Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
34
अध्याय 34 / 95

Adhyaya 34

78 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ78 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३४

श्लोक 1

इति श्रीवाम्नपुराणे त्रयस्त्रिंश्ॐऽध्यायः ________________________________________________________________________ नारद उवाच ।क्व गतः शङ्करो ह्यासीद्येनाम्बा नन्दिना सह ।अनधकं योधयामास एतन्मे वक्तुमर्हसि

iti śrīvāmnapurāṇe trayastriṃśoṃ'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ nārada uvāca / kva gataḥ śaṅkaro hyāsīdyenāmbā nandinā saha / anadhakaṃ yodhayāmāsa etanme vaktumarhasi

हिन्दी अर्थ

उसके बाद नारदभगवान् अपनी दिव्य दृष्टिसे देखकर उससे बोले-राजन्! तुम्हारे पिता म्लेच्छोंके बीचमें जन्मे हैं। उन्हें क्षयरोग और कुष्ठरोग हो गया है। महात्मा नारदके ऐसे वचनको सुनकर वह राजा दुःखी हो गया और विचारने लगा कि अब मुझे क्या करना चाहिए।

English

Account of the forests, rivers and tlrthas of

अध्याय ३४

श्लोक 2

पुलस्त्य उवाच ।यदा वर्षसहस्रं तु महामोहे स्थितो ऽभत् ।तदाप्रभृति निस्तेजाः क्षीणवीर्यः प्रदृश्यते

pulastya uvāca / yadā varṣasahasraṃ tu mahāmohe sthito 'bhat / tadāprabhṛti nistejāḥ kṣīṇavīryaḥ pradṛśyate

हिन्दी अर्थ

इत्येब॑ चिन्तयानस्य मतिर्जाता महात्मन:। पुत्र: स कथ्यते लोके यः पितृंस्त्रायते भयात्

English

w ^Tt fft w ^rersr ^r: ^it:i

अध्याय ३४

श्लोक 3

स्वमात्मानं निरीक्ष्याथ निस्तेजोङ्गं महेश्वरः ।तपोर्थाय तथा चक्रे मतिं मतिमतां वरः

svamātmānaṃ nirīkṣyātha nistejoṅgaṃ maheśvaraḥ / taporthāya tathā cakre matiṃ matimatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं संचिन्त्य स तदा नारदं पृष्टवान् मुनिम्। तारणं मत्पितुस्तस्य मया कार्य कथं मुने पत्त्या त्वा तु वचनं नारदस्य महात्मन: । राज्यमाधाय राजा स तु जगाम ह

English

^ WJJlftT rTSTTII ^11

अध्याय ३४

श्लोक 4

स महाव्रतमुत्पाद्य समाश्वास्याम्बिकां विभुः ।शैलादिं स्थाप्य गोप्तारं विचचार महीतलम्

sa mahāvratamutpādya samāśvāsyāmbikāṃ vibhuḥ / śailādiṃ sthāpya goptāraṃ vicacāra mahītalam

हिन्दी अर्थ

ततः शोकेन महता संतप्तो वाक्यमब्रवीत् ।

English

The hermits said- Describe please, the magnificence of those seven forests, nine rivers, all holy places and a bath in them.

अध्याय ३४

श्लोक 5

महामुद्रार्पितग्रीवो महाहिकुतकुण्डलः ।धारयाणः कटीदेशे महाशङ्खस्य मेखलाम्

mahāmudrārpitagrīvo mahāhikutakuṇḍalaḥ / dhārayāṇaḥ kaṭīdeśe mahāśaṅkhasya mekhalām

हिन्दी अर्थ

हे म्लेच्छा नौमि पुरुषं स्वगृहं च नयाम्यहम् तत्राहमेनं निरुजं करिष्ये यदि मन्यथ।

English

fePRiXul^ ^UlftbiRimi ^ ll

अध्याय ३४

श्लोक 6

कपालं दक्षिणे हस्ते सव्ये गृह्य कमण्डलुम् ।एकाहवासी वृक्षे हि शैलसानुनदीष्वटन्

kapālaṃ dakṣiṇe haste savye gṛhya kamaṇḍalum / ekāhavāsī vṛkṣe hi śailasānunadīṣvaṭan

हिन्दी अर्थ

तत आनीय पुरुषाञिशिविकावाहनोचितान्

English

Kindly tell us the procedure to be adopted for each and every holy place in order to reap perfect grace.

अध्याय ३४

श्लोक 7

स्थानं त्रैलोक्यमास्थाय मूलाहारो ऽम्बुभोजनः ।वाय्वाहारस्तदा तस्थौ नववरिषशतं क्रमात्

sthānaṃ trailokyamāsthāya mūlāhāro 'mbubhojanaḥ / vāyvāhārastadā tasthau navavariṣaśataṃ kramāt

हिन्दी अर्थ

गृहीत्वा शिविकां क्षिप्रं कुरुक्षेत्रेण यान्ति ते। तत्र नीत्वा स्थाणुतीर्थे अवतार्य च ते गता: ततः स राजा मध्याह्ने तं स्त्रापयति वै तदा। ततो वायुरन्तरिक्षे इदं वचनमन्रवीत्

English

^1 HiMifn wnfr Ti^qpjirofaT 3 n

अध्याय ३४

श्लोक 8

ततो वीटां सुखे क्षिप्य निरुच्छ्वासो ऽभवद् यतिः ।विस्तृते हिमवत्पुष्ठे रम्ये समशिलातले

tato vīṭāṃ sukhe kṣipya nirucchvāso 'bhavad yatiḥ / vistṛte himavatpuṣṭhe ramye samaśilātale

हिन्दी अर्थ

मा तात साहसं कार्घीस्तीर्थे रक्ष प्रयत्नत: । अयं पापेन घोरेण अतीव परिवेष्टितः

English

Lomaharsana said- Listen to the names of the seven forests of Kuruksetra as by merely listening to these names, a man attains perfect freedom from the clutches of evils.

अध्याय ३४

श्लोक 9

ततो वीटा विदार्यैव कपालं परमेष्ठनः ।सार्चिष्मती जटामध्यान्निषण्णा धरणीतले

tato vīṭā vidāryaiva kapālaṃ parameṣṭhanaḥ / sārciṣmatī jaṭāmadhyānniṣaṇṇā dharaṇītale

हिन्दी अर्थ

वेदनिन्दा महत्पापं यस्यान्तो नैव लभ्यते। सोऽयं स्त्रानान्महत्तीर्थं नाशयिष्यति तत्क्षणात् एष घोरेण पापेन अतीव परिवेष्टितः

English

gnwra; *r erc gro craiifefacH

अध्याय ३४

श्लोक 10

वीटया तु पतन्त्याद्रिर्दारितः क्ष्मासमो ऽभवत् ।जातस्तीर्थवरः पुम्यः केदार इति विश्रुतः

vīṭayā tu patantyādrirdāritaḥ kṣmāsamo 'bhavat / jātastīrthavaraḥ pumyaḥ kedāra iti viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थाणुतीर्थके सन्दर्भमें राजा वेनका चरित्र, पृथु-जन्म और उनका अभिषेक

English

oum^j ^ erc gmr q» <richlcH^ci *nmi

अध्याय ३४

श्लोक 11

ततो हरो वरं प्रादात् केदाराय वृषध्वजः ।पुण्यवृद्धिकरं ब्रह्मन् पापघ्नं मोक्षसाधनम्

tato haro varaṃ prādāt kedārāya vṛṣadhvajaḥ / puṇyavṛddhikaraṃ brahman pāpaghnaṃ mokṣasādhanam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार सोचते-विचारते उस महात्मा राजाको बुद्धि उत्पन्न हुई कि संसारमें पुत्र उसको कहते हैं जो पितरोंको नरकके भयसे तार दे। इस प्रकार विचार करके उस राजाने नारदमुनिसे पूछा-मुने ! मेरे उस दिवंगत पिताके उद्धारके लिये मुझे क्या करना चाहिए ?

English

5^4 ifazR qro «4<fcc^mivw'H."

अध्याय ३४

श्लोक 12

ये जलं तावके तीर्थे पीत्वा संयमिनो नराः

ye jalaṃ tāvake tīrthe pītvā saṃyamino narāḥ

हिन्दी अर्थ

नारदजीने कहा--तुम स्थाणु भगवानूके महान् तीर्थस्वरूप संनिहित नामके सरोवरकी ओर जाओ एवं उसकी उस देहको तीर्थोमें शुद्ध करो वह राजा महात्मा नारदजीकी यह बात सुन करके मन्त्रीके ऊपर राज्य-

English

enl»4aiPi ^ fjtjpr ^ HfilT:l

अध्याय ३४

श्लोक 13

षण्मासाद् धारयिष्न्ति निवृत्ताः परपाकतः ।तेषां हृत्पङ्कजेष्वेव मल्लिङ्गं भविता ध्रुवम्

ṣaṇmāsād dhārayiṣnti nivṛttāḥ parapākataḥ / teṣāṃ hṛtpaṅkajeṣveva malliṅgaṃ bhavitā dhruvam

हिन्दी अर्थ

भार सौंपकर वहाँ चला गया। उसने उत्तर दिशामें जाकर म्लेच्छोंके बीच महान् कुष्ठ और क्षयरोगसे पीड़ित अपने पिताको देखा। तब महान् शोकसे सन्तप्त होकर उसने कहा कि म्लेच्छो! मैं इस पुरुषको प्रणाम करता हूँ और इसे अपने घर ले जाता हूँ

English

^ ^tniT cWf cNnuft ^It^ll

अध्याय ३४

श्लोक 14

न चास्य पापाभिरतिर्भविष्यति कदाचन ।पितॄणामक्षयं श्राद्धं भविष्यति न संशयः

na cāsya pāpābhiratirbhaviṣyati kadācana / pitṝṇāmakṣayaṃ śrāddhaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

यदि तुमलोग उचित समझो तो मैं इस पुरुषको वहाँ ले जाकर रोगसे मुक्त करूँ। वे सभी म्लेच्छ उस दयालु पुरुषसे साष्टाङ्ग प्रणाम करते हुए बोले-ठीक है; जैसा समझो, वैसा करो। उसके

English

3TTW *T q^Wdl *Klfavfl

अध्याय ३४

श्लोक 15

स्नानदानतपांसीह होमजप्यादिकाः क्रियाः ।भविष्यन्त्यक्षया नॄणां मृतानामपुनर्भवः

snānadānatapāṃsīha homajapyādikāḥ kriyāḥ / bhaviṣyantyakṣayā nṝṇāṃ mṛtānāmapunarbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

बाद उसने पालकी ढोनेवाले योग्य पुरुषोंको बुलाकर और उन्हें दुगुना पारिश्रमिक देकर कहा-इस द्विजको सुखपूर्वक ले चलो। उस दयालु राजाकी बात सुनकर वे लोग पालकी उठाकर शीषघ्रतासे कुरुक्षेत्र होते हुए स्थाणुतीर्थमें ले जाकर और (उसे) उतारकर (स्वस्थान) चले गये॥ ३७ --४०॥

English

<*%<£) qFwrf?RliH9ii

अध्याय ३४

श्लोक 16

एतद् वरं हरात् तीर्थं प्राप्य पुष्णाति देवताः ।पुनाति पुंसां केदारस्त्रिनेत्रवचनं यथा

etad varaṃ harāt tīrthaṃ prāpya puṣṇāti devatāḥ / punāti puṃsāṃ kedārastrinetravacanaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

स्थाणुतीर्थमें पहुँचनेपर जब वह राजा म्लेच्छोंके बीच उत्पन्न हुआ एवं क्षय और कुष्ठरोगसे आक्रान्त अपने पिताकी देहको मध्याह्न कालमें स्नान कराने लगा तो अन्तरिक्षमें वायुरूपसे देवताओंने यह वचन कहा कि

English

em\chi«c(5i: cF^fogr c

अध्याय ३४

श्लोक 17

केदाराय वरं दत्त्वा जगम त्वरितो हरः ।स्नातुं भानुसुतां देवीं कालिन्दीं पापनाशिनीम्

kedārāya varaṃ dattvā jagama tvarito haraḥ / snātuṃ bhānusutāṃ devīṃ kālindīṃ pāpanāśinīm

हिन्दी अर्थ

तात! इस प्रकारका साहस मत करो। तीर्थकी प्रयत्रपूर्वक रक्षा करो। यह अत्यन्त घोर पाप कर चुका है, (इसका) रोम-रोम पापसे भरा है, घिरा है। वेदकी निन्दा करना महान् पाप है, जिसका अन्त नहीं होता। अतएव यह ख्रान करके इस महान् तीर्थको तत्काल नष्ट कर देगा। वायुरूपी देवताओंके इस वचनको सुनकर दुःखी एवं शोकसे सन्तप्त हुए राजाने कहा--देवताओ! यह घोर पापसे अत्यन्त परिव्याप्त है॥ ४१--४४॥

English

These names are Kamyak-vana, Aditivana, Vyasavana, Pulaklvana, Suryavana, Madhuvana and Sltavana. All these are sacred forests. O Brahmins! now listen to the names of the holy rivers. These are- Sarasvatl, 1 Apaga, Mandakini, Gariga, Madhusrava, Vasu, Dr§advatl and Hiranyavatl. All rivers besides Sarasvatl among these only flow during the rainy

अध्याय ३४

श्लोक 18

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा जगामाथ सरस्वतीम् ।वृतां तीर्थशतैः पुण्यैः प्लक्षजां पापनाशिनीम्

tatra snātvā śucirbhūtvā jagāmātha sarasvatīm / vṛtāṃ tīrthaśataiḥ puṇyaiḥ plakṣajāṃ pāpanāśinīm

हिन्दी अर्थ

प्रायश्चित्तं करिष्येऽहं यद् वदिष्यन्ति देवता: । ततस्ता देवताः सर्वा इदं वचनमब्रुवन्

English

iiaropj^ gu4 yi^irt jr*lRid4j

अध्याय ३४

श्लोक 19

अवतीर्मस्ततः स्नातुं निमग्नश्च महाम्भसि ।द्रुपदां नाम गायत्रीं जजापान्तर्जले हरः

avatīrmastataḥ snātuṃ nimagnaśca mahāmbhasi / drupadāṃ nāma gāyatrīṃ jajāpāntarjale haraḥ

हिन्दी अर्थ

एष स्वपोषणपरो देवदूषणतत्परः ब्राह्मणैश्च परित्यक्तो नैष शुद्धयति कर्हिचित्। "तस्मादेनं समुद्दिश्य स्त्रात्वा तीर्थेषु भक्तितः

English

tfrfaq tmT^TJT gtRJT #tTT: qfi£<l:ll <? II

अध्याय ३४

श्लोक 20

निमग्ने शङ्करे देव्यां सरस्वत्यां कलिप्रिय ।साग्राः संवत्सरो जातो न चोन्मज्जत ईश्वरः

nimagne śaṅkare devyāṃ sarasvatyāṃ kalipriya / sāgrāḥ saṃvatsaro jāto na conmajjata īśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

तीर्थयात्रां ययौ राजा उद्दिश्य जनकं स्वकम्। स तेषु प्लावनं कुर्वस्तीर्थेषु च दिने दिने

English

Their water is considered clean and pure during the rainy season. These never suffer from the impurity of menstruation. By virtue of being holy places, all these rivers are holy.

अध्याय ३४

श्लोक 21

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन् भुवनाः सप्त सार्णवाः ।चेलुः पेतुर्धरण्यां च नक्षत्रास्तारकैः सह

etasminnantare brahman bhuvanāḥ sapta sārṇavāḥ / celuḥ peturdharaṇyāṃ ca nakṣatrāstārakaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

एतस्मिन्नेव काले तु सारमेयो जगाम ह स्थाणोर्मठे कौलपतिर्देवद्रव्यस्य रक्षिता। परिग्रहस्य द्रव्यस्य परिपालयिता सदा

English

*PJcRT JfflT: tfarcttsfcRRqrtf Rgcjj

अध्याय ३४

श्लोक 22

आसनेभ्यः प्रचलिता देवाः शक्रपुरोगमाः ।स्वस्त्यस्तु लोकेभ्य इति जपन्तः परमर्षयः

āsanebhyaḥ pracalitā devāḥ śakrapurogamāḥ / svastyastu lokebhya iti japantaḥ paramarṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रियश्च सर्वलोकेषु देवकार्यपरायणः। तस्यैवं वर्त्तमानस्य धर्ममार्गे स्थितस्य च

English

O sages! Listen cheerfully to the great fruit for bathing in this holy place. A visit and keeping it in memory a bath are major measures to efface the evils.

अध्याय ३४

श्लोक 23

ततः क्षुब्धेषु लोकेषु देवा ब्रह्माणमागमन् ।दृष्ट्वोचुः किमिदं लोकाः क्षुब्धाः संशयमागताः

tataḥ kṣubdheṣu lokeṣu devā brahmāṇamāgaman / dṛṣṭvocuḥ kimidaṃ lokāḥ kṣubdhāḥ saṃśayamāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

कालेन चलिता बुद्द्ि्देवद्रव्यस्य नाशने। तेनाधर्मेण युक्तस्य परलोकगतस्य च तद्वाक्यानन्तरं जातः श्वा वै सौगन्धिके वने

English

TqpE xf Ttt ^jjT 'grPTR-t

अध्याय ३४

श्लोक 24

तानाह पद्मसंभूतो नैतद् वेद्मि च कारणम् ।तदागच्छत वो युक्तं द्रष्टुं चक्रगदाधरम्

tānāha padmasaṃbhūto naitad vedmi ca kāraṇam / tadāgacchata vo yuktaṃ draṣṭuṃ cakragadādharam

हिन्दी अर्थ

ततः कालेन महता श्वयूथपरिवारितः। परिभूतः सरमया दुःखेन महता वृतः

English

qsj bWUiMi intra^ii nn

अध्याय ३४

श्लोक 25

पितामहेनैवमुक्ता देवाः शक्रषुरोगमाः ।पितामहं पुरस्कृत्य मुरारिसदनं गताः

pitāmahenaivamuktā devāḥ śakraṣurogamāḥ / pitāmahaṃ puraskṛtya murārisadanaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

(परन्तु) देवगण! आपलोग इसके लिये जो प्रायश्चित्त कहेंगे, उसे मैं करूँगा। उसके ऐसा कहनेपर उन सभी देवताओंने यह बात कही--तीर्थमें बार-बार (स्त्रान करके) तीर्थ-जलद्वारा इसे बार-बार सींचो। सरस्वतीके तटपर ओजसतीर्थ'से 'चुलुक' पर्यन्त हर- एक तीर्थमें स्नान करनेवाला श्रद्धालु पुरुष मुक्तिको प्राप्त करता है। यह अपना ही पालन-पोषण करनेमें लगा रहता था एवं देवताओंकी निन्दा करनेमें तत्पर रहता

English

The journey should be started when the gatekeeper demi-god Rantuka is duly seen and

अध्याय ३४

श्लोक 26

नारद उवाच ।को ऽसौ सुरारिर्देवर्षे देवो यक्षो नु किन्नरः ।दैत्यो राक्षसो वापि पार्थिवो वा तदुच्यताम्

nārada uvāca / ko 'sau surārirdevarṣe devo yakṣo nu kinnaraḥ / daityo rākṣaso vāpi pārthivo vā taducyatām

हिन्दी अर्थ

था। ब्राह्मणोंने इसको पाप करनेके कारण त्याग दिया था। यह कभी भी शुद्ध नहीं हो सकता। इसलिये (इसकी यदि शुद्धि चाहते हो तो) इसके उद्देश्यसे तीर्थोमें जाकर भक्तिपूर्वक स्नान करके तीर्थ-जलसे इसे

English

Stf^TT qjf firt qtt ll^ll

अध्याय ३४

श्लोक 27

पुलस्त्य उवाच ।यो ऽसौ मुरारिर्देवर्षे देवो यक्षो नु किन्नरः ।दैत्यो राक्षसो वापि पार्थिवो वा तदुच्यताम्

pulastya uvāca / yo 'sau murārirdevarṣe devo yakṣo nu kinnaraḥ / daityo rākṣaso vāpi pārthivo vā taducyatām

हिन्दी अर्थ

अभिषिक्त करो। इससे यह पवित्र हो जायगा। उसके बाद राजा देवताओंके इन वचनोंके सुननेके बाद वहाँ अपने पिताके लिये एक आश्रमका निर्माण कराकर उसके उद्देश्यसे तीर्थयात्रा करने चला गया। वह प्रतिदिन उन तीर्थोमें स्नान करतें हुए तीर्थजलसे अपने पिताको अभिषिक्त करने लगा। इसी समय वहाँ एक कुत्ता आ गया। (कुत्तेका इतिहास इस प्रकार है--) पूर्वकालमें वह कुत्ता स्थाणुतीर्थमें स्थित मठमें देव-द्रव्योंकी रक्षा

English

O Brahmins! Aditivana should then be visited. Aditi had observed strict penance here for being blessed with a son.

अध्याय ३४

श्लोक 28

नारद उवाच ।यौऽसौ मुर इति ख्यातः कस्य पुत्रः स गीयते ।कथं च नहतः संख्ये विष्णुना तद् वदस्व मे

nārada uvāca / yau'sau mura iti khyātaḥ kasya putraḥ sa gīyate / kathaṃ ca nahataḥ saṃkhye viṣṇunā tad vadasva me

हिन्दी अर्थ

करनेवाला--दानमें प्राप्त द्रव्यका सदा पालन करनेवाला- सर्वजनप्रिय एवं देवकृत्यमें रत कौलपति नामका महन्त था। इस प्रकार वह अपना जीवनयापन कर रहा था। एक बार धर्ममार्गमें स्थित रहते हुए भी उस कौलपतिकी

English

Orissa; and if it is rightly classed here, the Rksa Range must include the hills which stretch along the south of

अध्याय ३४

श्लोक 29

पुलस्त्य उवाच ।श्रुयतां कथयिष्यामि मुरासुरनिबर्हणम् ।विचित्रमिदमाख्यानं पुण्यं पापप्रणाशनम्

pulastya uvāca / śruyatāṃ kathayiṣyāmi murāsuranibarhaṇam / vicitramidamākhyānaṃ puṇyaṃ pāpapraṇāśanam

हिन्दी अर्थ

बुद्धि कुछ समयके बाद धर्ममार्गसे हट गयी। वह देवद्रव्यका नाश (दुरुपयोग) करने लगा। वह अधर्मी (बना) कौलपति जब मरकर परलोकमें गया, तब 'यमराजने उसे (उसके कर्मविपाकको) देखकर कहा-- तुम कुत्तेकी योनिमें जाओ, देर मत करो। उनके 'कहनेके पश्चात् वह महन्त सौगन्धिक वनमें कुत्तेकी योनिमें उत्पन्न हुआ॥ ४५--५५॥

English

g* 3R3RT ^rt y4<*mf3ciF4dHj

अध्याय ३४

श्लोक 30

कश्यपस्यौरसः पुत्रो मुरो नाम दनुद्भवः ।स ददर्श रणे शस्तान् दितिपुत्रान् सुरोत्तमैः

kaśyapasyaurasaḥ putro muro nāma danudbhavaḥ / sa dadarśa raṇe śastān ditiputrān surottamaiḥ

हिन्दी अर्थ

उसके बाद बहुत समय व्यतीत होनेतक वह कुत्ता कुत्तोके झुंडसे घिरा रहता था; फिर भी कुतियासे अपमानित होनेके कारण अत्यन्त दुःखित रहता था। इसलिये वह द्वैतवनको छोड़कर पवित्र सान्निहत्य-सरोवरमें चला गया।

English

The person reproduces a chivalrous and meritorious son when he takes a bath and then sees the icon of Aditi here. He rides on an aircraft (Vimana) illuminated as several thousand suns (viz. he receives extraordinary guide from almighty and performs noble deeds in his life-time).

अध्याय ३४

श्लोक 31

ततः स मरणाद् भीतस्तप्त्वा वर्षगणान्बहून् ।आराधयामास विभुं ब्रह्माणमपराजितम्

tataḥ sa maraṇād bhītastaptvā varṣagaṇānbahūn / ārādhayāmāsa vibhuṃ brahmāṇamaparājitam

हिन्दी अर्थ

उसमें प्रवेश करते ही स्थाणु भगवानूकी ही कृपासे अत्यन्त प्यासा होकर उसने सरस्वती नदीमें डुबकी लगायी। उसमें ख्रान करनेसे ही वह समस्त पापोंसे विमुक्त हो गया। प्रणिपत्य तदा स्थाणुं स्तुतिं कर्तु प्रचक्रमे

English

WR feWM W tlPlfedl #:ll

अध्याय ३४

श्लोक 32

ततो ऽस्य तुष्टो वरदः प्राह वत्स वरं वृणु ।स च वव्रे वरं दैत्यो वरमेनं पितामहात्

tato 'sya tuṣṭo varadaḥ prāha vatsa varaṃ vṛṇu / sa ca vavre varaṃ daityo varamenaṃ pitāmahāt

हिन्दी अर्थ

प्रपद्ये देवमीशानं त्वामजं चन्द्रभूषणम्। महादेवं महात्मानं विश्वस्य जगतः पतिम्

English

O great Brahmins! The place renowned as Savana should then be visited. It is the everlasting place of residing where lord Visnu, the defender of the world, always

अध्याय ३४

श्लोक 33

यं यं करतलेनाहं स्पृशेयं समरे विभो ।स स मद्धस्तसंस्पृष्टस्त्वमरो ऽपि मरत्वतः

yaṃ yaṃ karatalenāhaṃ spṛśeyaṃ samare vibho / sa sa maddhastasaṃspṛṣṭastvamaro 'pi maratvataḥ

हिन्दी अर्थ

नमस्ते देवदेवेश सर्वशत्रुनिषूदन। देवेश बलिविष्टम्भ देवहैत्यैश्च पूजित सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठसि। ah महाकर्ण कुम्भकर्णार्णवालय

English

Then there comes Vimala tirtha. The man who takes a bath and sees the temple of Vimalesvara attains divine life and goes to the abode of Rudra after his death.

अध्याय ३४

श्लोक 34

बाढमित्याह भगवान् ब्रह्म लोकपितामहः ।ततो ऽभ्यागान्महातेजा मुरः सुरगिरिं बली

bāḍhamityāha bhagavān brahma lokapitāmahaḥ / tato 'bhyāgānmahātejā muraḥ suragiriṃ balī

हिन्दी अर्थ

गोकर्ण पाणिकर्ण नमोऽस्तु ते। शतजिह्ण शतावर्त शतोदर शतानन

English

^gT Ml^WcTUHlfd g#RSRWW^:ll ^11

अध्याय ३४

श्लोक 35

समेत्याह्वयते देवं यक्षं किन्नरमेव वा ।न कश्चिद् युयुधे तेन समं दैत्येन नारद

sametyāhvayate devaṃ yakṣaṃ kinnarameva vā / na kaścid yuyudhe tena samaṃ daityena nārada

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माणं त्वा शतक्रतो उद्वंशमिव मेनिरे नारायणं तथा सूर्य ब्रह्माणं च बृहस्पत्तिम्

English

The man seeing Krsna and Balarama jointly sitting absolves him from all evils which may usually be committed due to the impact of the

अध्याय ३४

श्लोक 36

ततो ऽमरावतीं ऋद्धः स गत्वा शक्रमाह्वयत् ।न चास्य सह योद्धुं वै मतिं चक्रे पुरन्दरः

tato 'marāvatīṃ ṛddhaḥ sa gatvā śakramāhvayat / na cāsya saha yoddhuṃ vai matiṃ cakre purandaraḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् कारणं कार्य क्रियाकरणमेव तत्। प्रभवः प्रलयश्चैव सदसच्चापि हैवतम्

English

m Rmr w&m 4^wgcT«{ii

अध्याय ३४

श्लोक 37

ततः स करमुद्यम्य प्रविवेशामरावतीम् ।प्रविशन्तं न तं कश्चिन्निवारयितुमुत्सहेत्

tataḥ sa karamudyamya praviveśāmarāvatīm / praviśantaṃ na taṃ kaścinnivārayitumutsahet

हिन्दी अर्थ

अन्धकासुरहन्त्रे च पशूनां पतये नमः स्थाणुतीर्थके सन्दर्भमें राजा वेनका चरित्र, पृथु-जन्म और उनका अभिषेक

English

He should then go to Pariplava, a holy place, famous all over the three-world. Heavenly abode is achieved and the man approaches Brahma (knowledge) as a blessing for taking a bath and seeing Brahma with the Vedas. Supreme position is achieved when a man takes a bath at the confluence of Kausiki

अध्याय ३४

श्लोक 38

स गत्वा शक्रसदनं प्रोवाचेन्द्रं मुरस्तदा ।देहि युद्धं सहस्राक्ष नो चेत् स्वर्गं परित्यज

sa gatvā śakrasadanaṃ provācendraṃ murastadā / dehi yuddhaṃ sahasrākṣa no cet svargaṃ parityaja

हिन्दी अर्थ

उसके बाद आहारके लोभसे उसने कुटीमें प्रवेश किया। उस कुत्तेको प्रवेश करते देखकर भयभीत होकर उस (वेन)-ने उसका धीरेसे स्पर्श किया। स्पर्श करनेके बाद स्थाणुतीर्थमें उसने स्नान किया। पूर्वतीर्थोमें स्नान

English

*KUVKdl«iqmi« «4<4NfaMheHHI SnfafrKrRt: TjTTW UlHlfd THR ^Rll^ll

अध्याय ३४

श्लोक 39

इत्येवमुक्तो मुरुणा ब्रह्मन् हरिहयस्तदा ।स्वर्गराज्यं परित्यज्य भूचरः समजायत

ityevamukto muruṇā brahman harihayastadā / svargarājyaṃ parityajya bhūcaraḥ samajāyata

हिन्दी अर्थ

करनेके बाद तीर्थके जलबिन्दुओंसे सिञ्चित करनेवाले पुत्रसे एवं उस कुत्तेके शरीरसे निकले जलबिन्दुओंसे सिञ्चित होने तथा कुत्तेके भयसे स्थाणुतीर्थमें गिर जानेके कारण स्नान हो जानेके माहात्म्यसे उसकी दृष्टि विरक्त हो गयी। पुत्रने स्थाणुतीर्थके माहात्म्यसे अपने पिताका उद्धार कर दिया और संयतेन्द्रिय होकर उसने तत्काल दिव्य देह धारण कर भगवान् स्थाणुको प्रणाम किया और स्तुति करना प्रारम्भ किया

English

The man given to forgiveness as virtue in him, attains supreme position when he takes a bath in the holy place of It absolves him from all sins attached with a man.

अध्याय ३४

श्लोक 40

ततो गजेन्द्रकुलिशौ हृतौ शक्रस्य शत्रुणा ।सकलत्रो महातेजाः सह देवैः सुतेन च

tato gajendrakuliśau hṛtau śakrasya śatruṇā / sakalatro mahātejāḥ saha devaiḥ sutena ca

हिन्दी अर्थ

बेन स्तुति करने लगा--मैं अजन्मा चन्द्रमाके शिरोभूषणवाले, ईशानदेव, महात्मा, सारे संसारका पालन करनेवाले आप महादेवकी शरण ग्रहण करता हूँ। देवदेवेश! समस्त शत्रुओंके निषूदन! देवेश! बलिको

English

tldtfui cTW WMMMPSt ^T:lRo||

अध्याय ३४

श्लोक 41

कालिन्दाया दक्षिमे कूले निवेश्य स्वपुरं स्थितः ।मुरुश्चापि महाभोगान् बुभुजे स्वर्गसंस्थितः

kālindāyā dakṣime kūle niveśya svapuraṃ sthitaḥ / muruścāpi mahābhogān bubhuje svargasaṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

निरुद्ध करनेवाले! देवों एवं हैत्योंसे पूजित! आपको नमस्कार है। है (विरूप आँखवाले) विरूपाक्ष! हे (हजारों आँखोंबाले) सहस््ाक्ष! है तीन नेत्रोंवाले! हे यक्षेश्चरप्रिय ! है चारों ओरसे (हाथ-पैरवाले) पाणिपादयुक्त! हे चारों ओर आँख एवं मुखवाले! आपको नमस्कार है। आप सर्वत्र सुन सकनेवाले और सभी स्थानोंपर व्याप्त हैं। संसारमें आपने सभीको आवृत कर (ढक) रखा है। है शङ्कुकर्ण! है महाकर्ण! है कुम्भकर्ण! हे

English

All offences committed by a man in this world are compounded or waived off when he takes a bath here.

अध्याय ३४

श्लोक 42

दानवाश्चापरे रौद्रा मयतारपुरोगमाः ।मुरमासाद्य मोदन्ते स्वर्गे सुकुतिनो यथा

dānavāścāpare raudrā mayatārapurogamāḥ / muramāsādya modante svarge sukutino yathā

हिन्दी अर्थ

समुद्र-निवासी! आपको नमस्कार है

English

wps uiMffd Tim:n ? an

अध्याय ३४

श्लोक 43

स कदाचिन्महीपृष्ठं समायातो महासुरः ।एकाकी कुञ्जरारूढं सरयूं निम्नगां प्रति

sa kadācinmahīpṛṣṭhaṃ samāyāto mahāsuraḥ / ekākī kuñjarārūḍhaṃ sarayūṃ nimnagāṃ prati

हिन्दी अर्थ

हे गजेनद्रकर्ण! है गोकर्ण! है पाणिकर्ण! है शतजिह्व! हे शतावर्त! है शतोदर! है शतानन! आपको नमस्कार है। गायत्रीका जप करनेवाले विद्वान् आपकी ही महिमा गाते हैं। सूर्यकी पूजा करनेवाले सूर्यरूपसे आपकी ही पूजा करते हैं। आपको ही सभी लोग इन्द्रसे श्रेष्ठ वंशवाला ब्रह्मा मानते हैं। महामूर्ते! आपकी मूर्तिमें समुद्र, मेघ और समस्त देवता ऐसे स्थित हैं जैसे गोशालामें गौएँ रहती हैं। मैं आपके शरीरमें सोम, अग्नि, वरुण, नारायण, सूर्य,

English

A visit to the asrama of Daksa and a sight of Siva as Dakses'vara endows a man with the fruit as he would have obtained for Asvamedha yajna (horse sacrifice).

अध्याय ३४

श्लोक 44

स सरय्वास्तटे वीरं राजानं सूर्यवंशजम् ।ददृशो रघुनामानं दीक्षितं यज्ञकर्मणि

sa sarayvāstaṭe vīraṃ rājānaṃ sūryavaṃśajam / dadṛśo raghunāmānaṃ dīkṣitaṃ yajñakarmaṇi

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा और बृहस्पतिको देख रहा हूँ॥ ६७ --७०॥

English

O great Brahmins! The man attains to the desired worlds (lokas) and his sins are absolved when he takes a bath in Salukini, the holy place and bows his head with keen reverence before an icon of Hari and Hara both compact.

अध्याय ३४

श्लोक 45

तमुपोत्याव्रवीद् दैत्यो युद्धं मे दीयतामिति ।नो चेन्निवर्ततां यज्ञो नेष्टव्या देवतास्त्वया

tamupotyāvravīd daityo yuddhaṃ me dīyatāmiti / no cennivartatāṃ yajño neṣṭavyā devatāstvayā

हिन्दी अर्थ

आप भगवान्, कारण, कार्य, क्रियाके करण, प्रभव, प्रलय, सत्, असत् एवं हैवत हैं। भव, शर्व, वरद, उग्र-रूप धारण करनेवाले, अन्धकासुरको मारनेवाले और पशुओंके पति पशुपतिको नमस्कार है।

English

PI W I II The fear of serpent-bite during life-span is effaced for ever when a man visits Sarpirdadhi, the holy place of serpents and takes a bath there.

अध्याय ३४

श्लोक 46

तमुपेत्य महातेजा मित्रावरुमसंभवः ।प्रोवाच बुद्धिमान् ब्रह्मन् वसिष्ठस्तपतां वरः

tamupetya mahātejā mitrāvarumasaṃbhavaḥ / provāca buddhimān brahman vasiṣṭhastapatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

त्र्यम्बकाय त्रिनेत्राय त्रिपुरघ्न नमोऽस्तु ते

English

wter tvH 41 if chi Timt cftsfaft ^ir^ii

अध्याय ३४

श्लोक 47

किं ते जितैर्नरैर्दैत्य अजिताननुशासय ।प्रहर्तुमिच्छसि यदि तं निवारय चान्तकम्

kiṃ te jitairnarairdaitya ajitānanuśāsaya / prahartumicchasi yadi taṃ nivāraya cāntakam

हिन्दी अर्थ

नमोर्ध्वकेशदंष्टाय शुष्काय विकृताय च। धूम्रलोहितकृष्णाय नीलग्रीवाय ते नमः नमोऽस्त्वप्रतिरूपाय विरूपाय शिवाय च। सूर्यमालाय सूर्याय स्वरूपध्वजमालिने

English

Tgjtici W &Kmoi «UHd:l ■iii^iuii a 4l'jifiiccii g ttfhrm ynm^iRmi

अध्याय ३४

श्लोक 48

स बली शासनं तुभ्यं न करोति महासुर ।तस्मिञ्जिते हि विजितं सर्वं मन्यस्व भूतलम्

sa balī śāsanaṃ tubhyaṃ na karoti mahāsura / tasmiñjite hi vijitaṃ sarvaṃ manyasva bhūtalam

हिन्दी अर्थ

नमो हिरण्यवर्णाय नमः कनकवर्चसे

English

O great Brahmins! One should then again visit Rantuka, the gatekeeper and stay there for a night. He should take a bath the next morning, pay homage to Rantuka and offer food to Brahmins there. He should then say with folded hands- O king of demi-gods! a man is absolved from his evils when graced by you. Bless me that I could get success for what I have proposed. Pancanada, another holy place should then be visited. God Rudra had (constructed) flown five rivers here for the demons. It is, therefore, called

अध्याय ३४

श्लोक 49

स तद् वसिष्ठवचनं निशम्य दनुपुङ्गवः ।जगाम धर्मराजानं विजेतुं दण्डपाणिनम्

sa tad vasiṣṭhavacanaṃ niśamya danupuṅgavaḥ / jagāma dharmarājānaṃ vijetuṃ daṇḍapāṇinam

हिन्दी अर्थ

कालनाशाय कालाय संसारक्षयरूपिणे हिमवददुहितुः कान्त भैरवाय नमोऽस्तु ते। उग्राय च नमो नित्यं नमोऽस्तु दशबाहवे

English

As Rudra exists there incorporating with him several crore holy places, it is called Koti- A man taking a bath with sheer obeisance and seeing Hara known as Kotlsvara is blessed with the same fruit as he would have obtained by arranging of the five sacrifices.

अध्याय ३४

श्लोक 50

तमायान्तं यमः श्रुत्वा मत्वावध्यं च संयुगे ।स समारुह्य महिषं केशवान्तिकमागमत्

tamāyāntaṃ yamaḥ śrutvā matvāvadhyaṃ ca saṃyuge / sa samāruhya mahiṣaṃ keśavāntikamāgamat

हिन्दी अर्थ

हे त्रिपुरनाशक! तीन जटाचाले, तीन सिरवाले, हाथमें

English

wife gnrrr si(dfifd:i

अध्याय ३४

श्लोक 51

समेत्य चाभिवाद्यैनं प्रोवाच मुरचेष्टितम् ।स चाह गच्छ मामद्य प्रेपयस्व महासुरम्

sametya cābhivādyainaṃ provāca muraceṣṭitam / sa cāha gaccha māmadya prepayasva mahāsuram

हिन्दी अर्थ

आपको नमस्कार है। है मुण्ड, चण्ड और अण्डकी उत्पत्तिके हेतु, डिण्डिमपाणि एवं डिण्डिमुण्ड! आपको नमस्कार है॥ ७१--७४॥ हे ऊर्ध्वकेश, ऊर्ध्वदंष्ट, शुष्क, विकृत, धूम्र, लोहित, कृष्ण एवं नीलग्रीव! आपको नमस्कार है। अप्रतिरूप, विरूप, शिव, सूर्यमाल, सूर्य एवं स्वरूपध्वजमालीको नमस्कार है। मानातिमानको नमस्कार है। आप पटुतरको

English

The gods have installed there are icon of god Vamana. A man gets the blessing equal to Agnistoma yajna when he takes a bath there.

अध्याय ३४

श्लोक 52

स वासुदेववचनं श्रुत्वाभ्यागात् त्वरान्वितः ।एतस्मिन्नन्तरे दैत्यः संप्राप्तो नगरीं मुरः

sa vāsudevavacanaṃ śrutvābhyāgāt tvarānvitaḥ / etasminnantare daityaḥ saṃprāpto nagarīṃ muraḥ

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है । गणेन्द्रनाथ, वृषस्कन्ध एवं धन्वीको नमस्कार है। संक्रन्दन, चण्ड, पर्णधारपुट एवं हिरण्यवर्णको नमस्कार है। कनकवर्चसको नमस्कार है

English

The man who exercise checks on his senses and has keen obeisance, gets a beautiful complexion and fame as blessing for bathing in the holy place of

अध्याय ३४

श्लोक 53

तमागतं यमः प्राह किं मुरो कर्त्तुमिच्छसि ।वदस्व वचनं कर्त्ता त्वदीयं दानवेश्वर

tamāgataṃ yamaḥ prāha kiṃ muro karttumicchasi / vadasva vacanaṃ karttā tvadīyaṃ dānaveśvara

हिन्दी अर्थ

स्तुत किये गये तथा स्तुतिके योग्य (आप)-को नमस्कार है स्तुतिमें स्थित, सर्व, सर्वभक्ष एवं सर्वभूतशरीरी आपको नमस्कार है। होता, हन्ता तथा सफेद और ऊँची पताकावालेको नमस्कार है। नमन करनेयोग्य एवं नम्रको नमस्कार है। आप कटकटको नमस्कार है। कृशनाश, शयित, उत्थित, स्थित, धावमान, मुण्ड एवं कुटिलको नमस्कार है। नर्तनशील, लय वाद्यशाली, नाट्यके उपहारके लोभी एवं मुखोंमें बम-बम-जैसे मुँहसे बोले जानेवाले

English

A man achieves supreme position when he takes a bath in the holy plfce of Varaha as described by lord Visnu himself.

अध्याय ३४

श्लोक 54

मुरुरुवाच ।यम प्रजासंयमानन्निवृत्तिं कर्त्तुमर्हसि ।नो चेत् तवाद्य छित्त्वाहं मूर्धानं पातये भुवि

mururuvāca / yama prajāsaṃyamānannivṛttiṃ karttumarhasi / no cet tavādya chittvāhaṃ mūrdhānaṃ pātaye bhuvi

हिन्दी अर्थ

वाद्य-प्रेमीको नमस्कार है ॥ ७९--८२॥

English

<RTt T53W qlqd^Mjrfq^ l

अध्याय ३४

श्लोक 56

तमाह धर्मराड् ब्रह्मन् यदि मां संयमाद् भवान् ।गोपायति मुरो सत्यं करिष्ये वचनं तव।छ ।३४।५५ मुरस्तमाह भवतः कः संयन्ता वदस्व माम ।अहमेन पराजित्य वारयामि न संशयः

tamāha dharmarāḍ brahman yadi māṃ saṃyamād bhavān / gopāyati muro satyaṃ kariṣye vacanaṃ tava/cha / 34.55 murastamāha bhavataḥ kaḥ saṃyantā vadasva māma / ahamena parājitya vārayāmi na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठ, श्रेष्ठ, बलवानूसे भी बलवानूको नष्ट करनेवाले, कालनाश, कालस्वरूप एवं संसारक्षयस्वरूप आपको नमस्कार है। है हिमालयकी पुत्रीके पति--पार्वतीपति! आप भैरवको नमस्कार है और उग्ररूप आपको नित्य नमस्कार है। दस बाहुओंवाले (शिव)-को नमस्कार है। चिताके भस्मको प्रिय माननेवाले, कपालपाणि, अत्यधिक भयंकर भयरूप (भीष्म) एवं ब्रतधर (आप)-को (नमस्कार) है। विकृत मुँहवाले (आप)-

English

O great Brahmins! Soma-tlrtha should then be visited. The moon during long past, had observed strict penance here in order to get rid

अध्याय ३४

श्लोक 57

यमस्तं प्राहं मां विष्णुर्देवश्चक्रगदाधरः ।श्वेतद्वीपनिवासी यः स मां संयमते ऽव्ययः

yamastaṃ prāhaṃ māṃ viṣṇurdevaścakragadādharaḥ / śvetadvīpanivāsī yaḥ sa māṃ saṃyamate 'vyayaḥ

हिन्दी अर्थ

को नमस्कार है। पवित्र तेजस्विनी दृष्टिवाले, कच्चे- पक्के फलके गूदेको प्रिय माननेवाले, तुम्बी एवं वीणाको प्रिय माननेवालेको नमस्कार है ॥ ८३--८६॥

English

ttlMHldiMdl^fd ^ wr fsTC^II^II

अध्याय ३४

श्लोक 58

तमाह दैत्यशार्दूलः क्वासौ वसति दुर्जयः ।स्वयं तत्र गमिष्यामि तस्य संयमनोद्यतः

tamāha daityaśārdūlaḥ kvāsau vasati durjayaḥ / svayaṃ tatra gamiṣyāmi tasya saṃyamanodyataḥ

हिन्दी अर्थ

वृषाङ्कवृक्षको नमस्कार है। गोवृषाभिरुतको नमस्कार है। कटङ्कट, भीम एवं परसे भी परको नमस्कार है। सर्ववरिष्ठ, वर एवं वरदायीको नमस्कार है। विरक्त एवं रक्तरूप, भावन एवं अक्षमालीको नमस्कार है। विभेद एवं भेदसे भिन्न, छाया, तपन, अघोर तथा घोररूप एवं घोरघोरतर रूपको नमस्कार है।

English

A man is blessed with the fruits equal to Rajasuya yajna, enjoys his life free from the clutches of ailments and physical defects, goes to Somaloka after death and enjoys all pleasure there for a prolonged period as a result of a mere bath in that holy place.

अध्याय ३४

श्लोक 59

तमुवाच यमो गच्छ क्षीरोदं नाम सागरम् ।तत्रास्ते भगवान् विष्णुर्लोकनाथो जगन्मयः

tamuvāca yamo gaccha kṣīrodaṃ nāma sāgaram / tatrāste bhagavān viṣṇurlokanātho jaganmayaḥ

हिन्दी अर्थ

नमः शिवाय शान्ताय नमः शान्ततमाय च। बहुनेत्रकपालाय एकमूर्त्ते नमोऽस्तु ते

English

There are two lingas (i.e. Bhutesvara and Jvalamalesvara) at that very place. A man gets-rid of the birth and death cycle when he worships them.

अध्याय ३४

श्लोक 60

मुरस्तद्वाक्यमाकर्ण्य प्राह गच्छामि केशवम् ।किं तु त्वया न तावद्धि संयम्या धर्म मानवाः

murastadvākyamākarṇya prāha gacchāmi keśavam / kiṃ tu tvayā na tāvaddhi saṃyamyā dharma mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

नमः क्षुद्राय लुब्धाय यज्ञभागप्रियाय च। हुंहुंकाराय पाराय हुंहुंकारप्रियाय च॥ नमः समसमे नित्यं गृहवृक्षनिकेतिने। गर्भमांसश्ृगालाय तारकाय तराय च॥ नमो यज्ञाय यजिने हुताय प्रहुताय च।

English

TRR# TT: TTRgT Rmrfl Bhter T3R^eRt q|U|grdMc||yq|^|

अध्याय ३४

श्लोक 61

स प्राह गच्छ त्वं तावत् प्रवर्तिष्ये जयं प्रति ।संयन्तुर्वा यथा स्याद्धि ततो युद्धं समाचर

sa prāha gaccha tvaṃ tāvat pravartiṣye jayaṃ prati / saṃyanturvā yathā syāddhi tato yuddhaṃ samācara

हिन्दी अर्थ

यज्ञवाहाय हव्याय तप्याय तपनाय च॥ नमस्तु पयसे तुभ्यं तुण्डानां पतये नमः।

English

■WMIsf^PTRT rl^cf 3TTTr?J df^ufl tRT: I

अध्याय ३४

श्लोक 62

इत्येवामुक्त्वा वचनं दुग्धाब्धिमगमन्मुरः ।यत्रास्ते शेषपर्यङ्के चतुर्मूर्तिर्जनार्दनः

ityevāmuktvā vacanaṃ dugdhābdhimagamanmuraḥ / yatrāste śeṣaparyaṅke caturmūrtirjanārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

गङ्गालुलितकेशाय मुञ्जकेशाय वै नमः। नमः षद्कर्मतुष्टाय त्रिकर्मनिरताय च धर्मार्थकाममोक्षाणां कथ्याय कथनाय च

English

Fruits equal to the donation of several thousand cows is obtained when a bath is taken in Ekahamsa. The great Dvija attains to purity of mind and a fruit of Pundarika (a special yajna) on a mere visit at the holy place of "Krtasauca". He attains Ganapatya on a night halt at holy place of Munjavata 1 of

अध्याय ३४

श्लोक 63

नारद उवाच ।चतुर्मूर्त्तिः कथं विष्णुरेक एव निगद्यते ।सर्वगत्वात् कथमपि अव्यक्तत्वाच्च तद्वद

nārada uvāca / caturmūrttiḥ kathaṃ viṣṇureka eva nigadyate / sarvagatvāt kathamapi avyaktatvācca tadvada

हिन्दी अर्थ

कृष्णाजिनोत्तरीयाय व्यालयज्ञोपवीतिने।

English

Bh., Asvam.-p. viii. 180). It seems to have been

अध्याय ३४

श्लोक 64

पुलस्त्य उवाच ।अव्यक्तः सर्वगो ऽपीह एक एव महामुने ।चतुर्मूर्तिर्जगन्नाथो यता ब्रह्मंस्तथा शृणु

pulastya uvāca / avyaktaḥ sarvago 'pīha eka eva mahāmune / caturmūrtirjagannātho yatā brahmaṃstathā śṛṇu

हिन्दी अर्थ

वक्त्रसंधानकेशाय हरिकेश नमोऽस्तु ते। त्र्यम्बिकाम्बिकनाथाय व्यक्ताव्यक्ताय वेधसे

English

Mahadeva. Mahagrahl popularly known to the world is also there. One should take a bath here, pay homage to and observe a fast It will efface all heinous evils committed by him earlier.

अध्याय ३४

श्लोक 65

अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं शुक्लं शान्तं परं पदम् ।वासुदेवाख्यमाव्यक्तं स्मृतं द्वादशपत्रकम्

apratarkyamanirdeśyaṃ śuklaṃ śāntaṃ paraṃ padam / vāsudevākhyamāvyaktaṃ smṛtaṃ dvādaśapatrakam

हिन्दी अर्थ

'कामकामदकामध्न तृप्तातृप्तविचारिणे।

English

He should do pradaksina (round tum) of the famous gate of Kuruksetra and offer food to the Brahmins. He should then visit Puskara and do worship of his Pitrs.

अध्याय ३४

श्लोक 66

नारद उवाच ।कथं शुक्लं कथं शान्तमप्रतर्क्यमनिन्दितम् ।कान्यस्य द्वादशैवोक्ता पत्रका तानि मे वद

nārada uvāca / kathaṃ śuklaṃ kathaṃ śāntamapratarkyamaninditam / kānyasya dvādaśaivoktā patrakā tāni me vada

हिन्दी अर्थ

नमः सर्वद पापघ्न कल्पसंख्याविचारिणे महामेघ महाप्रख्य महाकाल महाद्युते

English

Jamdagnya Rama (Parasurama) has established this holy place. The man attains to his ambition and the king avails of the fruit equal to Asvamedha yajna.

अध्याय ३४

श्लोक 67

पुलस्त्य उवाच ।शृणुष्व गुह्यं परमं परमेष्ठिप्रभाषितम् ।श्रतं सनत्कुमारेम तेनाख्यातं च तन्मम

pulastya uvāca / śṛṇuṣva guhyaṃ paramaṃ parameṣṭhiprabhāṣitam / śrataṃ sanatkumārema tenākhyātaṃ ca tanmama

हिन्दी अर्थ

त्वमेव देवदेवेश भूतग्रामश्चतुर्विधः

English

3RTRR *T Wit cKffrfen t ^Rujfdl

अध्याय ३४

श्लोक 68

नारद उवाच ।को ऽयं सनत्कुमारेति यस्योक्तं ब्रह्मणा स्वयम् ।तवापि तेन गदितं वद मामनुपूर्वशः

nārada uvāca / ko 'yaṃ sanatkumāreti yasyoktaṃ brahmaṇā svayam / tavāpi tena gaditaṃ vada māmanupūrvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थाणुतीर्थके सन्दर्भमें राजा वेनका चरित्र, पृथु-जन्म और उनका अभिषेक शिव एवं शान्तको नमस्कार है। शान्ततम, बहुनेत्र एवं कपालधारीको नमस्कार है। है एकमूर्ति! आपको नमस्कार है ॥ ८७--९०॥

English

Whosoever will solemnise the marriage of his daughter (Kanyadana) there, receives definitely the fruit desired by him provided that it should be performed on a full moon day of Kartika month.

अध्याय ३४

श्लोक 69

पुलस्त्य उवाच।।धर्मस्य भार्याहिंसाख्या तस्यां पुत्रचतुष्टयम् ।संजातं मुनिसार्दुल योगशास्त्रविचारकम्

pulastya uvāca/ / dharmasya bhāryāhiṃsākhyā tasyāṃ putracatuṣṭayam / saṃjātaṃ munisārdula yogaśāstravicārakam

हिन्दी अर्थ

क्षुद्र, लुब्ध, यज्ञभागप्रिय, पञ्चाल एवं सिताङ्गको नमस्कार है। यमके नियमनकर्ताको नमस्कार है। चित्रोरुघण्ट, घण्टाघण्टनिघण्टीको नमस्कार है। सहस्रशतघण्ट एवं घण्टामालाविभूषितको नमस्कार है। प्राणसंघट्टगर्व,

English

fet grnfn TTNPTT xt TOxSjfllllY'tfll

अध्याय ३४

श्लोक 70

ज्येष्ठः सनत्कुमारो ऽभूद् द्वितीयश्च सनातनः ।तृतीयः सनको नाम चतुर्थश्च सनन्दनः

jyeṣṭhaḥ sanatkumāro 'bhūd dvitīyaśca sanātanaḥ / tṛtīyaḥ sanako nāma caturthaśca sanandanaḥ

हिन्दी अर्थ

किलिकिलिप्रिय, हुंहुंकार, पार एवं हुंहुंकारप्रियको नमस्कार है। समसम, गृहवृक्षनिकेती, गर्भमांसशृगाल, तारक एवं तरको नित्य नमस्कार है यज्ञ, यजी, हुत, प्रहुत, यज्ञवाह, हव्य, तप्य और तपनको नमस्कार है। पयसरूप आपको नमस्कार है। तुण्डोंके पतिको नमस्कार है। अन्नद, अन्नपति एवं अनेक प्रकारके अन्नभोजीको नमस्कार है। हजारों

English

The great demi-god Kapila is the gatekeeper there who punishes the evildoer and restricts their entry inside. ir

अध्याय ३४

श्लोक 71

सांख्येवेत्तारमपरं कपिलं वोढुमासुरिम् ।दृष्ट्वा पञ्चशिखं श्रेष्ठं योगयुक्तं तपोनिधिम्

sāṃkhyevettāramaparaṃ kapilaṃ voḍhumāsurim / dṛṣṭvā pañcaśikhaṃ śreṣṭhaṃ yogayuktaṃ taponidhim

हिन्दी अर्थ

सिरवाले, हजारों चरणवाले, हजारों शूलको उठाये हुए और हजारों आभूषणवालेको नमस्कार है। बालानुचरकी रक्षा करनेवाले, बाललीलामें विलास करनेवाले, बाल, वृद्ध, क्षुब्ध एवं क्षोभणको नमस्कार है

English

His wife Udukhalamekhala, a great strolls there daily plying a trumpet.

अध्याय ३४

श्लोक 72

ज्ञानयोगं न ते दद्युर्ज्यायांसो ऽपि कनीयसाम् ।मानमुक्तं महायोगं कपिलादीनपासतः

jñānayogaṃ na te dadyurjyāyāṃso 'pi kanīyasām / mānamuktaṃ mahāyogaṃ kapilādīnapāsataḥ

हिन्दी अर्थ

गङ्गालुलितकेश और मुझकेशको नमस्कार है। छः कर्मोसे संतुष्ट तथा तीन क्मामें लगे रहनेवाले (आप)-को नमस्कार है। नग्रप्राण, चण्ड, कृश, स्फोटन तथा धर्म, अर्थ, काम और मोक्षके कथ्य और कथनको नमस्कार है। सांख्य, सांख्यमुख्य, सांख्ययोगमुख, विरथरथ्य तथा चतुष्पथरथको नमस्कार है। काले मृगचर्मके उत्तरीयवाले, साँपके जनेऊवाले, वक्त्रसंधानकेश, त्र्यम्बिकाम्बिकनाथ, दृश्य एवं अदृश्य और वेधास्वरूप

English

Munjavata, and the summit Munja-prstha. It was visited by Vasu-homa, king of Ariga, and Rama and Mandhatr (Santi-p. cxxii. 4469 : 75). It was a sacred place of pilgrimage (Kurma Pur. II xxxvii.

अध्याय ३४

श्लोक 73

सनत्कुमारश् चाभ्येत्य ब्रह्माणं कमलोद्भवम् ।अपृच्छद् योगविज्ञानं तमुवाच प्रजापतिः

sanatkumāraś cābhyetya brahmāṇaṃ kamalodbhavam / apṛcchad yogavijñānaṃ tamuvāca prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

हे हरिकेश! आपको नमस्कार है

English

That saw a woman with her son bom in the country of evil played the trumpet and said to her.

अध्याय ३४

श्लोक 74

ब्रह्मोवाच ।कथयिष्यामि ते साध्य यदि पुत्रत्वमिच्छसि ।यस्य कस्य न वक्तव्यं तत्सत्यं नान्यथेति हि

brahmovāca / kathayiṣyāmi te sādhya yadi putratvamicchasi / yasya kasya na vaktavyaṃ tatsatyaṃ nānyatheti hi

हिन्दी अर्थ

हे काम! है कामद! है कामको नष्ट करनेवाले! आप तृप्त और अतृप्तविचारीको नमस्कार है। है सर्वद! हे पाप दूर करनेवाले! आप कल्पसंख्याविचारीको नमस्कार है। है महासत्त्व! है महाबाहु! है महाबल! हे महामेघ! है महाप्रख्य! है महाकाल एवं है महाद्युति! आपको नमस्कार है। है मेघावर्त! है युगावर्त! आप चन्द्रार्कपतिको नमस्कार है। आप ही अन्न, अन्नके भोक्ता, पक्कभुक् एवं पवित्रोंमें श्रेष्ठ हैं। है देवदेवेश!

English

You want to take curd in Yugandhara, live in Acyutasthala, take a bath in Bhutalaya and then dwell permanently with your son.

अध्याय ३४

श्लोक 75

सनत्कुमार उवाच।।पुत्र एवास्मि देवेश यतः शिष्यो ऽस्म्यहं विभो ।न विसेषो ऽस्ति पुत्रस्य शिष्यस्य च पितामह

sanatkumāra uvāca/ / putra evāsmi deveśa yataḥ śiṣyo 'smyahaṃ vibho / na viseṣo 'sti putrasya śiṣyasya ca pitāmaha

हिन्दी अर्थ

त्वामाहुर्ज्ृह्म विद्वांसो ब्रह्म ब्रह्मविदां गतिम्

English

MflxWcxu IT llluiMrij «T ~«<i II

अध्याय ३४

श्लोक 76

ब्रह्मोवाच ।विशेषः शिष्यपुत्राभ्यां विद्यते धर्मनन्दन ।धर्मकर्मसमायोगे तथापि गदतः श्रुणु

brahmovāca / viśeṣaḥ śiṣyaputrābhyāṃ vidyate dharmanandana / dharmakarmasamāyoge tathāpi gadataḥ śruṇu

हिन्दी अर्थ

हंसवृक्षे मधुकरमाहुस्त्वां ब्रह्मवादिनः पठ्यसे स्तुतिभिर्नित्यं वेदोपनिषदां गणैः

English

I have talked to you in the day but I will eat you definitely at night. That woman bowed her head and said politely- "O sister! be gracious to me." then said her

अध्याय ३४

श्लोक 77

पुन्नाम्नो नरकात् त्राति पुत्रस्तेनेह गीयते ।सेषपापहरः शिष्य इतीयं वैदिकी श्रुतिः

punnāmno narakāt trāti putrasteneha gīyate / seṣapāpaharaḥ śiṣya itīyaṃ vaidikī śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

युगा निमेषाः काष्ठाश्च नक्षत्राणि ग्रहाः कलाः

English

*RT TRui SffecTT TOfec^l

अध्याय ३४

श्लोक 78

सनत्कुमार उवाच ।को ऽयं पुन्नामको देव नरकात् त्राति पुत्रकः ।कस्माच्छेषं ततः पापं हरेच्छिष्यश्च तद्वद

sanatkumāra uvāca / ko 'yaṃ punnāmako deva narakāt trāti putrakaḥ / kasmāccheṣaṃ tataḥ pāpaṃ harecchiṣyaśca tadvada

हिन्दी अर्थ

व्यवसायो धृतिर्लोभः कामक्रोधौ जयाजयौ दशलक्षणसंयुक्तो धर्मोऽर्थः काम एव च। समुद्राः सरितो गङ्गा पर्वताश्च सरांसि च

English

TO*! o H You should take a bath on the day of solar eclipse in Sannihatya. It will bring back purity to you and then you will attain to the heaven.

अध्याय ३४

श्लोक 79

ब्रह्मोवाच ।एतत् पुराणं परमं महर्षे योगाङ्गयुक्तं च सदैव यच्च ।तथैव चोग्रं भयहारि मानवं वदामि ते साध्य निशामयैनम्

brahmovāca / etat purāṇaṃ paramaṃ maharṣe yogāṅgayuktaṃ ca sadaiva yacca / tathaiva cograṃ bhayahāri mānavaṃ vadāmi te sādhya niśāmayainam

हिन्दी अर्थ

द्रव्यकर्मगुणारम्भः कालपुष्पफलप्रदः ११७

English

?fH sflcfTXRgnul UHt^HIRdctR TOtTRIcrif Tjgf^TTTjKirar: ll 3 TfII

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 34
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.