Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
37
अध्याय 37 / 95

Adhyaya 37

76 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ76 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३७

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे षट्त्रिशोध्यायः ________________________________________________________________________ नाराद उवाच ।गतो ऽन्धकस्तु पाताले किमचेष्टत दानवः ।शङ्करो मन्दरस्थो ऽपि यच्चाकार तदुच्यताम्

iti śrīvāmanapurāṇe ṣaṭtriśodhyāyaḥ ________________________________________________________________________ nārāda uvāca / gato 'ndhakastu pātāle kimaceṣṭata dānavaḥ / śaṅkaro mandarastho 'pi yaccākāra taducyatām

हिन्दी अर्थ

उसी प्रकार द्वापर्‍युगके आनेपर अपने आश्रममें शङ्करका पूजन कर ब्रह्मा वर्णसाळूर्यसे उत्पन्न होनेवाले रजोगुणके भावोंसे मुक्त हुए। मनुष्य कृष्णचतुर्दशी तिथिमें वहाँ शङ्करजीका पूजन कर अभक्ष्य अन्नके भक्षण

English

Kuruksetra into his mind. What to say about the man who is permanently living there?

अध्याय ३७

श्लोक 2

पुलास्त्य उवाच ।पातालस्थो ऽन्धको ब्रह्मन् बाध्यते मदनाग्निना ।संत्पतविग्रहः सर्वान् दानवानिदमब्रवीत्

pulāstya uvāca / pātālastho 'ndhako brahman bādhyate madanāgninā / saṃtpatavigrahaḥ sarvān dānavānidamabravīt

हिन्दी अर्थ

करनेसे होनेवाले समस्त पापोंसे विमुक्त हो जाता है। कलिकाले तु संप्राप्ते बसिष्ठाश्रममास्थितः। चतुर्मुखं स्थापयित्वा ययौ सिद्धिमनुत्तमाम्

English

Account of the tlrthas of

अध्याय ३७

श्लोक 3

स मे सुहृत्स मे बन्धुः स भ्रात स पिता मम ।यस्तामद्रिसुतां शीघ्नं ममान्ति कमुपानयेत्

sa me suhṛtsa me bandhuḥ sa bhrāta sa pitā mama / yastāmadrisutāṃ śīghnaṃ mamānti kamupānayet

हिन्दी अर्थ

पूजयन्ति महादेवं ते यान्ति परमं पदम्

English

Lomaharsana said- A bath in the reservoir called Pavana and a vision of Mahesvara effaces all sins of a man and he obtains the position of welfare (Siva).

अध्याय ३७

श्लोक 4

एवं ब्रुवति दैत्येन्दे अन्धके मदनान्धके ।मेघगम्भीरनिर्घोषं प्रहलादो वाक्यमब्रवीत्

evaṃ bruvati daityende andhake madanāndhake / meghagambhīranirghoṣaṃ prahalādo vākyamabravīt

हिन्दी अर्थ

इत्येतत् स्थाणुतीर्थस्य माहात्म्यं कीर्त्तितं तव। कलिकाल आनेपर वसिष्ठाश्रममें स्थित होकर ब्रह्माने चतुर्मुख (शङ्कर)-की स्थापना की तथा उत्तम सिद्धि प्राप्त की। जो लोग वहाँ निराहार, श्रद्धायुक्त और जितेन्द्रिय होकर महादेवकी पूजा करेंगे, वे परमपदको

English

tort 'gf&Mhili «rro ?i

अध्याय ३७

श्लोक 5

येयं गिरिसुता वीर सा माता धर्मतस्तव ।पिता त्रिनयनो देवः श्रूयतामत्र कारणम्

yeyaṃ girisutā vīra sā mātā dharmatastava / pitā trinayano devaḥ śrūyatāmatra kāraṇam

हिन्दी अर्थ

प्राप्त करेंगे। इस प्रकार मैंने आपसे स्थाणुतीर्थका माहात्म्य बताया, जिसे सुनकर मनुष्य सभी पापोंसे मुक्त

English

TO: 3TTOST M*dl^cl:n?ll

अध्याय ३७

श्लोक 6

तव पित्रा ह्यपुत्रेम धर्मनित्येन दानव ।आराधितो महादेवः पुत्रार्थाय पुरा किल

tava pitrā hyaputrema dharmanityena dānava / ārādhito mahādevaḥ putrārthāya purā kila

हिन्दी अर्थ

यच्छुत्वा सर्वपापेभ्यो मुक्तो भवति मानवः॥ ४९ हो जाता है॥ ४५--४९॥ कुरुक्षेत्रके पृथूदकतीर्थके सन्दर्भमें अक्षय-तृतीयाके महत्त्वकी कथा

English

God Pavana was merged in this very reservoir on account of gloom for the separation of his son and Brahma etc., gods had then pleased him and made him to appear again during ancient period.

अध्याय ३७

श्लोक 7

तस्मै त्रिलोचननासीद् दत्तो ऽन्धो ऽप्येव दानव ।पुत्रकः पुत्रकामास्य प्रोक्त्वेत्यं वचनं विभो

tasmai trilocananāsīd datto 'ndho 'pyeva dānava / putrakaḥ putrakāmāsya proktvetyaṃ vacanaṃ vibho

हिन्दी अर्थ

एवं पृथूदको देवाः पुण्यः पापभयापहः। तं गच्छध्वं महातीर्थं याबत् संनिधिबोधितम्

English

TOT$: 'RTOff Kctidl^d: 11 ^ II

अध्याय ३७

श्लोक 8

नेत्रत्रयं हिरण्याक्ष नर्मार्थमुमया मम ।पिहितं योगसंस्थस्य ततो ऽन्धमभवत्तमः

netratrayaṃ hiraṇyākṣa narmārthamumayā mama / pihitaṃ yogasaṃsthasya tato 'ndhamabhavattamaḥ

हिन्दी अर्थ

ततो मुरारिवचनं श्रुत्वा देवाः सवासवाः। समाजग्मुः कुरुक्षेत्रे पुण्यतीर्थं पृथूदकम् पुण्यां तिथिं पापहरां तव कालोऽयमागतः

English

One would then go to Amrta-sthana of Sulapani where the gods with gandharvas originated Hanuman.

अध्याय ३७

श्लोक 9

तस्माच्च तमसो जातो भूतो नीलघनस्वनः ।तदितं गृह्यतां दैत्य तवोपयिकमात्मजम्

tasmācca tamaso jāto bhūto nīlaghanasvanaḥ / taditaṃ gṛhyatāṃ daitya tavopayikamātmajam

हिन्दी अर्थ

त्वदायत्तं गुरो कार्यं सुराणां तत् कुरुष्व च

English

TO RT: -Wlrcti Siyd^TOiydldJ

अध्याय ३७

श्लोक 10

यदा तु लोकविद्विष्टं दुष्टं कर्म करिष्यति ।त्रैलोक्यजननीं चापि अभीवाञ्छिष्यते ऽधमः

yadā tu lokavidviṣṭaṃ duṣṭaṃ karma kariṣyati / trailokyajananīṃ cāpi abhīvāñchiṣyate 'dhamaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येवमुक्तो देवैस्तु देवाचार्योऽब्रवीदिदम्। यदि वर्षाधिपोऽहं स्यां ततो यास्यामि देवता: । देवदेव (महादेव)-ने 'कहा--देवताओ! इस प्रकार पृथूदकतीर्थ पाप-भयको नष्ट करनेवाला और पवित्र है। तुमलोग “सन्निहित' तालाबतक (उस) ज्ञात (व्याप्त) होनेवाले महातीर्थमें जाओ। जिस तिथिमें

English

f^numrera atyJrrgl fjfjfrrommi

अध्याय ३७

श्लोक 11

घातयिष्यति वा विप्रं यदा प्रक्षिप्त चासुरान् ।तदास्य स्वयमेवाहं करिष्ये कायशोधनम्

ghātayiṣyati vā vipraṃ yadā prakṣipta cāsurān / tadāsya svayamevāhaṃ kariṣye kāyaśodhanam

हिन्दी अर्थ

नकषत्रमें स्थित होते हैं, उस पवित्र तिथिको ' अक्षया' तिथि कहते हैं। श्रेष्ठ देवताओ! जहाँ सरस्वती नदी पूर्व दिशामें बह रही है, वहाँ जाकर भक्ति-श्रद्धासे श्राद्ध करके पितरोंकी आराधना करो। भगवानका निर्देश

English

ynfrobiTO wfroTsf Mlewfg^-dHiihii

अध्याय ३७

श्लोक 12

एवमुक्त्वा गतः शंभुं स्वस्थानं मन्दराचलम् ।त्वत्पितापि समभ्यागात् त्वामादाय रसातलम्

evamuktvā gataḥ śaṃbhuṃ svasthānaṃ mandarācalam / tvatpitāpi samabhyāgāt tvāmādāya rasātalam

हिन्दी अर्थ

सुनकर इन्द्रके सहित सभी देवता कुरुक्षेत्रमें विद्यमान पृथूदक नामवाले पवित्र तीर्थमें गये॥ १--४॥ वहाँ स्नान करके सभी देवताओंने बृहस्पतिसे 'कहा-भगवन्! इस मृगशिरा नक्षत्रमें आप प्रविष्ट होकर 'पापविनाशिनी पवित्र तिथिका निर्माण (विधान) करें। आपका यह (निर्दिष्ट) समय आ गया है। सूर्य उस

English

g ytwrui rftsf ^cRfg^dHii

अध्याय ३७

श्लोक 13

एतेन कारणेनाम्बा शैलेयी भविता तव ।सर्वस्यापीह जगतो गुरुः शंभुः पिता ध्रुवम्

etena kāraṇenāmbā śaileyī bhavitā tava / sarvasyāpīha jagato guruḥ śaṃbhuḥ pitā dhruvam

हिन्दी अर्थ

स्थानपर स्थित हैं तथा चन्द्रमा भी उसमें प्रविष्ट हो रहे हैं। है बृहस्पति! देवताओंका कार्य आपके अधीन है, आप उसे पूरा करें। देवताओंके इस प्रकार कहनेपर देवोंके गुरु बृहस्पतिने यह कहा--देवताओ! यदि मैं

English

TO TOTTO RTT TOTOT 3rf»Rf!tTOTicR FI^I

अध्याय ३७

श्लोक 14

भवानपि तपोयुक्तः शास्त्रवेत्ता गुणाप्लुतः ।नेदृशे पापसंकल्पे मतिं कुर्याद् भवद्विधः

bhavānapi tapoyuktaḥ śāstravettā guṇāplutaḥ / nedṛśe pāpasaṃkalpe matiṃ kuryād bhavadvidhaḥ

हिन्दी अर्थ

देवोंने कहा--ठीक है। तब उन्होंने (बृहस्पतिने) मृगशिरा नक्षत्रमें प्रवेश किया मेनां देवाश्च शैलाय हिमयुक्ताय बै ददुः। तां मेनां हिमवाँल्लब्ध्वा प्रसादाद् हैवतेष्वथ। प्रीतिमानभवच्चासौ रराम च यथेच्छया

English

tot 5 Rure rei rt: T^mi'an

अध्याय ३७

श्लोक 15

त्रैलोक्यप्रभुरव्यक्तो भवः सर्वैर्नमस्कृतः ।अजेयस्तस्य भार्येयं न त्वमर्हे ऽमरार्दन

trailokyaprabhuravyakto bhavaḥ sarvairnamaskṛtaḥ / ajeyastasya bhāryeyaṃ na tvamarhe 'marārdana

हिन्दी अर्थ

मेनाकी तीन कन्याओंका जन्म, शिवद्वारा उमाकी परीक्षा एवं मन्दराचलपर गमन

English

SfTOW ^ TOI^T TOJTO drHmyyi^l

अध्याय ३७

श्लोक 16

न चापि शक्तः प्राप्तुं तां भवाञ्शैलनृपात्मजाम् ।अजित्वा सगणं रुद्रं स च कामो ऽद्य दुर्लभः

na cāpi śaktaḥ prāptuṃ tāṃ bhavāñśailanṛpātmajām / ajitvā sagaṇaṃ rudraṃ sa ca kāmo 'dya durlabhaḥ

हिन्दी अर्थ

आषाढ महीनेके मृगशिरा नक्षत्रमें चन्द्रक्षय (अमावस्या) तिथिके आ जानेपर इन्द्रने प्रसन्न होकर कुरुक्षेत्रमें भक्तिक साथ पितरोंको तिल और मधुसे मिला हुआ हविष्यान्नका पिण्ड प्रदान किया। तब 'पितरोंने देवोंको अपनी मेना नामकी कन्या दी।

English

A bath in that holy place makes a man immortal. The Brahmin conscious of his clan

अध्याय ३७

श्लोक 17

यस्तरेत् सागरं दोर्भ्या पातयेद् भुवि भास्करम् ।मेरुमुत्पाटयेद् वापि स जयेच्छूलपाणिनम्

yastaret sāgaraṃ dorbhyā pātayed bhuvi bhāskaram / merumutpāṭayed vāpi sa jayecchūlapāṇinam

हिन्दी अर्थ

उस मेनाको पाकर वे हिमवान् प्रसन्न हो गये और इच्छानुकूल विनोद-विहारमें लग गये। हिमालय पितरोंद्वारा दी गयी उस कन्याके साथ दाम्पत्यसुखमें आसक्त हो गये। फिर उस मेनाने भी सुरनारियोंके समान अत्यन्त

English

Kulottarana and satiates with emancipation all generations preceding of his paternal and maternal grandfather. A bath in Salihotra holy place sways all the physical evils deliberately or innocently committed by a man. Srikunja is a holy place known to the three worlds in Sarasvatl. A bath in that holy place endows a man with the fruit of Agnistoma yajna. Then there comes Naimisa- kunja. A bath in this place gives the fruit of a bath in the holy place of Naimisaranya. A renowned holy place on the bank of Vedavatl has existed there.

अध्याय ३७

श्लोक 18

उताहोस्विदिमाः शक्याः क्रियाः कर्तुं नरेर्बलात् ।न च शक्यो हरो जेतुं सत्यं सत्यं मयोदितम्

utāhosvidimāḥ śakyāḥ kriyāḥ kartuṃ narerbalāt / na ca śakyo haro jetuṃ satyaṃ satyaṃ mayoditam

हिन्दी अर्थ

रूपवती तीन कन्याओंको उत्पन्न किया मेनाकी तीन कन्याओंका जन्म, कुटिला और रागिणीको शाप, उमाकी तपस्या, शिवद्वारा उमाकी परीक्षा एवं मन्दराचलपर गमन

English

TOfttR ■rrffcroi: %3|WTI:I

अध्याय ३७

श्लोक 19

किं त्वया न श्रुतं दैत्य यथा दण्डो महीपलिः ।परस्त्रीकामवान् मूढः सराष्ट्रो नाशमाप्तवान्

kiṃ tvayā na śrutaṃ daitya yathā daṇḍo mahīpaliḥ / parastrīkāmavān mūḍhaḥ sarāṣṭro nāśamāptavān

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्य उवाच मेनायाः कन्यकास्तिस्त्रो जाता रूपगुणान्विताः सुनाभ इति च ख्यातश्चतुर्थस्तनयोऽभवत्

English

TOTOR V TO TOUIFTOTO VllTOfefv i dl ll II

अध्याय ३७

श्लोक 20

आसीद् दण्डो नाम नृपः प्रभूतबलवाहनः ।स च वव्रे महातेजाः पौरोहित्याय भार्गवम्

āsīd daṇḍo nāma nṛpaḥ prabhūtabalavāhanaḥ / sa ca vavre mahātejāḥ paurohityāya bhārgavam

हिन्दी अर्थ

रागिणी नाम संजाता ज्येष्ठा मेनासुता मुने रूपेणानृपमा काली जघन्या मेनकासुता

English

O great Brahmins! During ancient period, once Ravana caught her by the hair and in a fit of gloom she wished him killed shortly and took her last breath at this very place.

अध्याय ३७

श्लोक 21

ईजे च विविधैर्यज्ञैर्नृपतिः शुक्रपावलितः ।सुक्रस्यासीच्च दुहिता अरजा नाम नामतः

īje ca vividhairyajñairnṛpatiḥ śukrapāvalitaḥ / sukrasyāsīcca duhitā arajā nāma nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

जातास्ताः कन्यकास्तिस्त्रः षडब्दात् परतो मुने। कर्तु तपः प्रयातास्ता देवास्ता ददृशुः शुभाः

English

TOT TOTO TOTOTO TO!IW:I

अध्याय ३७

श्लोक 22

शुक्रः कदाचिदगमद् वृषुपर्वाणमासुरम् ।तेनार्चितश्चिरं तत्र तस्थौ भार्गवसत्त्मः

śukraḥ kadācidagamad vṛṣuparvāṇamāsuram / tenārcitaściraṃ tatra tasthau bhārgavasattmaḥ

हिन्दी अर्थ

ततो दिवाकरैः सर्वैर्वसुभिश्च तपस्विनी। कुटिला ब्रह्मलोकं तु नीता शशिकरप्रभा अथोचुर्देवता: सर्वाः किं त्वियं जनयिष्यति।

English

tfhrr iftfa Icusmnl tlUMril ufrTTOTII II

अध्याय ३७

श्लोक 23

अरजा स्वगृहे वह्निं शुश्रुषन्ती महासुर ।अतिष्ठत सुचार्वङ्गी ततो ऽब्यागान्नराधिपः

arajā svagṛhe vahniṃ śuśruṣantī mahāsura / atiṣṭhata sucārvaṅgī tato 'byāgānnarādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले--मेनाको रूप और गुणोंसे

English

She was then bom as daughter of Janaka and became a chaste wife of lord Rama. She is still remembered with other chaste ladies.

अध्याय ३७

श्लोक 24

स पप्रच्छ क्व शुक्रोति तमूचुः परिचारिकाः ।गतः स भगवान् शुक्रो याजनाय दनोः सुतम्

sa papraccha kva śukroti tamūcuḥ paricārikāḥ / gataḥ sa bhagavān śukro yājanāya danoḥ sutam

हिन्दी अर्थ

नामसे विख्यात पुत्र उत्पन्न हुआ। मुने! मेनाकी जेठी कन्या 'रागिणी' नामकी थी, जो लाल अङ्गों तथा लाल आँखोंवाली थी। वह लाल वस्त्रोंसे सुशोभित रहती थी। दूसरी 'कुटिला' नामकी कन्या थी, जो सुन्दर शरीरवाली, थी। मेनाकी तीसरी कन्याका नाम था "काली '। उसका रंग नीले अज्ञनके ढेरके समान और आँखें नीले कमलके जैसी थीं। वह अत्यन्त सुन्दर थी॥ १--४॥

English

TO TOT TTTOTtTO iTOTOTFTOR: TOTOfl TOftT tttot arfafaeq fq^htuiHH

अध्याय ३७

श्लोक 25

पप्रच्छ नृपतिः का तु तिष्ठते भार्गवाश्रमे ।तास्तमूचुर्गुरोः पुत्री संतिष्ठत्यरजा नृप

papraccha nṛpatiḥ kā tu tiṣṭhate bhārgavāśrame / tāstamūcurguroḥ putrī saṃtiṣṭhatyarajā nṛpa

हिन्दी अर्थ

मुने! वे तीनों कन्याएँ जन्मसे छः वर्षके बाद तपस्या करने चली गयीं। देवताओंने उन सुन्दरी कन्याओंको देखा, फिर आदित्य तथा वसुगण चन्द्रमाकी किरणोंके समान कान्तिवाली तपस्विनी (मध्यमा कन्या)

English

TO Ml RT: TOTOT HTOf 11 WII qf: TORfft TOR

अध्याय ३७

श्लोक 26

तामाश्रमे शुक्रसुतां द्रष्टुमिक्ष्वाकुनन्दनः ।प्रविवेश महाबाहुर्ददर्शारजसं ततः

tāmāśrame śukrasutāṃ draṣṭumikṣvākunandanaḥ / praviveśa mahābāhurdadarśārajasaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

कुटिलाको ब्रह्मलोकमें ले गये। उसके बाद सभी पुत्रं महिषहन्तारं ब्रह्मन् व्याख्यातुमईसि॥ ७ क्या यह कन्या महिषासुरको मारनेवाले पुत्रको जनेगी?

English

TOT Rtsid TJRTOWTOR: TORgrTTOfll 9^11 TO qvftq<: TOTOTTOSITO TOMTOM

अध्याय ३७

श्लोक 27

तां तृष्ट्वा कामसंतप्तस्तत्क्षणादेव पार्थिवः ।संजातो ऽन्धक दण्डस्तु कृतान्तबलचोदितः

tāṃ tṛṣṭvā kāmasaṃtaptastatkṣaṇādeva pārthivaḥ / saṃjāto 'ndhaka daṇḍastu kṛtāntabalacoditaḥ

हिन्दी अर्थ

शार्वं धारयितुं तेजो वराकी मुच्यतां त्वियम्

English

WW to uro°rngTOfii r*n

अध्याय ३७

श्लोक 28

ततो विसर्जयामास भृत्यान् भ्रातृन् सुहृत्तमान् ।शुक्रशिष्यानपि बली एकाकी नृप आव्रजत्

tato visarjayāmāsa bhṛtyān bhrātṛn suhṛttamān / śukraśiṣyānapi balī ekākī nṛpa āvrajat

हिन्दी अर्थ

ततस्तु कुटिला क्रुद्धा ब्रह्माणं प्राह नारद। तथा यतिष्ये भगवन् यथा शार्व सुदुर्द्धरम् धारयिष्याम्यहं तेजस्तथैव शृणु सत्तम। तपसाहं सुतप्तेन समाराध्य जनार्दनम्

English

Ravana had abducted her for his self- destruction. As the great resolute (Jitacitta) gets fame, Rama killed Ravana, enthroned Vibhlsana and came back to the throne of Ayodhya. A man gets the fruit as Kanyadana by taking a bath in this holy place. All his evils are effaced and one attains supreme position. One should then visit the best and great place of Brahma. A bath here makes

अध्याय ३७

श्लोक 29

तमागतं शुक्रसुता प्रत्युत्थाय यशस्विनी ।पूजयामास संहृष्टा भ्रातृभावेन दानव

tamāgataṃ śukrasutā pratyutthāya yaśasvinī / pūjayāmāsa saṃhṛṣṭā bhrātṛbhāvena dānava

हिन्दी अर्थ

तथा देव करिष्यामि सत्यं सत्यं मयोदितम्

English

Brahmin and thus attains the supreme place.

अध्याय ३७

श्लोक 30

ततस्तामाह नृपतिर्बाले कामाग्निवारिणा ।मां समाह्लादयस्वाद्य स्वपरिष्वङ्गवारिणा

tatastāmāha nṛpatirbāle kāmāgnivāriṇā / māṃ samāhlādayasvādya svapariṣvaṅgavāriṇā

हिन्दी अर्थ

भगवानादिकृद् ब्रह्मा सर्वेशोऽपि महामुने यस्मान्मद्दचनं पापे न क्षान्तं कुटिले त्वया। ततस्मान्मच्छापनिर्दग्धा सर्वा आपो भविष्यसि

English

TO #tTCTOTOTOT f^TROTcTIHTOIll II

अध्याय ३७

श्लोक 31

सापि प्राह नृपश्रेष्ठ मा विनीनस आतुरः ।पिता मम महाक्रोधात् त्रिदशानपि निर्दहेत्

sāpi prāha nṛpaśreṣṭha mā vinīnasa āturaḥ / pitā mama mahākrodhāt tridaśānapi nirdahet

हिन्दी अर्थ

इत्येवं ब्रह्मणा शप्ता हिमवद्दुहिता मुने। आपोमयी ब्रह्मलोकं प्लावयामास वेगिनी

English

Then there comes Soma-tlrtha where the moon had obtained the elements of a great Dvija as he had observed strict penance here.

अध्याय ३७

श्लोक 32

मूढबुद्धे भवान् भ्राता ममासि त्वनयाप्लुतः ।भगिनी धर्मतस्ते ऽहं भवाञ्शिष्यः पितुर्मम

mūḍhabuddhe bhavān bhrātā mamāsi tvanayāplutaḥ / bhaginī dharmataste 'haṃ bhavāñśiṣyaḥ piturmama

हिन्दी अर्थ

सा बद्धा संस्थिता ब्रह्मन् तत्रैव गिरिकन्यका । आपोमयी प्लावयन्ती ब्रह्मणो विमला जटाः ब्रह्मणे तां निवेद्यैवं तामप्याह प्रजापतिः

English

RnfrU: otItoi# TOfrcRiT ottpt totii

अध्याय ३७

श्लोक 33

सो ऽब्रोवीद् भीरु मां शुक्रः कालेन परिधक्ष्यति ।कामाग्निर्निर्दहति मामद्यैव तनुमध्यमे

so 'brovīd bhīru māṃ śukraḥ kālena paridhakṣyati / kāmāgnirnirdahati māmadyaiva tanumadhyame

हिन्दी अर्थ

त्ामप्यथाशपद् ब्रह्मा सन्ध्या पापे भविष्यसि। या मदवाक्यमलङ्क्यं वै सुरैलङ्कयसे बलात्

English

By bath and worship of Pitrs and gods, a man is purified as the moon light of full-moon in the month of Kartika (October).

अध्याय ३७

श्लोक 34

सा प्राह दण्डं नृपातिं मुहूर्त परिपालय ।तमेव याचस्व गुरुं स ते दास्यत्यसंशयम्

sā prāha daṇḍaṃ nṛpātiṃ muhūrta paripālaya / tameva yācasva guruṃ sa te dāsyatyasaṃśayam

हिन्दी अर्थ

सापि जाता मुनिश्रेष्ठ संध्या रागवती तत: । प्रतीच्छत् कृत्तिकायोगं शैलेयी विग्रहं दृढम् तततो गते कन्यके द्वे ज्ञात्वा मेना तपस्विनी। तपसो वारयामास उमेत्येवाब्रवीच्च सा

English

WPHfTO <M ^wfil <#pi to m otptoi toito TOfa ot span

अध्याय ३७

श्लोक 35

दण्डो ऽब्रवीत् सुतन्वङ्गि कालक्षेपो न मे क्षमः ।च्युतावसरकर्तृत्वे विघ्नो जायेत सुन्दरि

daṇḍo 'bravīt sutanvaṅgi kālakṣepo na me kṣamaḥ / cyutāvasarakartṛtve vighno jāyeta sundari

हिन्दी अर्थ

तब सुरपतिने कहा--यह बेचारी तपस्विनी शिवका तेज धारण करनेमें समर्थ नहीं है; इसे छोड़ दो॥ ५--८॥

English

fSIPT TO1R# rj fOTTO MMP^II

अध्याय ३७

श्लोक 36

ततो ऽब्रवीच्च विरजा नाहं त्वां पार्थिवात्मज ।दातुं शक्ता स्वमात्मानं स्वतन्त्रा न हि योषितः

tato 'bravīcca virajā nāhaṃ tvāṃ pārthivātmaja / dātuṃ śaktā svamātmānaṃ svatantrā na hi yoṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

नारद! उसके बाद कुपित होकर कुटिलाने ब्रह्मासे 'कहा-भगवन्! शङ्करके दुर्धरणीय तेजको जैसे धारण कर सूँ, मैं वैसा उपाय करूँगी। सत्तम! आप सुनें, कठिनतर तपस्यासे जनार्दन भगवानूकी उत्तम उपासना करके मैं उनके तेजको वैसे ही धारण करूँगी जिससे शङ्करका सिर नत कर दूँ। पितामह देव! मैंने जो कहा है वह सत्य है, सत्य है; मैं वैसा ही करूँगी

English

^U^rOtaMTOl XT ^clUjfyUHlcichlll U II

अध्याय ३७

श्लोक 37

किं वा ते बहुनोक्तेन मा त्वं नाशं नराधिप ।गच्छस्व शुक्रशापेन सभृत्यज्ञातिबान्धवः

kiṃ vā te bahunoktena mā tvaṃ nāśaṃ narādhipa / gacchasva śukraśāpena sabhṛtyajñātibāndhavaḥ

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले-महामुने ! उसके बाद आदिकर्ता सबके उपास्य पितामह भगवान् ब्रह्माने उग्र स्वभाववाली कुटिलासे कुपित होकर कहा-

English

A holy place, Saptasarasvata is a rare place in the three-worlds. The seven branches of Sarasvati river known as Suprabha, Kancanaksi, Visala, Manasahrda, Sarasvati, Oghanama, Vimalodaka and Suvenu conglomerate into one and then a single river

अध्याय ३७

श्लोक 38

ततो ऽऽब्रवीन्नरपतिः सुतनु शृणु चेष्टितम् ।चित्राङ्गदाया यद् वृत्तं पुरा देवयुगे शुभे

tato ''bravīnnarapatiḥ sutanu śṛṇu ceṣṭitam / citrāṅgadāyā yad vṛttaṃ purā devayuge śubhe

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माने कहा-पापिनी कुटिले! जिस कारण तुमने मेरे वचनको सहन नहीं किया, उसी कारण मेरे शापसे तुम निर्दग्ध होकर पूर्णतः जलमयी हो जाओगी। मुने! इस प्रकार ब्रह्मासे अभिशप्त हिमालय-पुत्री (कुटिला) जलमयी होकर (अपने) वेगसे ब्रह्मलोकको जलसे आप्लावित करने लगी। पितामहने उसके उमड़कर बहते हुए जलकी धाराको देखकर ऋक्, साम, अधर्व और यजुष्की स्तुतियोंका पाठ करके उसे स्तुतिद्वारा

English

former tori: toot Rtoot ?i

अध्याय ३७

श्लोक 39

विश्वकर्णसुता साध्वी नाम्ना चित्राङ्गदाभवत् ।रूपयौवनसंपन्ना पद्महीनेव पद्मिनी

viśvakarṇasutā sādhvī nāmnā citrāṅgadābhavat / rūpayauvanasaṃpannā padmahīneva padminī

हिन्दी अर्थ

दृढतापूर्वक बाँध दिया। ब्रह्मन्! जलमयी वह पर्वतपुत्री ब्रह्माकी विमल जटाको भिगोती हुई वहीं बद्ध (अवरुद्ध) हो गयी

English

3ifaF(;5OT: #OT#t*TTOH:ll Wl

अध्याय ३७

श्लोक 40

सा कदाचिन्महारण्यं सखीभिः परिवारिता ।जगाम नेमिषं नाम स्नातुं कमललोचना

sā kadācinmahāraṇyaṃ sakhībhiḥ parivāritā / jagāma nemiṣaṃ nāma snātuṃ kamalalocanā

हिन्दी अर्थ

जो रागवती (रागिणी) नामवाली थी उसे भी देवतागण स्वर्गमें ले गये और उन्होने ब्रह्माको उसे समर्पित कर दिया। उससे भी ब्रह्माने उसी प्रकार कहा। उसने भी क्रुद्ध होकर कहा--मैं निश्चय ही ऐसी कठिन तपस्या करूँगी, जिससे मेरे नामसे सम्बद्ध पुत्र महिषको मारनेवाला होगा। ब्रह्माने उसे भी शाप दिया-पापे! देवॉसे भी अनृपेक्ष्य मेरे वचनको अहंकारवश न माननेसे तुम 'सन्ध्या' हो जाओगी। मुनिश्रेष्ठ! उसके बाद वह शैलतनया रागवती भी सन्ध्या

English

T «Ro| 8T POT% PIOTdtl

अध्याय ३७

श्लोक 41

सा स्नातुमवतीर्णा च अथाभ्यागान्नरेश्वरः ।सुदेवतनयो धीमान् सुरथो नाम नामतः ।॥ तां ददर्श च तन्वङ्गीं शुभाङ्गो मदनातुरः

sā snātumavatīrṇā ca athābhyāgānnareśvaraḥ / sudevatanayo dhīmān suratho nāma nāmataḥ / // tāṃ dadarśa ca tanvaṅgīṃ śubhāṅgo madanāturaḥ

हिन्दी अर्थ

हो गयी और स्वस्थ शरीर धारण कर कृत्तिकायोगकी प्रतीक्षा करने लगी

English

When all hermits prepared for doing yajna for lord Brahma in the holy place of Puskara, they said- "This yajna shall not fructify with grand success because the holiest river Sarasvati is not being seen here." Brahma summoned Sarasvati through meditation when he heard this averment from the hermits appointed for executing yajna.

अध्याय ३७

श्लोक 42

तं दृष्ट्वा सा सखीराह वचनं सत्यसंयुतम् ।असौ नराधिपसुतो मदनेन सदर्थ्यते

taṃ dṛṣṭvā sā sakhīrāha vacanaṃ satyasaṃyutam / asau narādhipasuto madanena sadarthyate

हिन्दी अर्थ

(इस प्रकार) दो कन्याओंको चली गयी जानकर तपस्विनी मेनाने (तृतीय कन्या कालीको) तपस्या तदेव माता नामास्याश्चक्रे पितृसुता शुभा । उमेत्येव हि कन्यायाः सा जगाम तपोवनम्

English

fWRH TORTT 3TT^TT TO% tl

अध्याय ३७

श्लोक 43

मदर्थे च क्षमं मे ऽस्य स्वप्रदानं सुरूपिणः ।सख्यस्तामब्रुवन् बाला न प्रगल्भऽसि सुन्दरि

madarthe ca kṣamaṃ me 'sya svapradānaṃ surūpiṇaḥ / sakhyastāmabruvan bālā na pragalbha'si sundari

हिन्दी अर्थ

ततः सा मनसा देवं शूलपाणिं वृषध्वजम्। रुद्रं चेतसि संधाय तपस्तेपे सुदुष्करम्

English

POTT TsTO THWdlll ? ^11

अध्याय ३७

श्लोक 44

अस्वातन्त्र्यं तवास्तीह प्रदाने स्वत्मनो ऽनघे ।पिता तवास्ति धर्मिष्ठः सर्वशिल्पविशारदः

asvātantryaṃ tavāstīha pradāne svatmano 'naghe / pitā tavāsti dharmiṣṭhaḥ sarvaśilpaviśāradaḥ

हिन्दी अर्थ

ततो ब्रह्माऽब्रवीद् देवान् गच्छध्वं हिमवत्सुताम्। इहानयध्वं तां कालीं तपस्यन्तीं हिमालये ततो देवाः समाजम्मुर्ददृशुः शैलनन्दिनीम्। तेजसा विजितास्तस्या न शेकुरुपसर्पितुम्

English

The Sarasvati so summoned by lord Brahma when seated for yajna in Puskara appeared and called Suprabha.

अध्याय ३७

श्लोक 45

न ते युक्तमिहात्मानं दातुं नरपतेः स्वयम् ।एतस्मिन्नन्तरे राजा सुरथः सत्यवात् सुधी

na te yuktamihātmānaṃ dātuṃ narapateḥ svayam / etasminnantare rājā surathaḥ satyavāt sudhī

हिन्दी अर्थ

इन्द्रोऽमरगणैः सार्द्ध निर््ूतस्तेजसा तया। ब्रह्मणोऽधिकतेजोऽस्या विनिवेद्य प्रतिष्ठितः

English

ITT ^gT TJOT: TOT TOTOtpi

अध्याय ३७

श्लोक 46

समभ्येत्याब्रबीदेनां कन्दर्पशरपीडितः ।त्वं मुग्धे मोहयसि मां दृष्ट्यैव मदिरेक्षणे

samabhyetyābrabīdenāṃ kandarpaśarapīḍitaḥ / tvaṃ mugdhe mohayasi māṃ dṛṣṭyaiva madirekṣaṇe

हिन्दी अर्थ

ततो ब्रह्माऽब्रवीत् सा हि ध्रुवं शङ्करवल्लभा। यूयं यत्तेजसा नूनं विक्षिप्तास्तु हतप्रभाः इत्येवमुक्ता देवेन ब्रह्मणा सेन्द्रकाः सुराः।

English

Having seen Sarasvati flowing swiftly for keeping up the honour of Brahma, the hermits honoured it very much.

अध्याय ३७

श्लोक 47

त्वद्दृष्टिरपातेन स्मरेणाभ्येत्य ताडितः ।तन्मां कुचतले तल्पे अभिशायितुमर्हसि

tvaddṛṣṭirapātena smareṇābhyetya tāḍitaḥ / tanmāṃ kucatale talpe abhiśāyitumarhasi

हिन्दी अर्थ

देवोऽप्याश्रित्य तद्रौदरंब्रतं नाम्ना निराश्रयम्। विचचार महाशैलान् मेरुप्राउयान् महामतिः

English

TRTOT pfttdgl TO7TOT flPtlsll

अध्याय ३७

श्लोक 48

नोचेत् प्रधक्ष्यते कामो भूयो भूयो ऽतिदर्शनात् ।ततः सा चारुसर्वाङ्गी राज्ञो राजीवलोचना

nocet pradhakṣyate kāmo bhūyo bhūyo 'tidarśanāt / tataḥ sā cārusarvāṅgī rājño rājīvalocanā

हिन्दी अर्थ

द्वितीयेऽह्नि गिरीशेन महादेवो निमन्त्रितः। इहैव तिष्ठस्व विभो तपःसाधनकारणात् 'बसतोऽप्याश्रमे तस्य देवदेवस्य शूलिनः। तं देशमगमत् काली गिरिराजसुता शुभा

English

OTHRTI PTOTOTII ^ ^ II

अध्याय ३७

श्लोक 49

वार्यमाणा सखीभिस्तु प्रादादात्मानमात्मना ।एवं पुरा तया तैन्व्या परित्रातः स भूपतिः

vāryamāṇā sakhībhistu prādādātmānamātmanā / evaṃ purā tayā tainvyā paritrātaḥ sa bhūpatiḥ

हिन्दी अर्थ

तामागतां हरो दृष्ट्रा भूयो जातां प्रियां सतीम्। स्वागतेनाभिसम्पूज्य तस्थौ योगरतो हरः

English

The great soul Mankana brought this holiest and long-existing Sarasvati and appeared in Puskara at Kuruksetra.

अध्याय ३७

श्लोक 50

तस्मान्मामपि सुश्रोणि त्वं परित्रातुमर्हसि ।अरजस्काब्रवीद् दण्डं तस्या यद् वृत्तमुत्तरम्

tasmānmāmapi suśroṇi tvaṃ paritrātumarhasi / arajaskābravīd daṇḍaṃ tasyā yad vṛttamuttaram

हिन्दी अर्थ

मेनाकी तीन कन्याओंका जन्म, शिवद्वारा उमाकी परीक्षा एवं मन्दराचलपर गमन करनेसे रोका। उसने “उ' “मा” ऐसा कहा। पितरोंकी पुत्री, कल्याणमयी माता (मेना)-ने कन्याका वही दो अक्षरोंसे संयुक्त “उमा' यह नाम रखा। उमा भी तपोवनमें चली गयी। उसके बाद उसने मनमें शूलपाणि

English

IfOT f^TOT yTTOTSITPTTOTT:l

अध्याय ३७

श्लोक 51

किं त्वया न पिरज्ञातं तस्मात् ते कथयाम्यहम् ।तदा तया तु तन्वङ्ग्या सुरथस्य महीपतेः

kiṃ tvayā na pirajñātaṃ tasmāt te kathayāmyaham / tadā tayā tu tanvaṅgyā surathasya mahīpateḥ

हिन्दी अर्थ

वृषध्वज रुद्रका ध्यानकर कठिन तपस्या की। फिर ब्रह्माने देवताओंसे कहा-देवताओ ! तुमलोग हिमालयपर तप करती हुई हिमालयकी पुत्री कालीके पास जाओ और उसे यहाँ लिवा लाओ॥ २१--२४॥

English

it f#RT TOTO TTOTt HTP^IPJII

अध्याय ३७

श्लोक 52

आत्मा प्रदत्तः स्वातन्त्र्यात् ततस्तामशपत् पिता ।यस्माद् धर्मं परित्यज्य स्त्रीभावान् मन्दचेतसे

ātmā pradattaḥ svātantryāt tatastāmaśapat pitā / yasmād dharmaṃ parityajya strībhāvān mandacetase

हिन्दी अर्थ

उसके बाद देवगण (हिमालयपर) आये और (उन लोगोंने) शैलनन्दिनीको देखा। परंतु उसके तेजसे व्यग्र (व्याकुल) हो जानेके कारण वे उसके निकट न जा सके। देवताओंके साथ इन्द्र भी उसके तेजसे कान्तिहीन-से हो गये। वे ब्रह्मासे उसके तेजका आधिक्य बतलाकर खड़े हो गये। उसके बाद ब्रह्माने कहा-वह निश्चय ही शङ्करकी पल्ली होगी; क्योंकि उसके तेजसे

English

Saunanka etc. sages gathered in Naimisaranya asked the most aged (due to longevity) Lomaharsana.

अध्याय ३७

श्लोक 53

आत्मा प्रदत्तस्तस्माद्धि न विवाहो भविष्यति ।विवाहरहिता नैव सुखं लप्स्यसि भर्तृतः

ātmā pradattastasmāddhi na vivāho bhaviṣyati / vivāharahitā naiva sukhaṃ lapsyasi bhartṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थानको जाओ। अब समझ लो कि युद्धमें तारकके साथ महिष मारा (ही) गया

English

"How shall the fruit for yajna come to all of us who always walk through the path of welfare?" That learned hermit bowed his head in honour and continued further.

अध्याय ३७

श्लोक 54

न च पुत्रफलं नैव पतिना योगमेष्यसि ।उत्सृष्टमात्रे शापे तु ह्यपोवाह त्रयोदश ।अपकृष्टे नपरपतौ सापि मोहमुपागता

na ca putraphalaṃ naiva patinā yogameṣyasi / utsṛṣṭamātre śāpe tu hyapovāha trayodaśa / apakṛṣṭe naparapatau sāpi mohamupāgatā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार ब्रह्माने जन इन्द्रके साथ सभी देवताओंसे कहा तब देवगण चिन्तारहित होकर उसी समय अपने- हिमवान् तपश्चर्यामें लगी हुई उमाको भी उस तपश्चर्यासे हटाकर उसे घर ले आये। महाज्ञानी महादेव भी निराश्रय नामके उस कठिन (रौद्र) ब्रतका आश्रय लेकर मेरु आदि बड़े-बड़े पर्वतोंपर भ्रमण करने लगे। वे कभी

English

OTOTTT f&RTT TO TO TOPwT TOH.I

अध्याय ३७

श्लोक 55

अकृतार्थं नरपतिं योजनानि त्रयोदश ।अपकृष्टे नपरपतौ सापि मोहमुपागता

akṛtārthaṃ narapatiṃ yojanāni trayodaśa / apakṛṣṭe naparapatau sāpi mohamupāgatā

हिन्दी अर्थ

पर्वतराज हिमाचलपर गये। हिमालयने उनकी श्रद्धासे पूजा की। उस रात उन्होंने वहीं निवास किया॥ २९--३२॥

English

<J POTT TOOTOT#fTO: II 'R ^ II

अध्याय ३७

श्लोक 56

ततस्तां सिषिचुः सख्यः सरस्वत्या जलेन हि ।सा सिच्यमाना सुतरां शिशिरेणाप्यथाम्भसा

tatastāṃ siṣicuḥ sakhyaḥ sarasvatyā jalena hi / sā sicyamānā sutarāṃ śiśireṇāpyathāmbhasā

हिन्दी अर्थ

दूसरे दिन पर्वतराज (हिमालय)-ने महादेवको निमन्त्रित किया (और) कहा-हे विभो! आप तपस्या करनेके लिये यहीं रहें। हिमालयके इस प्रकार कहनेपर शङ्करने भी वही विचार किया और बिना घरका रहना छोड़कर आश्रममें रहने लगे। देवाधिदेव त्रिशूलधारी शङ्करके आश्रममें रहनेपर गिरिराजकी कल्याणी कन्या काली उस स्थानपर आयी। अपनी प्रिया सतीको पुनः हिमतनया उमाके रूपमें उत्पन्न हुई और (अपने)

English

OT TOT TOTTO TSfafa: TOPTfafir:ll ?V9||

अध्याय ३७

श्लोक 57

मृतकल्पा महाबाहो विश्वकर्मसुताभवत् ।तां मृतामिति विज्ञाय जग्मुः सख्यस्त्वरान्विताः

mṛtakalpā mahābāho viśvakarmasutābhavat / tāṃ mṛtāmiti vijñāya jagmuḥ sakhyastvarānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

सामने आयी देखकर शङ्करने उनके आनेका अभिनन्दन तो किया, पर वे फिर योगमें लीन हो गये

English

OTTO # rlWt OTITOTP^I

अध्याय ३७

श्लोक 58

काष्ठान्याहर्तुमपरा वह्निमानेतुमाकुलाः ।सा च तास्वपि सर्वासु गतासु वनमुत्तमम्

kāṣṭhānyāhartumaparā vahnimānetumākulāḥ / sā ca tāsvapi sarvāsu gatāsu vanamuttamam

हिन्दी अर्थ

ततस्तु सुचिराच्छर्वः समीक्ष्य गिरिकन्यकाम् । न युक्तं चैवमुक्त्वाऽथ सगणोऽन्तर्दधे तत: आराधनाय देवस्य शङ्करस्य पिनाकिनः

English

toto# ttot OTII 16 II

अध्याय ३७

श्लोक 59

संज्ञां लेभे सुचार्वङ्गी दिशश्चाप्यवलोकयत् ।अपश्यन्ती नापतिं तथा स्निग्धं सखीजनम्

saṃjñāṃ lebhe sucārvaṅgī diśaścāpyavalokayat / apaśyantī nāpatiṃ tathā snigdhaṃ sakhījanam

हिन्दी अर्थ

'ललिताख्या तपस्तेपे हराराधनकाम्यया

English

otto fr#ti joromi otottTi otot TOTOOT TO# PTOP.II ?^ll TOfcTT V pRt^'KI TO# OTPRfll fronro ot nt pfiiTORmnsoii

अध्याय ३७

श्लोक 60

निपपात सरस्वत्याः पयसि स्फुरितेक्षणा ।तां वेगात् काञ्चनाक्षी तु महानद्यां नरेश्वर

nipapāta sarasvatyāḥ payasi sphuritekṣaṇā / tāṃ vegāt kāñcanākṣī tu mahānadyāṃ nareśvara

हिन्दी अर्थ

तस्याः सख्यस्तदा देव्याः परिचर्या तु कुर्वते। समित्कुशफलं चापि मूलाहरणमादितः पूजां करोति तस्यैव तं पश्यति मुषहर्मुहुः।

English

The great fruit of yajna has always existed where Sarasvati resides. The sages learned several Vedas and then remembered Sarasvati together. When so summoned by the hermits performing session (yajna of long form) river Sarasvati appeared and known as Kancanaksi to flow through the land of Naimisa to give purity to it. That famous river again entered in

अध्याय ३७

श्लोक 61

गोमत्यां परिचिक्षेप तरङ्कुटिले जले ।तयापि तस्यास्तद्भाव्यं विदित्वाथ विशां पते

gomatyāṃ paricikṣepa taraṅkuṭile jale / tayāpi tasyāstadbhāvyaṃ viditvātha viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

यज्ञोपवीती छत्री च मृगाजिनधरस्तथा

English

The great fruit of yajna has always existed where Sarasvati resides. The sages learned several Vedas and then remembered Sarasvati together. When so summoned by the hermits performing session (yajna of long form) river Sarasvati appeared and known as Kancanaksi to flow through the land of Naimisa to give purity to it. That famous river again entered in

अध्याय ३७

श्लोक 62

महावने परिक्षिप्ता सिंहव्याघ्रभयाकुले ।एवं तस्याः स्वतन्त्राया एषावस्था श्रुता मया

mahāvane parikṣiptā siṃhavyāghrabhayākule / evaṃ tasyāḥ svatantrāyā eṣāvasthā śrutā mayā

हिन्दी अर्थ

कमण्डलुव्यग्रकरो भस्मारुणितविग्रहः। प्रत्याश्रमं पर्यटन् स तं काल्याश्रममागतः

English

The great fruit of yajna has always existed where Sarasvati resides. The sages learned several Vedas and then remembered Sarasvati together. When so summoned by the hermits performing session (yajna of long form) river Sarasvati appeared and known as Kancanaksi to flow through the land of Naimisa to give purity to it. That famous river again entered in

अध्याय ३७

श्लोक 63

तां प्राह पुत्रि कस्यासि सुता सुरसुतोपमा ।किमर्थमागतासीह निर्मनुष्यमृगे वने

tāṃ prāha putri kasyāsi sutā surasutopamā / kimarthamāgatāsīha nirmanuṣyamṛge vane

हिन्दी अर्थ

तमुत्थाय तदा काली सखीभिः सह नारद।

English

The great fruit of yajna has always existed where Sarasvati resides. The sages learned several Vedas and then remembered Sarasvati together. When so summoned by the hermits performing session (yajna of long form) river Sarasvati appeared and known as Kancanaksi to flow through the land of Naimisa to give purity to it. That famous river again entered in

अध्याय ३७

श्लोक 64

ततः सा प्राह तमृषिं यथातथ्यं कृशोदरी ।श्रुत्वार्षिः कोपमगमदशपच्छिल्पिनां वपम्

tataḥ sā prāha tamṛṣiṃ yathātathyaṃ kṛśodarī / śrutvārṣiḥ kopamagamadaśapacchilpināṃ vapam

हिन्दी अर्थ

किं पुण्यं तत्र विप्रेन्द्र लब्धाऽसि त्वं पृथूदके। 'पथि स्नानेन च फलं केषु किं लब्धवानसि सुन्दर शरीरवाली हिमसुताने वहाँ जानेके बाद दोनों हाथ जोड़कर सहेलियोंके साथ शिवके दोनों चरणोंमें अभिवादन (प्रणाम) किया। उसके बाद शङ्करने देरतक गिरिकन्याको देखा और कहा-यह

English

The great fruit of yajna has always existed where Sarasvati resides. The sages learned several Vedas and then remembered Sarasvati together. When so summoned by the hermits performing session (yajna of long form) river Sarasvati appeared and known as Kancanaksi to flow through the land of Naimisa to give purity to it. That famous river again entered in

अध्याय ३७

श्लोक 65

यस्मात् स्वतनुजातेयं परदेयापि पापिना ।योजिता नैव पतिना तस्माच्छाखामृगो ऽस्तु सः

yasmāt svatanujāteyaṃ paradeyāpi pāpinā / yojitā naiva patinā tasmācchākhāmṛgo 'stu saḥ

हिन्दी अर्थ

उचित नहीं है। ऐसा कहकर शङ्कर अपने गणोंके साथ तिरोहित हो गये (छिप गये)। भय उत्पन्न करनेवाले शङ्करके वचनको सुनकर आन्तरिक दुःखसे जलती हुई ज्ञानिनी उन पार्वतीने भी अपने पितासे कहा--तात!

English

The great fruit of yajna has always existed where Sarasvati resides. The sages learned several Vedas and then remembered Sarasvati together. When so summoned by the hermits performing session (yajna of long form) river Sarasvati appeared and known as Kancanaksi to flow through the land of Naimisa to give purity to it. That famous river again entered in

अध्याय ३७

श्लोक 66

इत्युक्त्वा स महायोगी भूयः स्नात्वा विधानतः ।उपास्य पश्विमां सन्ध्यां पूजयामास शङ्करम्

ityuktvā sa mahāyogī bhūyaḥ snātvā vidhānataḥ / upāsya paśvimāṃ sandhyāṃ pūjayāmāsa śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

पिनाक धारण करनेवाले शङ्करदेवकी आराधना एवं उत्कट तथा महान् तप करनेके लिये मैं विशाल वनमें पिताने कहा-ठीक है। उसके बाद शङ्करकी आराधनाकी इच्छासे ललिता (पार्वती) उसी (हिमालय) पर्वतकी विस्तृत तलहरीमें तप करने लगीं । उस समय उनकी सहचरियाँ समिधा, कुश, फल-मूल आदि लाकर देवीकी

English

The great fruit of yajna has always existed where Sarasvati resides. The sages learned several Vedas and then remembered Sarasvati together. When so summoned by the hermits performing session (yajna of long form) river Sarasvati appeared and known as Kancanaksi to flow through the land of Naimisa to give purity to it. That famous river again entered in

अध्याय ३७

श्लोक 67

संपूज्य देवदेवेशं यथोक्तविधिना हरम् ।उवाचागम्यतां सुभ्रूं सुदतीं पतिलालसाम्

saṃpūjya devadeveśaṃ yathoktavidhinā haram / uvācāgamyatāṃ subhrūṃ sudatīṃ patilālasām

हिन्दी अर्थ

सेवा करने लगीं। (उन सहचरियोंने) पार्वतीके विनोदके लिये तेजस्वी त्रिशूलधारी शङ्करकी मिट्टीकी मूर्ति बनायी। पार्वतीने भी कहा-सखियो! ठीक है। (फिर तो) वे (पार्वतीजी) उसी मूर्तिकी पूजा करतीं और बार-बार

English

The great fruit of yajna has always existed where Sarasvati resides. The sages learned several Vedas and then remembered Sarasvati together. When so summoned by the hermits performing session (yajna of long form) river Sarasvati appeared and known as Kancanaksi to flow through the land of Naimisa to give purity to it. That famous river again entered in

अध्याय ३७

श्लोक 68

गच्छस्व सुभगे देशं सप्तगोदावरं शुभम् ।तत्रोपास्य महेशानं महान्तं हाटकेश्वरम्

gacchasva subhage deśaṃ saptagodāvaraṃ śubham / tatropāsya maheśānaṃ mahāntaṃ hāṭakeśvaram

हिन्दी अर्थ

उसे निहारती रहती थीं। उसके बाद उनकी श्रद्धासे त्रिपुरासुरको मारनेवाले शङ्कर प्रसन्न हो गये ॥ ४१--४४॥ उसके बाद पलाशका दण्ड, मुज्ञकी मेखला, यज्ञोपवीत, छत्र एवं मृगचर्म, हाथमें कमण्डलु लिये एवं शरीरमें भस्म रमाये हुए वे (शङ्कर) वटुके रूपमें एक-एक आश्रममें घूमते हुए कालीके आश्रममें

English

The great fruit of yajna has always existed where Sarasvati resides. The sages learned several Vedas and then remembered Sarasvati together. When so summoned by the hermits performing session (yajna of long form) river Sarasvati appeared and known as Kancanaksi to flow through the land of Naimisa to give purity to it. That famous river again entered in

अध्याय ३७

श्लोक 69

तत्र स्थिताया रम्भोरु ख्याता देववती शुभा ।आगमिष्यति दैत्यस्य पुत्री कन्दरमालिनः

tatra sthitāyā rambhoru khyātā devavatī śubhā / āgamiṣyati daityasya putrī kandaramālinaḥ

हिन्दी अर्थ

पहुँचे। नारद! उसके बाद सहचरियोंके साथ कालीने (उनका) प्रत्युत्थान किया और यथोचित पूजन कर उनसे यह पूछा- ॥ ४५--४७॥

English

The great fruit of yajna has always existed where Sarasvati resides. The sages learned several Vedas and then remembered Sarasvati together. When so summoned by the hermits performing session (yajna of long form) river Sarasvati appeared and known as Kancanaksi to flow through the land of Naimisa to give purity to it. That famous river again entered in

अध्याय ३७

श्लोक 70

तथान्या सुह्यकसुता नन्दयन्तीति विश्रुता ।अञ्जनस्यैव तत्रापि समेष्यति तपस्विनी ।तथापरा वेदवती पर्जन्यदुहिता शुभा

tathānyā suhyakasutā nandayantīti viśrutā / añjanasyaiva tatrāpi sameṣyati tapasvinī / tathāparā vedavatī parjanyaduhitā śubhā

हिन्दी अर्थ

उमाने कहा (पूछा)--अये भिक्षुक! आप शीघ्र मुझे बतलायें कि आप कहाँसे आ रहे हैं? आपका आश्रम कहाँ है एवं आप कहाँ जायेगे ? भिक्षुने कहा--पवित्र ब्रतोंवाली बाले! मेरा आश्रम वाराणसीमें है। अब मैं यहाँसे तीर्थयात्रामें पृथूदक जाऊँगा

English

The great fruit of yajna has always existed where Sarasvati resides. The sages learned several Vedas and then remembered Sarasvati together. When so summoned by the hermits performing session (yajna of long form) river Sarasvati appeared and known as Kancanaksi to flow through the land of Naimisa to give purity to it. That famous river again entered in

अध्याय ३७

श्लोक 71

यदा तिस्रः समेष्यन्ति सप्तगोदावरे जले ।हाटकाख्ये महादेव तदा संयोगमेष्यसि

yadā tisraḥ sameṣyanti saptagodāvare jale / hāṭakākhye mahādeva tadā saṃyogameṣyasi

हिन्दी अर्थ

देवीने कहा-विप्रनद्र! पृथूदकतीर्थमें आपको कौन-सा पुण्य प्राप्त होगा? मार्गमें किन-किन ती्थोमें स्नान करनेसे आप कौन-कौन-सा फल प्राप्त कर चुके हैं ?

English

The great fruit of yajna has always existed where Sarasvati resides. The sages learned several Vedas and then remembered Sarasvati together. When so summoned by the hermits performing session (yajna of long form) river Sarasvati appeared and known as Kancanaksi to flow through the land of Naimisa to give purity to it. That famous river again entered in

अध्याय ३७

श्लोक 72

इत्येवमुक्ता मुनिना बाला चित्राङ्गदा तदा ।सप्तगोदावरं तीर्थमगमत् त्वरिता ततः

ityevamuktā muninā bālā citrāṅgadā tadā / saptagodāvaraṃ tīrthamagamat tvaritā tataḥ

हिन्दी अर्थ

ततोऽथ तीर्थे कुब्जाम्रे जयन्ते चण्डिकेश्वरे बन्धुवृन्दे च कर्कन्धे तीर्थे कनखले तथा। सरस्वत्यामग्रिकुण्डे भद्रायां तु त्रिविष्टपे

English

The great fruit of yajna has always existed where Sarasvati resides. The sages learned several Vedas and then remembered Sarasvati together. When so summoned by the hermits performing session (yajna of long form) river Sarasvati appeared and known as Kancanaksi to flow through the land of Naimisa to give purity to it. That famous river again entered in

अध्याय ३७

श्लोक 73

संप्राप्य तत्र देवेशं पूजयन्ती त्रिलोचनम् ।समध्यास्ते शुचिपरा फलमूलाशनाभवत्

saṃprāpya tatra deveśaṃ pūjayantī trilocanam / samadhyāste śuciparā phalamūlāśanābhavat

हिन्दी अर्थ

कोनटे कोटितीर्थे च कुब्जके च कृशोदरि। निष्कामेन कृतं स्त्रानं ततोऽभ्यागां तवाश्रमम्

English

The great fruit of yajna has always existed where Sarasvati resides. The sages learned several Vedas and then remembered Sarasvati together. When so summoned by the hermits performing session (yajna of long form) river Sarasvati appeared and known as Kancanaksi to flow through the land of Naimisa to give purity to it. That famous river again entered in

अध्याय ३७

श्लोक 74

स चर्षिर्ज्ञानसंपन्नः श्रीकण्ठायतने ऽलिखत् ।श्लोकमेकं महाख्यानं तस्याश्च प्रियकाम्यया

sa carṣirjñānasaṃpannaḥ śrīkaṇṭhāyatane 'likhat / ślokamekaṃ mahākhyānaṃ tasyāśca priyakāmyayā

हिन्दी अर्थ

सुभोगा भोगिताः काले ब्रजन्ति स्थिरयौवने तत् किमर्थमपास्यैतानलंकाराञ्जटा धृताः। चीनांशुकं परित्यज्य किं त्वं वल्कलधारिणी

English

The great fruit of yajna has always existed where Sarasvati resides. The sages learned several Vedas and then remembered Sarasvati together. When so summoned by the hermits performing session (yajna of long form) river Sarasvati appeared and known as Kancanaksi to flow through the land of Naimisa to give purity to it. That famous river again entered in

अध्याय ३७

श्लोक 75

न सो ऽस्ति कश्चित् त्रिदशो ऽसुरो वा यक्षो ऽथ मर्त्यो रजनीचरो वा ।इदं हि दुःखं मृगशावनेत्र्या निर्मार्जयेद् यः स्वपराक्रमेण

na so 'sti kaścit tridaśo 'suro vā yakṣo 'tha martyo rajanīcaro vā / idaṃ hi duḥkhaṃ mṛgaśāvanetryā nirmārjayed yaḥ svaparākrameṇa

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्य उवाच ततस्तु तपसा वृद्धा देव्याः सोमप्रभा सखी। भिक्षवे कथयामास यथावत् सा हि नारद

English

The great fruit of yajna has always existed where Sarasvati resides. The sages learned several Vedas and then remembered Sarasvati together. When so summoned by the hermits performing session (yajna of long form) river Sarasvati appeared and known as Kancanaksi to flow through the land of Naimisa to give purity to it. That famous river again entered in

अध्याय ३७

श्लोक 76

इत्येवमुक्त्वा स मुनिर्जगाम द्रष्टुं विभुं पुष्करनाथमीड्यम् ।नदीं पयोष्णीं मुनिवृन्दवन्द्यां संचिन्तयन्नेव विशालनेत्राम्

ityevamuktvā sa munirjagāma draṣṭuṃ vibhuṃ puṣkaranāthamīḍyam / nadīṃ payoṣṇīṃ munivṛndavandyāṃ saṃcintayanneva viśālanetrām

हिन्दी अर्थ

तं शृणुष्व त्वियं काली हरं भर्तारमिच्छति केन प्रदत्ता तव बुद्धिरेषा। कथं करः पल्लवकोमलस्ते समेष्यते शार्वकरं ससर्पम्

English

The great fruit of yajna has always existed where Sarasvati resides. The sages learned several Vedas and then remembered Sarasvati together. When so summoned by the hermits performing session (yajna of long form) river Sarasvati appeared and known as Kancanaksi to flow through the land of Naimisa to give purity to it. That famous river again entered in

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 37
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.