विनी ।दक्षकोपाद् यया मुक्तं मलवज्जीवितं प्रियम्

tasyāṃ sā rūpasaṃyuktā bhaviṣyati tapasvinī / dakṣakopād yayā muktaṃ malavajjīvitaṃ priyam

हिन्दी अर्थ

समस्त असुरोंको मारकर देवताओंको यज्ञभागके सर्व- प्रथम भाग ग्रहण करनेवाले अधिकारी एवं हव्यभोक्ता और पितरोंको कव्यभोक्ता बनाऊँगा। सुरोत्तमो! अब आपलोग जिस मार्गसे आये हैं, फिर उसी मार्गसे वापस 'लोमहर्षणने कहा-- प्रभावशाली भगवान् विष्णुने जब ऐसा कहा तब महात्मा देवगण, कश्यप एवं अदितिने प्रसन्नचित्तसे उन प्रभुका पूजन किया एवं देवेश्वको नमस्कार करनेके बाद पूर्व दिशामें स्थित

English

He saw there goddess Sarasvatl, the holy river emanating from the Plaksa tree, the tongue of Hari (Harijihva), daughter of Brahma, mother of Sudarsana, flowing on a broadened bed and surrounded by several crore holy places at her bank.

अध्याय २२

श्लोक 19

सा शङ्करात् स्वतेज्ॐऽशं जनयिष्यति यं सुतम् ।स हनिष्यति दैत्येन्द्रं महिषं सपदानुगम्

sā śaṅkarāt svatejoṃ'śaṃ janayiṣyati yaṃ sutam / sa haniṣyati daityendraṃ mahiṣaṃ sapadānugam

हिन्दी अर्थ

'कश्यपके विस्तृत आश्रमकी ओर शीघ्रतासे चल पडे । जब देवगण कुरुक्षेत्र-वनमें स्थित महान् आश्रममें पहुँचे तब लोगोंने अदितिको प्रसन्नकर उसे तपस्या करनेके वहाँ कठिन तपस्या की॥ १०--१३॥

English

The king took a dip in that river and his body felt unprecedented cool and fresh. Then he went to the altar of Brahma (syamantapancaka) existed at the north.

अध्याय २२

श्लोक 20

तस्माद् गच्छत पुण्यं तत् कुरुक्षेत्रं महाफलम् ।तत्र पृथूदके तीर्थे पूज्यन्तां पितरो ऽव्ययः

tasmād gacchata puṇyaṃ tat kurukṣetraṃ mahāphalam / tatra pṛthūdake tīrthe pūjyantāṃ pitaro 'vyayaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ ऋषियो ! (जिस वनमें अदितिने तप किया) उस दिव्य वनका नाम उसके नामपर अदितिवन पड़ा। वह समस्त कामनाओंकी पूर्ति करनेवाला एवं मङ्गलकारी है। ऋषिश्रेष्ठो! परम अर्थको जाननेवाली (तत्त्वज्ञा) अदितिने अपने पुत्रोंको हैत्योंके द्वारा अपमानित देखा; उसने सोचा कि तब मेरा पुत्रका जनना ही व्यर्थ है; इसलिये अपनी वाणीको संयतकर; हवा पीकर नम्रतापूर्वक शरणागतोंकी रक्षा करनेवाले, भक्तजनप्रियः, देवताओं

English

That holy place Samantapaiicaka is spread on a land five yojana each from four sides.

अध्याय २२

श्लोक 21

महातिथ्यां महापुण्ये यदि शत्रुपराभवम् ।जिहासतात्मनः सर्वे इत्थं वै क्रियतामिति

mahātithyāṃ mahāpuṇye yadi śatruparābhavam / jihāsatātmanaḥ sarve itthaṃ vai kriyatāmiti

हिन्दी अर्थ

और हैत्योंके मूर्तिस्वरूप, आदि-मध्य और अन्तके रूपमें रहनेवाले भगवान् श्रीविष्णुकी प्रसन्नताके लिये उनकी सत्य एवं मधुर वाणियोंसे उत्तम स्तुति करना प्रारम्भ कर दिया नमः कृत्यार्तिनाशाय नमः पुष्करमालिने। नमः परमकल्याण कल्याणायादिवेधसे

English

feRrr itepr: Tri^cT mm: jmtrfni

अध्याय २२

श्लोक 22

पुलस्त्य उवाच ।इत्युक्त्वा वासुदेवेन देवाः शक्रपुरोगमाः ।कृताञ्जलिपुटा भूत्वा पप्रच्छुः परम्श्वरम्

pulastya uvāca / ityuktvā vāsudevena devāḥ śakrapurogamāḥ / kṛtāñjalipuṭā bhūtvā papracchuḥ paramśvaram

हिन्दी अर्थ

श्रियः कान्ताय दान्ताय दान्तदृश्याय चक्रिणे। नमः पद्यासिहस्ताय नमः कनकरेतसे तथात्मज्ञानयज्ञाय योगिचिन्त्याय योगिने। निर्गुणाय विशेषाय हरये ब्रह्मरूपिणे

English

The gods said- "O Purusottama! How many altars has Brahma? As you told Sarvapancaka, the altar at north." Lord Visnu said- "Brahma, the creator of the world has five altars existing as a bridge to religion and lord Sambhu had performed yajiia on them all."

अध्याय २२

श्लोक 23

देवा ऊचुः ।को ऽयं कुरुक्षेत्र इति यत्र पुण्यं पृथूदकम् ।उद्भवं तस्य तीर्थस्य भगवान् प्रब्रवीतु नः

devā ūcuḥ / ko 'yaṃ kurukṣetra iti yatra puṇyaṃ pṛthūdakam / udbhavaṃ tasya tīrthasya bhagavān prabravītu naḥ

हिन्दी अर्थ

नमः स्थूलातिसूक्ष्माय तस्मै देवाय शारङ्गिणे पत्तिः सुराणां यस्तस्मै नमः कृष्णाय वेधसे

English

SRTFTt -qsw ijgf ^fatf?R:l

अध्याय २२

श्लोक 24

केयं प्रोक्ता महापुण्या तिथीनामुत्तमा तिथिः ।यस्यां हि पितरो दिव्याः पूज्यास्माभिः प्रयन्ततः

keyaṃ proktā mahāpuṇyā tithīnāmuttamā tithiḥ / yasyāṃ hi pitaro divyāḥ pūjyāsmābhiḥ prayantataḥ

हिन्दी अर्थ

यः प्रवृततर्निवृत्तैश्च कर्मभिस्तु विरज्यते। स्वर्गापवर्गफलदो नमस्तस्मै गदाभृते अदिति बोलीं कृत्यासे उत्पन्न दुःखका नाश करनेवाले प्रभुको नमस्कार है। कमलकी मालाको धारण करनेवाले पुष्करमाली भगवानको नमस्कार है। परम मङ्गलकारी, कल्याणस्वरूप आदिविधाता प्रभो!

English

II ? o Prayaga is the middle altar, Gayasira, is the altar at east, Viraja is southern altar, Puskara, decorated by three ponds is the western altar and imperishable Syamantapancaka has been said to be the northern altar.

अध्याय २२

श्लोक 25

ततः सुराणां वचनान्मुरारिः कैटभार्दनः ।कुरुक्षेत्रोद्भवं पुण्यं प्रोक्तवांस्तां तिथीमपि

tataḥ surāṇāṃ vacanānmurāriḥ kaiṭabhārdanaḥ / kurukṣetrodbhavaṃ puṇyaṃ proktavāṃstāṃ tithīmapi

हिन्दी अर्थ

आपको नमस्कार है। कमलनयन! आपको नमस्कार है। पद्मनाभ! आपको नमस्कार है। ब्रह्माकी उत्पत्तिके स्थान, आत्मजन्मा! आपको नमस्कार है। प्रभो! आप लक्ष्मीपति, इन्द्रियोंका दमन करनेवाले, संयमियोंके द्वारा दर्शन पाने योग्य, हाथमें सुदर्शन चक्र धारण करनेवाले एवं खड्ग (तलवार) धारण करते हैं; आपको नमस्कार है। स्वामिन्! आत्मज्ञानके द्वारा यज्ञ करनेवाले, योगियोंके द्वारा ध्यान करने योग्य, योगकी

English

gs ftw fa #fawiifa ^ s»n

अध्याय २२

श्लोक 26

श्रीभगवानुवाच ।सोमवंशोद्भवो राजा ऋक्षो नाम महाबलः ।कृस्यादौ समभवदृक्षात् संवरणो ऽवत्

śrībhagavānuvāca / somavaṃśodbhavo rājā ṛkṣo nāma mahābalaḥ / kṛsyādau samabhavadṛkṣāt saṃvaraṇo 'vat

हिन्दी अर्थ

साधना करनेवाले योगी, सत्त्वगुण, रजोगुण, तमोगुणसे रहित किंतु (दयादि) विशिष्ट गुणोंसे युक्त ब्रह्मरूपी श्रीहरिं भगवानको नमस्कार है॥ १७--२०॥ जिन आप परमेश्वरमें सारा संसार स्थित है, किंतु जो संसारसे दृश्य नहीं हैं, ऐसे स्थूल तथा अतिसूक्ष्म आप शार्ङ्गधारी देवको नमस्कार है। सम्पूर्ण जगत्की अपेक्षा करनेवाले प्राणी जिन आपके दर्शनसे वञ्चित

English

The royal saint Kuru thought of making fruit pouring in that area and started cultivating all desires.

अध्याय २२

श्लोक 27

स च पित्रा निजे राज्ये बाल एवाभिषेचितः ।बाल्ये ऽपि धर्मनिरतो मद्भक्तश्च सदाभवत्

sa ca pitrā nije rājye bāla evābhiṣecitaḥ / bālye 'pi dharmanirato madbhaktaśca sadābhavat

हिन्दी अर्थ

रहते हैं, आपका वे दर्शन नहीं कर पाते, परंतु जिन्होंने जगतूकी अपेक्षा नहीं की, उन्हें आप उनके हृदयमें स्थित दीखते हैं। आपकी ज्योति बाहर है एवं अलक्ष्य है, सर्वोत्तम ज्योति है; यह सारा जगत् आपमें स्थित है, आपसे उत्पन्न होता है और आपका ही है, जगत्के

English

He alighted from his chariot with this determination and constructed an unique place for acquisition of fame.

अध्याय २२

श्लोक 28

पुरोहितस्तु तस्यासीद् वसिष्ठो वरुणात्मजः ।स चास्याध्यापयामास साङ्गान् वेदानुदारधीः

purohitastu tasyāsīd vasiṣṭho varuṇātmajaḥ / sa cāsyādhyāpayāmāsa sāṅgān vedānudāradhīḥ

हिन्दी अर्थ

आदिमें प्रजापति रहे हैं एवं पितरोंके श्रेष्ठ स्वामी हैं, नमस्कार है॥ २१--२४॥

English

f^r ttylgu? ijir jr^:i trim waraflM <*f%ygki:ii^n

अध्याय २२

श्लोक 29

ततो जगाम चारण्यं त्वनध्याये नृपात्मजः ।सर्वकर्मसु निक्षिप्य वसिष्ठं तपसां निधिम्

tato jagāma cāraṇyaṃ tvanadhyāye nṛpātmajaḥ / sarvakarmasu nikṣipya vasiṣṭhaṃ tapasāṃ nidhim

हिन्दी अर्थ

जो प्रवृत्त एवं निवृत्त कर्मॉसे विरक्त तथा स्वर्ग और मोक्षके फलके देनेवाले हैं, उन गदा धारण करनेवाले भगवानको नमस्कार है। जो अध्याय २७ भगवान् नारायणसे देवों और कश्यपकी प्रार्थना, अदितिकी तपस्या और प्रभुसे प्रार्थना

English

He made a plough of gold, yoked the bull of lord Sankara and Paundraka buffalo of Yama and prepared himself for

अध्याय २२

श्लोक 30

ततो मृगयाव्याक्षेपाद् एकाकी विजनं वनम् ।वैभ्राजं स जगामाथ अथोन्मादनमभ्ययात्

tato mṛgayāvyākṣepād ekākī vijanaṃ vanam / vaibhrājaṃ sa jagāmātha athonmādanamabhyayāt

हिन्दी अर्थ

यस्तु संचिन्त्यमानो5पि सर्व पापं व्यपोहति। नमस्तस्मै विशुद्धाय परस्मै हरिमेधसे यो यज्ञो यज्ञपरमैरिज्यते यज्ञसंस्थितः। तं यज्ञपुरुषं विष्णुं नमामि प्रभुमीश्वरम्

English

In the meantime, Indra appeared there and enquired of the king- "O king! for what purpose are you ready to act here?"

अध्याय २२

श्लोक 31

ततस्तु कौतुकाविष्टः सर्वतुकुसुमे वने ।अवितृपतः सुगन्धस्य समन्ताद् व्यचरद् वनम्

tatastu kautukāviṣṭaḥ sarvatukusume vane / avitṛpataḥ sugandhasya samantād vyacarad vanam

हिन्दी अर्थ

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं व्याप्तं येन चराचरम्। मायाजालसमुन्नदद्धं तमुपेन्द्रं नमाम्यहम् विश्वं विश्वपतिं विष्णुं तं नमामि प्रजापतिम्

English

g 'gtfr *1 ognMiftdlHJI II

अध्याय २२

श्लोक 32

स वनन्तं च ददृशे फुल्लकोकनदावृतम् ।कह्लारपद्मकुमुदैः कमलेन्दीवरैरपि

sa vanantaṃ ca dadṛśe phullakokanadāvṛtam / kahlārapadmakumudaiḥ kamalendīvarairapi

हिन्दी अर्थ

रात्रिजं सूर्यरूपी च तमुपेन्द्रं नमाम्यहम् यस्याक्षिणी चन्द्रसूर्यौ सर्वलोकशुभाशुभम्। पश्यतः कर्म सततं तमुपेन्द्रं नमाम्यहम्

English

The king replied- "I intend to grow crops of penance, truth, forgiveness, kindness, purity, generosity, yoga and celibacy here. t gfara I &kf

अध्याय २२

श्लोक 33

तत्र क्रीडन्ति सततमप्सरो ऽमरकन्यकाः ।तासां मध्ये ददर्शाथ कन्यां संवरणो ऽधिकाम्

tatra krīḍanti satatamapsaro 'marakanyakāḥ / tāsāṃ madhye dadarśātha kanyāṃ saṃvaraṇo 'dhikām

हिन्दी अर्थ

नानृतं तमजं विष्णुं नमामि प्रभवाव्ययम् यह्येतत्सत्यमुक्तं मे भूयश्चातो जनार्दन। सत्येन तेन सकलाः पूर्यन्तां मे मनोरथाः

English

Indra said- O king! where from did you get this seed consisting of eight parts (things)? With these words, lord Indra smiled and immediately left that place.

अध्याय २२

श्लोक 34

दर्शनादेव स नृपः काममार्गणपीडितः ।जातः सा च तमीक्ष्यैव कामबाणातुराभवत्

darśanādeva sa nṛpaḥ kāmamārgaṇapīḍitaḥ / jātaḥ sā ca tamīkṣyaiva kāmabāṇāturābhavat

हिन्दी अर्थ

स्मरण करनेवालेके सारें पाप नष्ट कर देते हैं, उन विशुद्ध हरिमेधाको मेरा नमस्कार है । जो प्राणी अविनाशी भगवान्को अखिलाधार, ईशान एवं अजके रूपमें देखते हैं, वे कभी भी जन्म-मरणको नहीं प्राप्त होते। प्रभो! मैं आपको प्रणाम करती हूँ। आपकी आराधना चक्षोंद्वारा होती है, आप यज्ञकी मूर्ति हैं, यज्ञमें आपकी स्थिति है; यज्ञपुरुष! आप ईश्वर, प्रभु विष्णुको मैं नमस्कार करती

English

The king began to plough the field up to seven kosa from each side and adopted it as a regular practice for a long period.

अध्याय २२

श्लोक 35

उभौ तौ पीडितौ मोहं जग्मतुः काममार्गणैः ।राजा चलासनो भूम्यां निपपात तुरङ्गमात्

ubhau tau pīḍitau mohaṃ jagmatuḥ kāmamārgaṇaiḥ / rājā calāsano bhūmyāṃ nipapāta turaṅgamāt

हिन्दी अर्थ

वेदोंमें आपका गुणगान हुआ है --इसे वेदज्ञ गाते हैं। आप विद्वज्जनोंके आश्रय हैं, वेदोंसे जानने योग्य एवं नित्यस्वरूप हैं; आप विष्णुको मेरा नमस्कार है। विश्व जिनसे समुद्भूत हुआ है और जिनमें विलीन होगा तथा जो विश्वके उद्धव एवं प्रतिष्ठाके स्वरूप हैं, उन महान् आत्मा (परमात्मा)-को मेरा नमस्कार है। जिनके द्वारा मायाजालसे बँधा हुआ ब्रह्मासे लेकर चराचर (विश्व) व्याप्त है, उन उपेन्द्र-

English

cT^TSSTf -q^pf yursttm l^nif^ll^dll

अध्याय २२

श्लोक 36

तमभ्येत्य महात्मानो गन्धर्वाः कामरूपिणः ।सिषिचुर्वारिणाभ्येत्य लब्धसंज्ञो ऽभवत् क्षणात्

tamabhyetya mahātmāno gandharvāḥ kāmarūpiṇaḥ / siṣicurvāriṇābhyetya labdhasaṃjño 'bhavat kṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

भगवान्को मैं नमस्कार करती हूँ। जो ईश्वर जल- स्वरूपमें स्थित होकर अखिल विश्वका भरण करते हैं, उन विश्वपति एवं प्रजापति विष्णुको मैं नमस्कार करती हूँ जो सूर्यरूपी उपेन्द्र असुरमय रात्रिसे उत्पन्न, रूपधारी तमका विनाश करते हैं, मैं उनको प्रणाम करती हूँ। जिनकी सूर्य तथा चन्द्रमा-रूप दोनों आँखें समस्त लोकोंके शुभाशुभ कर्माको सतत देखती रहती

English

Then one day I also visited there and asked- "O Kuru! what are you doing?" The king replied- "I am cultivating the great religion consisting of eight limbs."

अध्याय २२

श्लोक 37

सा चाप्सरोभिरुत्पात्य नीता पितृकुलं निजम् ।ताभिराश्वासिता चापि मधुरैर्वचनाम्बुभिः

sā cāpsarobhirutpātya nītā pitṛkulaṃ nijam / tābhirāśvāsitā cāpi madhurairvacanāmbubhiḥ

हिन्दी अर्थ

हैं, उन उपेन्द्रको मैं नमस्कार करती हूँ। जिन सर्वेश्वरके है, उन अजन्मा, अव्यय एवं स्रष्टा विष्णुको मैं नमस्कार करती हूँ। है जनार्दन! यदि मैंने यह सत्य कहा है तो उस सत्यके प्रभावसे मेरे मनकी सारी अभिलाषाएँ परिपूर्ण हों

English

TTd) •jMfdHi ^nf^niT: tpjtt: f«r:i

अध्याय २२

श्लोक 38

स चाप्यरुह्य तुरगं प्रतिष्ठानं पुरोत्तमम् ।गतस्तु मेरुशिखरं कामचारी यथामरः

sa cāpyaruhya turagaṃ pratiṣṭhānaṃ purottamam / gatastu meruśikharaṃ kāmacārī yathāmaraḥ

हिन्दी अर्थ

९३२ श्रीवामनपुराण अदितिकी प्रार्थनापर भगवानूका प्रकट होना तथा भगवानका अदितिको वर देना

English

I then asked further- "O king! Where is that seed?" The king replied- "It is within my body." I requested- "Give me that seed as I will assist you in sowing and you with plough the field." The king stretched his right arm. I immediately cut-off that arm through discus in several thousand pieces and gave them to you all. Then the king stretched his left arm. I also cut-off that in several micro pieces.

अध्याय २२

श्लोक 39

यदाप्रभृति सा दृष्टा आर्क्षिणा तपती गिरौ ।तदाप्रभृति नाश्नाति दिवा स्वपिति नो निशि

yadāprabhṛti sā dṛṣṭā ārkṣiṇā tapatī girau / tadāprabhṛti nāśnāti divā svapiti no niśi

हिन्दी अर्थ

एं स्तुतोऽथ भगवान् वासुदेव उवाच ताम्। तांस्त्वं प्राप्स्यसि धर्मज्ञे मत्प्रसादान्न संशयः॥

English

He then offered both thighs to which I also cut into pieces. He then offered his head and I was pleased with him and he asked blessing when I undertook for that.

अध्याय २२

श्लोक 40

ततः सर्वविदव्यग्रोविदित्वा वरुणात्मजः ।तपतीतापितं वीरं पार्थिवं तपसां निधिः

tataḥ sarvavidavyagroviditvā varuṇātmajaḥ / tapatītāpitaṃ vīraṃ pārthivaṃ tapasāṃ nidhiḥ

हिन्दी अर्थ

यश्चेह त्वदवने स्थित्वा त्रिरात्रं वै करिष्यति। सर्वे कामाः समृध्यन्ते मनसा यानिहेच्छति॥ यदि देव प्रसन्नस्त्वं भक्त्या मे भक्तवत्सल। त्रैलोक्याधिपतिः पुत्रस्तदस्तु मम वासवः॥

English

Kuru said- May the land so ploughed by me become popular as a holy place and the persons taking a bath and dying here attain great blessings for their noble deeds.

अध्याय २२

श्लोक 41

समुत्पत्य महायोगी गगनं रविमण्डलम् ।विवेश देवं तिग्मांशु ददर्श स्यन्दने स्थितम्

samutpatya mahāyogī gaganaṃ ravimaṇḍalam / viveśa devaṃ tigmāṃśu dadarśa syandane sthitam

हिन्दी अर्थ

हृतं राज्यं हृतश्चास्य यज्ञभाग इहासुरैः। हृतं राज्यं न दुःखाय मम पुत्रस्य केशव।

English

glUtlTlrfd* ^T5^t fortll 3*11

अध्याय २२

श्लोक 42

तं दृष्ट्वा भास्करं देवं प्रणमद् द्विजसत्तमः ।प्रतिप्रणमितश्चासौ भास्करेणाविशद् रथे

taṃ dṛṣṭvā bhāskaraṃ devaṃ praṇamad dvijasattamaḥ / pratipraṇamitaścāsau bhāskareṇāviśad rathe

हिन्दी अर्थ

"कृतः प्रसादो हि मया तव देवि यथेप्सितम्। 'लोमहर्षणने कहा-- इस प्रकार स्तुति किये जानेपर समस्त प्राणियोंके दृष्टि-पथमें न आनेबाले भगवान् वासुदेव उसके सामने प्रकट हुए और उससे (इस प्रकार) बोले-

English

O Madhava! O sovereign god! O Hrslkesa with conch and discus in hands! the activities like fast, donation, bath, japa, havana, yajna etc. and even the evils may bestow undepleting fruits under your grace.

अध्याय २२

श्लोक 43

ज्वलज्जटाकलापो ऽसौ दिवाकरसमीपगः ।शोभते वारुणिः श्रीमान् द्वितीय इव भास्करः

jvalajjaṭākalāpo 'sau divākarasamīpagaḥ / śobhate vāruṇiḥ śrīmān dvitīya iva bhāskaraḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् बोले--धर्मज्ञे (धर्मके मर्मको जाननेवाली) अदिति! तुम मुझसे जिन मनचाही कामनाओंकी पूर्ति चाहती हो, उन्हें तुम मेरी कृपासे प्राप्त करोगी, इसमें कोई संदेह नहीं । महाभागे! सुनो, तुम्हारे मनमें जिन बरोंकी इच्छा है, उन्हें तुम मुझसे माँगो; क्योंकि मेरे दर्शन करनेका फल कभी व्यर्थ नहीं होता। तुम्हारे इस (अदिति) वनमें रहकर जो तीन रातोंतक निवास करेगा, उसकी सभी मनचाही

English

’’And O Pundarlkaksa! O Acyuta! this place known after my name (Kuruksetra) should be made residence by you with Sankara and other gods. I request for your grace.” I nodded positive and then blessed- "O king! receive again the divine body and O resolute! I bless that you will merge with me after death.”

अध्याय २२

श्लोक 44

ततः संपूजितोर्ऽघार्भास्करेण तपोधनः ।पृष्टश्चागमने हेतुं प्रत्युवाच दिवाकरम्

tataḥ saṃpūjitor'ghārbhāskareṇa tapodhanaḥ / pṛṣṭaścāgamane hetuṃ pratyuvāca divākaram

हिन्दी अर्थ

कामनाएँ पूरी होंगी। जो मनुष्य दूर देशमें स्थित रहकर भी तुम्हारे इस वनका स्मरण करेगा, बह परम धामको प्राप्त कर लेगा। फिर यहाँ रहनेवाले मनुष्यको परम धामकी प्राप्ति हो जाय, इसमें क्या आश्चर्य? जो मानव इस स्थानपर पाँच, तीन अथवा दो या एक ही ब्राह्मणको श्रद्धापूर्वक भोजन करायेगा, वह उत्तम गति (मोक्ष)-को प्राप्त करेगा

English

Your fame shall remain everlasting here undoubtedly. Several thousand people shall host yajna here.

अध्याय २२

श्लोक 45

समायातो ऽस्मि देवेश याचितुं त्वां महाद्युते ।सुतां संवरणस्यार्थे तस्य त्वं दातुमर्हसि

samāyāto 'smi deveśa yācituṃ tvāṃ mahādyute / sutāṃ saṃvaraṇasyārthe tasya tvaṃ dātumarhasi

हिन्दी अर्थ

अदितिने कहा- भक्तवत्सल देव! यदि आप मेरी भक्तिसे मेरे ऊपर प्रसन्न हैं तो मेरा पुत्र इन्द्र तीनों लोकोंका स्वामी हो जाय। असुरोंने उसके राज्यको तथा यज्ञमें मिलनेवाले भागको छीन लिया है। अतः वरदाता प्रभो! आप मेरे ऊपर प्रसन्न हैं तो मेरा पुत्र उसे (राज्यको) प्राप्त कर ले। केशव! मेरे पुत्रके राज्यके असुराँद्वारा छीने जानेका मुझे दुःख नहीँ है, किंतु (उसके) प्राप्त होनेवाले उचित भागका छिन जाना मेरे

English

^T ^T *KHWH cTI-gffeH tJlfq W^ll 3 * II

अध्याय २२

श्लोक 46

ततो वसिष्ठाय दिवाकरेण निवेदिता सा तपती तनूजा ।गृहागताय द्विजपुङ्गवाय राज्ञोर्ऽथतः संवरणस्य देवाः

tato vasiṣṭhāya divākareṇa niveditā sā tapatī tanūjā / gṛhāgatāya dvijapuṅgavāya rājñor'thataḥ saṃvaraṇasya devāḥ

हिन्दी अर्थ

इदयको कुरेद रहा है श्रीभगवान् बोले-- देवि! तुम्हारी इच्छाके अनुकूल मैने तुम्हारे ऊपर कृपा-प्रसाद प्रकट किया है। (सुनो,)

English

Lord Visnu appointed the demi-god Candra, Vasuki serpent

अध्याय २२

श्लोक 47

सावित्रिमादाय ततो वसिष्ठः स्वमाश्रमं पुण्यमुपाजगाम ।सा चापि संस्मृत्य नृपात्मजं तं कृताञ्जलिर्वारुणिमाह देवी

sāvitrimādāya tato vasiṣṭhaḥ svamāśramaṃ puṇyamupājagāma / sā cāpi saṃsmṛtya nṛpātmajaṃ taṃ kṛtāñjalirvāruṇimāha devī

हिन्दी अर्थ

“स्वांशेन चैव ते गर्भे सम्भविष्यामि कश्यपात्॥ १० कश्यपसे तुम्हारे गर्भमें मैं अपने अंशसे जन्म लूँगा और प्रसीद देवदेवेश नमस्ते विश्वभावन।

English

Vidyadhara, Sukes'i demon king, Ajavana, the king and Mahadeva, the fire for defending that

अध्याय २२

श्लोक 48

तपत्युवाच ।ब्रह्मन् मया खेदमुपेत्य यो हि सहाप्सरोभिः परिचारिकाभिः ।दृष्टो ह्यरण्ये ऽमरगर्भतुल्यो नृपात्मजो लक्षणतो ऽभिजाने

tapatyuvāca / brahman mayā khedamupetya yo hi sahāpsarobhiḥ paricārikābhiḥ / dṛṣṭo hyaraṇye 'maragarbhatulyo nṛpātmajo lakṣaṇato 'bhijāne

हिन्दी अर्थ

नाहं त्वामुद्रे वोढुमीश शक्ष्यामि केशव। अहं त्वां च वहिष्यामि आत्मानं चैव नन्दिनि।

English

All the above including their attendants and followers defend Kurujangala from all The archers, eight thousand in number, restrict the entrance of evil-doers and they do not allow the sinners of this mobile and inert world of creatures to take a dip in the holy

अध्याय २२

श्लोक 49

पादौ शुभौ चक्रगदासिचिह्नौ जङ्घे तथोरू करिहस्ततुल्यौ ।कटिस्तथा सिंहकटिर्यथैव क्षामं च मध्यं त्रिबलीनिबद्धम्

pādau śubhau cakragadāsicihnau jaṅghe tathorū karihastatulyau / kaṭistathā siṃhakaṭiryathaiva kṣāmaṃ ca madhyaṃ tribalīnibaddham

हिन्दी अर्थ

न च पीडां करिष्यामि स्वस्ति तेऽस्तु त्रजाम्यहम् इत्युक्त्वान्तर्हिते देवेऽदितिर्ग्भ समादधे।

English

gw Hft mggts Kri wht

अध्याय २२

श्लोक 50

ग्रीवास्य शङ्खाकृतिमादधाति भुजौ च पीनौ कठनौसुदीर्घौ ।हस्तौ तथा पद्मदलोद्भवाङ्कौ छत्राकृतिस्तस्य शिरो विभाति

grīvāsya śaṅkhākṛtimādadhāti bhujau ca pīnau kaṭhanausudīrghau / hastau tathā padmadalodbhavāṅkau chatrākṛtistasya śiro vibhāti

हिन्दी अर्थ

हैत्यानामपि सर्वेषां गर्भस्थे मधुसूदने। बलिका पितामह प्रह्वादसे प्रश्‍न, अदितिके गर्भमें वामनागमन

English

There is a holy place Prthildaka just at the centre of it. A holy river with clean water flows from here towards east. Lord Brahma had created at the initial phase of creating the earth, water, fire, air and ether etc. all organisms in this holy place and it is called

अध्याय २२

श्लोक 51

नीलाश्च केशाः कुटिलाश्च तस्य कर्णौ समांसौ सुसमा च नासा ।दीर्घाश्च तस्याङ्गुलयः सुपर्वाः पद्भ्यां कराभ्यां दशनाश्च सुभ्राः

nīlāśca keśāḥ kuṭilāśca tasya karṇau samāṃsau susamā ca nāsā / dīrghāśca tasyāṅgulayaḥ suparvāḥ padbhyāṃ karābhyāṃ daśanāśca subhrāḥ

हिन्दी अर्थ

तुम्हारी कोखसे जन्म लेकर फिर तुम्हारे जितने शत्रु हैं, उन (सभी)-का वध करूँगा। नन्दिनि! तुम शोक छोड़कर स्वस्थ हो जाओ अदितिने कहा--देवदेवेश! आप (मुझपर) प्रसन्न हों। विश्वभावन! आपको मेरा नमस्कार है। है केशव! हे ईश! आप विश्वके उत्पत्ति-स्थान और ईश्वर हैं। जिन आप प्रभुमें सारा संसार प्रतिष्ठित है, उन आपके भारको

English

(ifaerat hsrt- HTtafft HU: HW: HUfui ufnfirnRhj HsfrsplH

अध्याय २२

श्लोक 52

समुन्नतः षड्भिरुदारवीर्यस्त्रिभिर्गभीरस्त्रिपु च प्रलम्बः ।रक्तस्तथा पञ्चसु राजपुत्रः कृष्णश्चतुर्भिस्त्रिभिरानतो ऽपि

samunnataḥ ṣaḍbhirudāravīryastribhirgabhīrastripu ca pralambaḥ / raktastathā pañcasu rājaputraḥ kṛṣṇaścaturbhistribhirānato 'pi

हिन्दी अर्थ

मैं अपनी कोखमें वहन न कर सकूँगी श्रीभगवानूने कहा-- नन्दिनि! मैं स्वयं अपना और तुम्हारा -दोनोंका भार वहन कर लूँगा; मैं तुम्हें पीड़ा नहीं करूँगा। तुम्हारा कल्याण हो, अब मैं जाता हूँ। यह कहकर भगवानूके चले जानेपर

English

Waters of all great oceans, holy places, rivers, springs and reservoirs created by lord Brahma are assembled with the water of this

अध्याय २२

श्लोक 53

द्वाभ्यां च शुक्लः सुराभिश्चतुर्भिः दृश्यन्ति पद्मानि दशैव चास्य ।वृतः स भर्ता भगवान् हि पूर्वं तं राजपुत्रं भुवि संविचिन्त्य

dvābhyāṃ ca śuklaḥ surābhiścaturbhiḥ dṛśyanti padmāni daśaiva cāsya / vṛtaḥ sa bhartā bhagavān hi pūrvaṃ taṃ rājaputraṃ bhuvi saṃvicintya

हिन्दी अर्थ

अदितिने गर्भको धारण कर लिया। भगवान् (कृष्ण)- के गर्भमें आ जानेपर सारी पृथ्वी डगमगा गयी। बड़े- थीं, वहाँ-वहाँकी पृथ्वी खेद (भार)-के कारण झुक जाती थी। जैसा कि ब्रह्माने (पहले) बतलाया था, मधुसूदनके गर्भमें आनेपर सभी हैत्योंके तेजकी हानि हो गयी

English

Lord Visnu said- During ancient period, the Brahmins asked the old hermit Lomaharsana about the magnificence of reservoir (sarovara). He was then living at Kurujangala, a place located between Sarasvatl and

अध्याय २२

श्लोक 54

ददस्व मां नाथ तपस्विने ऽस्मै गुणोपपन्नाय समीहिताय ।नेहान्यकामां प्रवदन्ति सन्तो दातुं तथान्यस्य विभो क्षमस्व

dadasva māṃ nātha tapasvine 'smai guṇopapannāya samīhitāya / nehānyakāmāṃ pravadanti santo dātuṃ tathānyasya vibho kṣamasva

हिन्दी अर्थ

बलिका पितामह प्रह्लादसे प्रश्‍न, प्रह्मादका अदितिके गर्भमें वामनागमन एवं विष्णु-महिमाका कथन तथा स्तवन तात निस्तेजसो हैत्या निर्दग्धा इव वहिना।

English

«Miui HTHt <|f| ilsrtHt H (ivliRl: I ~ ^cidHi u mg i tmg H rf u hii-svsii

अध्याय २२

श्लोक 55

देवदेव उवाच ।इत्येवमुक्तः सवितुश्च पुत्र्या ऋषिस्तदा ध्यानपरो बभूव ।ज्ञात्वा च तत्रार्कसुतां सकामां मुदा युतो वाक्यमिदं जगाद

devadeva uvāca / ityevamuktaḥ savituśca putryā ṛṣistadā dhyānaparo babhūva / jñātvā ca tatrārkasutāṃ sakāmāṃ mudā yuto vākyamidaṃ jagāda

हिन्दी अर्थ

लोमहर्षण बोले उसके बाद (हैत्यॉके तेजके समाप्त हो जानेपर) असुरराज बलिने समस्त असुरोंको पप्रच्छ बलिरात्मपितामहम्॥ १ श्रीहीन देखकर अपने पितामह प्रह्मदजीसे पूछा--

English

(They requested)- Describe the expanse of this reservoir, the magnificence pertaining to the holy places and gods residing and the origin of

अध्याय २२

श्लोक 56

स एव पुत्रि नृपतेस्तनूजो दृष्टः पुरा कामयसे यमद्य ।स एव चायाति ममाश्रमं वै ऋक्षात्मजः संवरणो हि नाम्ना

sa eva putri nṛpatestanūjo dṛṣṭaḥ purā kāmayase yamadya / sa eva cāyāti mamāśramaṃ vai ṛkṣātmajaḥ saṃvaraṇo hi nāmnā

हिन्दी अर्थ

बलिने कहा-- तात! (इस समय) हैत्यलोग आगसे झुलसे हुए-से कान्तिहीन हो गये हैं। आज ये ऐसे क्‍यों हो गये हैं? प्रतीत होता है कि मात्रो इन्हे किमेते सहसैवाद्य ब्रह्मदण्डहता . इव॥ २ ब्राह्मणका अभिशाप लग गया है=ये ब्रह्मदण्डसे जैसे

English

Ucteirdl cW^nj cllPi4vHlM^UI:l afoui ' HI f n uifgni4

अध्याय २२

श्लोक 57

अथाजगाम स नृपस्य पुत्रस्तमाश्रमं ब्राह्मणपुङ्कवस्य ।दृष्ट्वा वसिष्ठं प्रणिपत्य मूर्ध्ना स्थितस्त्वपश्यत् तपतीं नरेन्द्रः

athājagāma sa nṛpasya putrastamāśramaṃ brāhmaṇapuṅkavasya / dṛṣṭvā vasiṣṭhaṃ praṇipatya mūrdhnā sthitastvapaśyat tapatīṃ narendraḥ

हिन्दी अर्थ

दुरिष्टं किं तु हैत्यानां किं कृत्या विधिनिर्मिता। नाशायैषां समुद्भूता येन निस्तेजसोऽसुराः सद्यः समुद्राः क्षुभिता हैत्या निस्तेजसः कृता:

English

Having heard this request from them the highly pleased primeval hermit saluted and said the following words

अध्याय २२

श्लोक 58

दृष्ट्वा च तां पद्मविशालनेत्रां तां पूर्वदृष्टामिति चिन्तयित्वा ।पप्रच्छ केयं ललना द्विजेन्द्र स वारुणिः प्राह नराधिपेन्द्रम्

dṛṣṭvā ca tāṃ padmaviśālanetrāṃ tāṃ pūrvadṛṣṭāmiti cintayitvā / papraccha keyaṃ lalanā dvijendra sa vāruṇiḥ prāha narādhipendram

हिन्दी अर्थ

देवानां च परा लक्ष्मीः कारणेनानुमीयते महदेतन्महाबाहो कारणं दानवेश्वर। न ह्यल्पमिति मन्तव्यं त्वया कार्य कथंचन

English

Lomaharsana said-1 describe the great holy place of Brahmasara with the expression of my humble salute to lord Brahma seated on the lotus, Visnu with and lord

अध्याय २२

श्लोक 59

इयं विवस्वद्दुहिता नरेन्द्र नाम्ना प्रसिद्धा तपती पृथिव्याम् ।मया तवार्थाय दिवाकरो ऽर्थितः प्रादान्मया त्वाश्रममानिनिन्ये

iyaṃ vivasvadduhitā narendra nāmnā prasiddhā tapatī pṛthivyām / mayā tavārthāya divākaro 'rthitaḥ prādānmayā tvāśramamānininye

हिन्दी अर्थ

अत्यर्थभक्तो देवेशं जगाम मनसा हरिम् विचारयामास ततो यथा देवो जनार्दनः

English

HT: ufaflit sfcfc U3TOT: f^lcf fim<>||

अध्याय २२

श्लोक 60

तस्मात् मसुत्तिष्छ नरेन्द्र देव्याः पाणिं तपत्या विधिवद् गृहाण ।इत्येवमुक्तो नृपतिः प्रहृष्टो जग्राह पाणिं विधिवत् तपत्याः

tasmāt masuttiṣcha narendra devyāḥ pāṇiṃ tapatyā vidhivad gṛhāṇa / ityevamukto nṛpatiḥ prahṛṣṭo jagrāha pāṇiṃ vidhivat tapatyāḥ

हिन्दी अर्थ

स ददर्शोदरेऽदित्याः प्रह्लादो वामनाकृतिम्। तदन्तश्च वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा समस्तलोकस्ष्टारं ब्रह्माणं भवमेव च। ग्रहनक्षत्रताराश्च दक्षाद्यांश्च॒प्रजापतीन्

English

Brahma had stated long ago that this reservoir is extended from Rantuka to Aujasa and from Pavana to

अध्याय २२

श्लोक 61

सा तं पतिं प्राप्य मनो ऽभिरामं सूर्यामजा शक्रसमाप्रभावम् ।रराम तन्वी भवनोत्तमेषु यता महैन्द्रं दिवि दैत्यकन्या

sā taṃ patiṃ prāpya mano 'bhirāmaṃ sūryāmajā śakrasamāprabhāvam / rarāma tanvī bhavanottameṣu yatā mahaindraṃ divi daityakanyā

हिन्दी अर्थ

प्रह्मदः ग्राह हैत्येन्द्रं बलिं वैरोचनिं ततः पीड़ित हो गये हैं! क्या हैत्योंका कोई अशुभ होनेवाला है? अथवा इनके नाशके लिये ब्रह्माने कृत्या (पुरश्वरणसे उत्पन्न की गयी मारिकाशक्ति)-को उत्पन्न कर दिया है, जिससे ये असुरलोग इस प्रकार तेजसे रहित हो

English

HT: WOT Haitdi : II q ^11

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 22
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.