Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
32
अध्याय 32 / 95

Adhyaya 32

119 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ119 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३२

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे एकत्रिंशो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ पुलस्त्य उवाच ।सेनापत्ये ऽभिषिक्तस्तु कुमारो दैवतैरथ ।प्रणिपत्य भवं भक्त्या गिरिजां पावकं शुचिम्

iti śrīvāmanapurāṇe ekatriṃśo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ pulastya uvāca / senāpatye 'bhiṣiktastu kumāro daivatairatha / praṇipatya bhavaṃ bhaktyā girijāṃ pāvakaṃ śucim

हिन्दी अर्थ

'कहनेपर वे लोग उनके साथ श्रेष्ठ पर्वत कैलासपर चले गये और बहाँ उन लोगोंने उमा (पार्वती)-के साथ बैठे हुए शंकरका दर्शन किया। उसके बाद संसारके पितामह ब्रह्माने देवोंके इष्टदेब, तीनों लोकोंके स्वामी वरदानी भगवान् शंकरकी स्तुति करनी आरम्भ को--

English

Markandeya eulogises Sarasvatl

अध्याय ३२

श्लोक 2

षट् कृत्तिकाश्च शिरसा प्रणम्य कुटिलामपि ।ब्रह्माणं च नमस्कृत्य इदं वचनमब्रवीत्

ṣaṭ kṛttikāśca śirasā praṇamya kuṭilāmapi / brahmāṇaṃ ca namaskṛtya idaṃ vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

पिनाक धारण करनेवाले वरदानी अनन्त महादेव! स्थाणुस्वरूप परमात्मदेव! आपको मेरा नमस्कार है। भुवनोंके स्वामी भुवनेश्वर तारक भगवान्! आपको सदा नमस्कार है। पुरुषोत्तम! आप ज्ञान देनेवाले अद्वितीय

English

^{frTTT HdlHI^rTm T^tl HgrMMII f*$7Jra#ftll ^11

अध्याय ३२

श्लोक 3

कुमार उवाच ।नमो ऽस्तु भवतां देवा ॐ नमो ऽस्तु तपोधनाः ।युष्मत्प्रसादाज्जेष्यामि शत्रू महिषतारकौ

kumāra uvāca / namo 'stu bhavatāṃ devā oṃ namo 'stu tapodhanāḥ / yuṣmatprasādājjeṣyāmi śatrū mahiṣatārakau

हिन्दी अर्थ

देव हैं। आप कमलगर्भ एवं पद्मेश हैं। आपको बारम्बार नमस्कार है। (प्रचण्ड) घोर-स्वरूप एवं शान्तिमूर्ति! आपको नमस्कार है। विश्वके शासकदेव! आपको नमस्कार है सुरनायक! आपको नमस्कार है। शूलपाणि शंकर! आपको नमस्कार है। (संसारके रचनेवाले) विश्वभावन! आपको मेरा नमस्कार है

English

The hermits asked- How did the best river Sarasvatl among all other rivers originate? We see it flowing in Kuruksetra.

अध्याय ३२

श्लोक 4

शिशुरस्मि न जानामि वक्तुं किञ्चन देवताः ।दीयतां ब्रह्मणा सार्द्धमनुज्ञ मम साम्प्रतम्

śiśurasmi na jānāmi vaktuṃ kiñcana devatāḥ / dīyatāṃ brahmaṇā sārddhamanujña mama sāmpratam

हिन्दी अर्थ

ऋषियों और ब्रह्माने जब इस प्रकार शंकरकी स्तुति की तब महादेव शङ्करने कहा--भय मत करो; जाओ (तुमलोगोंके कल्याणार्थ) लिङ्ग फिर भी (उत्पन्न) हो जायगा। मेरे वचनका शीघ्र पालन करो।

English

7W m: MM ^kTT 7Rfa:l

अध्याय ३२

श्लोक 5

इत्येवमुक्ते वचने कुमारेण महात्मना ।मुखं निरीक्षन्ति सुराः स्रेवे विगतसाध्यमाः

ityevamukte vacane kumāreṇa mahātmanā / mukhaṃ nirīkṣanti surāḥ sreve vigatasādhyamāḥ

हिन्दी अर्थ

लिङ्गकी प्रतिष्ठा कर देनेपर निस्सन्देह मुझे अत्यन्त प्रसन्नता होगी। जो व्यक्ति भक्तिके साथ मेरे लिङ्गकी पूजा करेंगे उनके लिये कोई भी पदार्थ कभी दुर्लभ न होगा। सर्वेषामेव पापानां कृतानामपि जानता । शुद्ध्यते लिडुपूजायां नात्र कार्या विचारणा

English

lidfswidl ff? cf)yg?t ^rrRH.n ? ii

अध्याय ३२

श्लोक 6

शङ्कपरो ऽपि सुतस्नेहात् समुत्थाय प्रजापतिम् ।आदाय दक्षिणे पाणौ स्कन्दान्तिकमुपागमत्

śaṅkaparo 'pi sutasnehāt samutthāya prajāpatim / ādāya dakṣiṇe pāṇau skandāntikamupāgamat

हिन्दी अर्थ

यथाभिलषितं कामं ततः प्राप्स्यथ ब्राह्मणाः। स्थाणुर्नाम्ना हि लोकेषु पूजनीयो दिवौकसाम् १४

English

How did this holiest river adopt the western direction with its meeting in reservoir, originating several holy places at along its banks and its visible and invisible flow?

अध्याय ३२

श्लोक 7

अथोमा प्राह तनयं पुत्र एह्येहि शत्रुहन् ।वन्दस्व चरणौ दिव्यौ विष्णोर्लोकनमस्कृतौ

athomā prāha tanayaṃ putra ehyehi śatruhan / vandasva caraṇau divyau viṣṇorlokanamaskṛtau

हिन्दी अर्थ

भविष्यन्ति शुद्धदेहा दर्शनान्मोक्षगामिनः। इत्येवमुक्ता देवेन ऋषयो ब्रह्मणा सह न तं चालयितुं शक्तास्ते देवा ऋषिभिः सह

English

Lomaharsana said- This everlasting holiest river having extreme power to absolve the

अध्याय ३२

श्लोक 8

ततो विहस्याह गुहः को ऽयं मातर्वदस्व माम् ।यस्यादरात् प्रणामो ऽयं क्रियते मद्विधैर्जनैः

tato vihasyāha guhaḥ ko 'yaṃ mātarvadasva mām / yasyādarāt praṇāmo 'yaṃ kriyate madvidhairjanaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रमेण महता युक्ता ब्रह्माणं शरणं ययुः। तेषां श्रमाभितप्तानामिदं ब्रह्माऽब्रवीद् वचः

English

evils by mere calling its to one's memory; it has emanated from the Plaksa tree.

अध्याय ३२

श्लोक 9

तं माता प्राह वचनं कृते कर्मणि पद्मभूः ।वक्ष्यते तव यो ऽयं हि महात्मा गरुडध्वजः

taṃ mātā prāha vacanaṃ kṛte karmaṇi padmabhūḥ / vakṣyate tava yo 'yaṃ hi mahātmā garuḍadhvajaḥ

हिन्दी अर्थ

किं वा श्रमेण महता न यूयं वहनक्षमाः। स्वेच्छया पातितं लिङ्गं देवदेवेन शूलिना प्रसन्नश्च महादेवः स्वयमेव नयिष्यति २०

English

nfegT 37 Idf qf d ffitqil'SII

अध्याय ३२

श्लोक 10

केवलं त्विह मां देवस्त्वत्पिता प्राह शङ्करः ।नान्यः परतरो ऽस्माद्धि वयमन्ये च देहिनः

kevalaṃ tviha māṃ devastvatpitā prāha śaṅkaraḥ / nānyaḥ parataro 'smāddhi vayamanye ca dehinaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येवमुक्ता ऋषयो देवाश्च ब्रह्मणा सह। कैलासं गिरिमासेदू रुद्रदर्शनकाङ्क्षिणः

English

This great river of clean water entered in Dvaita forest after penetrating the womb of several thousand mountains.

अध्याय ३२

श्लोक 11

पार्वत्या गदिते स्कन्दः प्रणिपत्य जनार्दनम् ।तस्थौ कृताञ्जलिपुटस्त्वाज्ञां प्रार्थयते ऽच्युतात्

pārvatyā gadite skandaḥ praṇipatya janārdanam / tasthau kṛtāñjalipuṭastvājñāṃ prārthayate 'cyutāt

हिन्दी अर्थ

न च पश्यन्ति तं देवं ततश्चिन्तासमन्विताः। ब्रह्माणमूचुर्मुनयः क्क स देवो महेश्वरः ततो ब्रह्मा चिरं ध्यात्वा ज्ञात्वा देवं महेश्वरम्। हस्तिरूपेण तिष्ठन्तं मुनिभिर्मानसैः स्तुतम्

English

fwi c[gT mcfcu^-yi tr^igfq:i

अध्याय ३२

श्लोक 12

कृताञ्जलिपुटं स्कन्दं भगवान् भूतभावनः ।कृत्वा स्वस्त्ययनं देवो ह्यनुज्ञां प्रददौ ततः

kṛtāñjalipuṭaṃ skandaṃ bhagavān bhūtabhāvanaḥ / kṛtvā svastyayanaṃ devo hyanujñāṃ pradadau tataḥ

हिन्दी अर्थ

अथ ते ऋषयः सर्वे देवाश्च ब्रह्मणा सह। गता महत्सरः पुण्यं यत्र देवः स्वयं स्थितः

English

ufiiiiiry ggr ijstf pioiw 'mwdlHJiMi

अध्याय ३२

श्लोक 13

नारद उवाच ।यत्तत् स्वस्त्ययनं पुण्यं कृतवान् गरुडध्वजः ।शिखिध्वजाय विप्रर्षे तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

nārada uvāca / yattat svastyayanaṃ puṇyaṃ kṛtavān garuḍadhvajaḥ / śikhidhvajāya viprarṣe tanme vyākhyātumarhasi

हिन्दी अर्थ

न च पश्यन्ति तं देवमन्विष्यन्तस्ततस्ततः। ततश्चिन्तान्विता देवा ब्रह्मणा सहिताः स्थिताः ऋषियोंसहित ब्रह्माजीका शंकरजीकी शरणमें जाना और स्तवन

English

The great sage Markandeya saw goddess Sarasvatl on that Plaksa tree, bowed his head

अध्याय ३२

श्लोक 14

पुलस्त्य उवाच ।शृणु स्वस्त्ययनं पुण्यं यत्प्राह भगवान् हरिः ।स्कन्दस्य विजयार्थाय महिषस्य वधाय च

pulastya uvāca / śṛṇu svastyayanaṃ puṇyaṃ yatprāha bhagavān hariḥ / skandasya vijayārthāya mahiṣasya vadhāya ca

हिन्दी अर्थ

जानकर किये गये समस्त पापोंकी भी शुद्धि लिङ्गकी पूजा करनेसे हो जाती है; इसमें किसी प्रकारका अन्यथा विचार नहीं करना चाहिए॥ ९--१२॥

English

(3 UcJrtlefcHi MTrfT ^cmfill; ^TTI

अध्याय ३२

श्लोक 15

स्वस्ति ते कुरुतां ब्रह्म पद्मयोनी रजोगुणः ।स्वस्ति चक्राङ्कितकरो विष्णुस्ते विदधत्वाजः

svasti te kurutāṃ brahma padmayonī rajoguṇaḥ / svasti cakrāṅkitakaro viṣṇuste vidadhatvājaḥ

हिन्दी अर्थ

तुमलोगोंने लिङ्गको गिरा दिया है, इसलिये शीघ्र ही उसे उठाकर प्रसिद्ध महान् सांनिहत्य-सरोवरमें स्थापित करो। ब्राह्मणो! ऐसा करनेसे तुमलोग अपने इच्छानुकूल मनोरथोंको प्राप्त करोगे। सारे संसारमें उस लिङ्गकी प्रसिद्धि स्थाणु नामसे होगी। देवताओंद्वारा (भी) वह पूज्य होगा। वह लिङ्ग स्थाण्वीश्वरमें स्थित रहनेके कारण स्थाण्वीश्वर नामसे स्मरण किया जायगा। जो स्थाण्वीश्वरको सदा स्मरण करेंगे, उनके सारे पाप

English

O goddess! You are the mother of all lokas (worlds) and Arani (originator) of the gods. O goddess! all positions of truth, falsehood, leading to emancipation and wealth (essence) are annexed with you like two joint things (matter). O goddess! The supreme knowledge syllable and this mortal world has always existed within you.

अध्याय ३२

श्लोक 16

स्वस्ति ते शङ्करो भक्त्या सपत्नीको वृषध्वजः ।पावकः स्वस्ति तुभ्यं च करोतु शिखिवाहन

svasti te śaṅkaro bhaktyā sapatnīko vṛṣadhvajaḥ / pāvakaḥ svasti tubhyaṃ ca karotu śikhivāhana

हिन्दी अर्थ

कट जायँगे और वे पवित्र-देह होकर मोक्षकी प्राप्ति करेंगे। जब शंकरने ऐसा कहा तब ब्रह्माके सहित ऋषिलोग लिङ्गको उस दारुवनसे ले जानेका उद्योग करने लगे। किंतु ऋषियोंसहित वे सभी देवगण उसे

English

73T Ttfa fw W ^W<MyiNd:ll£ll

अध्याय ३२

श्लोक 17

दिवाकरः स्वस्ति करोतु तुभ्यं सोमः सभौमः सबुधो गुरुश्च ।काव्यः सदा स्वस्ति करोतु तुभ्यं शनैश्चरः स्वस्त्ययनं करोतु

divākaraḥ svasti karotu tubhyaṃ somaḥ sabhaumaḥ sabudho guruśca / kāvyaḥ sadā svasti karotu tubhyaṃ śanaiścaraḥ svastyayanaṃ karotu

हिन्दी अर्थ

हिलाने-डुलानेमें समर्थ न हो सके (फिर) वे बहुत परिश्रम करके ब्रह्माकी शरणमे गये। ब्रह्माने परिश्रमसे श्रान्त-क्लान्त (संतप्त) हुए उन लोगोंसे यह वचन कहा-देवताओ! अत्यन्त कठोर परिश्रम करनेसे कया लाभ? तुमलोग इसे उठानेमें समर्थ

English

As the fire in wood and smell in land has existed everlastingly, knowledge (Brahma) and this entire world has existed within you.

अध्याय ३२

श्लोक 18

मरीचिरत्रिः पुलहः पुलस्त्यः क्रतुर्वसिष्ठो भृगुरङ्गिराश्च ।मृकण्डुजस्ते कुरुतां हि स्वस्ति स्वस्ति सदा सप्त महर्षयश्च

marīciratriḥ pulahaḥ pulastyaḥ kraturvasiṣṭho bhṛguraṅgirāśca / mṛkaṇḍujaste kurutāṃ hi svasti svasti sadā sapta maharṣayaśca

हिन्दी अर्थ

नहीं हो। देवाधिदेव भगवान् शंकरने अपनी इच्छासे इस लिङ्गको गिराया है। अतः है देवो! हम सभी एक साथ उन्हीं भगवान् शंकरकी शरणमें चलें। महादेव सन्तुष्ट होकर अपने-आप ही (लिङ्गको) ले जायँगे। इस

English

☆^RT^rrawT Stfg fwnf&RHi

अध्याय ३२

श्लोक 19

विश्वेश्विनौ साध्यमरुद्गणाग्नयो दिवाकराः शूलधरा महेश्वराः ।यक्षाः पिशाचा वसवो ऽथ किन्नराः ते स्वस्ति कुर्वन्तु सदोद्यतास्त्वमी

viśveśvinau sādhyamarudgaṇāgnayo divākarāḥ śūladharā maheśvarāḥ / yakṣāḥ piśācā vasavo 'tha kinnarāḥ te svasti kurvantu sadodyatāstvamī

हिन्दी अर्थ

प्रकार ब्रह्माके कहनेपर सभी ऋषि और देवता ब्रह्माके साथ शंकरजीके दर्शनकी अभिलाषासे कैलासपर्वतपर पहुँचे वहाँ उन लोगोंने शंकरजीको नहीं देखा। तब वे चिन्तित हो गये। फिर उन्होंने ब्रह्माजीसे पूछा (कि ब्रह्मन्) वे महेश्वरदेव कहाँ हैं? उसके बाद ब्रह्माने चिरकालतक ध्यान लगाया और देखा कि मुनियोंके अन्त:-

English

Everything either movable or immovable exists in the syllable "Om". Whatever is in existence or non-existence holds three matras of the syllable Om.

अध्याय ३२

श्लोक 20

नागाः सुपर्णाः सरितः सरांसि तीर्थानि पुण्यायतनाः समुद्राः ।महाबला भूतगणा गणेन्द्राः ते स्वस्ति कुर्वन्तु सदा समुद्यताः

nāgāḥ suparṇāḥ saritaḥ sarāṃsi tīrthāni puṇyāyatanāḥ samudrāḥ / mahābalā bhūtagaṇā gaṇendrāḥ te svasti kurvantu sadā samudyatāḥ

हिन्दी अर्थ

करणसे स्तुत महेश्वर देव हाथीके आकारमें स्थित हैं। उसके पश्चात् वे ऋषि और ब्रह्माके सहित सभी देवता उस पावन महान् सरोवरपर गये जहाँ भगवान् शंकर स्वयं उपस्थित थे। वे लोग वहाँ इधर-उधर चारों ओर

English

^ww4 ^fsr ywfdi fafaiKvkimai s?TJTt H wi

अध्याय ३२

श्लोक 21

स्वस्ति द्विपादिकेभ्यस्ते चतुष्पादेभ्य एव च ।स्वस्ति ते बहुपादेभ्यस्त्वपादेभ्यो ऽप्यनामयम्

svasti dvipādikebhyaste catuṣpādebhya eva ca / svasti te bahupādebhyastvapādebhyo 'pyanāmayam

हिन्दी अर्थ

उन्हें ढूँढने लगे, फिर भी शंकरजीका दर्शन न पा सके। ब्रह्माके साथ दर्शन न पानेके कारण सभी देवता चिन्तित पश्यन्ति देवीं सुप्रीतां कमण्डलुविभूषिताम्। प्रीयमाणा तदा देवी इदं वचनमब्रवीत्

English

The three worlds (Bhuh, Bhuvah and Svah) 1 , the three Vedas (Rk, Yajuh and Sama), three learnings (Ayurveda, Dhanurveda and Gandharva), three fires (Garhapatya, Avahamya and Daksinagni), three luminaries (sun, moon and fire), three steps (vargas) i.e. Dharma, etc., three properties (sattva etc.), three varnas (Brahmana etc. three castes.), three gods, three dhatus (vata, pitta and kapha), three stages (awakening, dream, dormance) and three ancestors (father etc.,) all three matras 2 3 are your own forms. You are called Adya and Sanatani icon having varied forms of Brahma.

अध्याय ३२

श्लोक 22

प्राचीं दिग् रक्षतां वज्री दक्षिणां दण्डनायकः ।पाशी प्रतीचीं रक्षतु लक्ष्मामशुः पातु चोत्तराम्

prācīṃ dig rakṣatāṃ vajrī dakṣiṇāṃ daṇḍanāyakaḥ / pāśī pratīcīṃ rakṣatu lakṣmāmaśuḥ pātu cottarām

हिन्दी अर्थ

पीयताममृतं देवास्ततो ज्ञास्यथ शङ्करम्। एतच्छुत्वा तु वचनं भवान्या समुदाहतम्

English

qfr r aw wthw: thtrIi

अध्याय ३२

श्लोक 23

वह्निर्दक्षिमपूर्वा च कुबेरो दक्षिणापराम् ।प्रतीचीमुत्तरां वायुः शिवः पूर्वोत्तरामपि

vahnirdakṣimapūrvā ca kubero dakṣiṇāparām / pratīcīmuttarāṃ vāyuḥ śivaḥ pūrvottarāmapi

हिन्दी अर्थ

सुखोपविष्टास्ते देवाः पपुस्तदमृतं शुचि। क्क स देव इहायातो हस्तिरूपधरः स्थित: । दर्शितश्व तदा देव्या सरोमध्ये व्यवस्थितः

English

dl^dUUII^ f=K*RT ?r?rai(^:ii

अध्याय ३२

श्लोक 24

उवरिष्टाद् ध्रुवः शिवः पुर्वोत्तरामपि ।मुसती लाङ्गली चक्री धनुष्मानन्तरेषु च

uvariṣṭād dhruvaḥ śivaḥ purvottarāmapi / musatī lāṅgalī cakrī dhanuṣmānantareṣu ca

हिन्दी अर्थ

दृष्टा देवं हर्षयुक्ताः सर्वे देवा: सहर्षिभिः। ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा इदं वचनमब्रुवन्

English

Brahma (knowledge) perform Havihsamstha* and everlasting Pakasamstha 4 with the chanting of your name.

अध्याय ३२

श्लोक 25

वाराहो ऽम्बुनिधौ पातु दुर्गे पातु नृकेसरी ।सामवेदध्वनिः श्रीमान् सर्वलतः पातु माधवः

vārāho 'mbunidhau pātu durge pātu nṛkesarī / sāmavedadhvaniḥ śrīmān sarvalataḥ pātu mādhavaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वया त्यक्तं महादेव लिङ्गं त्रैलोक्यवन्दितम्। इत्येवमुक्तो भगवान् देवो ब्रह्मादिभिर्हरः। जगाम ऋषिभिः सार्द्ध देवदारुवनाश्रमम्

English

f^o!T MRuimRtctQSdH.II

अध्याय ३२

श्लोक 26

पुलस्त्य उवाच ।एवं कृतस्वस्त्ययनो गुहः शक्तिधरो ऽग्रणीः ।प्रणिपत्य सुरान् सर्वान् समुत्पतत भूतलात्

pulastya uvāca / evaṃ kṛtasvastyayano guhaḥ śaktidharo 'graṇīḥ / praṇipatya surān sarvān samutpatata bhūtalāt

हिन्दी अर्थ

तत्र गत्वा महादेवो हस्तिरूपधरो हरः। करेण जग्राह ततो लीलया परमेश्वरः

English

deldtMtff wr m ?icPt

अध्याय ३२

श्लोक 27

तमन्वेव गणाः सर्वे दत्ता ये मुदितैः सुरैः ।अनुजग्मुः कुमारं ते कामरूपा विहङ्गमाः

tamanveva gaṇāḥ sarve dattā ye muditaiḥ suraiḥ / anujagmuḥ kumāraṃ te kāmarūpā vihaṅgamāḥ

हिन्दी अर्थ

तमादाय महादेवः स्तूयमानो महर्षिभिः। निवेशयामास तदा सरःपार्श्चे तु पश्चिमे ततो देवाः सर्व एव ऋषयश्च तपोधनाः। आत्मानं सफलं दृष्टा स्तवं चक्रुर्महेश्वरे

English

Markandeya Parana by E. Pargiter The Soma-samstha are (1) agni-stoma, (2) atyangi-stoma, (3) ukthya, (4) shodasin, (5) atiratra, (6) vajapeya, and (7) aptor-yama. The havih-samstha are (1) agnyadheya, (2) agni-hotra, (3) darsa-purnamasan, (4) caturmasyani, (5) pasu- bandha, (6) sautra-mani, and

अध्याय ३२

श्लोक 28

मातरश्च तथा सर्वाः समुत्पेतुर्नभस्तलम् ।समं स्कन्देन बलिना हन्तुकामा महासुरान्

mātaraśca tathā sarvāḥ samutpeturnabhastalam / samaṃ skandena balinā hantukāmā mahāsurān

हिन्दी अर्थ

नमस्ते परमात्मन् अनन्तयोने लोकसाक्षिन्

English

According to Apastamba they are (1) aupasana-homa, (2} visva-deva

अध्याय ३२

श्लोक 29

ततः सुदीर्घमध्वानं गत्वा स्कन्दो ऽब्रवीद् गणान् ।भूम्यां तूर्णं महावीर्याः कुरुध्वमवतारणम्

tataḥ sudīrghamadhvānaṃ gatvā skando 'bravīd gaṇān / bhūmyāṃ tūrṇaṃ mahāvīryāḥ kurudhvamavatāraṇam

हिन्दी अर्थ

महापुरुष सर्वभूतावास मनोनिवास आदिदेव महादेव सदाशिव ईशान दुर्विज्ञेय दुराराध्य महाभूतेश्वर परमेश्वर महायोगे श्वर त्र्यम्बक महायोगिन् परब्रह्मन् 'परमज्योति ब्रह्मविदुत्तम अकार वषट्कार स्वाहाकार स्वधाकार परमकारण सर्वगत सर्वदर्शिन्

English

According to Baudhayana, (1) huta, (2) prahuta, (3) ahata, (4) (5) ball- harana, (6) pratyavarohana, and (7) astaka-homa. According to Gautama, (1) astaka, (2) parvana, (3) sraddha

अध्याय ३२

श्लोक 30

गणा गुहवचः श्रुत्वा अवतीर्य महीतलम् ।आरात् पतन्तस्तद्देशं नादं चक्रुर्भयङ्करम्

gaṇā guhavacaḥ śrutvā avatīrya mahītalam / ārāt patantastaddeśaṃ nādaṃ cakrurbhayaṅkaram

हिन्दी अर्थ

हो गये। उसके बाद उन्होंने कमण्डलुसे सुशोभित देवीको अत्यन्त प्रसन्न देखा। उस समय प्रसन्न होती हुई देवी उनसे यह वचन बोलीं

English

1 1 gT f^TrTF%Tf^re^ll ^ II

अध्याय ३२

श्लोक 31

तन्निनादो महीं सर्वामापूर्य च नभस्तलम् ।विवेशार्णवरन्ध्रेण पातालं दानवालयम्

tanninādo mahīṃ sarvāmāpūrya ca nabhastalam / viveśārṇavarandhreṇa pātālaṃ dānavālayam

हिन्दी अर्थ

महेश्वरको ढूँढ़ते हुए तुमलोग अत्यन्त श्रान्त हो गये हो। देवो! तुम सब अमृतका पान करो। तब तुम सब शङ्करको जान सकोगे। भवानीद्वारा कही हुई इस वाणीको सुनकर वे देवता सुखपूर्वक बैठ गये और उन्होंने उस पवित्र अमृतको पी लिया। उसके बाद सुखपूर्वक बैठे हुए उन देवताओंने परमेश्वरीसे पूछा- देवि! हाथीके रूपको धारण किये हुए भगवान् शंकर देव यहाँ किस स्थानपर आये हुए हैं? देवताओंके इस

English

O goddess. Undefinable, composed of half a measure, supreme, unchanging, imperishable, celestial, devoid of alteration is this your other supreme form which I cannot express. And even the mouth does not declare it, nor the tongue, the copper-coloured lip, or other organs.

अध्याय ३२

श्लोक 32

श्रुतः स महिषेणाथ तारकेम च धीमता ।विरोजनेन जम्भेन कुजम्भेनासुरेण च

śrutaḥ sa mahiṣeṇātha tārakema ca dhīmatā / virojanena jambhena kujambhenāsureṇa ca

हिन्दी अर्थ

प्रकार पूछनेपर देवीने सरोवरके बीचमें स्थित शंकरको उन्हें दिखला दिया। ऋषियोंके साथ सभी देवता उनका दर्शन पाकर हर्षित हो गये और ब्रह्माको आगे कर शंकरजीसे ये वचन बोले-

English

TT feoT: TT sT?TT ^lA^frUcI *T|

अध्याय ३२

श्लोक 33

ते श्रुत्वा सहसा नादं वज्रपातोपमं दृढम् ।किमेतदिति संचिन्त्य तूर्णं जग्मुस्तदान्धकम्

te śrutvā sahasā nādaṃ vajrapātopamaṃ dṛḍham / kimetaditi saṃcintya tūrṇaṃ jagmustadāndhakam

हिन्दी अर्थ

महेश्वर! आपने तीनों लोकोंमें वन्दित जिस लिङ्गको छोड़ दिया है, उसे ले आनेमें दूसरे किसीकी शक्ति नहीं है, उसे कोई दूसरा उठा नहीं सकता। इस प्रकार ब्रह्मा आदि देवताओंने जब भगवान् शंकरसे कहा, तब देवदेव शिवजी ऋषियोंके साथ देवदारुवनके आश्रममें चले गये। वहाँ जाकर हाथीका रूप धारण करनेवाले महादेव शिवने खेल-खेलमें (लिङ्गको) अपने सूँडसे पकड़कर उठा लिया। शंकरजी महर्षियोंके द्वारा स्तुति

English

yi^Ri^i^tilTh ggvnuifwV'THi

अध्याय ३२

श्लोक 34

ते समेत्यान्धकेनैव समं दानवपुङ्गवाः ।मन्त्रयामासुरुद्विग्नास्तं शब्दं प्रति नारद

te sametyāndhakenaiva samaṃ dānavapuṅgavāḥ / mantrayāmāsurudvignāstaṃ śabdaṃ prati nārada

हिन्दी अर्थ

किये जाते हुए उस लिङ्गको लाकर सरोबरके पास पश्चिम दिशामें स्थापित कर दिया। उसके बाद सभी

English

That form of yours is Visnu, Vrsa (Dharma) Brahma, moon, sun and the flame. Whose dwelling is the universe, which has the form of the universe; which is the ruler of the universe, the Supreme Ruler; which is mentioned in the discussions of the Sankhya and Vedanta philosophies, and firmly established in many Sakhas; which is without beginning middle or end; which is good, bad, and neutral.

अध्याय ३२

श्लोक 35

मन्त्रयत्सु च दैत्येषु भूतलात् सूकराननः ।पातालकेतुर्दैत्येन्द्रः संप्राप्तो ऽथ रसातलम्

mantrayatsu ca daityeṣu bhūtalāt sūkarānanaḥ / pātālaketurdaityendraḥ saṃprāpto 'tha rasātalam

हिन्दी अर्थ

और वे भगवान् शंकरकी स्तुति करने लगे॥ ३१--३५॥ परमात्मन्! अनन्तयोने! लोकसाक्षिन्! परमेष्ठिन्! भगवन्! सर्वज्ञ! क्षेत्रज्ञ! है पर और अवरके ज्ञाता!

English

It is equally in one and manifold forms, based on one's exclusive devotion to the Vedas, beyond explanation, enriched with six properties (gunas) including luxury etc., consisting of countless explanations and a basis for the three properties (gunas).

अध्याय ३२

श्लोक 36

स बाणविद्धो व्यथितः कम्पमानो मुहुर्मुहुः ।अब्रवीद् वचनं दीनं समभ्येत्यान्धकासुरम्

sa bāṇaviddho vyathitaḥ kampamāno muhurmuhuḥ / abravīd vacanaṃ dīnaṃ samabhyetyāndhakāsuram

हिन्दी अर्थ

महापुरुष! है सब भूतोंके निवास ! मनोनिवास ! आदिदेव! महादेव! सदाशिव ! ईशान! दुर्विज्ञेय! दुराराध्य ! महाभूतेश्वर! परमेश्वर! महायोगेश्वर! त्र्यम्बक! महायोगिन्! परब्रह्मन्! परमज्योति! ब्रह्मविद्! उत्तम! ॐकार! वषट्कार

English

dTc)>jU||fqebH.II wi

अध्याय ३२

श्लोक 37

पातालकेतुरुवाच ।गतो ऽहमासं दैत्येन्द्र गालवस्याश्रमं प्रति ।तं विध्वंसयितुं यत्नं समारब्धं बलान्मया

pātālaketuruvāca / gato 'hamāsaṃ daityendra gālavasyāśramaṃ prati / taṃ vidhvaṃsayituṃ yatnaṃ samārabdhaṃ balānmayā

हिन्दी अर्थ

स्वाहाकार! स्वधाकार ! परमकारण ! सर्वगत ! सर्वदर्शिन्! सर्वशक्ते सर्वदेव अज सहस्त्रार्चि पृषार्चि सुधामन् हरधाम अनन्तधाम संवर्त संकर्षण वडवानल

English

This form of yours being formed of the element property knows the origin of numerous powers and their originator too. It is the greatest and supreme pleasure

अध्याय ३२

श्लोक 38

यावत्सूकरूपेण प्रविशामि तमाश्रमम् ।न जाने तं नरं राजन् येन मे प्रहितः शरः

yāvatsūkarūpeṇa praviśāmi tamāśramam / na jāne taṃ naraṃ rājan yena me prahitaḥ śaraḥ

हिन्दी अर्थ

महाकाम कामहन् हंस परमहंस महाराजिक महेश्वर महाकामुक महाहंस भवक्षयकर सुरसिद्धार्चित हिरण्यवाह हिरण्यरेता हिरण्यनाभ हिरण्याग्रकेश मुञ्जकेशिन् सर्वलोकवरप्रद सर्वानुग्रहकर कमलेशय

English

Tier SCfTtt «chH Rtcbri ^t

अध्याय ३२

श्लोक 39

शरसंभिन्नजत्रुश्च भयात् तस्य महाजवः ।प्रणष्ट आश्रमात् तस्मात् स च मां पृष्ठतो ऽन्वगात्

śarasaṃbhinnajatruśca bhayāt tasya mahājavaḥ / praṇaṣṭa āśramāt tasmāt sa ca māṃ pṛṣṭhato 'nvagāt

हिन्दी अर्थ

कुशेशय हृदयेशय ज्ञानोदधे शम्भो विभो महायज्ञ महायाज्ञिक सर्वयज्ञमय सर्वयज्ञहदय सर्वयज्ञसंस्तुत उमाशरीरार्धहर गजचर्मधर दुस्तरसंसारमहासंहारकर

English

goddess, that which has parts is pervaded by you, and so also that which has no parts; that which resides in non-duality, and that which resides in duality.

अध्याय ३२

श्लोक 40

तुरङ्गखुरनिर्घोषः श्रूयते परमो ऽसुर ।तिष्ठ तिष्ठेति वदतस्तस्य शूरस्य पृष्ठतः ।तद्भयादस्मि जलधिं संप्राप्तो दक्षिणार्णवम्

turaṅgakhuranirghoṣaḥ śrūyate paramo 'sura / tiṣṭha tiṣṭheti vadatastasya śūrasya pṛṣṭhataḥ / tadbhayādasmi jaladhiṃ saṃprāpto dakṣiṇārṇavam

हिन्दी अर्थ

एवं स्तुतो देवगणैः सुभक्त्या सब्रह्ममुख्यैश्च पितामहेन।

English

^ ^tr mfl ^rfT$fr2mt ^r

अध्याय ३२

श्लोक 41

यावत्पस्यामि तत्रस्थान् नानावेषाकृतीन् नरान् ।केचिद् गर्जन्ति घनवत् प्रतिगर्जन्ति चापरे

yāvatpasyāmi tatrasthān nānāveṣākṛtīn narān / kecid garjanti ghanavat pratigarjanti cāpare

हिन्दी अर्थ

लिङ्गे तदा संनिधानं चकार सांनिहितसर--स्थाणुतीर्थ, स्थाणुवट और स्थाणुलिङ्गका माहात्म्य-वर्णन

English

*tat ^r ttrcr ijcitaprfiEr: n ^ ^u

अध्याय ३२

श्लोक 42

अन्ये चोचुर्वयं नूनं निघ्नामो महिषासुरम् ।तारकं घातयामो ऽद्य वदन्त्यन्ये सुतैजसः

anye cocurvayaṃ nūnaṃ nighnāmo mahiṣāsuram / tārakaṃ ghātayāmo 'dya vadantyanye sutaijasaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वशक्ति! सर्वदेव! अज! सहस्राचि! पृषा्चि! सुधामन्! हरधाम! अनन्तधाम ! संवर्त! संकर्षण! वडवानल, अग्नि

English

Things that are permanent, and others that perish; those again that are gross, or those that are subtler than the subtle; those again that are on the earth, or those that are in the atmosphere or elsewhere;— they all derive their perceptibility from you indeed.

अध्याय ३२

श्लोक 43

तच्छ्रुत्वा सुतरां त्रासो मम जातो ऽसुरेश्वर ।महार्णवं परित्यज्य पतितो ऽस्मि भयातुरः

tacchrutvā sutarāṃ trāso mama jāto 'sureśvara / mahārṇavaṃ parityajya patito 'smi bhayāturaḥ

हिन्दी अर्थ

महाकाम! कामहन्! हंस! परमहंस! महाराजिक ! महेश्वर! महाकामुक! महाहंस! भवक्षयकर ! है देवों और सिद्धोंसे पूजित! हिरण्यवाह ! हिरण्यरेता ! हिरण्यनाभ ! हिरण्याग्रकेश ! मुञ्जकेशिन्! सर्वलोकवरप्रद ! सर्वानुग्रहकर! कमलेशय ! कुशेशय! हृदयेशय! ज्ञानोदधे! शम्भो! विभो! महायज्ञ! महायाज्ञिक! सर्वयज्ञमय! सर्वयज्ञहदय! सर्वयज्ञसंस्तुत!

English

Whatever is tangible or intangible, that exists in all organisms in single form, that only for them and the form which is seen as separate forms in Dvaita (duality) that all is connected with your vowels and consonants.

अध्याय ३२

श्लोक 44

धरण्यां विवृतं गर्तं स मामन्वपतद् बली ।तद्भयात् संपरित्यज्य हिरण्यपुरमात्मनः

dharaṇyāṃ vivṛtaṃ gartaṃ sa māmanvapatad balī / tadbhayāt saṃparityajya hiraṇyapuramātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

योगधर! है वासुकि और महामणिसे द्युतिमान् शिव! हरितनयन! त्रिलोचन! जटाधर! नीलकण्ठ! चन्द्रार्धधर ! उमाशरीरार्धहर ! गजचर्मधर ! दुस्तरसंसारका महासंहार करनेवाले महाप्रलयंकर शिव! हमारा आपको

English

•m tg- first Tar ^iiviiuidRdiu ? ? n

अध्याय ३२

श्लोक 45

तवान्तिकमनुप्राप्तः प्रसादं कर्तुमर्हसि ।तच्छ्रत्वा चान्धको वाक्यं प्राह मेघस्वनं वचः

tavāntikamanuprāptaḥ prasādaṃ kartumarhasi / tacchratvā cāndhako vākyaṃ prāha meghasvanaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है। भक्तजनवत्सल शङ्कर! आप हम सबपर इस प्रकार पितामह ब्रह्मा आदि श्रेष्ठ देवगणोंके

English

Thereupon, being praised thus, the goddess Sarasvatl, who is Visnu's tongue, answered the great hermit Markandeya. O Brahmin! I will follow you continuously and without feeling wearied myself wherever you want to

अध्याय ३२

श्लोक 46

न भेतव्यं त्वया तस्मात् सत्यं गोप्तास्मि दानव ।महिषस्तारकश्चोभौ बाणश्च बलिनां वरः

na bhetavyaṃ tvayā tasmāt satyaṃ goptāsmi dānava / mahiṣastārakaścobhau bāṇaśca balināṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

साथ भक्तिपूर्वक स्तुति करनेपर उन महात्माने हस्तिरूपका

English

3TTST WITH* jpf flttf TTR|R: ^JtT:l cJ>b<J|| stjquil AW:

अध्याय ३२

श्लोक 47

अनाख्यायैव ते वीरास्त्वन्धकं महिषादयः ।स्वपरिग्रहसंयुक्ता भूमिं युद्धाय निर्ययुः

anākhyāyaiva te vīrāstvandhakaṃ mahiṣādayaḥ / svaparigrahasaṃyuktā bhūmiṃ yuddhāya niryayuḥ

हिन्दी अर्थ

त्यागकर लिङ्गमें सन्निधान (निवास) कर लिया सांनिहितसर-स्थाणुतीर्थ, स्थाणुवट और स्थाणुलिङ्गका माहात्म्य-वर्णन

English

Ttsfo # -mi ^WMrilcIglll ^*11

अध्याय ३२

श्लोक 48

यत्र ते दारुमाकारा गणाश्चक्रुर्महास्वनम् ।तत्र दैत्याः समाजग्मुः सायुधाः सबला मुने

yatra te dārumākārā gaṇāścakrurmahāsvanam / tatra daityāḥ samājagmuḥ sāyudhāḥ sabalā mune

हिन्दी अर्थ

अथोवाच महादेवो देवान् ब्रह्मपुरोगमान्। ऋषीणां चैव प्रत्यक्षं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्

English

Markandeya said- The place at first famous as Brahmasara, then Ramahrda and finally renowned as Kuruksetra when it was cultivated by hermit Kuru is all good for your flow. Hence, please, flow there.

अध्याय ३२

श्लोक 49

दैत्यानापततो दृष्ट्वा कार्तिकेयगणास्ततः ।अभ्यद्रवन्त सहसा स चोग्रो मातृमण्डलः

daityānāpatato dṛṣṭvā kārtikeyagaṇāstataḥ / abhyadravanta sahasā sa cogro mātṛmaṇḍalaḥ

हिन्दी अर्थ

मयोपसेवितं यस्मात् तस्मान्मुक्तिप्रदायकम् इह ये पुरुषाः केचिद् ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः। लिङ्गस्य दर्शनादेव पश्यन्ति परमं पदम्

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 50

तेषां पुरस्सरः स्थाणुः प्रगृह्य परिघं बली ।निषूदयत् परबलं क्रुद्धो रुद्रः पशूनिव

teṣāṃ purassaraḥ sthāṇuḥ pragṛhya parighaṃ balī / niṣūdayat parabalaṃ kruddho rudraḥ paśūniva

हिन्दी अर्थ

अहन्यहनि तीर्थानि आसमुद्रसरांसि च। स्थाणुतीर्थं समेष्यन्ति मध्यं प्राप्ते दिवाकरे

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 51

तं निघ्नन्तं महादेवं निरीक्ष्य कलशोदरः ।कुठारं पाणिनादाय हन्ति सर्वान् महासुरान्

taṃ nighnantaṃ mahādevaṃ nirīkṣya kalaśodaraḥ / kuṭhāraṃ pāṇinādāya hanti sarvān mahāsurān

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमारनेकहा--इसके बाद महादेवने ऋषियोंके सामने (ही) ब्रह्मा आदि देवोंसे परमश्रेष्ठ तीर्थके माहात्म्यको कहा। ऋषियो! यह सांनिहित नामक सरोवर अत्यन्त पवित्र एवं महान् कहा गया है। यतः मेरे द्वारा यह सेवित किया गया है, अतः यह मुक्ति प्रदान करनेवाला है। यहाँ ब्राह्मण, क्षत्रिय एवं वैश्य-सभी वर्णोके पुरुष लिङ्गका दर्शन कर ही परम पदका दर्शन करते हैं। समुद्रसे लेकर सरोवरतकके तीर्थ प्रतिदिन

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 52

ज्वालामुखो भयकरः करेणादाय चासुरम् ।सरथं सगजं साश्वं विस्तृते वदने ऽक्षिपत

jvālāmukho bhayakaraḥ kareṇādāya cāsuram / sarathaṃ sagajaṃ sāśvaṃ vistṛte vadane 'kṣipata

हिन्दी अर्थ

भगवान् सूर्यके आकाशके मध्यमें आ जानेपर (दोपहरमें) स्थाणुतीर्थमें आ जाते हँ

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 53

दण्डकश्चापि संक्रुद्धः प्रासपाणिर्महासुरम् ।सवाहनं प्रक्षिपति समुत्पाट्य महार्मवे

daṇḍakaścāpi saṃkruddhaḥ prāsapāṇirmahāsuram / savāhanaṃ prakṣipati samutpāṭya mahārmave

हिन्दी अर्थ

इत्युक्त्वा भगवान् रुद्रो ह्यन्तर्धानं गतः प्रभुः । देवाश्च ऋषयः सर्वे स्वानि स्थानानि भेजिरे ततो देवाः सर्व एव ब्रह्माणं शरणं ययुः। तानुवाच तदा ब्रह्मा किमर्थमिह चागताः

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 54

शङ्कुकर्णश्च मुसली हलेनाकृष्य दानवान् ।संचूर्णयति मन्त्रीव राजानं प्रासभृद् वशी

śaṅkukarṇaśca musalī halenākṛṣya dānavān / saṃcūrṇayati mantrīva rājānaṃ prāsabhṛd vaśī

हिन्दी अर्थ

ततो देवाः सर्व एव इदं बचनमब्रुवन्। मानुषेभ्यो भयं तीव्रं रक्षास्माकं पितामह

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 55

खड्गचर्मधरो वीरः पुष्पदन्तो गणेश्वरः ।द्विधा त्रिधा च बहुधा चक्रे दैतेयदानवान्

khaḍgacarmadharo vīraḥ puṣpadanto gaṇeśvaraḥ / dvidhā tridhā ca bahudhā cakre daiteyadānavān

हिन्दी अर्थ

तानुवाच तदा ब्रह्मा सुरांस्त्रिदशनायकः। पांशुना पूर्यतां शीघ्रं सरः शक्रे हितं कुरु ततो ववर्ष भगवान् पांशुना पाकशासनः। सप्ताहं पूरयामास सरो देवैस्तदा वृततः

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 56

पिङ्गलो दण्डमुद्याम्य यत्र यत्र प्रधावति ।तत्र तत्र प्रदृश्यन्ते राशयः शावदानवैः

piṅgalo daṇḍamudyāmya yatra yatra pradhāvati / tatra tatra pradṛśyante rāśayaḥ śāvadānavaiḥ

हिन्दी अर्थ

तं दृष्टा पांशुवर्षं च देवदेवो महेश्वरः। करेण धारयामास लिङ्गं तीर्थवटं तदा

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 57

सहस्रनयनः शूलं भ्रामयन् वै गणाग्रणीः ।निजघानासुरान् वीरः सवाजिरथकुञ्जरान्

sahasranayanaḥ śūlaṃ bhrāmayan vai gaṇāgraṇīḥ / nijaghānāsurān vīraḥ savājirathakuñjarān

हिन्दी अर्थ

तेऽपि निर्धूतपापास्ते पांशुना मुनयो गताः। पूज्यमानाः सुरगणैः प्रयाता ब्रह्मणः पदम् एवं ज्ञात्वा तदा ब्रह्मा लिङ्गं शैलमयं तदा। आहद्यलिङ्गं तदा स्थाप्य तस्योपरि दधार तत्

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 58

भीमो भीमशिलावर्षै स पुरस्सरतो ऽसुरान् ।निजघान यथैवेन्द्रो वज्रवृष्ट्या नगोत्तमान्

bhīmo bhīmaśilāvarṣai sa purassarato 'surān / nijaghāna yathaivendro vajravṛṣṭyā nagottamān

हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य इस स्तोत्रसे भक्तिपूर्वक मेरा स्तवन करेगा, उसके लिये मैं सदा सुलभ होऊँगा--इसमें कोई संदेह नहीं है। यह कहकर भगवान् शंकर अदृश्य हो गये। सभी देवता तथा ऋषिगण अपने-अपने स्थानको

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 59

रौद्रः शकटचक्राक्षो गणः पञ्चशिखो बली ।भ्रामयन् मुद्गरं वेगान्निजघान बलाद् रिपून्

raudraḥ śakaṭacakrākṣo gaṇaḥ pañcaśikho balī / bhrāmayan mudgaraṃ vegānnijaghāna balād ripūn

हिन्दी अर्थ

चले गये। उसके बाद पूरा-सारा-का-सारा स्वर्ग मनुष्योसे भर गया; क्योंकि स्थाणुलिङ्गका यह माहात्म्य है कि उसका दर्शन करनेसे ही स्वर्ग प्राप्त हो जाता है। फिर सभी देवता ब्रह्माकी शरणमें गये, तब ब्रह्माने उनसे पूछा--देवताओ! आपलोग यहाँ किस कार्यसे आये हैं ?

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 60

गिरिभेदी तलेनैव सारोहं कुञ्जरं रणे ।भस्म चक्रे महावेगो रथं च रथिना सह

giribhedī talenaiva sārohaṃ kuñjaraṃ raṇe / bhasma cakre mahāvego rathaṃ ca rathinā saha

हिन्दी अर्थ

तब सभी देवताओंने यह वचन कहा--पितामह ! हमलोगोंको मनुष्योंसे बहुत भारी भय हो रहा है। आप हम सबकी रक्षा करें। उसके बाद देवताओंके नेता ब्रह्माने उन देवोंसे कहा-इन्द्र! सरोवरको शीघ्र धूलिसे

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 61

नाडीजङ्घो ऽङ्घ्रिपातैश्च मुष्टिभिर्जानुनासुरान् ।कीलभिर्वज्रतुल्याभिर्जघान बलवान् मुने

nāḍījaṅgho 'ṅghripātaiśca muṣṭibhirjānunāsurān / kīlabhirvajratulyābhirjaghāna balavān mune

हिन्दी अर्थ

पाट दो और इस प्रकार इन्द्रका कल्याण करो। ब्रह्माके इस प्रकार समझानेपर पाक नामके राक्षसको मारनेवाले (पाकशासन) भगवान् इन्द्रने देवताओंके साथ सात दिनतक धूलिकी वर्षा की और सरोवरको धूलिसे पाट दिया। देवदेव महेश्वरने देवताओंद्वारा बरसायी गयी इस धूलिकी वर्षाको देखकर लिङ्ग और तीर्थवटको अपने हाथमें ले लिया

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 62

कूर्मग्रीवो ग्रीवयैव शिरमा चरणेन च ।लुण्ठनेन तता दैत्यान् निजघान सवाहनान्

kūrmagrīvo grīvayaiva śiramā caraṇena ca / luṇṭhanena tatā daityān nijaghāna savāhanān

हिन्दी अर्थ

इसलिये पहले जिस स्थानपर जल था, वह तीर्थ अत्यन्त पवित्र है। उसमें स्वान करनेवाला मनुष्य सभी तीर्थोमें स्रान करनेका फल प्राप्त कर लेता है। जो मनुष्य वट और लिङ्गके बीचमें श्राद्ध करता है उसके

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 63

पिण्डारकस्तु तुण्डेन शृङ्गाभ्यां च कलिप्रिय ।विदारयति संग्रामे दानवान् समरोद्धतान्

piṇḍārakastu tuṇḍena śṛṅgābhyāṃ ca kalipriya / vidārayati saṃgrāme dānavān samaroddhatān

हिन्दी अर्थ

पितर उसपर संतुष्ट होकर उसे पृथ्वी (भर)-में दुर्लभ वस्तु सुलभ कर देते हैं-एऐसा सुनकर वे सभी ऋषि धूलिसे भरे हुए सरोवरको देखकर श्रद्धासे अपने सभी अङ्गोंमें धूलि मलने लगे। वे मुनि भी धूलि मलनेके कारण निष्पाप हो गये और देवताओंसे पूजित होकर ब्रह्मलोक चले गये

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 64

ततस्तत्सैन्यमतुलं वध्यमानं गणेश्वरैः ।प्रदुद्रावाथ महिषस्तारकश्च गणाग्रणीः

tatastatsainyamatulaṃ vadhyamānaṃ gaṇeśvaraiḥ / pradudrāvātha mahiṣastārakaśca gaṇāgraṇīḥ

हिन्दी अर्थ

जो सिद्ध महात्मा पुरुष लिङ्गकी पूजा करते वे आवागमनसे रहित होकर परमसिद्धिको प्राप्त करने लगे। ऐसा जानकर तब ब्रह्माने उस आद्यलिङ्गको नीचे रख उसके ऊपर पाषाणमय लिङ्गको स्थापित कर दिया।

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 65

ते हन्यमानाः प्रमथा दानवाभयां वरायुधैः ।परिवार्य समन्तात् ते युयुधुः कुपितास्तदा

te hanyamānāḥ pramathā dānavābhayāṃ varāyudhaiḥ / parivārya samantāt te yuyudhuḥ kupitāstadā

हिन्दी अर्थ

ततः कालेन महता तेजसा तस्य रञ्जितम्। तस्यापि स्पर्शनात् सिद्धः परं पदमवाप्नुयात् ततो देवैः पुनर्ब्रह्मा विज्ञप्तो द्विजसत्तम। एते यान्ति परां सिद्धिं लिङ्गस्य दर्शनान्नराः

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 66

हंसास्यः पट्टिशेनाथ जघान महिषासुरम् ।षोटशाक्षस्त्रिशूलेन शतशीर्षो वरासिना

haṃsāsyaḥ paṭṭiśenātha jaghāna mahiṣāsuram / ṣoṭaśākṣastriśūlena śataśīrṣo varāsinā

हिन्दी अर्थ

भगवान् ब्रह्मा देवानां हितकाम्यया। लिङ्गानि सप्त तत्र चकार ह

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 67

श्रुतायुधस्तु गदया विशोको मुसलेन तु ।बन्धुदत्तस्तु शूलेन मूर्ध्नि दैत्यमताडयत्

śrutāyudhastu gadayā viśoko musalena tu / bandhudattastu śūlena mūrdhni daityamatāḍayat

हिन्दी अर्थ

ततो ये मुक्तिकामाश्च सिद्धाः शमपरायणाः। सेव्यं पांशुं प्रयत्नेन प्रयाताः परमं पदम् महादुष्कृतकर्माणं प्रयान्ति परमं पदम्

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 68

तथान्यैः पार्षदैर्युद्धे शूलशक्त्यृष्टिपट्टिशैः ।नाकम्पत् ताड्यमानो ऽपि मैनाक इव पर्वतः

tathānyaiḥ pārṣadairyuddhe śūlaśaktyṛṣṭipaṭṭiśaiḥ / nākampat tāḍyamāno 'pi maināka iva parvataḥ

हिन्दी अर्थ

पितृणां तर्पणं यस्तु जले तस्मिन् करिष्यति बिन्दौ बिन्दौ तु तोयस्य अनन्तफलभाग्भवेत्

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 69

तारको भद्रकाल्या च तथोलूखलया रणे ।वध्यते चैकचूडाया दार्यते परमायुधैः

tārako bhadrakālyā ca tatholūkhalayā raṇe / vadhyate caikacūḍāyā dāryate paramāyudhaiḥ

हिन्दी अर्थ

सांनिहितसर-स्थाणुतीर्थ, स्थाणुवट और स्थाणुलिङ्गका माहात्म्य-वर्णन कुछ समय बीत जानेपर उसके (आद्य लिङ्गके) तेजसे (वह पाषाण-मूर्ति-लिङ्ग भी) रञ्जित हो गया। सिद्ध-समुदाय उसका भी स्पर्श करनेसे परमपदको प्राप्त करने लगा। द्विजश्रेष्ठ! तत्पश्चात् देवताओंने पुनः

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 70

तौ ताड्यमानौ प्रमथैर्मातृभिश्च महासुरौ ।न क्षोभं जग्मतुर्विरौ क्षोभयन्तौ गणानपि

tau tāḍyamānau pramathairmātṛbhiśca mahāsurau / na kṣobhaṃ jagmaturvirau kṣobhayantau gaṇānapi

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माको बतलाया ब्रह्मन्! ये मनुष्य लिङ्गका दर्शन करके परम सिद्धिको प्राप्त करनेका लाभ उठा रहे हैं।

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 71

महिषो गदया तूर्णं प्रहारैः प्रमथानथ ।पराजित्य पराधावत् कुमारं प्रति सायुधः

mahiṣo gadayā tūrṇaṃ prahāraiḥ pramathānatha / parājitya parādhāvat kumāraṃ prati sāyudhaḥ

हिन्दी अर्थ

मंगलकी इच्छासे एकके ऊपर एक, इस प्रकार सात लिङ्गोंको स्थापित कर दिया उसके बाद मुक्तिके अभिलाषी शम (दमादि)- में लगे रहनेवाले सिद्धगण यत्रपूर्वक धूलिका सेवनकर परमपदको प्राप्त करने लगे। (वस्तुतः) कुरुक्षेत्रमें वायुके चलनेसे उड़ी हुई धूल भी बड़े-बड़े पापियोंको

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 72

तमापतन्तं महिषं सुचक्राक्षो निरीक्ष्य हि ।चक्रमुद्यम्य संक्रुद्धो रुरोध दनुनन्दनम्

tamāpatantaṃ mahiṣaṃ sucakrākṣo nirīkṣya hi / cakramudyamya saṃkruddho rurodha danunandanam

हिन्दी अर्थ

मुक्ति दे देती है। किसी स्त्री या पुरुषने चाहे जानेमें या अनजानेसे पाप किया हो तो उसके सारे पाप स्थाणु- तीर्थके प्रभावसे नष्ट हो जाते हैं। लिङ्गका दर्शन करनेसे और वटका स्पर्श करनेसे मुक्ति प्राप्त होती है और

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 73

गदाचक्राङ्कितकरौ गणासुरमहारथै ।अयुध्येतां तद ब्रह्मन् लघु चित्रं च सुष्ठु च

gadācakrāṅkitakarau gaṇāsuramahārathai / ayudhyetāṃ tada brahman laghu citraṃ ca suṣṭhu ca

हिन्दी अर्थ

उसके निकट जलमें स्त्रान करनेसे मनुष्य मनचाहे "फलको प्राप्त करता है। उस जलमें पितरोंका तर्पण करनेवाला व्यक्ति जलके प्रत्येक बिन्दुमें अनन्त फलको प्राप्त करता है लिङ्गसे पश्चिम दिशामें काले तिलोंसे श्रद्धापूर्वक तर्पण करनेवाला व्यक्ति तीन युगोंतक (पितरोंको) तृप्त करता है। जबतक मन्वन्तर है और जबतक लिङ्गकी संस्थिति है, तबतक पितृगण संतुष्ट होकर

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 74

गदां मुमोच महिषः समाविध्य गणाय तु ।सुचक्राक्षो निजं चक्रमुत्ससर्जासुरं प्रति

gadāṃ mumoca mahiṣaḥ samāvidhya gaṇāya tu / sucakrākṣo nijaṃ cakramutsasarjāsuraṃ prati

हिन्दी अर्थ

उत्तम जलका पान करते हैं। सत्ययुगमें 'सान्निहत्य' सर, त्रेतामें 'वायु' नामका हृद, कलि एवं द्वापरमें 'रुद्रहद' नामके कूप सेवनीय माने गये हैं। चैत्रके कृष्णपक्षकी चतुर्दशीके दिन 'रुद्रहद' नामक तीर्थमें

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 75

गदां छित्त्वा सुतीक्ष्णारं चक्रं महिषमाद्रवत् ।तत उच्चुक्रुशुर्दैत्या हा हतो महिषस्तिवति

gadāṃ chittvā sutīkṣṇāraṃ cakraṃ mahiṣamādravat / tata uccukruśurdaityā hā hato mahiṣastivati

हिन्दी अर्थ

स्रान करनेवाला उत्तम पुरुष परमपद-मुक्तिको प्राप्त करता है। रात्रिके समय वटके नीचे रहकर परमेश्वरका ध्यान करनेवालेको स्थाणुवटके अनुग्रह (दया)-से मनोवाञ्छित फल प्राप्त होता है स्थाणुलिङ्गके समीप असंख्य लिङ्गोंकी स्थापना और उनके दर्शन-अर्चनका माहात्म्य

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 76

तच्छ्रुत्वाभ्यद्रवद् बाणः प्रासमाविध्य वेगवान् ।जघान चक्रं रक्ताक्षः पञ्जमुष्टिशतेन हि

tacchrutvābhyadravad bāṇaḥ prāsamāvidhya vegavān / jaghāna cakraṃ raktākṣaḥ pañjamuṣṭiśatena hi

हिन्दी अर्थ

स्थाणोर्वटस्योत्तरतः शुक्रतीर्थं प्रकीर्तितम्। स्थाणोर्वटस्य पूर्वेण सोमतीर्थं द्विजोत्तम

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 77

पञ्चबाहुशतेनापि सुचक्राक्षं बबन्ध सः ।बलवानपि बाणेन निष्प्रयत्नगतिः कृतः

pañcabāhuśatenāpi sucakrākṣaṃ babandha saḥ / balavānapi bāṇena niṣprayatnagatiḥ kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

पदे पदे यज्ञफलं स प्राप्रोति न संशयः एतानि मुनिभिः साध्यैरादित्यैर्वसुभिस्तदा। मरुदभिर्वह्निभिश्चैव सेवितानि प्रयत्रतः

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 78

सुचक्राक्षं सचक्रं हि बद्धं बाणासुरेण हि ।दृष्ट्वाद्रवद्गदापाणिर्मकराक्षो महाबलः

sucakrākṣaṃ sacakraṃ hi baddhaṃ bāṇāsureṇa hi / dṛṣṭvādravadgadāpāṇirmakarākṣo mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्ये ये प्राणिनः केचित् प्रविष्टाः स्थाणुमुत्तमम्। सर्वपापविनिर्मुक्ताः प्रयान्ति परमां गतिम्

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 79

गदया मूर्ध्नि बाणं हि निजघान महाबलः ।वेदनार्त्तो मुमोचाथ सुचक्राक्षं महासुरः ।स चापि तेन संयुक्तो व्रीडायुक्तो महामनाः

gadayā mūrdhni bāṇaṃ hi nijaghāna mahābalaḥ / vedanārtto mumocātha sucakrākṣaṃ mahāsuraḥ / sa cāpi tena saṃyukto vrīḍāyukto mahāmanāḥ

हिन्दी अर्थ

अस्ति तत्संनिधौ लिङ्गं देवदेवस्य शूलिनः। उमा च लिङ्गरूपेण हरपार्श्च न मुञ्जति बटस्य उत्तरे पार्श्वे तक्षकेण महात्मना

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 80

स संग्रामं परित्यज्य सालिग्राममुपाययौ ।बाणो ऽपि मकाराक्षेण ताडितो ऽभूत्पराङ्मुखः

sa saṃgrāmaṃ parityajya sāligrāmamupāyayau / bāṇo 'pi makārākṣeṇa tāḍito 'bhūtparāṅmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिष्ठितं महालिङ्गं सर्वकामप्रदायकम्। वटस्य पूर्वदिग्भागे विश्वकर्मकृतं महत्

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 81

प्रभज्यत बलं सर्वं दैत्यानां सुरतापस ।ततः स्वबलमीक्ष्यैव प्रभग्नं तारको बली ।खड्गोद्यतकरो दैत्यः प्रदुद्राव गणेश्वरान्

prabhajyata balaṃ sarvaṃ daityānāṃ suratāpasa / tataḥ svabalamīkṣyaiva prabhagnaṃ tārako balī / khaḍgodyatakaro daityaḥ pradudrāva gaṇeśvarān

हिन्दी अर्थ

तत्रैव लिङ्गरूपेण स्थिता देवी सरस्वती 'वटपार्श्व स्थितं लिङ्गं ब्रह्मणा तत् प्रतिष्ठितम्

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 82

ततस्तु तेनाप्रतिमेन सासिना ते हंसवक्त्रप्रमुखा गणेश्वराः ।समातरश्चापि पराजिता रणे स्कन्दं भयार्त्ताः शरणं प्रपेदिरे

tatastu tenāpratimena sāsinā te haṃsavaktrapramukhā gaṇeśvarāḥ / samātaraścāpi parājitā raṇe skandaṃ bhayārttāḥ śaraṇaṃ prapedire

हिन्दी अर्थ

दृष्टा वटेश्वरं देवं प्रयाति परमं पदम्। 'तत: स्थाणुवटं दृष्ट्वा कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 83

भगनान् गणान् वीक्ष्य महेश्वरात्मजस्तं तारकं सासिनमापतन्तम् ।दृष्ट्वैव शक्त्या हृदये बिभेद स भिन्नमर्मा न्यपतत् पृथिव्याम्

bhaganān gaṇān vīkṣya maheśvarātmajastaṃ tārakaṃ sāsinamāpatantam / dṛṣṭvaiva śaktyā hṛdaye bibheda sa bhinnamarmā nyapatat pṛthivyām

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमारने कहा-द्विजोत्तम! स्थाणुवटकी उत्तर दिशामें 'शुक्रतीर्थ' और स्थाणुवटकी पूर्व दिशामें सोमतीर्थ' कहा गया है। स्थाणुवटके दक्षिण ' दक्षतीर्थ' एवं स्थाणुवटके पश्चिममें 'स्कन्दतीर्थ' स्थित है। इन परम पावन तीर्थोके बीचमें 'स्थाणु' नामका तीर्थ है। उसका दर्शन करनेमात्रसे परमपद (मोक्ष)-की प्राप्ति होती

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 84

तस्मिन्हते भ्रातरि भग्नदर्पो भयातुरो ऽभून्महिषो महर्षे ।संत्यज्य संग्रामशिरो दुरात्मा जगाम शैलं स दिमाचलाख्यम्

tasminhate bhrātari bhagnadarpo bhayāturo 'bhūnmahiṣo maharṣe / saṃtyajya saṃgrāmaśiro durātmā jagāma śailaṃ sa dimācalākhyam

हिन्दी अर्थ

करता है, वह एक-एक पगपर यज्ञ करनेका फल प्राप्त करता है-इसमें कोई सन्देह नहीं है

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 85

बाणो ऽपि वीरे निहते ऽथ तारके गते हिमाद्रिं महिषे भयात्ते ।भयाद् विवेशोग्रमपां निधानं गर्णैर्बले वध्यति सापराधे

bāṇo 'pi vīre nihate 'tha tārake gate himādriṃ mahiṣe bhayātte / bhayād viveśogramapāṃ nidhānaṃ garṇairbale vadhyati sāparādhe

हिन्दी अर्थ

मुनियों, साध्यों, आदित्यों, वसुओं, मरुतों एवं अग्नियोंने इन तीर्थोका यत्रपूर्वक सेवन किया है। जो भी अन्य कोई प्राणी उस उत्तम स्थाणुतीर्थमें प्रवेश करते हैं वे भी सभी पापोंसे मुक्त होकर परम गतिको प्राप्त करते हैं। उसीके निकट त्रिशूल धारण करनेवाले देवदेव भगवान् शंकरका लिङ्ग है। उमादेवी वहाँपर लिङ्गरूपमें रहनेवाले शंकरजीके पासमें ही रहती हैं; वे उनकी बगलसे अलग नहीं होतीं। उस लिङ्गके

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 86

हत्वा कुमारो रणमुर्ध्नि तारकं प्रगृह्य शक्तिं महता जवेन ।मयूरमारुह्य शिखण्डमण्डितं ययौ निहन्तुं महिषासुरस्य

hatvā kumāro raṇamurdhni tārakaṃ pragṛhya śaktiṃ mahatā javena / mayūramāruhya śikhaṇḍamaṇḍitaṃ yayau nihantuṃ mahiṣāsurasya

हिन्दी अर्थ

दर्शन करनेमात्रसे मनुष्य सिद्धिको प्राप्त करता है। वटके उत्तरी भागमें महात्मा तक्षकने सभी कामनाओंको सिद्ध करनेवाले महालिङ्गको प्रतिष्ठित किया है। वटकी पूर्व दिशाकी ओर विश्वकर्माके द्वारा निर्मित किया गया

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 87

स पृष्ठतः प्रेक्ष्य शिकण्डिकेतनं समापतन्तं वरशक्तिपाणिनम् ।कैलासमुत्सृज्य हिमाचलं तथा क्रौञ्चं समभ्येत्व गुहं विवेश

sa pṛṣṭhataḥ prekṣya śikaṇḍiketanaṃ samāpatantaṃ varaśaktipāṇinam / kailāsamutsṛjya himācalaṃ tathā krauñcaṃ samabhyetva guhaṃ viveśa

हिन्दी अर्थ

महान् लिङ्ग है। पश्चिमकी ओर रहनेवाले लिङ्गका दर्शन कर मानवको सिद्धि प्राप्त होती है। वहींपर देवी सरस्वती लिङ्गरूपसे स्थित है ॥ ५--१०॥ कर बुद्धि एवं तीव्र मेधा प्राप्त करता है। वटकी बगलमें ब्रह्माके द्वारा प्रतिष्ठापित वटेश्वर-लिङ्गका दर्शन करके मनुष्य परम पदको प्राप्त करता है। तत्पश्चात् जिसने स्थाणुवरका दर्शन और प्रदक्षिणा कर ली उसकी वह

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 88

दैत्यं प्रविष्टं स पिनाकिसूनुर्जुगोप यत्नाद् भगवान् सुहो ऽपि ।स्वबन्धुहन्ता भविता कथं त्वहं संचिन्तयन्नेव ततः स्थितो ऽभूत्

daityaṃ praviṣṭaṃ sa pinākisūnurjugopa yatnād bhagavān suho 'pi / svabandhuhantā bhavitā kathaṃ tvahaṃ saṃcintayanneva tataḥ sthito 'bhūt

हिन्दी अर्थ

मानो सातों द्वीपवाली पृथ्वीकी की हुई प्रदक्षिणा हो जाती है। स्थाणुकी पश्चिम दिशाकी ओर 'नकुलीश'

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 89

ततो ऽभ्यगात् पुष्करसंभवस्तु हरो मुरारिस्त्रिदसेश्वरश्च ।अभ्येत्य चोचुर्महिषं सशैलं भिन्दस्व शक्त्या कुरु देवकार्यम्

tato 'bhyagāt puṣkarasaṃbhavastu haro murāristridaseśvaraśca / abhyetya cocurmahiṣaṃ saśailaṃ bhindasva śaktyā kuru devakāryam

हिन्दी अर्थ

तमभ्यर्च्य प्रयत्नेन सर्वपापैः प्रमुच्यते। तस्य दक्षिणदिग्भागे तीर्थ रुद्रकरं स्मृतम् प्रतिष्ठितं महालिङ्गं गोकर्णं नाम नामतः। आषाढमासे या कृष्णा भविष्यति चतुर्दशी। तस्यां योऽर्चति गोकर्ण तस्य पुण्यफलं श्ृणु

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 90

तत् कार्तिकेयः प्रियमेव तथ्यं श्रुत्वा वचः प्राह सुरान् विहस्य ।कथं हि मातामहनप्तृकं वधे स्वभ्रातरं भ्रातृसुतं च मातुः

tat kārtikeyaḥ priyameva tathyaṃ śrutvā vacaḥ prāha surān vihasya / kathaṃ hi mātāmahanaptṛkaṃ vadhe svabhrātaraṃ bhrātṛsutaṃ ca mātuḥ

हिन्दी अर्थ

कामतोऽकामतो वापि यत् पापं तेन संचितम्। तस्माद् विमुच्यते पापात् पूजयित्वा हरं शुचि:

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 91

एषा श्रुतिश्चापि पुरातनी किल गायन्ति यां वेदविदो महर्षयः ।कृत्वा च यस्या मतमुत्तमायाः स्वर्गं व्रजन्ति त्वतिपापिनो ऽपि

eṣā śrutiścāpi purātanī kila gāyanti yāṃ vedavido maharṣayaḥ / kṛtvā ca yasyā matamuttamāyāḥ svargaṃ vrajanti tvatipāpino 'pi

हिन्दी अर्थ

कौमारब्रह्मचर्येण यत्पुण्यं प्राप्यते नरैः। तं पूजयित्वा यत्नेन सर्वकामानवागरुयात्

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 92

गां ब्राह्मणं वृद्धमथाप्तवाक्यं बालं स्वबन्धुं ललनामदुष्टाम् ।कृतापराधा अपि नैव वध्या आचार्यमुख्या गुरवस्तथैव

gāṃ brāhmaṇaṃ vṛddhamathāptavākyaṃ bālaṃ svabandhuṃ lalanāmaduṣṭām / kṛtāparādhā api naiva vadhyā ācāryamukhyā guravastathaiva

हिन्दी अर्थ

यथाभिलषितान् कामानापतुस्तौ मुदान्वितौ

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 93

एवं जानन् धर्ममग्र्यं सुरेन्द्रा नाहं हन्यां भातरं मातुलेयम् ।यदा दैत्यो निर्गामिष्यद् गुहान्तः तदा शक्त्या घातायिष्यामि शत्रुम्

evaṃ jānan dharmamagryaṃ surendrā nāhaṃ hanyāṃ bhātaraṃ mātuleyam / yadā daityo nirgāmiṣyad guhāntaḥ tadā śaktyā ghātāyiṣyāmi śatrum

हिन्दी अर्थ

चैत्रमासे सिते पक्षे यो नरस्तत्र पूजयेत्। तस्य तौ वरदौ देवौ प्रयच्छेतेऽभिवाञ्छितम् स्थाणोर्वटस्य पूर्वेण हस्तिपादेश्वरः शिवः। तं दृष्टा मुच्यते पापैरन्यजन्मनि संभवैः

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 94

श्रुत्वा कुमारवचनं भगवान्महर्षे कृत्वा मतिं स्वहृदये गुहमाह शक्रः ।मत्तो भवान् न मतिमान् वदसे किमर्थं वाक्यं शृणुष्व हरिणा गदितं हि पूर्वम्

śrutvā kumāravacanaṃ bhagavānmaharṣe kṛtvā matiṃ svahṛdaye guhamāha śakraḥ / matto bhavān na matimān vadase kimarthaṃ vākyaṃ śṛṇuṣva hariṇā gaditaṃ hi pūrvam

हिन्दी अर्थ

स्थाणुलिङ्गके समीप असंख्य लिङ्गोंकी स्थापना और उनके दर्शन-अर्चनका माहात्म्य

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 96

नैकस्यार्थे बहून् हन्यादिति शास्त्रेषु निश्चयः ।एकं हन्याद् बहुभ्योर्ऽथे न पापी तेन जायते ।॥ ३२।९५ एतच्छ्रुत्वा मया पूर्वं समयस्थेन चाग्निज ।निहतो नमुचिः पूर्वं सोदरो ऽपि ममानुजः

naikasyārthe bahūn hanyāditi śāstreṣu niścayaḥ / ekaṃ hanyād bahubhyor'the na pāpī tena jāyate / // 32.95 etacchrutvā mayā pūrvaṃ samayasthena cāgnija / nihato namuciḥ pūrvaṃ sodaro 'pi mamānujaḥ

हिन्दी अर्थ

नामके गण स्थित हैं । विधिपूर्वक उनकी पूजा करनेवाला मनुष्य सभी प्रकारके पापोंसे छूट जाता है। उनकी दक्षिण दिशामें रुद्रकरतीर्थ' है जिसने उस (रुद्रकरतीर्थ)-में स्नान कर लिया मानो उसने सभी तीर्थोमें स्नान कर लिया। उसकी उत्तर दिशाकी ओर महात्मा रावणने गोकर्ण नामका प्रसिद्ध महालिङ्ग स्थापित किया है। आषाढ्मासके कृष्णपक्षकी

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 97

तस्मात् बहूनामर्थाय सक्रोञ्चं महिषासुरम् ।घातयस्व पराक्रम्य शक्त्या पावकदत्तया

tasmāt bahūnāmarthāya sakroñcaṃ mahiṣāsuram / ghātayasva parākramya śaktyā pāvakadattayā

हिन्दी अर्थ

चतुर्दशी तिथिमें जो गोकर्णकी अर्चना करता है उसके पुण्यफलको सुनो। यदि किसीने अपनी इच्छा या अनिच्छासे भी पापसंचय कर लिया है तो वह भगवान् शंकरकी पूजा करके पवित्र हो जाता है और वह संचित

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 98

पुरन्दरवचः श्रुत्वा क्रोधादारक्तलोचनः ।कुमारः प्राह वचनं कम्पमानः शतक्रतुम्

purandaravacaḥ śrutvā krodhādāraktalocanaḥ / kumāraḥ prāha vacanaṃ kampamānaḥ śatakratum

हिन्दी अर्थ

करता है उसे कौमार-अवस्था (जन्मसे १६ वर्षकी अवस्था)-में ब्रह्मचर्य-पालनसे जो फल प्राप्त होता है वह सम्पूर्ण पुण्य-फल उसे प्राप्त होता है॥ १५--१८॥ सम्पत्ति चाहता है तो (उसे कुमारेश्वरकी आराधना करनी चाहिए; क्योंकि) कुमारेश्वरके माहात्म्यसे उसे निस्सन्देह उन सबकी सिद्धि प्राप्त होती है। उन (कुमारेश्वर)- के उत्तर भागमें विभीषणने शिव-लिङ्गको स्थापित कर

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 99

मूढ किं ते बलं बाह्वोः शारीरं चापि वृत्रहन् ।येनाधिक्षिपसे मां त्वं ध्रुवं न मतिमानसि

mūḍha kiṃ te balaṃ bāhvoḥ śārīraṃ cāpi vṛtrahan / yenādhikṣipase māṃ tvaṃ dhruvaṃ na matimānasi

हिन्दी अर्थ

उसकी पूजा की, जिससे वे अजर और अमर हो गये।

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 100

तमुवाच सहस्राक्षस्त्वत्तो ऽहं बलवान् गुह ।तं गृहः प्राह एह्येहि युद्ध्यस्व बलवान् यदि

tamuvāca sahasrākṣastvatto 'haṃ balavān guha / taṃ gṛhaḥ prāha ehyehi yuddhyasva balavān yadi

हिन्दी अर्थ

रहकर उसकी पूजा करनेवाला मनुष्य देवत्व प्राप्त कर लेता है। द्विजोत्तम! खरने बहाँपर लिङ्गकी पूजा की थी। उस लिङ्गकी विधिपूर्वक पूजा करनेबालेकी सभी कामनाएँ सिद्ध हो जाती हैं दूषण एवं त्रिशिराने भी वहाँ महेश्वरकी पूजा की

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 101

शक्रः प्राहाथ बलवान् ज्ञायते कृत्तिकासुत ।प्रदक्षिणं शीघ्रतरं यः कुर्यात् क्रौञ्चमेव हि

śakraḥ prāhātha balavān jñāyate kṛttikāsuta / pradakṣiṇaṃ śīghrataraṃ yaḥ kuryāt krauñcameva hi

हिन्दी अर्थ

मनोरथ प्राप्त कर लिये। चैत्र महीनेके शुक्लपक्षमें जो मनुष्य वहाँ पूजन करता है, उसकी समस्त इच्छाएँ वे दोनों देव पूरी कर देते हैं । " हस्तिपादेश्वर' शिव स्थाणुवटकी पूर्व दिशामें हैं। उनका दर्शन करके मनुष्य अन्य जन्मोंमें

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 102

श्रुत्वा तद्वचनं स्कन्दो मयूरं प्रोह्य वेगवान् ।प्रदक्षिणं पादचारी कर्त्तु तूर्णतरो ऽब्यगात्

śrutvā tadvacanaṃ skando mayūraṃ prohya vegavān / pradakṣiṇaṃ pādacārī karttu tūrṇataro 'byagāt

हिन्दी अर्थ

बने पापोंसे छूट जाता है। उसके दक्षिणमें हारीत नामके ऋषिद्वारा स्थापित किया हुआ लिङ्ग है, जिसको विधिपूर्वक प्रणाम करनेसे (ही) मनुष्य सिद्धि प्राप्त कर लेता है लिङ्गं त्रैलोक्यविख्यातं सर्वपापहरं शिवम्

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 103

शक्रो ऽवतीर्य नागेन्द्रात् पादेनाथ प्रदक्षिणम् ।कृत्वा तस्थौगुहो ऽभ्येत्य मूढङ्किं संस्थितो भवान्

śakro 'vatīrya nāgendrāt pādenātha pradakṣiṇam / kṛtvā tasthauguho 'bhyetya mūḍhaṅkiṃ saṃsthito bhavān

हिन्दी अर्थ

कङ्कालरूपिणा चापि रुद्रेण सुमहात्मना। प्रतिष्ठितं महालिङ्गं सर्वपापप्रणाशनम्

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 104

तमिन्द्रः प्राह कौटिल्यं मया पूर्वं प्रदक्षिणः ।कृतो ऽस्य न त्वया पूर्वं कुमारः शक्रमब्रवीत्

tamindraḥ prāha kauṭilyaṃ mayā pūrvaṃ pradakṣiṇaḥ / kṛto 'sya na tvayā pūrvaṃ kumāraḥ śakramabravīt

हिन्दी अर्थ

परस्परं सानुरागौ स्थाणुदर्शनकाङ्क्षिणौ आराध्य वरदं देवं प्रतिष्ठाप्य महेश्वरम्

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 105

मया पूर्वं मया पूर्वं विवदनतौ परस्परम् ।प्राप्योचतुर्महेशाय ब्रह्मणे माधवाय च

mayā pūrvaṃ mayā pūrvaṃ vivadanatau parasparam / prāpyocaturmaheśāya brahmaṇe mādhavāya ca

हिन्दी अर्थ

पराशरेण मुनिना तथैवाराध्य शंकरम्। प्राप्तं कवित्वं परमं दर्शनाच्छंकरस्य च

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 106

अथोवाच हरिः स्कन्दं प्रष्टुमर्हसि पर्वतम् ।यो ऽयं वचक्ष्यति पूर्वं क्रौञ्चमभ्येत्य पावकिः ।पप्रच्छाद्रिमिदं केन कृतं पूर्वं प्रदक्षिणम्

athovāca hariḥ skandaṃ praṣṭumarhasi parvatam / yo 'yaṃ vacakṣyati pūrvaṃ krauñcamabhyetya pāvakiḥ / papracchādrimidaṃ kena kṛtaṃ pūrvaṃ pradakṣiṇam

हिन्दी अर्थ

वेदव्यासेन मुनिना आराध्य परमेश्वरम्। सर्वज्ञत्वं ब्रह्मज्ञानं प्राप्तं देवप्रसादतः प्रतिष्ठितं महालिङ्गं दर्शनात् पापनाशनम्

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 107

तन्माधववचः श्रुत्वा क्रौञ्चमभ्येत्य पावकिः ।पप्रच्छाद्रिमिदं केन कृतं पूर्वं प्रदक्षिणम्

tanmādhavavacaḥ śrutvā krauñcamabhyetya pāvakiḥ / papracchādrimidaṃ kena kṛtaṃ pūrvaṃ pradakṣiṇam

हिन्दी अर्थ

प्रतिष्ठितं पुण्यकृतां दर्शनात् सिद्द्रिकारकम्

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 108

इत्येवमुक्तः क्रौञ्चस्तु प्राह पूर्वं महामतिः ।चकार गोत्रभित् पश्चात्त्वाया कृतमथो गुह

ityevamuktaḥ krauñcastu prāha pūrvaṃ mahāmatiḥ / cakāra gotrabhit paścāttvāyā kṛtamatho guha

हिन्दी अर्थ

उसके निकट दक्षिण भागमें महात्मा वापीतके द्वारा संस्थापित सभी पापोंका हरण करनेवाला कल्याणकर्ता लिङ्ग है जो तीनों लोकोंमें प्रसिद्ध है। कंकालके रूपमें रहनेवाले महात्मा भगवान् रुद्रने भी समस्त पापोंका नाश करनेवाला महालिङ्ग प्रतिष्ठित किया है । महात्मा रुद्रद्वारा प्रतिष्ठापित वह लिङ्ग भुक्ति एवं मुक्तिका देनेवाला तथा सभी पापोंको नष्ट करनेवाला है। उस लिङ्गका दर्शन करनेसे ही अग्निष्टोम-यज्ञके फलकी प्राप्ति हो जाती है।

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 109

एवं ब्रुवन्तं क्रौञ्चं स क्रोधात्प्रस्फुरिताधरः ।बिभेद शक्त्या कौटिल्यो महिषेण समं तदा

evaṃ bruvantaṃ krauñcaṃ sa krodhātprasphuritādharaḥ / bibheda śaktyā kauṭilyo mahiṣeṇa samaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

उसकी पश्चिम दिशामें सिद्धोंद्वारा प्रतिष्ठित सिद्धेश्वर नामसे विख्यात लिङ्ग है। वह सर्वसिद्धप्रदाता है ॥ २७--३०॥

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 110

तस्मिन्हते ऽथ तनये बलवान् सुनाभो वेगेन भूमिधरपार्थिवस्तथागात् ।ब्रह्मेन्द्ररुद्रश्विवसुप्रधाना जग्मुर्दिवं महिषमीक्ष्य हतं गुहेन

tasminhate 'tha tanaye balavān sunābho vegena bhūmidharapārthivastathāgāt / brahmendrarudraśvivasupradhānā jagmurdivaṃ mahiṣamīkṣya hataṃ guhena

हिन्दी अर्थ

उसकी दक्षिण दिशामें महात्मा मृकण्डने (शिव) लिङ्गकी स्थापना की है। उस लिङ्गके दर्शन करनेसे सिद्धि प्राप्त होती है। उसके पूर्व भागमें महात्मा आदित्यने सम्पूर्ण पापोंको नष्ट करनेवाले श्रेष्ठ लिङ्गको प्रतिष्ठापित किया है। अप्सराओंमें श्रेष्ठ रम्भा और चित्राङ्गद नामके गन्धर्व-इन दोनोंने परस्परमें प्रेमपूर्वक स्थाणु भगवान्के दर्शन किये; फिर उनका पूजन किया और तब बरदानी देवकी स्थापनाकर आराधना की।

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 111

स्वमातुलं बीक्ष्य बली कुमारः शक्तिं समुत्पाट्य निहन्तुकामः ।निवारितश्चक्रधरेण वेगादालिङ्ग्य दोर्भ्या गुरुरित्युदीर्य

svamātulaṃ bīkṣya balī kumāraḥ śaktiṃ samutpāṭya nihantukāmaḥ / nivāritaścakradhareṇa vegādāliṅgya dorbhyā gururityudīrya

हिन्दी अर्थ

(उनसे स्थापित लिङ्गोंका नाम हुआ चित्राङ्गद और

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 112

सुनाभमभ्येत्य हिमाचलस्तु प्रगृह्य हस्ते ऽन्यत एव नीतवान् ।हरिः कुमारं सशिखण्डिनं नयद्वेगाद्दिवं पन्नगशत्रुपत्रः

sunābhamabhyetya himācalastu pragṛhya haste 'nyata eva nītavān / hariḥ kumāraṃ saśikhaṇḍinaṃ nayadvegāddivaṃ pannagaśatrupatraḥ

हिन्दी अर्थ

द्विज! चित्राङ्गदेश्वर एवं रम्भेश्वरका दर्शन करके मनुष्य सुन्दर और दर्शनीय (रूपवाला) हो जाता है एवं सत्कुलमें जन्म ग्रहण करता है। उसके दक्षिण भागमें इन्द्रने प्राचीन कालमें लिङ्गकी स्थापना की थी । इन्द्रद्वारा प्रतिष्ठापित लिङ्गके प्रसादसे मनुष्य मनोवाञ्छित फल प्राप्त कर लेता है। उसी प्रकार पराशर मुनिने शंकरकी आराधना की और भगवान् शंकरके दर्शनसे उत्कृष्ट 'कवित्वको प्राप्त किया। वेदव्यास मुनिने परमेश्वर

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 113

ततो गुहः प्राह हरिं सुरेशं मोहेन नष्टो भगवन् विवेकः ।भ्राता मया मातुलजो निरस्तस्तस्मात् करिष्ये स्वशरीरशोषम्

tato guhaḥ prāha hariṃ sureśaṃ mohena naṣṭo bhagavan vivekaḥ / bhrātā mayā mātulajo nirastastasmāt kariṣye svaśarīraśoṣam

हिन्दी अर्थ

(शंकर)-की आराधना की और उनकी कृपासे सर्वज्ञता तथा ब्रह्मज्ञान प्राप्त किया

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 114

तं प्राह विष्णुर्व्रज तीर्थवर्थं पृथूदकं पापतरोः कुठारम् ।स्नात्वौघवत्यां हरमीक्ष्य भक्त्या भविष्यसे सूर्यसमप्रभावः

taṃ prāha viṣṇurvraja tīrthavarthaṃ pṛthūdakaṃ pāpataroḥ kuṭhāram / snātvaughavatyāṃ haramīkṣya bhaktyā bhaviṣyase sūryasamaprabhāvaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थाणुके पश्चिम भागमें जगतूके प्राण-स्वरूप (जगत्प्राण) वायुने महालिङ्गको प्रतिष्ठित किया है, जो दर्शनमात्रसे ही पापका विनाश कर देता है। उसके भी दक्षिण भागमें हिमवतेश्वर लिङ्ग प्रतिष्ठित है । पुण्यात्माओंने उसे प्रतिष्ठित किया है। उसका दर्शन सिद्धि देनेवाला है।

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 115

इत्येवमुक्तो हरिणा कुमारस्त्वभ्येत्य तीर्थं प्रसमीक्ष्य शंभुम् ।स्नात्वार्च्य देवान् स रविप्रकाशो जगाम शैलं सदनं हरस्य

ityevamukto hariṇā kumārastvabhyetya tīrthaṃ prasamīkṣya śaṃbhum / snātvārcya devān sa raviprakāśo jagāma śailaṃ sadanaṃ harasya

हिन्दी अर्थ

तस्यापि पश्चिमे भागे कार्तवीर्येण स्थापितम्। लिङ्गं पापहरं सद्यो दर्शनात् पुण्यमाम्नुयात्

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 116

सुचक्रनेत्रो ऽपि महाश्रमे तपश्चचार शैले पवनाशनस्तु ।आराधयानो वृषभध्वजं तदा हरो ऽस्य तुष्टो वरदो बभूव

sucakranetro 'pi mahāśrame tapaścacāra śaile pavanāśanastu / ārādhayāno vṛṣabhadhvajaṃ tadā haro 'sya tuṣṭo varado babhūva

हिन्दी अर्थ

आराध्य हनुमांश्राप सिद्धिं देवप्रसादतः तस्यैव पूर्वदिग्भागे विष्णुना प्रभविष्णुना। आराध्य वरदं देवं चक्रं लब्धं सुदर्शनम्

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 117

देवात् स वव्रे वरमायुधार्थे चक्रं तथा वै रिपुबाहुषण्डम् ।छिन्द्याद्यथा त्वप्रतिमं करेण बाणस्य तन्मे भगवान् ददातु

devāt sa vavre varamāyudhārthe cakraṃ tathā vai ripubāhuṣaṇḍam / chindyādyathā tvapratimaṃ kareṇa bāṇasya tanme bhagavān dadātu

हिन्दी अर्थ

प्रतिष्ठितौ लिङ्गवरौ सर्वकामप्रदायकौ

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 118

तमाह शंभुर्व्रज दत्तमेतद् वरं हि चक्रस्य तवायुधास्य ।बाणस्य तद्बाहुबलं प्रवृद्धं संछेत्स्यते नात्र विचारणास्ति

tamāha śaṃbhurvraja dattametad varaṃ hi cakrasya tavāyudhāsya / bāṇasya tadbāhubalaṃ pravṛddhaṃ saṃchetsyate nātra vicāraṇāsti

हिन्दी अर्थ

एतानि मुनिभिः साध्यैरादित्यैर्वसुभिस्तथा। सेवितानि प्रयत्नेन सर्वपापहराणि वै स्वर्णलिङ्गस्य पश्चात्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः। प्रतिष्ठितानि लिङ्गानि येषां संख्या न विद्यते

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 119

वरे प्रदत्ते त्रिपुरान्तकेन गणेश्वरः स्कन्दमुपाजगाम ।निपत्य पादौ प्रतिवन्द्य हृष्टो निवेदयामास हरप्रसादम्

vare pradatte tripurāntakena gaṇeśvaraḥ skandamupājagāma / nipatya pādau prativandya hṛṣṭo nivedayāmāsa haraprasādam

हिन्दी अर्थ

सहस्रमेकं लिङ्गानां देवपश्चिमतः स्थितम्

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

अध्याय ३२

श्लोक 120

एवं तवोक्तं महिषासुरस्य वधं त्रिनेत्रात्मजशक्तिभेदात् ।क्रौञ्चस्य मृत्युः शरणागतार्थं पापापहं पुण्यविवर्धनं च

evaṃ tavoktaṃ mahiṣāsurasya vadhaṃ trinetrātmajaśaktibhedāt / krauñcasya mṛtyuḥ śaraṇāgatārthaṃ pāpāpahaṃ puṇyavivardhanaṃ ca

हिन्दी अर्थ

प्रतिष्ठिता रुद्रकोटिर्यावत्संनिहितं सरः दक्षिणेन तु देवस्य गन्धर्ैर्यक्षकिन्नरैः। प्रतिष्ठितानि लिङ्गानि येषां संख्या न विद्यते

English

tUtcwlwW THT SlRyil5«zim:ll II

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 32
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.