Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
31
अध्याय 31 / 95

Adhyaya 31

103 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ103 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३१

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे त्रिंशोध्यायः ________________________________________________________________________ नारद उवाच ।कथं समहिषः क्रोञ्चो भिन्नः स्कन्देन सुव्रत ।एतन्मे विस्तराद् ब्रह्मन् कथयस्वामितद्युते

iti śrīvāmanapurāṇe triṃśodhyāyaḥ ________________________________________________________________________ nārada uvāca / kathaṃ samahiṣaḥ kroñco bhinnaḥ skandena suvrata / etanme vistarād brahman kathayasvāmitadyute

हिन्दी अर्थ

ऋषिभिर्बालखिल्यादयब्रहमपुतरैर्महात्मभिः

English

Vedas with chanting "Orh", all scriptures and the dictums contemplated on philosophies like Samkhya Yoga etc. automatically inserted themselves into his mind.

अध्याय ३१

श्लोक 2

पुलसत्य उवाच।।शृणुष्व कथयिष्यामि कथां पुण्यां पुरातनीम् ।यशोवृद्धिं कुमारस्य कार्तिकेयस्य नारद

pulasatya uvāca/ / śṛṇuṣva kathayiṣyāmi kathāṃ puṇyāṃ purātanīm / yaśovṛddhiṃ kumārasya kārtikeyasya nārada

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयो मुनिस्तत्र विनयेनाभिगम्य च। पप्रच्छ सरमाहात्म्यं प्रमाणं च स्थितिं तथा ब्रह्मपुत्र महाभाग सर्वशास्त्रविशारद। ब्रूहि मे सरमाहात्म्यं सर्वपापक्षयावहम्

English

That Vamana (dwarf) with matted hair, a stick, an umbrella and a water-pot (kamandala) then went to the offering (yajna) hosted by demon king Bali. m fen

अध्याय ३१

श्लोक 3

यत्तत्पीतं हुताशेन स्कन्नं शुक्रं पिनाकिनः ।तेनाक्रान्तो ऽभवद् ब्रह्मन् मन्दतेजा हुताशनः

yattatpītaṃ hutāśena skannaṃ śukraṃ pinākinaḥ / tenākrānto 'bhavad brahman mandatejā hutāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

कानि तीर्थानि दृश्यानि गुह्यानि द्विजसत्तम। लिङ्गानि ह्यतिपुण्यानि स्थाणोर्यानि समीपतः

English

^rfq yfoftzR m aaTMtfemi^oM

अध्याय ३१

श्लोक 4

ततो जगाम देवानां सकाशममितद्युतिः ।तैश्चापि प्रहितस्तूर्णं ब्रह्मलोकं जगाम ह

tato jagāma devānāṃ sakāśamamitadyutiḥ / taiścāpi prahitastūrṇaṃ brahmalokaṃ jagāma ha

हिन्दी अर्थ

देवदेवो यथा स्थाणुः सरोमध्ये व्यवस्थित: । किमर्थं पांशुना शक्रस्तीर्थं पूरितवान् पुनः (स्थाणुतीर्थमें जाने तथा स्थाणुवटके दर्शनसे मुक्ति- प्राप्ति होनेकी बात सुननेके बाद) ऋषियोंने पूछा-- महामुने! आप स्थाणुतीर्थ एवं स्थाणुवटके माहात्म्य तथा सांनिहत्य सरोवरकी उत्पत्ति और इन्रद्वार उसके धूलसे

English

O Brahmins! The land pressed by the feet of Vamana while walking were turned into deep trenches on his way to Bali. it amt <hamn4d i H i

अध्याय ३१

श्लोक 5

स गच्छन् कुटुलां देवीं ददर्श पथि पावकः ।तां दृष्ट्वा प्राह कुटिले तेज एतत्सुदुर्द्धरम्

sa gacchan kuṭulāṃ devīṃ dadarśa pathi pāvakaḥ / tāṃ dṛṣṭvā prāha kuṭile teja etatsudurddharam

हिन्दी अर्थ

भरे जानेके कारणका वर्णन करें। (इसी प्रकार) लिङ्गोंके दर्शनसे होनेवाले पुण्य तथा स्पर्शसे होनेवाले फल और सरोवरके माहात्म्यका भी पूर्णतः वर्णन करें

English

Traf xi i gw i MW frf MlMj 1 ^

अध्याय ३१

श्लोक 6

महेश्वरेण संत्यक्तं निर्दहेद् भुवनान्यपि ।तस्मात् प्रतीच्छ पुत्रो ऽयं तव धन्यो भविष्यति

maheśvareṇa saṃtyaktaṃ nirdahed bhuvanānyapi / tasmāt pratīccha putro 'yaṃ tava dhanyo bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

'लोमहर्षणजी बोले-मुनियो! आपलोग महान् वामनपुराणको श्रवण करें, जिसका श्रवण कर मनुष्य वामनभगवानूकी कृपासे मुक्ति पा लेता है। (एक समय) ब्रह्मके पुत्र सनत्कुमार महात्मा बालखिल्य आदि ऋषियोंके साथ स्थाणुवटके पास बैठे हुए थे। महर्षि मार्कण्डेयने उनके निकट जाकर नम्रतापूर्वक सरोवरके माहात्म्य, उसके विस्तार और स्थितिके विषयमें पूछा-

English

The slow motion of Vamana shook the entire earth consisting of oceans, islands and mountains even when he was putting his steps

अध्याय ३१

श्लोक 7

इत्यग्निना सा कुटिला स्मृत्वा क्वमतमुत्तमम् ।प्रक्षिपस्वाम्भसि मम प्राह वह्निं महापगा

ityagninā sā kuṭilā smṛtvā kvamatamuttamam / prakṣipasvāmbhasi mama prāha vahniṃ mahāpagā

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजीने कहा ( पूछा )--सर्वशास्त्रविशारद महाभाग ब्रह्मपुत्र (सनत्कुमार)! आप मुझसे सभी पापोंके नष्ट करनेवाले सरोवरके माहात्म्यको कहिये। द्विजश्रेष्ठ! स्थाणुतीर्थके पास कौन-कौन-से तीर्थ दृश्य हैं

English

Jupiter became a guide to him and he also put a brake on his swift walking. For the sake of joking and recreation, he was also walking with him at slow speed.

अध्याय ३१

श्लोक 8

ततस्त्वधारयद्देवी शार्वं तेजस्त्वपूपुषत् ।हुताशनो।पि भगवान् कामचारी परिभ्रमन्

tatastvadhārayaddevī śārvaṃ tejastvapūpuṣat / hutāśano/pi bhagavān kāmacārī paribhraman

हिन्दी अर्थ

और कौन-कौन-से अदृश्य और कौन-से लिङ्ग अत्यन्त पवित्र हैं, जिनका दर्शन कर मनुष्य मुक्ति प्राप्त करता है। मुने! आप स्थाणुवटके दर्शनसे होनेवाले पुण्य तथा उसकी उत्पत्तिके विषयमें भी कहिये-बताइये। इनकी प्रदक्षिणा करनेसे होनेवाले पुण्य, तीर्थमें स्नान करनेसे मिलनेवाले फल एवं गुप्त तीर्थों तथा प्रकट तीर्थोंके दर्शनसे मिलनेवाले पुण्यका भी वर्णन करें। प्रभो! सरोवरके मध्यमें देवाधिदेव स्थाणु (शिव) किस प्रकार

English

M: ?mt H?RFTt TTTldcTIcfl Tn*l«i rrf3>UT:irx3ll

अध्याय ३१

श्लोक 9

पञ्चवर्षसहस्राणि धृतवान् हव्यभुक् ततः ।मांसमस्थीनि रुधिरं मेदोन्त्ररेतसी त्वचः

pañcavarṣasahasrāṇi dhṛtavān havyabhuk tataḥ / māṃsamasthīni rudhiraṃ medontraretasī tvacaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थित हुए और किस कारणसे इन्द्रने इस तीर्थको पुनः धूलिसे भर दिया? आप स्थाणुतीर्थका माहात्म्य, चक्रतीर्थका 'फल एवं सूर्यतीर्थं तथा सोमतीर्थका माहात्म्य-इन

English

The great serpent came up from the nether region and began assisting that god with discus in hand.

अध्याय ३१

श्लोक 10

रोमश्मश्व्रक्षिकेशाद्याः सर्वे जाता हिरण्मयाः ।हिरण्यरेता लोकेषु तेन गीतश्च पावकः

romaśmaśvrakṣikeśādyāḥ sarve jātā hiraṇmayāḥ / hiraṇyaretā lokeṣu tena gītaśca pāvakaḥ

हिन्दी अर्थ

शंकरस्य च गुह्यानि विष्णोः स्थानानि यानि च। कथयस्व महाभाग सरस्वत्याः सविस्तरम् ब्रूहि देवाधिदेवस्य माहात्म्यं देव तत्त्वत: ।

English

That sacred place is popular even today as Ahivila. A man seldom fears serpents when he merely visits that place and sees it.

अध्याय ३१

श्लोक 11

पञ्चवर्षसहस्राणि कुटुला ज्वलनोपमम् ।धारयन्ती तदा गर्भं ब्रह्मणः स्थानमागता

pañcavarṣasahasrāṇi kuṭulā jvalanopamam / dhārayantī tadā garbhaṃ brahmaṇaḥ sthānamāgatā

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयवचः श्रुत्वा ब्रह्मात्मा स महामुनिः ।

English

Description of the characters of VSmana and

अध्याय ३१

श्लोक 12

तां दृष्टावान् पद्मजन्मा संतप्यन्तीं महापगाम् ।दृष्ट्वा पप्रच्छ गेनायं तव गर्भः समाहितः

tāṃ dṛṣṭāvān padmajanmā saṃtapyantīṃ mahāpagām / dṛṣṭvā papraccha genāyaṃ tava garbhaḥ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

कथयामास तत्सर्वं यच्छुतं ब्रह्मणः पुरा नमस्कृत्य महादेवमीशानं वरदं शिवम्।

English

^Lr4r|cMiy4T ^ffT clfa: I nyrJlVHti ^ afuiMcii ^n^r:ii vn

अध्याय ३१

श्लोक 13

सा चाह शङ्करं यत्तच्छ्रुक्रं पीतं हि वह्निना ।तदशक्तेन तेनाद्य निक्षिप्तं मयि सत्तम

sā cāha śaṅkaraṃ yattacchrukraṃ pītaṃ hi vahninā / tadaśaktena tenādya nikṣiptaṃ mayi sattama

हिन्दी अर्थ

उत्पत्तिं च प्रवक्ष्यामि तीर्थानां ब्रह्मभाषिताम्

English

Lomaharsana said- Bali asked Sukracarya the reason foi the shaking of the entire earth with all forests and mountains.

अध्याय ३१

श्लोक 14

पञ्जवर्ष सहस्राणि धारयन्त्याः पितामह ।गर्भस्य वर्त्तते कालो न पपात च कर्हिचित्

pañjavarṣa sahasrāṇi dhārayantyāḥ pitāmaha / garbhasya varttate kālo na papāta ca karhicit

हिन्दी अर्थ

पूर्वमेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे। बृहदण्डमभूदेकं प्रजानां बीजसम्भवम् 'तस्मिन्नण्डे स्थितो ब्रह्मा शयनायोपचक्रमे। सहस्रयुगपर्यन्तं सुप्त्वा स प्रत्यबुध्यत

English

O Acarya! What is the reason for the shaking of this entire earth consisting of oceans and mountains and why the fire is not accepting (burning) the oblation offered for the share of monsters?

अध्याय ३१

श्लोक 15

तच्छ्रुत्वा भगवानाह गच्छ त्वमुदयं गिरिम् ।तत्रास्ति योजनशतं रौद्रं शरवणं महत्

tacchrutvā bhagavānāha gaccha tvamudayaṃ girim / tatrāsti yojanaśataṃ raudraṃ śaravaṇaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

सुप्तोत्थितस्तदा ब्रह्मा शून्यं लोकमपश्यत। सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य रजसा मोहितस्य च

English

Having questioned by Bali, Sukracarya, the foremost of Vedic scholars, concentrated his mind a long on the topic enquired and then told to the chief of demons.

अध्याय ३१

श्लोक 16

तत्रैव क्षिप सुश्रेणि विस्तीर्णे गिरिसानुनि ।दशवर्षसहस्रान्ते ततो बालो भविष्यति

tatraiva kṣipa suśreṇi vistīrṇe girisānuni / daśavarṣasahasrānte tato bālo bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

उपसंहारकाले च तमोगुणः प्रवर्तते गुणातीतः स भगवान् व्यापकः पुरुषः स्मृतः। तेनेदं सकलं व्याप्तं यत्किंचिज्जीवसंज्ञितम्

English

WM ^ The everlasting supreme soul and the cause of this world (jagadyoni) has been bom as Kasyapa's son.

अध्याय ३१

श्लोक 17

सा श्रुत्वा ब्रह्मणो वाक्यं रूपिणी गिरिमागता ।आगत्य गर्भं तत्याज सुखेनैवाद्रिनन्दिनी

sā śrutvā brahmaṇo vākyaṃ rūpiṇī girimāgatā / āgatya garbhaṃ tatyāja sukhenaivādrinandinī

हिन्दी अर्थ

स ब्रह्मा स च गोविन्द ईश्वरः स सनातनः। यस्तं वेद महात्मानं स सर्वं वेद मोक्षवित्

English

TT TT iWMKJlfa m ?HcC4»N:l

अध्याय ३१

श्लोक 18

सा तु संत्यज्य तं बालं ब्रह्माणं सहसागमत् ।आपोमयी मन्त्रवशात् संजाता-कुटिला सती

sā tu saṃtyajya taṃ bālaṃ brahmāṇaṃ sahasāgamat / āpomayī mantravaśāt saṃjātā-kuṭilā satī

हिन्दी अर्थ

सत्योदका शीलसमाधियुक्ता। सबको मुझसे कहिये। महाभाग! सरस्वतीके निकट शंकर तथा विष्णुके जो-जो गुप्त स्थान हैं उनका भी आप विस्तारपूर्वक वर्णन करें। देव! देवाधिदेवके माहात्म्यको आप भलीभाँति बतावें; क्योंकि ब्रह्माकी

English

O demon king! He is undoubtedly, coming to your place of offering and this earth is shivering due to the steps he takes in walking.

अध्याय ३१

श्लोक 19

तेजसा चापि शार्वेण रौक्मं शरवणं महत् ।तन्निवासरताश्चान्ये पादपा मृगपक्षिणः

tejasā cāpi śārveṇa raukmaṃ śaravaṇaṃ mahat / tannivāsaratāścānye pādapā mṛgapakṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कृपासे आपको सब कुछ विदित है

English

By this very reason, these mountains are trembling, the oceans are on tides and this land is not capable to bear the burden of its

अध्याय ३१

श्लोक 20

ततो दशसु पूर्णेषु शरद्दशशतेष्वथ ।बालार्कदीप्तिः संजातो बालः कमललोचनः

tato daśasu pūrṇeṣu śaraddaśaśateṣvatha / bālārkadīptiḥ saṃjāto bālaḥ kamalalocanaḥ

हिन्दी अर्थ

'लोमहर्षणने कहा (उत्तर दिया) --मार्कण्डेयके वचनको सुनकर ब्रह्मस्वरूप महामुनिका मन उस तीर्थके प्रति अत्यन्त भक्ति-प्रबण होनेसे गद्गद हो गया । उन्होंने आसनसे उठकर भगवान् शंकरको प्रणाम किया तथा प्राचीन कालमें ब्रह्मासे इसके विषयमें जो कुछ सुना था उन सबका वर्णन किया

English

He himself holds all gods, Gandharvas, demi-gods, monsters, the earth including serpents, the water, fire, air, ether, human beings and all great monsters.

अध्याय ३१

श्लोक 21

उत्तानशायी भगवान् दिव्ये शरवणे स्थितः ।मुखे ऽङ्गुष्ठं समाक्षिप्य रुरोद घनराडिव

uttānaśāyī bhagavān divye śaravaṇe sthitaḥ / mukhe 'ṅguṣṭhaṃ samākṣipya ruroda ghanarāḍiva

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमारने कहा--मैं कल्याणकर्ता, वरदानी महादेव ईशानको नमस्कार कर ब्रह्मासे कहे हुए तीर्थकी उत्पत्तिके विषयमें वर्णन करूँगा। प्राचीन कालमें जब महाप्रलय हो गया और सर्वत्र केवल जल-ही-जल हो

English

It is the grave illusion of this world holding Krsna and this illusion of the holder and the held in turn is being perceived as the vacillation of the world.

अध्याय ३१

श्लोक 22

एतस्मिन्नन्तरे देव्यः कृत्तिकाः षट् सुतेजसः ।ददृशुः स्वेच्छया यान्त्यो बालं शरवणे स्थितम्

etasminnantare devyaḥ kṛttikāḥ ṣaṭ sutejasaḥ / dadṛśuḥ svecchayā yāntyo bālaṃ śaravaṇe sthitam

हिन्दी अर्थ

गया एवं उसमें समस्त चर-अचर जगत् नष्ट हो गया, तब प्रजाओंके बीजस्वरूप एक ' अण्ड' उत्पन्न हुआ। ब्रह्मा उस अण्डमें स्थित थे। उन्होंने उसमें अपने सोनेका उपक्रम किया। फिर तो वे हजारों युगोंतक सोते रहे। उसके बाद जगे। ब्रह्मा जब सोकर उठे, तब उन्होंने संसारको शून्य देखा। (जब उन्होंने संसारमें कुछ भी नहीं देखा) तब रजोगुणसे आविष्ट हो गये और सृष्टिके विषयमें विचार करने लगे

English

As he is near, the monsters being enemies to the gods have been denied the oblation (Havi) and due to such influence, the three- fires are not accepting the share of monsters. spite

अध्याय ३१

श्लोक 23

कृपायुक्ताः समाजग्मुः यत्र स्कन्दः स्थितो ऽभवत् ।अहं पूर्वमहं पूर्वं तस्मै स्तन्ये ऽभिचुक्रुशुः

kṛpāyuktāḥ samājagmuḥ yatra skandaḥ sthito 'bhavat / ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvaṃ tasmai stanye 'bhicukruśuḥ

हिन्दी अर्थ

रजोगुणको सृष्टिकारक तथा सत्त्वगुणको स्थिति- कारक माना गया है। उपसंहार करनेके समयमें तमोगुणकी प्रवृत्ति होती है। परंतु भगवान् वास्तवमें व्यापक एवं गुणातीत हैं। वे पुरुष नामसे कहे जाते हैं।

English

■i^rq'ujHicTt ^RTri: site^itefsrai:

अध्याय ३१

श्लोक 24

विवदन्तीः स ता दृष्टावा षण्मुखः समजायत ।अबीभरंश्च ताः सर्वाः शिशुं स्नेहाच्च कृत्तिकाः

vivadantīḥ sa tā dṛṣṭāvā ṣaṇmukhaḥ samajāyata / abībharaṃśca tāḥ sarvāḥ śiśuṃ snehācca kṛttikāḥ

हिन्दी अर्थ

जीव नामसे निर्दिष्ट सारे पदार्थ उन्हींसे ओतप्रोत हैं। वे ही ब्रह्मा हैं, वे ही विष्णु हैं और वे ही सनातन महेश्वर हैं। मोक्षके ज्ञानी जिस प्राणीने उन महान् आत्माको समझ लिया, उसने सब कुछ जान लिया। जिस मनुष्यका अनन्त (बहुमुखी) चित्त उन परमात्मामें ही भलीभाँति स्थित है, उनके लिये सारे तीर्थ एवं आश्रमोंसे क्या प्रयोजन ?

English

Bali was in deep exhilaration on hearing the statement of Sukracarya. He said- 0 Brahmin! I am the luckiest and most successful of persons as the master himself of offering (yajnapati) is approaching me. Who is there any better person than me?

अध्याय ३१

श्लोक 25

भ्रियमामः स ताभिस्तु बालो वृद्धिमगान्मुने ।कार्त्तिकेयेति विख्यातो जातः स बलिनां वरः

bhriyamāmaḥ sa tābhistu bālo vṛddhimagānmune / kārttikeyeti vikhyāto jātaḥ sa balināṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

यह आत्मारूपी नदी शील और समाधिसे युक्त है। इसमें संयमरूपी पवित्र तीर्थ है, जो सत्यरूपी जलसे

English

Yogins stake their life in meditation only to see that supreme and imperishable God and he himself is coming today to my place of offering. 0 Acarya (Preceptor)! order me what should I do for him?

अध्याय ३१

श्लोक 26

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन् पावकं प्राह पद्मजः ।कियत्प्रमाणः पुत्रस्ते वर्त्तते साम्प्रतं गुहः

etasminnantare brahman pāvakaṃ prāha padmajaḥ / kiyatpramāṇaḥ putraste varttate sāmprataṃ guhaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्यां स्त्रातः पुण्यकर्मा पुनाति न वारिणा शुद्धयति चान्तरात्मा तदेव प्रवदन्ति सन्त- स्तत्प्राप्य देही विजहाति कामान्

English

II Sukra said- O monster! The Vedas authorise only the gods to enjoy the oblations offered in yajha but you have made the monsters to accept them.

अध्याय ३१

श्लोक 27

स तद्वचनमाकर्ण्य अजानंस्तं हरात्मजम् ।प्रोवाच पुत्रं देवेश न वेद्मि कतमो गुहः

sa tadvacanamākarṇya ajānaṃstaṃ harātmajam / provāca putraṃ deveśa na vedmi katamo guhaḥ

हिन्दी अर्थ

एतद् ब्रह्म समासेन मयोक्तं ते द्विजोत्तम। 'यज्ज्ञात्वा ब्रह्म परमं प्राप्स्यसि त्वं न संशयः

English

^ cranrs^ trtt: jnjrii^n

अध्याय ३१

श्लोक 28

तं प्राह भगवान् यत्तु तेजः पीतं पुरा त्वया ।त्रैयम्बलं त्रिलोकेश जातः शरवणे शिशुः

taṃ prāha bhagavān yattu tejaḥ pītaṃ purā tvayā / traiyambalaṃ trilokeśa jātaḥ śaravaṇe śiśuḥ

हिन्दी अर्थ

इदानीं शृणु चोत्पत्तिं ब्रह्मणः परमात्मनः । इमं चोदाहरन्त्येव श्लोकं नारायणं प्रति तासु शेते स यस्माच्च तेन नारायणः स्मृतः

English

The god approaching here nourishes and gives stability to the world. He too creates the universe and he himself destroys the creation so made. All this is done on the basis of sattva property (guna).

अध्याय ३१

श्लोक 29

श्रुत्वा पितामहवचः पावकस्त्वरितो ऽभ्यगात् ।वेगिनं मेषमारुह्य कुटिला तं ददर्श ह

śrutvā pitāmahavacaḥ pāvakastvarito 'bhyagāt / veginaṃ meṣamāruhya kuṭilā taṃ dadarśa ha

हिन्दी अर्थ

कललाद् बुद्बुदं ज्ञेयं ततः काठिन्यतां गतम्

English

As god Visnu is engaged in administrative function, you definitely will fall in bondage. Keep this important thing in your mind and do whatever you think best.

अध्याय ३१

श्लोक 30

ततः पप्रच्छ कुटिला शीघ्रं क्व व्रजसे कवे ।सो ऽब्रवीत् पुत्रदुष्ट्यर्थं जातं शरवणे शिशुम्

tataḥ papraccha kuṭilā śīghraṃ kva vrajase kave / so 'bravīt putraduṣṭyarthaṃ jātaṃ śaravaṇe śiśum

हिन्दी अर्थ

काठिन्याद् धरणी ज्ञेया भूतानां धारिणी हि सा। यस्मिन् स्थाने स्थितं हयण्डं तस्मिन् संनिहितं सरः अण्डमध्ये समुत्पन्नो ब्रह्मा लोकपितामहः

English

demon king! Don't bind yourself under any promise and do merely a humble chat that will not involve in giving anything.

अध्याय ३१

श्लोक 31

साब्रवीत् तनयो मह्यं ममेत्याह च पावकः ।विवदन्तौ ददर्साथ स्वेच्छाचारी जनार्दनः

sābravīt tanayo mahyaṃ mametyāha ca pāvakaḥ / vivadantau dadarsātha svecchācārī janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थाणुतीर्थ, स्थाणुवट और सांनिहत्य सरोवरके सम्बन्धमें प्रश्‍न और लोमहर्षणका उत्तर

English

fKTfvrST^T ^cTPT c*cil«? ^iftT

अध्याय ३१

श्लोक 32

तौ पप्रच्छ किमर्थं वा विवादमिह चक्रथः ।तावूचतुः वुत्रहेतो रुद्रशुक्रोद्भवाय हि

tau papraccha kimarthaṃ vā vivādamiha cakrathaḥ / tāvūcatuḥ vutraheto rudraśukrodbhavāya hi

हिन्दी अर्थ

परिपूर्ण है । जो पुण्यात्मा इस (नदी)-में स्नान करता है, वह पवित्र हो जाता है, (पिये जानेवाले सामान्य) जलसे अन्तरात्माकी शुद्धि नहीं होती । इसलिये पुरुषका मुख्य कर्तव्य है कि वह आत्मज्ञानरूपी सुखमें प्रविष्ट रहे। महात्मा लोग उसीको 'ज्ञेय' कहते हैं। शरीर धारण करनेवाला देही जब उसे पा लेता है, तब सभी इच्छाओंको छोड़ देता है। ब्राह्मणके लिये एकता, समता, सत्यता, मर्यादामें स्थिति, दण्ड-विधानका त्याग,

English

TH SR I 0 great monster! God Krsna is under resolution to favour gods and execute something in their favour. He is determined to bring back prosperity to the gods. Hence don't say that you will give epough money for gods.

अध्याय ३१

श्लोक 33

तावुवाच हरिर्देवो गच्छ तं त्रिपुरान्तकम् ।स यदा वक्ष्यति देवेशस्तत्कुरुध्वमसंशयम्

tāvuvāca harirdevo gaccha taṃ tripurāntakam / sa yadā vakṣyati deveśastatkurudhvamasaṃśayam

हिन्दी अर्थ

क्रोध न करना एवं (सांसारिक) क्रियाओंसे विराग ही धन है, इनके समान उनके लिये कोई अन्य धन नहीं है। द्विजोत्तम! मैंने थोड़ी मात्रामें तुमसे यह जो ज्ञानके

English

l?Rsrq? funr^nftr % i qrcrtft fang

अध्याय ३१

श्लोक 34

इत्युक्तौ वासुदेवेन कुटिलाग्नी हरान्तिकम् ।सम्भ्येत्योचतुस्तथ्यं कस्य पुत्रेति नारद

ityuktau vāsudevena kuṭilāgnī harāntikam / sambhyetyocatustathyaṃ kasya putreti nārada

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मको प्राप्त करोगे। अब तुम परमात्मा ब्रह्मकी उत्पत्तिके विषयमे सुनो। उस नारायणके विषयमें लोग इस श्लोकका उदाहरण दिया करते हैं-॥ २४--२८॥ “आप्' (जल) ही को 'नार', (एवं परमात्मा)- को 'तनु'-एऐसा हमने सुन रखा है। वे (परमात्मा) उसमें शयन करते हैं, जिससे वे (शब्दव्युत्पत्तिसे) “नारायण” शब्दसे स्मरण किये गये हैं। जलमें सोनेके बाद जाग जानेपर उन्होंने जगत्को अपनेमें प्रविष्ट

English

Bali said- O Brahmin! How can I say even to the common people that the thing begged for is not with me? When this is the position of my conscience, how shall the god of gods be denied by me?

अध्याय ३१

श्लोक 35

रुद्रस्तद्वाक्यमाकर्ण्य हर्षनिर्भरमानसः ।दिष्ट्या दिष्ट्येति गिरिजां प्रोद्भूतपुलको ऽब्रवीत्

rudrastadvākyamākarṇya harṣanirbharamānasaḥ / diṣṭyā diṣṭyeti girijāṃ prodbhūtapulako 'bravīt

हिन्दी अर्थ

जानकर अण्डको तोड़ दिया, उससे '३' शब्दकी उत्पत्ति हुई। इसके बाद उससे (पहली बार) भूः दूसरी बार भुवः एवं तीसरी बार स्वःकी उत्पत्ति (ध्वनि) हुई। इन तीनोंका नाम क्रमशः मिलकर

English

Countless fasts and resolutions are observed in order to see that Hari and when he himself is coming and will beg me for anything, what achievement more than it will be for me to

अध्याय ३१

श्लोक 36

ततो ऽम्बिका प्राह हरं देव गच्छाम शिशुम् ।प्रष्टुं समाश्रयेद् यं स तस्य पुत्रो भविष्यति

tato 'mbikā prāha haraṃ deva gacchāma śiśum / praṣṭuṃ samāśrayed yaṃ sa tasya putro bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

'भूर्भुवःस्वः' हुआ। उस सविता देवताका जो वरेण्य तेज है, वह उसीसे उत्पन्न हुआ। अण्डसे जो तेज निकला, उसने जलको सुखा दिया तेजसे जलके सोखे जानेपर शेष जल कललकी आकृतिमें बदल गया। कललसे बुद्बुद हुआ और उसके बाद वह कठोर हो गया। कठोर हो जानेके कारण बह बुद्बुद भूतोंको धारण करनेवाली धरणी बन गया। जिस

English

IT WT The god (yajhes'a) himself will beg for something with expressive words from me for whose grace the people observe Dama, purity etc. virtues and perform the most expensive offerings (yajna).

अध्याय ३१

श्लोक 37

बाढमित्येव भगवान् समुत्तस्थौ वृषध्वजः ।सहोमया कुटिलया पावकेन च धीमता

bāḍhamityeva bhagavān samuttasthau vṛṣadhvajaḥ / sahomayā kuṭilayā pāvakena ca dhīmatā

हिन्दी अर्थ

स्थानपर अण्ड स्थित था, वहीं संनिहित नामका सरोवर है। तेजके आदिमें उत्पन्न होनेके कारण उसे ' आदित्य” नामसे कहा जाता है। फिर सारे संसारके पितामह ब्रह्मा अण्डके मध्यमें उत्पन्न हुए। उस अण्डका उल्ब

English

WcTTPJ 'TJ'fjTr IT 1 !: •g^Rri rT W:i

अध्याय ३१

श्लोक 38

संप्राप्तास्ते शरवणं हराग्निकुटिलाम्बिकाः ।ददृशुः शिशुकं तं च कृत्तिकोत्सङ्गशायिनम्

saṃprāptāste śaravaṇaṃ harāgnikuṭilāmbikāḥ / dadṛśuḥ śiśukaṃ taṃ ca kṛttikotsaṅgaśāyinam

हिन्दी अर्थ

(गर्भका आवरण) मेरु पर्वत है एवं अन्य पर्वत उसके जरायु (झिल्ली) माने जाते है । समुद्र एवं सहस्नों नदियाँ नाभिस्थाने यदुदकं ब्रह्मणो निर्मलं महत् । 'महत्सरस्तेन पूर्ण विमलेन वराम्भसा

English

II As the ruler of this world himself will ask for something from me, it indicates it climax of achievem&it and confirms the process through which I observed austerity.

अध्याय ३१

श्लोक 39

ततः स बालकस्तेषां मत्वा चिन्तितमादरात् ।योगी चतुर्मूर्तिरभूत् षण्मुखः स शिशुस्त्वपि

tataḥ sa bālakasteṣāṃ matvā cintitamādarāt / yogī caturmūrtirabhūt ṣaṇmukhaḥ sa śiśustvapi

हिन्दी अर्थ

ततश्चिन्तयतः सृष्टिं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। मनसा मानसा जाताः सनकाद्या महर्षयः

English

HlWlcdj? ■JTT rPWmdhtejT^l

अध्याय ३१

श्लोक 40

कुमारः शङ्करमगाद् विशाखो गौरिमागमत् ।कुटिलामगमच्छाखो महासेनो ऽग्निमभ्ययात्

kumāraḥ śaṅkaramagād viśākho gaurimāgamat / kuṭilāmagamacchākho mahāseno 'gnimabhyayāt

हिन्दी अर्थ

पुनञ्चिन्तयतस्तस्य प्रजाकामस्य धीमतः। उत्पन्ना ऋषयः सप्त ते प्रजापतयोऽभवन् ते सदा स्त्राननिरता देवार्चनपरायणाः। उपवासै््रतैस्तीब्रैः शोषयन्ति कलेवरम्

English

O preceptor! Whether you suggest that I should answer in the negative to such a god coming as a beggar? I think it is better to die than to say 'no' to any person.

अध्याय ३१

श्लोक 41

ततः प्रीतियुतो रुद्र उमा च कुटिला तथा ।पावकश्चापि देवेशः परां मुदमवाप च

tataḥ prītiyuto rudra umā ca kuṭilā tathā / pāvakaścāpi deveśaḥ parāṃ mudamavāpa ca

हिन्दी अर्थ

आराधयन्ति देवेशं न च तुष्यति शंकरः

English

When I have never refused anything to any person till date, how then will I refuse Acyuta anything on his arrival?

अध्याय ३१

श्लोक 42

ततो ऽब्रुवन् कृत्तिकास्ताः षण्मुखः किं हरात्मजः ।ता अब्रवीद्धरः प्रतीत्या विधिवद् वचनं मुने

tato 'bruvan kṛttikāstāḥ ṣaṇmukhaḥ kiṃ harātmajaḥ / tā abravīddharaḥ pratītyā vidhivad vacanaṃ mune

हिन्दी अर्थ

तततः कालेन महता उमया सह शंकरः। आकाशमार्गेण तदा दृष्टा देवी सुदु:खिता प्रसाद्य देवदेवेशं शंकरं प्राह सुब्रता। क्लिश्यन्ते ते मुनिगणा देवदारुवनाश्रयाः

English

The excess donation may bring sometimes adversity to the bold persons but O preceptor! the donation not causing any hurdle in anyway is undoubtedly considered a better

अध्याय ३१

श्लोक 43

नाम्ना तु कार्त्तिकेयो हि युष्माकं तनयस्त्वसौ ।कुटुलायाः कुमारेति पुत्रो ऽयं भविताव्ययः

nāmnā tu kārttikeyo hi yuṣmākaṃ tanayastvasau / kuṭulāyāḥ kumāreti putro 'yaṃ bhavitāvyayaḥ

हिन्दी अर्थ

तेषां क्लेशक्षयं देव विधेहि कुरु मे दयाम्। किं वेदधर्मनिष्ठानामनन्तं देव दुष्कृतम्

English

W W #fgwt W ¥ltf T ^fagrf^d :lR*ll

अध्याय ३१

श्लोक 44

स्कन्द इत्येव विख्यातो गौरीपुत्रो भवत्वसौ ।गुह इत्येव नाम्ना च ममासौ तनयः स्मृतः

skanda ityeva vikhyāto gaurīputro bhavatvasau / guha ityeva nāmnā ca mamāsau tanayaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

तच्छुत्वा वचनं देव्याः पिनाकी पातितान्धकः। प्रोवाच प्रहसन् मूर्धि चारुचन्द्रांशुशोभितः औमहादेव उवाच ज वेत्सि देवि तत्त्वेन धर्मस्य गहना गतिः । चैते धर्म विजानन्ति न च कामविवर्जिताः

English

fgrsp: TJTrj) zt gw: W%T3TfwTfT: I 3 R: w^f wgrorn faydl? wgr ^ mi

अध्याय ३१

श्लोक 45

माहासेन इति ख्यातो हुताशस्यास्तु पुत्रकः शारद्वत इति ख्यातः सुतः शरवणस्य च

māhāsena iti khyāto hutāśasyāstu putrakaḥ śāradvata iti khyātaḥ sutaḥ śaravaṇasya ca

हिन्दी अर्थ

गर्भके जल हैं। ब्रह्माके नाभि-स्थानमें जो विशाल निर्मल जल राशि है, उस स्वच्छ श्रेष्ठ जलसे महान् सरोवर भरा-पूरा है॥ ३३--३७॥

English

Nobody in my realm is pauper, ailing, anxious, sad and in grief and all are virtuous. O lord! all people are healthy, sturdy, satisfied, meritorious and happy here. What to say more when I am also happy always?

अध्याय ३१

श्लोक 46

एवमेव महायोगी पृथिव्यां ख्यातिमेष्यति ।षडास्यत्वान् महाबाहुः षण्मुखो नाम गीयते

evameva mahāyogī pṛthivyāṃ khyātimeṣyati / ṣaḍāsyatvān mahābāhuḥ ṣaṇmukho nāma gīyate

हिन्दी अर्थ

उस सरोवरके मध्यमें स्थाणुके आकारका महान् विशाल एक वटवृक्ष है। ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य- ये तीनों वर्ण उससे निकले और द्विजोंकी शुश्रूषा करनेके लिये उसीसे शूद्रोंकी भी उत्पत्ति हुई। (इस प्रकार चारों वर्णोकी सृष्टि सरोवरके मध्यमे स्थाणुरूपसे स्थित वटवृक्षसे हुई।) उसके बाद सृष्टिकी चिन्ता करते हुए अव्यक्तजन्मा ब्रह्मके मनसे सनकादि महर्षियोंकी उत्पत्ति हुई। फिर प्रजाकी इच्छासे चिन्तन कर रहे

English

O sage laureate! I have come to know through your information that I am going to gain the best fruit for donation of a distinct

अध्याय ३१

श्लोक 47

इत्येवमुक्त्वा भगवान् शूलपाणिः पितामहम् ।सस्मार दैवतैः सार्द्ध ते ऽप्याजग्मुस्त्वरान्विताः

ityevamuktvā bhagavān śūlapāṇiḥ pitāmaham / sasmāra daivataiḥ sārddha te 'pyājagmustvarānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

मतिमान् ब्रह्मासे सात ऋषि उत्पन्न हुए। वे प्रजापति हुए। रजोगुणसे मोहित होकर ब्रह्माने जब पुनः चिन्तन किया, तब तप एवं स्वाध्यायमें परायण बालखिल्य ऋषियोंकी उत्पत्ति हुई॥ ३८--४१॥

English

wHrwT^m gw ^Hifitwr gfr.-i

अध्याय ३१

श्लोक 48

प्रणिपत्य च कामारिमुमां च गिरिनन्दिनीम् ।दृष्ट्वा हुताशनं प्रीत्या कुटिलां कृत्तिकास्तथा

praṇipatya ca kāmārimumāṃ ca girinandinīm / dṛṣṭvā hutāśanaṃ prītyā kuṭilāṃ kṛttikāstathā

हिन्दी अर्थ

वे सर्वदा स्नान (शुद्धि) करनेमें निरत तथा उपवासों एवं तीव्र ब्रतोंसे अपने शरीरको सुखाये जा रहे थे। अग्निहोत्रसे युक्त होकर वानप्रस्थकी विधिसे वे उत्कृष्ट तपस्या करते और अपने शरीर सुखाते जाते थे। वे लोग अत्यन्त दुर्बल एवं कंकाल-काय होकर सहस्र

English

WW ytuilfd wfg If he satiates the gods by virtue of the donation received from me, it prima-facie purported the pleasure of Hari on my prayer through this offering (yajna).

अध्याय ३१

श्लोक 49

ददृशुर्बालमत्युग्रं षण्मुखं सूर्यसंनिभम् मुष्णन्तमिव चक्षुंषि तेजसा स्वेन देवताः

dadṛśurbālamatyugraṃ ṣaṇmukhaṃ sūryasaṃnibham muṣṇantamiva cakṣuṃṣi tejasā svena devatāḥ

हिन्दी अर्थ

दिव्य वर्षांतक देवेशकी उपासना करते रहे; परंतु भगवान् शंकर प्रसन्न न हुए। उसके बहुत दिनोंके बाद उमाके साथ भगवान् शंकर आकाश-मार्गसे भ्रमण कर रहे थे। धार्मिक कार्योको करनेवाली उमा (बालखिल्योंकी)

English

tR# W?IT& W WTH WWt WWTII ^ 6 II

अध्याय ३१

श्लोक 50

कौतुकाभिवृताः सर्वे एवमूचुः सुरोत्तमाः ।देवकार्यं त्वया देव कृतं देव्याग्निना तथा

kautukābhivṛtāḥ sarve evamūcuḥ surottamāḥ / devakāryaṃ tvayā deva kṛtaṃ devyāgninā tathā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकारकी दशा (कंकालमात्र) देखकर दुःखी हो गयीं और दुःखी होकर देवदेवेश शंकरको प्रसन्नकर कहने लगीं--देव ! देवदारु-वनमें रहनेवाले वे मुनिगण क्लेश उठा रहे हैं। देव! मेरे ऊपर दया करें। आप उनके क्लेशका विनाश करें। देव! वैदिक धर्ममें निष्ठा रखनेवाले इन (तपस्वियों)-के कौन ऐसा अनन्त दुष्कृत है, जिससे ये कङ्कालमात्र होनेपर भी अबतक शुद्ध नहीं हुए? अन्धकको मार गिरानेवाले, चन्द्रमाकी मनोहर

English

If the seed of my donation is sown this time in the king seed, great eligible and revered Janardana, what is then left escaped from me? The donation is considered a hundred times greater then enjoyment (consumption).

अध्याय ३१

श्लोक 51

तदुत्तष्ठ व्रजामो ऽद्य तीर्थमौजसमव्ययम् ।कुरुक्षेत्रे सरस्वत्यामभिष्ञ्चाम षण्मुखम्

taduttaṣṭha vrajāmo 'dya tīrthamaujasamavyayam / kurukṣetre sarasvatyāmabhiṣñcāma ṣaṇmukham

हिन्दी अर्थ

किरणोंसे सुशोभित सिरवाले पिनाकधारी शंकरजी उमाकी बातको सुनकर हँसते हुए बोले-

English

Hari as worshipped by me through yajna is definitely pleased with me. He, undoubtedly, is coming here to gratify me.

अध्याय ३१

श्लोक 52

सेनायाः पतिरस्त्वेष देवगन्धर्वकिंनराः ।महिषं घातयत्वेष तारकं च सुदारुणम्

senāyāḥ patirastveṣa devagandharvakiṃnarāḥ / mahiṣaṃ ghātayatveṣa tārakaṃ ca sudāruṇam

हिन्दी अर्थ

श्रीमहादेवजी बोले--देवि! धर्मकी गति गहन होती है। तुम उसे तत्त्वत: नहीं जानती। ये लोग न तो धर्मज्ञ हैं

English

If he is coming to kill me on account of my restrictions imposed on offering oblations to gods, such a death under his anger too will be

अध्याय ३१

श्लोक 53

बाढमित्यब्रवीच्छर्वः समुत्तस्थुः सुरास्ततः ।कुमारसहिता जग्मुः कुरुक्षेत्रं महाफलम्

bāḍhamityabravīccharvaḥ samuttasthuḥ surāstataḥ / kumārasahitā jagmuḥ kurukṣetraṃ mahāphalam

हिन्दी अर्थ

न च क्रोधेन निर्मुक्ताः केवलं मूढबुद्धय:। एतच्छुत्वाऽब्रवीद् देवी मा मैवं शंसितव्रतान्

English

O great sage! take clear notice of my determination and please don’t interfere on donation to god when he arrives here.

अध्याय ३१

श्लोक 54

तत्रैव देवताः सेन्द्रा रुद्रब्रह्मजनार्दनाः ।यत्नमस्याभिषेकार्तं चक्रुर्मुनिगणैः सह

tatraiva devatāḥ sendrā rudrabrahmajanārdanāḥ / yatnamasyābhiṣekārtaṃ cakrurmunigaṇaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

देव प्रदर्शयात्मानं परं कौतूहलं हि मे। स इत्युक्त उवाचेदं देवीं देवः स्मिताननः तिष्ठ त्वमत्र यास्यामि यत्रैते मुनिपुंगवाः। साधयन्ति तपो घोरं दर्शयिष्यामि चेष्टितम्

English

Lomaharsana said- As Bali could finish his statement, Janardana in dwarf form by illusion appeared there.

अध्याय ३१

श्लोक 55

ततो ऽम्बुना सप्तसमुद्रवाहिनीनदीजलेनापि महाफलेन ।वरौषधीभिश्च सहस्रमूर्त्तिभिस्तदाभ्यषिञ्चन् गुमच्युताद्याः

tato 'mbunā saptasamudravāhinīnadījalenāpi mahāphalena / varauṣadhībhiśca sahasramūrttibhistadābhyaṣiñcan gumacyutādyāḥ

हिन्दी अर्थ

इत्युक्ता तु ततो देवी शंकरेण महात्मना। गच्छस्वेत्याह मुदिता भर्तारं भुवनेश्वरम्

English

The monsters lost their splendour and began trembling when they saw Hari entered in the place of offering.

अध्याय ३१

श्लोक 56

अभिषिञ्चति सेनान्यां कुमारे दिव्यरूपिणि ।जगुर्गन्धर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः

abhiṣiñcati senānyāṃ kumāre divyarūpiṇi / jagurgandharvapatayo nanṛtuścāpsarogaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

यत्र ते मुनयः सर्वे काष्ठलोष्ठसमाः स्थिताः। अधीयाना महाभागाः कृताग्निसदनक्रियाः तान् विलोक्य ततो देवो नग्नः सर्वाङ्गसुन्दरः । वनमालाकृतापीडो युवा भिक्षाकपालभृत्

English

Vasistha Visvamitra, Garga and other renowned sages present at that yajna sat on japa (silent chanting).

अध्याय ३१

श्लोक 57

अभिषिक्तं कुमारं च गिरिपुत्री निरीक्ष्य हि ।स्नेहादुत्सङ्गगं स्कन्दं मूर्ध्न्यजिघ्रन्मुर्हुर्मुहुः

abhiṣiktaṃ kumāraṃ ca giriputrī nirīkṣya hi / snehādutsaṅgagaṃ skandaṃ mūrdhnyajighranmurhurmuhuḥ

हिन्दी अर्थ

तं विलोक्याश्रमगतं योषितो ब्रह्मवादिनाम्। सकौतुकस्वभावेन तस्य रूपेण मोहिताः

English

Bali took it as the greatest achievement of his life. As all monsters were trembling and anxious, nobody said anything to Bali.

अध्याय ३१

श्लोक 58

जिघ्रती कार्त्तिकेयस्य अभिषेकार्द्रमाननम् ।भात्यद्रिजा यथेन्द्रस्य देवमातादितिः पुरा

jighratī kārttikeyasya abhiṣekārdramānanam / bhātyadrijā yathendrasya devamātāditiḥ purā

हिन्दी अर्थ

गृहाण भिक्षामूचुस्तास्तं देवं मुनियोषितः। स तु भिक्षाकपालं तं प्रसार्य बहु सादरम् देहि देहि शिवं वोऽस्तु भवतीभ्यस्तपोवने।

English

Dazzled by the glowing presence of Hari, everyone adored him there. The dwarf form god Vi?nu appreciated the yajna, fire, clients, authorised members for performing that yajna and the items used for offering when he was given honour by Bali and those all great

अध्याय ३१

श्लोक 59

तदाभिषिक्तं तनयं दृष्ट्वा शर्वो मुदं ययौ ।पावकः कृत्तिकाश्चैव कुटिला च यशस्विनी

tadābhiṣiktaṃ tanayaṃ dṛṣṭvā śarvo mudaṃ yayau / pāvakaḥ kṛttikāścaiva kuṭilā ca yaśasvinī

हिन्दी अर्थ

हसमानस्तु देवेशस्तत्र देव्या निरीक्षितः।

English

O Brahmins! all members to that function then arrived there and began appreciating the

अध्याय ३१

श्लोक 60

ततो ऽभिषिक्तास्य हरः सेनापत्ये गुहस्य तु ।प्रमथांश्चतुरः प्रदाच्छक्रतुल्यपराक्रमान्

tato 'bhiṣiktāsya haraḥ senāpatye guhasya tu / pramathāṃścaturaḥ pradācchakratulyaparākramān

हिन्दी अर्थ

कोऽसौ नाम ब्रतविधिस्त्वया तापस सेव्यते। भवान् वै तापसो हृद्यो हृद्याः स्मो यदि मन्यसे

English

Over-excited Bali took Arghya, worshipped Govinda and said to him.

अध्याय ३१

श्लोक 61

घण्टाकर्ण लोहिताक्षं नन्दिसेनं च दारुणम् ।चतुर्थं बलिनां मुख्यं ख्यातं कुमुदमालिनम्

ghaṇṭākarṇa lohitākṣaṃ nandisenaṃ ca dāruṇam / caturthaṃ balināṃ mukhyaṃ khyātaṃ kumudamālinam

हिन्दी अर्थ

स्थाणुतीर्थ, स्थाणुवट और सांनिहत्य सरोवरके सम्बन्धमें प्रश्न और लोमहर्षणका उत्तर

English

i%R?r ^ouitHchKiT. 7 Trat ^n?j

अध्याय ३१

श्लोक 62

हरदत्तान् गणान् दृष्ट्वा देवाः स्कन्दस्य नारद ।प्रददुः प्रमथान् स्वान् स्वान् सर्वे ब्रह्मपुरोगमाः

haradattān gaṇān dṛṣṭvā devāḥ skandasya nārada / pradaduḥ pramathān svān svān sarve brahmapurogamāḥ

हिन्दी अर्थ

और न कामशून्य। ये क्रोधसे मुक्त भी नहीं हैं और विचार- रहित हैं। यह सुनकर उमादेवीने कहा--नहीं, व्रत धारण करनेवाले इन लोगोंको ऐसा मत कहिये; (प्रत्युत) देव! आप अपनेको प्रकट करें। निश्चय ही मुझे बड़ा कौतूहल है। उमाके ऐसा कहनेपर शंकरने मुस्कुराकर देवीसे इस प्रकार कहा-अच्छा, तुम यहाँ रुको। ये मुनिश्रेष्ठ जहाँ घोर तपस्याकी साधना कर रहे हैं, वहाँ जाकर मैं इनकी चेष्टा कैसी है, उसे दिखलाता हूँ ॥ ४९--५२॥

English

Bali said- I give the items like gold, gems, elephant, horses, women, ornaments, cows and villages. The entire earth or.whatever you ask. Please, say what you want. All my possessions are yours.

अध्याय ३१

श्लोक 63

स्थाणुं ब्रह्म गणं प्रादाद् विष्णुः प्रादाद् गणत्रयम् ।संक्रमं विक्रमं चैव तृतीयं च पराक्रमम्

sthāṇuṃ brahma gaṇaṃ prādād viṣṇuḥ prādād gaṇatrayam / saṃkramaṃ vikramaṃ caiva tṛtīyaṃ ca parākramam

हिन्दी अर्थ

जब महात्मा शंकरने देवी उमासे इस प्रकार कहा तब उमादेवी प्रसन्न हो गयीं और भुवनोंके पालन करनेवाले भुवनेश्वर शिवसे बोलीं-अच्छा, जिस स्थानपर लकडी और मिट्टीके ढेलेके समान निश्चेष्ट, अग्निहोत्री

English

^ritllfdHI ylfrHI*4p3ti 3^T:I

अध्याय ३१

श्लोक 64

उत्केसं पङ्कजं शक्रो रविर्दण्डकपिङ्गलौ ।चन्द्रो मणिं वसुमणिमश्विनौ वत्सनन्दिनौ

utkesaṃ paṅkajaṃ śakro ravirdaṇḍakapiṅgalau / candro maṇiṃ vasumaṇimaśvinau vatsanandinau

हिन्दी अर्थ

एवं अध्ययनमें लगे हुए मुनिगण रहते हैं, उस स्थानपर आप जायँ। (फिर उमाद्वारा इस प्रकार प्रेरित किये जानेपर शंकरजी मुनिमण्डलीकी ओर जानेके लिये प्रस्तुत हो गये) फिर शंकरने उस मुनिमण्डलीको देखकर वनमाला धारण कर लिया। तब वे सर्वाङ्गसुन्दर (पर) नग्र-सुडौल देह धारण कर युवाके रूपमें हो गये और भिक्षा-पात्र हाथमें लेकर मुनियोंके सामने भिक्षाके लिये भ्रमण करते हुए “भिक्षा दो' यह कहते हुए एक

English

Vamana laughed at such an ear-pleasing request of Bali and seriously said

अध्याय ३१

श्लोक 65

ज्योतिर्हुताशनः प्रादाज्जवलज्जिह्वं तथापरम् ।कुन्दं मुकुन्दं कुसुमं त्रीन् धातानुचरान् ददौ

jyotirhutāśanaḥ prādājjavalajjihvaṃ tathāparam / kundaṃ mukundaṃ kusumaṃ trīn dhātānucarān dadau

हिन्दी अर्थ

आश्रमसे दूसरे आश्रममें जाने लगे

English

^duiiJ i qtH l P; I 'S'SII

अध्याय ३१

श्लोक 66

चक्रानुचक्रौ त्वष्टां च वेधातिस्थिरसुस्थिरौ ।पाणित्यजं कालकञ्च प्रादात् पूषा महाबलौ

cakrānucakrau tvaṣṭāṃ ca vedhātisthirasusthirau / pāṇityajaṃ kālakañca prādāt pūṣā mahābalau

हिन्दी अर्थ

एक आश्रमसे दूसरे आश्रममें घूम रहे उन नग्न युवाको देखकर ब्रह्मवादियोंकी स्त्रियाँ उत्सुकताके साथ स्वभाववश उनके रूपसे मोहित हो गयीं और परस्परमें कहने लगीं-आओ, भिक्षुकको देखा जाय। आपसमें इस प्रकार कहकर बहुत-सा मूल-फल लेकर मुनि- पत्नियोंने उन देवसे कहा-आप भिक्षा ग्रहण करें। उन्होंने भी अत्यन्त आदरसे उस भिक्षापात्रको फैलाकर (सामने दिखाकर) कहा--तपोवनवासिनियो! (भिक्षा)

English

O king! give me only a piece of land measuring three steps as I want to construct a fire-place (agnisala). Give gold, villages and gems etc. things to other desirous people. fafr: f% cf Tft: 3RI w ww

अध्याय ३१

श्लोक 67

स्वर्णमालं घनाह्वं च हिमवान् प्रमथोत्तमौ ।प्रादादेवोच्छ्रितो विन्ध्यस्त्वतिशृङ्गं च पार्षदम्

svarṇamālaṃ ghanāhvaṃ ca himavān pramathottamau / prādādevocchrito vindhyastvatiśṛṅgaṃ ca pārṣadam

हिन्दी अर्थ

दो, दो! आप सबका कल्याण हो। पार्वतीजी वहाँ हँसते हुए शंकरको देख रही थीं। कामातुर मुनिपत्नियोंने उस नग्न युवाको भिक्षा देकर उनसे पूछा-

English

Bali said- O the supreme designated! What use will you do of mere three steps measuring land? Ask for at least a land measuring one hundred or one hundred thousand steps.

अध्याय ३१

श्लोक 68

सुवर्चसं च वरुणः प्रददौ चातिवर्चसम् ।संग्रहं विग्रहं चाब्धिर्नागा जयमहाजयौ

suvarcasaṃ ca varuṇaḥ pradadau cātivarcasam / saṃgrahaṃ vigrahaṃ cābdhirnāgā jayamahājayau

हिन्दी अर्थ

मुनिपल्नियोंने पूछा--तापस! आप किस ब्रतके विधानका पालन कर रहे हैं, जिसमें वनमालासे विभूषित हृदयहारी तपस्वीका सुन्दर स्वरूप धारण कर नग्न-मूर्ति बनना पड़ा है? आप हमारे हृदयके आनन्दप्रद तापस हैं, यदि आप मानें तो हम भी आपकी

English

Lord Vamana replied- O demon king! I am thankful to you and an satisfied. Satisfy other persons with the donation as per their desire.

अध्याय ३१

श्लोक 69

उन्मादं शुङ्कुर्ण च पुष्पदन्तं तथाम्बिका ।घसं चातिघसं वायुः प्रादादनुचरावुभौ

unmādaṃ śuṅkurṇa ca puṣpadantaṃ tathāmbikā / ghasaṃ cātighasaṃ vāyuḥ prādādanucarāvubhau

हिन्दी अर्थ

इदमीदृग् व्रतं किंचिन्न रहस्यं प्रकाश्यते

English

tt^toTT 3 Trf^cT cUtFTW qgU*H :i

अध्याय ३१

श्लोक 70

परिघं चटकं भीमं दहतिदहनौ तथा ।प्रददावंशुमान् पञ्च प्रमथान् षण्मुखाय हि

parighaṃ caṭakaṃ bhīmaṃ dahatidahanau tathā / pradadāvaṃśumān pañca pramathān ṣaṇmukhāya hi

हिन्दी अर्थ

एवमुक्तास्तदा तेन ताः प्रत्यूचुस्तदा मुनिम्। रहस्ये हि गमिष्यामो मुने नः कौतुकं महत् काचित् कण्ठे सकन्दर्पा बाहुभ्यामपरास्तथा

English

Hearing these words of great souled Vamana, Bali gave word to the great Vamana.

अध्याय ३१

श्लोक 71

यमः प्रमाथमुन्माथं कालसेनं महामुखम् ।तालपत्रं नाडिजङ्घं षडेवानुचरान् ददौ

yamaḥ pramāthamunmāthaṃ kālasenaṃ mahāmukham / tālapatraṃ nāḍijaṅghaṃ ṣaḍevānucarān dadau

हिन्दी अर्थ

जानुभ्यामपरा नार्यः केशेषु ललितापराः। अपरास्तु कटीरन्ध्रे अपराः पादयोरपि

English

When the custom of donation was under process, Vamana became gigantic with pouring water drops in his palm. He then showed his body consisting of all gods within

अध्याय ३१

श्लोक 72

सुप्रभं च सुकर्माणं ददौ धाता गणेश्वरौ ।सुव्रतं सत्यसन्धं च मित्रः प्रदाद द्विजोत्तम

suprabhaṃ ca sukarmāṇaṃ dadau dhātā gaṇeśvarau / suvrataṃ satyasandhaṃ ca mitraḥ pradāda dvijottama

हिन्दी अर्थ

क्षोभं विलोक्य मुनय आश्रमेषु स्वयोषिताम्। हन्यतामिति संभाष्य काष्ठपाषाणपाणयः पातयन्ति स्म देवस्य लिङ्गमुद्धृत्य भीषणम्। पातिते तु ततो लिङ्गे गतोऽन्तर्धानमीश्वरः

English

(In such a gigantic form) the sun and moon were his eyes, ether was his head, earth was his two feet, the devils were his toes and Guhyaka were the fingers on hand. Vis'vedevas were his thighs, Sadhyas both his pubic, Yaksas his nails and nymphs the

अध्याय ३१

श्लोक 73

अनन्तः शङ्कुपीठश्च निकुम्भः कुमुदो ऽम्बुजः ।एकाक्षः कुनटी चक्षुः किरीटी कलशोदरः

anantaḥ śaṅkupīṭhaśca nikumbhaḥ kumudo 'mbujaḥ / ekākṣaḥ kunaṭī cakṣuḥ kirīṭī kalaśodaraḥ

हिन्दी अर्थ

देव्या स भगवान् रुद्रः कैलासं नगमाश्रितः। पतिते देवदेवस्य लिङ्गे नष्टे चराचरे

English

(jfa^luqVlMlfui li?TT: Wt:i

अध्याय ३१

श्लोक 74

सूचीवक्त्रः कोकनदः प्रहासः प्रियको ऽच्युतः ।गणाः पञ्चदशैते हि यक्षैर्दत्ता गुहस्य तु

sūcīvaktraḥ kokanadaḥ prahāsaḥ priyako 'cyutaḥ / gaṇāḥ pañcadaśaite hi yakṣairdattā guhasya tu

हिन्दी अर्थ

एवं देवे तदा तत्र वर्तति व्याकुलीकृते उवाचैको मुनिवरस्तत्र बुद्धिमतां वरः। न बयं विद्यः सद्भावं तापसस्य महात्मन:

English

All constellations were his sight, sun-beams were his hair, galaxies were his furs and the hermits were seated on those furs. Directions on their angles were his arms, directions were both his ears, both Asvinlkumaras were his ear-balls and air was

अध्याय ३१

श्लोक 76

कालिन्द्याः कालकन्दश्च नर्मदाया रणोत्कटः ।गोदावर्याः सिद्धयात्रस्तमसायाद्रिकम्पकः ।३१।७५ सहस्रबाहुः सीताया वञ्जूलायाः सितोदरः ।मन्दाकिन्यास्तथा नन्दो विपाशायाः प्रियङ्करः

kālindyāḥ kālakandaśca narmadāyā raṇotkaṭaḥ / godāvaryāḥ siddhayātrastamasāyādrikampakaḥ / 31.75 sahasrabāhuḥ sītāyā vañjūlāyāḥ sitodaraḥ / mandākinyāstathā nando vipāśāyāḥ priyaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणः सदनं जम्मुर्देवैः सह निषेवितम्। प्रणिपत्याथ देवेशं लज्जयाऽधोमुखाः स्थिताः

English

JTCTJ^ xKM! *Rf spf: TPTrfSfiT: I

अध्याय ३१

श्लोक 77

ऐरावत्याश्चतुर्द्दष्ट्रः षोडशाक्षो वितस्तया ।मार्जारं सौशिकी प्रादात् क्रथक्रौञ्चौ च गौतमी

airāvatyāścaturddaṣṭraḥ ṣoḍaśākṣo vitastayā / mārjāraṃ sauśikī prādāt krathakrauñcau ca gautamī

हिन्दी अर्थ

अथ तान् दुःखितान् दृष्टा ब्रह्मा वचनमब्रवीत्। अहो मुग्धा यदा यूयं क्रोधेन कलुषीकृता: ज धर्मस्य क्रिया काचिज्ज्ञायते मूढबुदद्धयः। श्रूयतां धर्मसर्वस्वं तापसाः क्रूरचेष्टिताः

English

Moon was his forehead and Dharma was his minck truth was his speech and his tongue was goddess Sarasvatl.

अध्याय ३१

श्लोक 78

बाहुदा शतसीर्षं च वाहा गोनन्दनन्दिकौ ।भीमं भीमरथी प्रादाद् वेगारिं सरयूर्ददौ

bāhudā śatasīrṣaṃ ca vāhā gonandanandikau / bhīmaṃ bhīmarathī prādād vegāriṃ sarayūrdadau

हिन्दी अर्थ

मनोऽनुकूल प्रिया हो सकती हैं। उन्होंने तपस्विनियोंके इस प्रकार कहनेपर हँसते हुए कहा--यह ब्रत ऐसा है कि इसका कुछ भी रहस्य प्रकट नहीं किया जा सकता। सौभाग्यशालिनियो! जहाँ बहुत-से सुननेवाले

English

Aditi was his neck, Vidya (learning) was his shoulders, heaven door was his anus and Tvasta and Pusa were his brows.

अध्याय ३१

श्लोक 79

अष्टबाहुं ददौ काशी सुबाहुमपि गण्डकी ।महानदी चित्रदेवं चित्रा चित्ररथं ददौ

aṣṭabāhuṃ dadau kāśī subāhumapi gaṇḍakī / mahānadī citradevaṃ citrā citrarathaṃ dadau

हिन्दी अर्थ

हों वहाँ इस ब्रतकी व्याख्या नहीं की जा सकती। इसलिये यह जानकर आप सभी चली जायँ। उनके ऐसा कहनेपर उन्होंने मुनिसे कहा-मुने! हम सब (यह जाननेके लिये) एकान्तमें चलेंगी; (क्योंकि) हमें महान् कौतूहल हो रहा है॥६१--६४॥

English

Prajapati was his testicles, supreme Brahma was his heart and sage Kasyapa was his

अध्याय ३१

श्लोक 80

कुहूः कुवलयं प्रादान्मधुवर्णं मधूदका ।जम्बूकं धूतपापा च वेणा श्वेताननं ददौ

kuhūḥ kuvalayaṃ prādānmadhuvarṇaṃ madhūdakā / jambūkaṃ dhūtapāpā ca veṇā śvetānanaṃ dadau

हिन्दी अर्थ

यह कहकर उन सभीने उनको अपने कोमल हाथोंसे पकड़ लिया। कुछ कामसे आतुर होकर कण्ठसे लिपट गयीं और कुछने उन्हें भुजाओंमें बाँध लिया; कुछ स्त्रियोंने उन्हें घुटनोंसे पकड़ लिया; कुछ

English

Vasu was his back, Marutas were all his body joints, Rudra was his chest and the great oceans were in his patience.

अध्याय ३१

श्लोक 81

श्रुतवर्म च पर्मासा रेवा सागरवेगिनम् ।प्रभावार्थं सहं प्रादात् काञ्चना कनकेक्षणम्

śrutavarma ca parmāsā revā sāgaraveginam / prabhāvārthaṃ sahaṃ prādāt kāñcanā kanakekṣaṇam

हिन्दी अर्थ

सुन्दरी स्त्रियाँ उनके केश छूने लगीं; और कुछ उनकी कमरसे लिपट गयीं एवं कुछने उनके पैरोंको पकड़ लिया। मुनियोंने आश्रममें अपनी स्त्रियोंकी अधीरता देख 'मारो-मारो'-इस प्रकार कहते हुए हाथोंमें डंडा और पत्थर लेकर शिवके लिङ्गको ही उखाड्कर फेंक दिया। लिङ्गके गिरा दिये जानेपर भगवान् शंकर अन्तर्हित हो गये

English

Gandharva and mighty mantras were in his belly and wisdom, patience, splendour and all learning have existed in his loin.

अध्याय ३१

श्लोक 82

गृध्रपत्रं च विमला चारुवक्त्रं मनोहरा ।धूतपापा महारावं कर्णा विद्रुमसंनिभम्

gṛdhrapatraṃ ca vimalā cāruvaktraṃ manoharā / dhūtapāpā mahārāvaṃ karṇā vidrumasaṃnibham

हिन्दी अर्थ

वे भगवान् रुद्र उमादेवीके साथ कैलास पर्वतपर चले गये। देवदेव शंकरके लिङ्गके गिरनेपर प्रायः समस्त चर-अचर जगत् नष्ट हो गया। इससे आत्मनिष्ठ महर्षियोंको व्याकुलता हुई। इसी प्रकार देवके (भी)

English

*TT% tTOSJ tfiri -q^i

अध्याय ३१

श्लोक 83

सुप्रसादं सुवेणुश्च जिष्णुमेघवती ददौ ।यज्ञबाहुं विशाला च सरस्वत्यो ददुर्गणान्

suprasādaṃ suveṇuśca jiṣṇumeghavatī dadau / yajñabāhuṃ viśālā ca sarasvatyo dadurgaṇān

हिन्दी अर्थ

व्याकुल हो जानेपर एक अत्यन्त बुद्धिमान् श्रेष्ठ मुनिने 'कहा-हम उन महात्मा तापसके सद्भाव (सदाशय)- को नहीं जानते। हम ब्रह्माकी शरणमें चलें। वे ही उनकी चेष्टा (रहस्य) समझ सकेंगे। ऐसा कहनेपर सभी ऋषि अत्यन्त लज्जित हो गये

English

All luminaries and supreme Mahat tapa 1 are the splendid lustre of the Great God.

अध्याय ३१

श्लोक 84

कुटिला तनयस्यादाद दश शक्रबलान् गणान् ।करालं सितकेशं च कृष्णकेशं जटाधरम्

kuṭilā tanayasyādāda daśa śakrabalān gaṇān / karālaṃ sitakeśaṃ ca kṛṣṇakeśaṃ jaṭādharam

हिन्दी अर्थ

फिर, वे लोग देवताओंसे उपासित ब्रह्माके लोकमें गये। वहाँ देवेश (ब्रह्मा)-को प्रणाम कर 'लज्जासे मुख नीचा कर खड़े हो गये। उसके बाद ब्रह्माने उन्हें दुःखी देखकर यह वचन कहा-अहो,

English

qvi^i'W fefPtt ^nm^n

अध्याय ३१

श्लोक 85

मेघनादं चतुर्द्दष्ट्रं विद्युजिह्वं दशाननम् ।सोमाप्ययनमेवोग्रं देवयाजिनमेव च

meghanādaṃ caturddaṣṭraṃ vidyujihvaṃ daśānanam / somāpyayanamevograṃ devayājinameva ca

हिन्दी अर्थ

क्रोध करनेसे तुम सबका मन कलुषित हो गया है, इसलिये मूढ़ हो गये हो। मूढ बुद्धिवालो! तुम सब धर्मकी कोई वास्तविक क्रिया नहीं जानते। अप्रिय कर्म करनेवाले तापसो! धर्मके सारभूत रहस्यको सुनो, जिसे विदित्वा यद् बुधः क्षिप्रं धर्मस्य फलमाप्नुयात्। योऽसावात्मनि देहेऽस्मिन् विभुर्नित्यो व्यवस्थितः

English

The Vedas were on his body and armpits and great Istis of yajna, the endeavour of animals and Brahmins were both his

अध्याय ३१

श्लोक 86

हंसास्यं कुण्डजठरं बहुग्रीवं हयाननम् ।कूर्मग्रीवं च पञ्चैतान् ददुः पुत्राय कृत्तिकाः

haṃsāsyaṃ kuṇḍajaṭharaṃ bahugrīvaṃ hayānanam / kūrmagrīvaṃ ca pañcaitān daduḥ putrāya kṛttikāḥ

हिन्दी अर्थ

मनसो भेदमाश्रित्य कर्मभिश्चोपचीयते

English

As the moths go to the flames, those demons rushed to that great soul Visnu in such a gigantic form.

अध्याय ३१

श्लोक 87

स्थाणुजङ्घं कुम्भवक्त्रं लोहजङ्घं महाननम् ।पिण्डाकारं च पञचैतान् ददुः स्कन्दायट चर्षयः

sthāṇujaṅghaṃ kumbhavaktraṃ lohajaṅghaṃ mahānanam / piṇḍākāraṃ ca pañacaitān daduḥ skandāyaṭa carṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

ततः कर्मवशाद् भुङ्के संभोगान् स्वर्गनारकान्। क्रिया हि नियमार्थाय पातकेभ्यः प्रकीर्तिताः ८९

English

The great monster Ciksura gripped his big toe under teeth. Lord gave a hard blow through the thumb and injured his neck. ^ -qg RT Tf

अध्याय ३१

श्लोक 88

नागजिह्वं चन्द्रभासं पाणिकूर्मं शशीक्षकम् ।चाषवक्त्रं च जम्बूकं ददौ तीर्थः पृथूदकः

nāgajihvaṃ candrabhāsaṃ pāṇikūrmaṃ śaśīkṣakam / cāṣavaktraṃ ca jambūkaṃ dadau tīrthaḥ pṛthūdakaḥ

हिन्दी अर्थ

तेन लोकेषु मार्गोऽयं सत्पथस्य प्रवर्त्तितः

English

He churned badly all monsters by using his palms and toes and snatched the earth shortly

अध्याय ३१

श्लोक 89

चक्रतीर्थं सुचजक्राक्षं मकराश्रं गयाशिरः ।गणं पञ्चशिखं नाम ददौ कनखलः स्वकम्

cakratīrthaṃ sucajakrākṣaṃ makarāśraṃ gayāśiraḥ / gaṇaṃ pañcaśikhaṃ nāma dadau kanakhalaḥ svakam

हिन्दी अर्थ

वर्णाश्रमविभागोऽयं लोकाध्यक्षेण केनचित्। निर्मितो मोहमाहात्म्यं चिल्णं चोत्तमभागिनाम् भवन्तः क्रोधकामाभ्यामभिभूताश्रमे स्थिताः। ज्ञानिनामाश्रमो वेश्म अनाश्रममयोगिनाम्

English

The moon and sun were at the middle portion of his nipples while they shifted at the navel at the time of measuring the ether.

अध्याय ३१

श्लोक 90

बन्धुदत्तं वाजिशिरो बाहुशालं च पुष्करम् ।सर्वौञ्जसं माहिषकं मानसः पिङ्गलं यथा

bandhudattaṃ vājiśiro bāhuśālaṃ ca puṣkaram / sarvauñjasaṃ māhiṣakaṃ mānasaḥ piṅgalaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

प्राप्रोति नैव किमपीह फलं हि लोके

English

xR ld*Mh|U|W OTTcF^I

अध्याय ३१

श्लोक 91

रुद्रमौशनसः प्रादात् ततो ऽन्ये मातरो ददुः ।वसुदामां सोमतीर्थः प्रभासो नन्दिनीमपि

rudramauśanasaḥ prādāt tato 'nye mātaro daduḥ / vasudāmāṃ somatīrthaḥ prabhāso nandinīmapi

हिन्दी अर्थ

स्थाणुतीर्थ, स्थाणुवट और सांनिहत्य सरोवरके सम्बन्धमें प्रश्‍न और लोमहर्षणका उत्तर जानकर बुद्धिमान् मनुष्य शीघ्र ही कर्मका फल प्राप्त करता है। हम सबके इस शरीरमें रहनेवाला जो नित्य विभु (परमेश्वर) है, बह आदि-अन्त-रहित एवं महा स्थाणु है। (विचार करनेपर) वह (देही) इस शरीरसे

English

Moon and sun shifted to the pubic zone when lord Visnu measured the supreme loka (world) for divine cause. with his gigantic steps, lord Visnu killed all mighty monsters, measured the three-worlds and gave them back to Indra.

अध्याय ३१

श्लोक 92

इन्द्रतीर्थं विशोकां च उदपानो घनस्वनाम् ।सप्तसारस्वतः प्रादान्मातरश्चतुरोद्भुताः

indratīrthaṃ viśokāṃ ca udapāno ghanasvanām / saptasārasvataḥ prādānmātaraścaturodbhutāḥ

हिन्दी अर्थ

अलग प्रतीत होता है। जिस प्रकार उज्ज्वल वर्णकी मणि भी आश्रयके प्रभावसे उसी रूपकी भासती है, उसी प्रकार आत्मा भी मनसे संयुक्त होकर मनके भेदका आश्रय कर कमाँसे ढक जाता

English

That mightiest god Visnu then gave Bali the empire of Sutala named nether world which was just beneath the earth.

अध्याय ३१

श्लोक 93

गीतप्रियां माधवीं च तीर्थनेमिं स्मिताननाम् ।एकचूडां नागतीर्थः कुरुक्षेत्रं पलासदाम्

gītapriyāṃ mādhavīṃ ca tīrthanemiṃ smitānanām / ekacūḍāṃ nāgatīrthaḥ kurukṣetraṃ palāsadām

हिन्दी अर्थ

है। उसके बाद कर्मवश वह स्वर्गीय तथा नारकीय भोगोंको भोगता रहता है। बुद्धिमान् व्यक्तिको चाहिए कि ज्ञान तथा योग आदि उपायोंद्वारा मनका शोधन करे मनके शुद्ध होनेपर अन्तरात्मा अपने-आप निर्मल हो जाता है। जिसका मन शुद्ध नहीं है, ऐसा पुरुष शरीरको सुखानेवाले क्लेशोंके द्वारा शुद्ध नहीं होता। पापोंसे बचनेके लिये ही (धर्म्य) क्रियाओंका विधान

English

Lord Visnu then said to Bali- As I have accepted the water given by you on my palm.

अध्याय ३१

श्लोक 94

ब्रह्मयोनिश्चण्डशिलां भद्रकालीं त्रिविष्टपः ।चौण्डीं भैण्डीं योगभैण्डीं प्रादाच्चरणपावनः

brahmayoniścaṇḍaśilāṃ bhadrakālīṃ triviṣṭapaḥ / cauṇḍīṃ bhaiṇḍīṃ yogabhaiṇḍīṃ prādāccaraṇapāvanaḥ

हिन्दी अर्थ

हुआ है, अतः अत्यन्त पापपूर्ण शरीर (स्वतः) शीघ्र शुद्ध नहीं होता। इसीलिये लोकमें सत्पथ-शास्त्रविहित क्रियाओंका यह मार्ग प्रवर्तित हुआ है। किसी दिव्यद्रष्टा 'लोक-स्वामीने उत्तम भाग्यवालोंके निमित्त मोह-माहात्म्यके

English

Kalpa and become Indra when Vaivasvata Manvantara is over and Savamika Manvantara will commence. This is because I have already given Indra sanction to rule throughout the Manvantara currently in existence.

अध्याय ३१

श्लोक 95

सोपानीयां मही प्रादाच्छालिकां मानसो ह्रदः ।शकघण्टां शतानन्दां तथोलूखलमेखलाम्

sopānīyāṃ mahī prādācchālikāṃ mānaso hradaḥ / śakaghaṇṭāṃ śatānandāṃ tatholūkhalamekhalām

हिन्दी अर्थ

प्रतीकस्वरूप इस वर्णाश्रम-विभागका निर्माण किया आपलोग आश्रममें रहते हुए भी क्रोध तथा कामके वशीभूत हैं। ज्ञानियोंके लिये घर ही आश्रम है और अयोगियों (अज्ञानियों)-के लिये आश्रम भी अनाश्रम है। कहाँ समस्त कामनाओंका त्याग और कहाँ

English

The provision of the period which is worked out for some more than the seventy one frequency of four ages viz. the period of one Manvanatara, I will regulate the enemies of Indra during this entire period.

अध्याय ३१

श्लोक 96

पद्मावती माधवीं च ददौ बदरिकाश्रमः ।सुषमामैकचूडां च देवीं धमधमां तथा

padmāvatī mādhavīṃ ca dadau badarikāśramaḥ / suṣamāmaikacūḍāṃ ca devīṃ dhamadhamāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

नारीमय यह श्रम-जाल। (कहाँ तप और) कहाँ तो इस प्रकारका क्रोध, जिससे तुमलोग अपने आत्मा (शिव)-को नहीं पहचान पाते। क्रोधी पुरुष लोकमें जो सदा यज्ञ करता है, जो दान देता है अथवा जो तप या

English

hut trtt *ra?tiT ^MKiferr wri

अध्याय ३१

श्लोक 97

उत्क्राथनीं वेदमित्रां केदारो मातरो ददौ ।सुनक्षत्रां कद्रुलां च सुप्रभातां मुङ्गलाम्

utkrāthanīṃ vedamitrāṃ kedāro mātaro dadau / sunakṣatrāṃ kadrulāṃ ca suprabhātāṃ muṅgalām

हिन्दी अर्थ

हवन करता है, उसका कोई फल उसे नहीं मिलता। उस क्रोधीके सभी फल व्यर्थ होते हँ ऋषियोंसहित ब्रह्माजीका शंकरजीकी शरणमें जाना और स्तवन; स्थाण्वीश्वरप्रसङ्ग और हस्तिरूप शंकरकी स्तुति एवं लिङ्गमें संनिधान

English

RTO TTTrTnrt RRII^II ctttift -qni^i 'wicidiRMrH'y^i

अध्याय ३१

श्लोक 98

देवमित्रां चित्रसेनां ददौ रुद्रमहालयः ।कोटरामूर्ध्वणीं च श्रीमतीं बहुपुत्रिकाम्

devamitrāṃ citrasenāṃ dadau rudramahālayaḥ / koṭarāmūrdhvaṇīṃ ca śrīmatīṃ bahuputrikām

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा ऋषयः सर्व एव ते। पुनरेव च पप्रच्छुर्जगतः श्रेयकारणम्

English

witiqyt annwmfaft: 1119311

अध्याय ३१

श्लोक 99

पलितां कमलाक्षीं च प्रयागो मातरो ददौ ।सूपलां मधुकुम्भां च ख्यातिं दहदहां पराम्

palitāṃ kamalākṣīṃ ca prayāgo mātaro dadau / sūpalāṃ madhukumbhāṃ ca khyātiṃ dahadahāṃ parām

हिन्दी अर्थ

गच्छामः शरणं देवं शूलपाणिं त्रिलोचनम्। प्रसादाद् देवदेवस्य भविष्यथ यथा पुरा इत्युक्ता ब्रह्मणा सार्ध कैलासं गिरिमुत्तमम्। ददृशुस्ते समासीनमुमया सहितं हरम्

English

Ttn^fT ' cfi R HM % i far^ R f^l?r R TffijutRl ins mi wmRt^gnwqfecTTTi 33 % Msj fern h cbRwtRn dRywtfd tR[T WIT^IW

अध्याय ३१

श्लोक 100

प्रादात् खटकटां चान्यां सर्वपापविमोचनः ।संतानिकां विकलिकां क्रमश्चत्वरवासिनीम्

prādāt khaṭakaṭāṃ cānyāṃ sarvapāpavimocanaḥ / saṃtānikāṃ vikalikāṃ kramaścatvaravāsinīm

हिन्दी अर्थ

'ततः स्तोतुं समारब्धो ब्रह्मा लोकपितामहः । देवाधिदेवं वरदं त्रैलोक्यस्य प्रभुं शिवम्

English

O Bali! He had worshipped me with sheer reverence for a long time. Hence, follow my words and enter into the nether world called Sutala and enjoy the divine pleasure there. There are several thousand palaces, reservoirs enriched with full blossoms lotus, fountains and streams flowing with clean and pure water. O demon king! reside there up to the period told by me. Smear scent on body, wear beautiful garments, garlands and sandal, enjoy the company of several hundred beautiful women, their dance and songs and remember that unless you give honour to Brahmins and gods, you will not enjoy all desirous pleasures

अध्याय ३१

श्लोक 101

जलेश्वरीं कुक्कुटिकां सुदामां लोहमेखलाम् ।वपुष्मत्युत्मुकाक्षी च कोकनामा महाशनी ।रौद्रा कर्कटिका तुण्डा श्वेततीर्थो ददौ त्विमाः

jaleśvarīṃ kukkuṭikāṃ sudāmāṃ lohamekhalām / vapuṣmatyutmukākṣī ca kokanāmā mahāśanī / raudrā karkaṭikā tuṇḍā śvetatīrtho dadau tvimāḥ

हिन्दी अर्थ

महादेवाय देवाय स्थाणवे परमात्मने ज्ञानानां दायको देवस्त्वमेकः पुरुषोत्तमः

English

Bali and Sukra and the noble deeds of Bali and Visnu.

अध्याय ३१

श्लोक 102

एतानि भूतानि गणांश्च मातरो दृष्ट्वा महात्मा विनतातनूजः ।ददौ मयूरं स्वसुतं महाजवं तथारुणस्ताम्रचूडं च पुत्रम्

etāni bhūtāni gaṇāṃśca mātaro dṛṣṭvā mahātmā vinatātanūjaḥ / dadau mayūraṃ svasutaṃ mahājavaṃ tathāruṇastāmracūḍaṃ ca putram

हिन्दी अर्थ

नमस्ते देव विश्वेश नमस्ते सुरनायक। शूलपाणे नमस्तेऽस्तु नमस्ते विश्वभावन

English

The person dethroned receives again his empire and the man suffering from pain of separation gets again an opportunity to see his beloved by listening to

अध्याय ३१

श्लोक 103

शक्ति हुताशो ऽद्रिसुता च वस्त्रं दण्डं गुरुः सा कुटिला कमण्डलुम् ।मालां हरिः शूलधरः पताकां कण्ठे च हारं मघवानुरस्तः

śakti hutāśo 'drisutā ca vastraṃ daṇḍaṃ guruḥ sā kuṭilā kamaṇḍalum / mālāṃ hariḥ śūladharaḥ patākāṃ kaṇṭhe ca hāraṃ maghavānurastaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं स्तुतो महादेवो ब्रह्मणा ऋषिभिस्तदा। उवाच मा भैर्ब्र॑जत लिङ्गं वो भविता पुनः सनत्कुमारने कहा--उन सभी ऋषियोंने ब्रह्माकी इस वाणीको सुनकर संसारके कल्याणार्थ पुनः उपाय पूछा

English

(By listening to it) the Brahmin gets proper learning in the Vedas, the K$atriya conquers the earth and the Vaisya receives prosperity as also the Sudra attains pleasure. Its listening absolves a man from his sins.

अध्याय ३१

श्लोक 104

गणैर्वृतो मातृबिरन्वयातो मयूरसंस्थो वरशक्तिपाणिः ।सैन्याधिपत्ये स कृतो भवेन रराज सूर्येव महावपुष्मान्

gaṇairvṛto mātṛbiranvayāto mayūrasaṃstho varaśaktipāṇiḥ / sainyādhipatye sa kṛto bhavena rarāja sūryeva mahāvapuṣmān

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माने कहा--(उत्तर दिया) (आओ), हम सभी लोग हाथमें शूल धारण करनेवाले, त्रिनेत्रधारी भगवान् शंकरकी शरणमें चलें। तुम सब लोग उन्हीं देवदेवके प्रसादसे पहले-जैसे हो जाओगे । ब्रह्माके ऐसा

English

cWHdfrwRd T^arf^rtssum: 113^11

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 31
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.