Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
38
अध्याय 38 / 95

Adhyaya 38

79 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ79 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३८

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे सप्तत्रिंशो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ दण्ड उवाच ।चित्राङ्गदायास्त्वरजे तत्र सत्या यथासुखम् ।स्मरन्त्याः सुरथं वीरं महान् कालः समभ्यगात्

iti śrīvāmanapurāṇe saptatriṃśo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ daṇḍa uvāca / citrāṅgadāyāstvaraje tatra satyā yathāsukham / smarantyāḥ surathaṃ vīraṃ mahān kālaḥ samabhyagāt

हिन्दी अर्थ

मेनाकी तीन कन्याओंका जन्म, शिवद्वारा उमाकी परीक्षा एवं मन्दराचलपर गमन

English

Sarasvati when the sage Mayarika summoned her. In the offering (yajna) executed by Gaya at Gaya region, Sarasvati was summoned again and the hermits gave it the rame of Visala.

अध्याय ३८

श्लोक 2

विश्वकर्मापि मुनिना शप्तो वानरतां गतः ।न्यपतन्मेरुशिखराद् भूपृष्ठं विधिचोदितः

viśvakarmāpi muninā śapto vānaratāṃ gataḥ / nyapatanmeruśikharād bhūpṛṣṭhaṃ vidhicoditaḥ

हिन्दी अर्थ

भिक्षुने कहा-कृशोदरि! मैंने पहले प्रयागमें स्नान किया, उसके बाद कुब्जाम्र, जयन्त, चण्डिकेश्वर, बन्धुवृन्द, कर्कन्ध, कनखलतीर्थ, सरस्वती, अग्निकुण्ड, भद्रा, त्रिविष्टप, कोनट, कोटितीर्थ और कुब्जकमें निष्कामभावसे स्नान कर मैं तुम्हारे आश्रममें आया हूँ। यहाँपर स्थित रहनेवाली तुमसे वार्ता करनेके बाद मैं पृथूदकतीर्थमें जाऊँगा। मैं तुमसे जो कुछ पूछता हूँ, उसपर क्रोध न करना

English

■flfw % W£dt HflTtqr 'MgTrtRlI

अध्याय ३८

श्लोक 3

वनं घोरं सुगुल्माढ्यं नदीं शालूकिनीमनु ।शाक्वेयं पर्वतश्रेष्ठं समावसति सुन्दरि

vanaṃ ghoraṃ sugulmāḍhyaṃ nadīṃ śālūkinīmanu / śākveyaṃ parvataśreṣṭhaṃ samāvasati sundari

हिन्दी अर्थ

कृशोदरि! मैं बचपनमें भी शरीरको संयत कर तपस्यासे जो अपनेको सुखा रहा हूँ, वह तो ब्राह्मणोंके लिये प्रशंसनीय है। परंतु भीरु! तुम इस प्रथम अवस्थामें ही क्यों उग्र तप कर रही हो? (इसमें मुझे) शंका हो

English

That river summoned by the great soul Mankana entered iri Kuruksetra.

अध्याय ३८

श्लोक 4

तत्रासतो ऽस्त सुचिरं फलमूलान्यथाश्नतः ।कालो ऽत्यगाद् वरारोहे बहुवर्षगणो वने

tatrāsato 'sta suciraṃ phalamūlānyathāśnataḥ / kālo 'tyagād varārohe bahuvarṣagaṇo vane

हिन्दी अर्थ

रही है। अयि स्थिरयौवने! अयि विलासिनि! प्रथम अवस्थामें स्त्रियाँ पतिके साथ सुन्दर भोगोंका भोग करती हैं। पर्वतपुत्रि! चर और अचर सभी प्राणी तपस्यासे संसारमें रूप, उत्तम कुल और सम्पत्ति चाहते हैं, सो तो तुम्हें अधिक-से-अधिक मात्रामें उपलब्ध हैं ही; फिर सौन्दर्य-साधनोंको छोड़कर तुमने जटा क्यों धारण कर ली है? तुमने रेशमी वस्त्र छोड़कर वल्कल क्यों पहन लिया है ?

English

3rft chlVIHTI'flFt WT

अध्याय ३८

श्लोक 5

एकदा दैत्यशार्दूलः कन्दराख्यः सुतां प्रियाम् ।प्रतिगृह्य समभ्यागात् ख्यातां देववतीमिति

ekadā daityaśārdūlaḥ kandarākhyaḥ sutāṃ priyām / pratigṛhya samabhyāgāt khyātāṃ devavatīmiti

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले-नारद! उसके बाद तपस्यामें बढ़ी हुई पार्वतीकी सोमप्रभा नामकी सहचरीने उन भिक्षुसे वस्तुस्थिति कही

English

zqkkz -gf^RT m sqrar 3 ? n

अध्याय ३८

श्लोक 6

तां च तद् वनमायान्तीं समं पित्रा वराननाम् ।ददर्श वानरश्रेष्ठः प्रजग्राह बालत् करे

tāṃ ca tad vanamāyāntīṃ samaṃ pitrā varānanām / dadarśa vānaraśreṣṭhaḥ prajagrāha bālat kare

हिन्दी अर्थ

सोमप्रभाने कहा--द्विजश्रेष्ठ ! पार्वती जिस हेतुसे तपस्या कर रही हैं, उसे सुनिये। ये काली (तपस्याके बलसे) शिवको अपना पति बनाना चाहती हैं पुलस्त्यजी बोले-सोमप्रभाकी बात सुनकर भिक्षुने सिर हिलाते हुए बड़े जोरसे हँसकर यह वचन कहा-

English

The hermit Uddalaka summoned Sarasvati to north Kausala province which was surrounded by the divine hermits.

अध्याय ३८

श्लोक 7

ततो गृहीतां कपिना स दैत्यः स्वसुतां शुबे ।कन्दरो वीक्ष्य संक्रुद्धः ख्ड्गमुद्यम्य चाद्रवत्

tato gṛhītāṃ kapinā sa daityaḥ svasutāṃ śube / kandaro vīkṣya saṃkruddhaḥ khḍgamudyamya cādravat

हिन्दी अर्थ

भिक्षुकने कहापार्वति! मैं तुमसे एक बात पूछता हूँ; तुमको यह बुद्धि किसने दी? पल्लवके सदृश तुम्हारा कोमल कर शङ्करके सर्पयुक्त हाथसे कैसे मिलेगा? कहाँ तुम सुन्दर वस्त्र धारण करनेवाली

English

3TF3FTR ^ gft<KI<v n <l l

अध्याय ३८

श्लोक 8

तमापतन्तं दैत्येन्द्रं दृष्ट्वा शाखामृगो बली ।तथैव सह चार्वङ्ग्या हिमाचलमुपागतः

tamāpatantaṃ daityendraṃ dṛṣṭvā śākhāmṛgo balī / tathaiva saha cārvaṅgyā himācalamupāgataḥ

हिन्दी अर्थ

और कहाँ व्याघ्रचर्म धारण करनेवाले ये रुद्र! कहाँ तुम चन्दनसे चर्चित और कहाँ भस्मसे भूषित शङ्कर! अतः मुझे यह मेल अनुरूप नहीं प्रतीत होता शिवो वाप्यथवा भीमः सधनो निर्धनोऽपि वा। अलङ्कृतो वा देवेशस्तथा वाप्यनलङ्कृतः

English

Thus, Sarasvati, the holiest river entered into that province for that sage and worshipped by the sages, wearing tree bark and stag hide for clothes. She got popularity as Manohara and she is capable to efface all

अध्याय ३८

श्लोक 9

ददर्श च महादेवं श्रीकण्ठं यमुनातटे ।तस्याविदूरे गहनमाश्रमं ऋषिवर्जितम्

dadarśa ca mahādevaṃ śrīkaṇṭhaṃ yamunātaṭe / tasyāvidūre gahanamāśramaṃ ṛṣivarjitam

हिन्दी अर्थ

न तथा निन्दकः पापी यथा शृण्वञशशिप्रभे

English

She appeared to give honour to the call of the great soul Mankana in the holiest place of

अध्याय ३८

श्लोक 10

तस्मिन् महाश्रमे पुण्ये स्थाप्य देववतीं कपिः ।न्यमञ्जत स कालिन्द्यां पश्यतो दानवस्य हि

tasmin mahāśrame puṇye sthāpya devavatīṃ kapiḥ / nyamañjata sa kālindyāṃ paśyato dānavasya hi

हिन्दी अर्थ

असौ भद्रेश्रेत्येवं ख्यातो लोके भविष्यति देवदानवगन्धर्वा यक्षाः किंपुरुषोरगाः । पूजयिष्यन्ति सततं मानवाश्च शुभेप्सवः

English

tjturfrfa f E Ksflld f ^TT WWdil

अध्याय ३८

श्लोक 11

सो ऽजानत् तां मृतां पुत्रीं समं शाखामृगेण हि ।जगाम च महातेजाः पातालं निलयं निजम्

so 'jānat tāṃ mṛtāṃ putrīṃ samaṃ śākhāmṛgeṇa hi / jagāma ca mahātejāḥ pātālaṃ nilayaṃ nijam

हिन्दी अर्थ

इत्येवमुक्ता देवेन गिरिराजसुता मुने। जगामाम्बरमाविश्य स्वमेव भवनं पितुः

English

Sarasvati river famous as Suvenu is worshipped by the hermits and siddhas. She is called a river effacing all sins.

अध्याय ३८

श्लोक 12

स चापि वानरो देव्या कालिन्द्या वेगते हृतः ।नीतः शिवीति विख्याते देशं शुभजनावृतम्

sa cāpi vānaro devyā kālindyā vegate hṛtaḥ / nītaḥ śivīti vikhyāte deśaṃ śubhajanāvṛtam

हिन्दी अर्थ

शङ्करोऽपि महातेजा विसृज्य गिरिकन्यकाम्। पृथूदकं जगामाथ स्त्रानं चक्रे विधानतः ततस्तु देवप्रवरो महेश्वरः

English

^TTSft eft? Tjf^RT 3TRT5S

अध्याय ३८

श्लोक 13

ततस्तीर्त्वाथ वेगेन स कपिः पर्वतं प्रति ।गन्तुकामो महातेजा यत्र न्यस्ता सुलोचना

tatastīrtvātha vegena sa kapiḥ parvataṃ prati / gantukāmo mahātejā yatra nyastā sulocanā

हिन्दी अर्थ

पृथूदके स्त्रानमपास्तकल्मघः।

English

She too appeared in Kuruksetra for the good of hermits by virtue of the worship made by that sage.

अध्याय ३८

श्लोक 14

अथापश्यत् समायान्तमञ्जनं गुह्यकोत्तमम् ।नन्दयन्त्या समं पुत्र्या गत्वा जिगमिषुः कपिः

athāpaśyat samāyāntamañjanaṃ guhyakottamam / nandayantyā samaṃ putryā gatvā jigamiṣuḥ kapiḥ

हिन्दी अर्थ

आयाति त्रिपुरान्तके सह गणैब्हर्षिभिः सप्तभि- रारोहत्पुलको बभौ गिरिवरः संहृष्टचित्तः क्षणात्। पुलस्त्यजी बोले--विप्रेन्द्र ! भिक्षुके इस प्रकार 'कहनेपर पार्वतीने उससे कहा-भिक्षुक! तुम ऐसी बात मत बोलो। शङ्कर सब गुणोंमे श्रेष्ठ हैं। वे देवेश चाहे मङ्गलमूर्ति हों या भयङ्कर रूप, धनी हों या निर्धन तथा

English

Daksa while performing yajna in Gangadvara originated goddess Sarasvati.

अध्याय ३८

श्लोक 15

तां दृष्ट्वामन्यत श्रीमान् सेयं देववती ध्रुवम् ।तन्मे वृथा श्रमो जातो जलमज्जनसंभवः

tāṃ dṛṣṭvāmanyata śrīmān seyaṃ devavatī dhruvam / tanme vṛthā śramo jāto jalamajjanasaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

अलङ्कार-सम्पन्न हों अथवा अलङ्कार-विहीन-बे जैसे- तैसे ही क्यों न हों-पर वे ही मेरे स्वामी होंगे। (सहचरीको निर्देश कर) शशिप्रभे! इसे (भिक्षुको) मना करो। यह पुनः कुछ कहना चाहता है; क्योंकि

English

When Sarasvati worshipped by Kuru at Kuruksetra flew there when she was duly summoned there.

अध्याय ३८

श्लोक 16

इति संचिन्तयन्नेव समाद्रवत् सुन्गदरीम् ।सा तद् भयाच्च न्यपतन्नदीं चैव हिरण्वतीम्

iti saṃcintayanneva samādravat sungadarīm / sā tad bhayācca nyapatannadīṃ caiva hiraṇvatīm

हिन्दी अर्थ

इसके ओठ फड़क रहे हैं। देखो, निन्दा करनेवाला व्यक्ति वैसा पापी नहीं होता जैसा कि निन्दाकी बात सुननेवाला होता है पुलस्त्यजी (पुनः) बोले--इस प्रकार कहकर वरदायिनी पार्वतीने (ज्यों ही) वहाँसे उठकर जाना चाहा त्यों ही शङ्कर (बनावटी) भिक्षुरूपको छोड़कर अपने वास्तविक रूपमें हो गये। वे अपने वास्तविक

English

3Tf^T^WFr: quudNT II

अध्याय ३८

श्लोक 17

गुह्यको वीक्ष्य तनयां पतितामापगाजले ।दुःखशोकसमाक्रान्तो जगामाञ्जनपर्वतम्

guhyako vīkṣya tanayāṃ patitāmāpagājale / duḥkhaśokasamākrānto jagāmāñjanaparvatam

हिन्दी अर्थ

रूपमें आनेपर बोले-प्रिये! अपने गृह जाओ। मैं हिमवान्के घर तुम्हारे लिये महर्षियोंको भेजूँगा। रुद्रकी कामना करनेवाली तुमने यहाँ जिन पार्थिव रूपको ईश्वर माना है, वे संसारमें भद्रेश्वर नामसे प्रसिद्ध

English

^ciinnaar Pwiftd: 11*011

अध्याय ३८

श्लोक 18

तत्रासौ तप आस्थाय मोनव्रतधरः शुचिः ।समास्ते वै महातेजाः संवत्सरगणान् बहून्

tatrāsau tapa āsthāya monavratadharaḥ śuciḥ / samāste vai mahātejāḥ saṃvatsaragaṇān bahūn

हिन्दी अर्थ

होंगे। देव, दानव, गन्धर्व, यक्ष, किन्नर, उरग एवं मनुष्य जो भी कल्याणकी कामना करनेवाले होंगे, वे सदा उनकी पूजा करेंगे॥ ६८--७१॥ मुने! शङ्करके इस प्रकार कहनेपर हिमालय-पुत्री पार्वतीजी आकाशमार्गसे अपने पिताके घर चली गयीं। महातेजस्वी शङ्कर भी पर्वतराजकी कन्याको विदाकर पृथूदक नामके तीर्थमें चले गये और वहाँ जाकर उन्होंने

English

Learned Markandeya brought Sarasvati in the middle of reservoir through his worship in depth. Lord Sankara had at the same place prevented Marikanaka who was dancing in the holy place of Saptasarasvata.

अध्याय ३८

श्लोक 19

नन्दयन्त्यपि वेगेन हिरण्यत्यापवाहिता ।नीता देशं महापुण्यं कोशलं साधुभुर्युतम्

nandayantyapi vegena hiraṇyatyāpavāhitā / nītā deśaṃ mahāpuṇyaṃ kośalaṃ sādhubhuryutam

हिन्दी अर्थ

यथाविधि त्रान किया। उसके बाद देवोंमें प्रधान महेश्वर पृथूदकतीर्थमें स्नान करके पापसे विमुक्त होकर नन्दी, गणों एवं वाहनके सहित महान् मन्दर गिरिपर आ गये। सात ब्रह्मर्षियों (सप्तर्षियों) तथा अपने गणोंके साथ

English

$fteumu{iu| VH4v!WI^4ic|l^

अध्याय ३८

श्लोक 20

गच्छन्ती सा च रुदती ददृशो वटपादपम् ।प्ररोहप्रावृततनुं जटाधरमिवेश्वरम्

gacchantī sā ca rudatī dadṛśo vaṭapādapam / prarohaprāvṛtatanuṃ jaṭādharamiveśvaram

हिन्दी अर्थ

त्रिपुरासुरको मारनेवाले शङ्करके आ जानेपर पर्वतश्रेष्ठ मन्दर क्षणभरमें ही प्रसन्नचित्त हो गया। पर्वतराजने दिव्य फलों, मूलों, कन्दों एवं पवित्र जलसे समस्त गणेश्वरोंके साथ भगवान् शङ्करकी पूजा की ॥ ७२--७५॥ शिवजीका महर्षियोंको स्मृतकर उन्हें हिमवानूके यहाँ भेजना

English

Praise of Siva by

अध्याय ३८

श्लोक 21

तं दृष्ट्वा विपुलच्छायं विशश्राम वरानना ।उपविष्टा शिलवापट्टे ततो वाचं प्रशुश्रवे

taṃ dṛṣṭvā vipulacchāyaṃ viśaśrāma varānanā / upaviṣṭā śilavāpaṭṭe tato vācaṃ praśuśrave

हिन्दी अर्थ

शिवजीका महर्षियोंको स्मृतकर उन्हें हिमवान्के यहाँ भेजना, महर्षियोंका हिमवानसे शिवके लिये उमाकी याचना, हिमालयकी स्वीकृति और सप्तर्षियोंद्वारा शिवको स्वीकृति-सूचना

English

The hermits said- How did Mahkanaka attain special achievement? Who was the father of that great hermit? Why did Mahadeva restrain from him doing dance?

अध्याय ३८

श्लोक 22

न सो ऽस्ति पुरुषः कश्चिद् यस्तं ब्रूयात् तपोधनम् ।यथा स तनयस्तुभ्यमुद्बद्धो वटपादपे

na so 'sti puruṣaḥ kaścid yastaṃ brūyāt tapodhanam / yathā sa tanayastubhyamudbaddho vaṭapādape

हिन्दी अर्थ

ते संस्मृतास्तु ऋषयः शङ्करेण महात्मना। समाजग्मुर्महाशैलं मन्दरं चारुकन्दरम् देवस्त्रिपुरनाशनः। वचनमब्रवीत्

English

^FTR ^ cqqfyal «|gtaed eteshei f^3TF:ll ? II

अध्याय ३८

श्लोक 23

सा श्रुत्वा तां तदा वार्णीं विस्पष्टाक्षरसंयुताम् ।तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव समन्तादवलोकयत्

sā śrutvā tāṃ tadā vārṇīṃ vispaṣṭākṣarasaṃyutām / tiryagūrdhvamadhaścaiva samantādavalokayat

हिन्दी अर्थ

धन्योऽयं पर्वतश्रेष्ठः श्लाघ्यः पूज्यश्च हैवतैः । धूतपापस्तथा जातो भवतां पादपङ्कजैः

English

Lomaharsana said- The hermit Mahkanaka was the son of Kasyapa born when he summoned him through intuition. One day he went to take a bath with a tree bark (Balkala) in his hand.

अध्याय ३८

श्लोक 24

ददृशे वृक्षशिखरे शिशुं पञ्चाब्दिकं स्थितम् ।पिङ्गलाभिर्जटाभिस्तु उद्ब्द्धं यत्नतः शुभे

dadṛśe vṛkṣaśikhare śiśuṃ pañcābdikaṃ sthitam / piṅgalābhirjaṭābhistu udbddhaṃ yatnataḥ śubhe

हिन्दी अर्थ

इत्येवमुक्ता देवेन शङ्करेण महर्षयः। उपविष्टेषु ऋषिषु नन्दी देवगणाग्रणीः।

English

•HRlPcI Tf%RT: ftfjyrvta «rfnPA<TI:ll 3II

अध्याय ३८

श्लोक 25

तं विब्रुवन्तं दृष्ट्वैव नन्दयन्ती सुदुःखिता ।प्राह केनासि बद्ध्स्तवं नन्दयन्ती सुदुःखिता ।प्राह केनासि बद्धस्त्वं पापिना वद बालक

taṃ vibruvantaṃ dṛṣṭvaiva nandayantī suduḥkhitā / prāha kenāsi baddhstavaṃ nandayantī suduḥkhitā / prāha kenāsi baddhastvaṃ pāpinā vada bālaka

हिन्दी अर्थ

ततोऽग्रवीत् सुरपतिर्धर्म्यं वाक्यं हितं सुरान्। आत्मनो यशसो वृद्धयै सप्तर्षीन् विनयान्वितान्

English

The beautiful nymphs like Rambha etc. also were there and all those most beautiful nymphs began to take a bath with them.

अध्याय ३८

श्लोक 26

स तामाह महाभागे बद्धो ऽस्मि कपिना वटे ।जटास्वेवं सुदुष्टेन जीवामि तपसो बलात्

sa tāmāha mahābhāge baddho 'smi kapinā vaṭe / jaṭāsvevaṃ suduṣṭena jīvāmi tapaso balāt

हिन्दी अर्थ

ममासीद् दक्षतनुजा प्रिया सा दक्षकोपतः। उत्ससर्ज सती प्राणान् योगदृष्ट्या पुरा किल पुलस्त्यजी बोले-उसके बाद पर्वतद्वारा सम्यक् रूपसे पूजित होकर भगवान् रुद्र बहुत प्रसन्न हुए। उसके बाद शङ्करने अरुन्धतीसहित सप्त महर्षियोंका स्मरण किया। महात्मा शङ्करके द्वारा स्मृत किये गये

English

The semen of that sage ejaculated in the river there but it was picked up by that great ascetic in a pitcher.

अध्याय ३८

श्लोक 27

पुरोन्मत्तपुरेत्येव तत्र देवो महेश्वरः ।तत्रास्ति तपसो राशिः पिता मम ऋतध्वजः

puronmattapuretyeva tatra devo maheśvaraḥ / tatrāsti tapaso rāśiḥ pitā mama ṛtadhvajaḥ

हिन्दी अर्थ

वे ऋषिगण सुन्दर कन्दराओंवाले महान् शैल मन्दरपर आ गये। उन (ऋषियों)-को आये हुए देखकर त्रिपुरासुरका नाश करनेवाले महादेवने अभ्युत्थानकर उनका पूजन किया; फिर यह वचन कहा--प्रभो!

English

tthstt affront f 5J.HVIW toft ^i

अध्याय ३८

श्लोक 28

तस्यास्मि जपमानस्य महायोगं महात्मनः ।जातो ऽलिवृन्दसंयुक्तः सर्वशास्त्रविशारदः

tasyāsmi japamānasya mahāyogaṃ mahātmanaḥ / jāto 'livṛndasaṃyuktaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ

हिन्दी अर्थ

यह पर्वतश्रेष्ठ देवताओंद्वारा प्रशंसनीय एवं पूजनीय होनेसे धन्य है, (और आज यह) आपके चरण- 'कमलोंकी अनुकम्पासे निष्पाप हो गया। अब आप- लोग इस विस्तृत, सम, रम्य तथा शुभ पर्वतशिखरपर बैठें। इसकी शिला कमल-वर्णकी तथा चिकनी एवं कोमल है

English

fWrMI'WW^yU^Prt rKWTH)

अध्याय ३८

श्लोक 29

ततो मामब्रवीत् तातो नाम कृत्वा शुभानने ।जाबालीति परिख्याय तच्छृणुष्व शुभानने

tato māmabravīt tāto nāma kṛtvā śubhānane / jābālīti parikhyāya tacchṛṇuṣva śubhānane

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी (फिर) बोले-भगवान् शङ्करके द्वारा इस प्रकार कहे जानेपर महर्षिगण अरुन्धतीके साथ शैलशिखरपर बैठ गये। ऋषियोंके बैठ जानेपर

English

JTT *l$ui<b: ftra: fJVTP)u)fH ^ ^rrqiivsii

अध्याय ३८

श्लोक 30

पञ्चवर्षसहस्राणि बाल एव भविष्यसि ।दशवर्षसहस्राणि सुमारत्वे चरिष्यसि

pañcavarṣasahasrāṇi bāla eva bhaviṣyasi / daśavarṣasahasrāṇi sumāratve cariṣyasi

हिन्दी अर्थ

आदिसे उनकी पूजा कर खड़े हो गये। उसके बाद सुरपालक शिवने विनयसे युक्त सप्तर्षियोंसे अपने यशकी वृद्धि तथा देवताओंके कल्याणके लिये धर्मसे युक्त वचन कहा- शङ्करजीने कहा--कश्यप! अत्रि! वसिष्ठ! विश्वामित्र!

English

^Rf: facT ^ faHIWW yildFFlSTOTI

अध्याय ३८

श्लोक 31

विंशतिं यौवनस्थायी वीर्येण द्विगुणं ततः ।पञ्चवर्षशतान् बालो भोक्ष्यसे बन्धनं दृढम्

viṃśatiṃ yauvanasthāyī vīryeṇa dviguṇaṃ tataḥ / pañcavarṣaśatān bālo bhokṣyase bandhanaṃ dṛḍham

हिन्दी अर्थ

कालमें दक्षकी आत्मजा सती मेरी प्रिया थीं । उसने दक्षके ऊपर कुपित होकर योगदृष्टिसे अपने प्राणोंका त्याग कर दिया। वही आज फिर उमा नामसे गिरिराज हिमालयकी कन्या हुई है। द्विजसत्तमो! आपलोग मेरे लिये पर्वतराजसे

English

The semen so collected in the pitcher was divided into seven parts. Seven hermits were bom from it and were called Marutas. Their names are- Vayuvega, Vayubala, Vayuha, Vaymandala, Vayujvala, Vayureta and mighty VSyucakra. These seven sons of that hermit holds the movable and immovable world. O Brahmins! I heard that the kusa point had injured the hand of Mankanaka. Sakarasa began oozing from his hand as a result of such an injury. When he saw that oozing fluid, he became happy and began dancing in

अध्याय ३८

श्लोक 32

दशवर्षशतान्येव कौमारे कायपीडनम् ।यौवने पारमान् भोगान् द्विसहस्रसमास्तथा

daśavarṣaśatānyeva kaumāre kāyapīḍanam / yauvane pāramān bhogān dvisahasrasamāstathā

हिन्दी अर्थ

३ नमः शङ्करायेति प्रोक्त्वा जग्मुर्हिमालयम् पुरन्श्रयो हि पुरन्ध्रीणां गतिं धर्मस्य वै विदुः

English

rRT: TF? Jt^rf xf Trot xf

अध्याय ३८

श्लोक 33

चत्वारिशच्छतान्येव वार्धके क्लेशमुत्तमम् ।लप्स्यसे भूमिशय्याढ्यं कदन्नाशनभोजनम्

catvāriśacchatānyeva vārdhake kleśamuttamam / lapsyase bhūmiśayyāḍhyaṃ kadannāśanabhojanam

हिन्दी अर्थ

इत्येवमुक्ता दुर्लङ्क्यं लोकाचारं त्वरुन्धती। नमस्ते रूद्र इत्युक्त्वा जगाम पतिना सह

English

3lfrf xf TO<|gl tlTOT <TFT qlfedHJI ? II

अध्याय ३८

श्लोक 34

इत्येवमुक्तः पित्राहं बालः पञ्चाब्ददेशिकः ।विचरामि महीपृष्ठं गच्छन् स्नातुं हिरण्वतीम्

ityevamuktaḥ pitrāhaṃ bālaḥ pañcābdadeśikaḥ / vicarāmi mahīpṛṣṭhaṃ gacchan snātuṃ hiraṇvatīm

हिन्दी अर्थ

विविशुर्भवनं रम्यं हिमाद्रेहाटकोज्ज्चलम् समासाद्य महाद्वार संतस्थुद्वाःस्थकारणात्

English

This dance had influenced the entire movable and immovable world. When Brahma etc. gods and austere hermits saw the entire world dancing, they requested

अध्याय ३८

श्लोक 35

ततो ऽपश्यं कपिवरं सो ऽवदन्मां क्व यास्यसि ।इमां देववतीं गृह्यं मूढ न्यस्तां महाश्रमे

tato 'paśyaṃ kapivaraṃ so 'vadanmāṃ kva yāsyasi / imāṃ devavatīṃ gṛhyaṃ mūḍha nyastāṃ mahāśrame

हिन्दी अर्थ

धारयन् वै करे दण्डं पदारागमयं महत्

English

efift Tjft ^gT gtrtfciyMdlel fill ^11

अध्याय ३८

श्लोक 36

ततो ऽसौ मां समादाय विस्फुरन्तं प्रयत्नतः ।वटाग्रे ऽस्मिन्नुद्ब्बन्ध जटाभिरपि सुन्दरि

tato 'sau māṃ samādāya visphurantaṃ prayatnataḥ / vaṭāgre 'sminnudbbandha jaṭābhirapi sundari

हिन्दी अर्थ

निवेदयास्मान् सम्प्राप्तान् महत्कार्यार्थिनो वयम् इत्येवमुक्तः शैलेन्द्रो ऋषिभिर्गन्धमादनः। जगाम तत्र यत्रास्ते शैलराजो द्विभिर्वृतः

English

dqRddl spfrifr f &id^u f frdtHrim i t^n

अध्याय ३८

श्लोक 37

तथा च रक्षा कपिना कृता भीरु निरन्तरैः ।लतापाशैर्महायन्त्रमधस्ताद् दुष्टबुद्धिना

tathā ca rakṣā kapinā kṛtā bhīru nirantaraiḥ / latāpāśairmahāyantramadhastād duṣṭabuddhinā

हिन्दी अर्थ

द्वारे स्थिताः कार्यिणस्ते तव दर्शनलालसाः

English

O god! Do such a thing that can impose restrictions on his dancing. When god Mahadeva saw the hermits in happy moods, he said for their good- O great sages! O great Dvija! What is the reason for your great merriment? You all are austere and religion

अध्याय ३८

श्लोक 38

अभेद्यो ऽयमनाक्रम्य उपरिष्टात् तथाप्यधः ।दिशां मुकेषु सर्वेषु कृतं यन्त्रं लतामयम्

abhedyo 'yamanākramya upariṣṭāt tathāpyadhaḥ / diśāṃ mukeṣu sarveṣu kṛtaṃ yantraṃ latāmayam

हिन्दी अर्थ

द्वाःस्थवाक्यं समाकर्ण्य समुत्थायाचलेश्वरः। स्वयमभ्यागमद् द्वारि समादायार्घ्यमुत्तमम् उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः कृतासनपरिग्रहान्

English

The hermit said- 0 Brahmana! Are you not seeing that Sakarasa is oozing from my hand which the kus'a straw injured? As this is a phenomenon to me, I am very happy and in a vagary of mirth I am dancing.

अध्याय ३८

श्लोक 39

संयम्य मां कपिवरः प३यतो ऽमरपर्वतम् ।यथेच्छया मया दृष्टमेतत् ते गदितं शुभे

saṃyamya māṃ kapivaraḥ pa3yato 'maraparvatam / yathecchayā mayā dṛṣṭametat te gaditaṃ śubhe

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले-शङ्करजीके ऐसा कहनेपर सप्तर्षियोंने “बहुत अच्छा '--यह वचन कहा एवं "ॐ नमः शङ्कराय' कहकर वे हिमालयके यहाँ गये। उसके पश्चात् शङ्करने अरुन्धतीसे कहा--'सुन्दरि! तुम भी

English

God Mahadeva laughed and replied to the said sage so enchanted- O Brahmin! Look here I am not feeling any surprise to see this.

अध्याय ३८

श्लोक 40

भवती का महारण्ये ललना परिवर्जिता ।समायाता सुचार्वङ्गी केन सार्थेन मां वद

bhavatī kā mahāraṇye lalanā parivarjitā / samāyātā sucārvaṅgī kena sārthena māṃ vada

हिन्दी अर्थ

जाओ। स्त्रियोंके धर्मकी गति स्त्रियाँ ही जानती हैं।' शङ्करके इस प्रकार कहनेपर लोकाचारको दुर्ल्लङ्घचच प्रतिपादित करनेवाली अरुन्धती अपने पतिके साथ “नमस्ते रूद्र' ऐसा कहकर हिमालयपर गयीं। उन लोगोंने ओषधियोंसे भरे हिमालयकी चोटीपर जाकर सुरपुरीके समान हिमालयकी पुरीको देखा॥ १२--१५॥

English

Ifcftjdrdl -gft&S T|g|gfd:i

अध्याय ३८

श्लोक 41

साब्रवीदढ्जनो नाम सुह्यकेन्द्रः पिता मम ।नन्दयन्तीति मे नाम प्रम्लोचागर्भसंभवा

sābravīdaḍhjano nāma suhyakendraḥ pitā mama / nandayantīti me nāma pramlocāgarbhasaṃbhavā

हिन्दी अर्थ

उसके बाद वे पर्वतोंकी पत्नियों, शान्तचित्त-

English

fafrsi: cTTO^TO-.ll^ll

अध्याय ३८

श्लोक 42

तत्र मे जातके प्रोक्तमृषिणा मुद्गलेन हि ।इयं नरेन्द्रमहिषी भविष्यति न संशयः

tatra me jātake proktamṛṣiṇā mudgalena hi / iyaṃ narendramahiṣī bhaviṣyati na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्य दूसरोंसे भी पूजित (सम्मानित) होकर स्वर्णकी भाँति प्रकाशमान हिमालयके सुन्दर भवनमें प्रविष्ट हुए। फिर तपस्या करनेसे निष्पाप हुए वे सभी महात्मा महाद्वारपर जाकर द्वारपालके निकट रुक गये। उसके बाद द्वारपर स्थित गन्धमादन पर्वत पद्मरागके बने विशाल दण्डको हाथमें धारण किये हुए शीघ्र उनके पास गया

English

O Brahmins! With these words god Mahadeva hit on his thumb by the tip of his

अध्याय ३८

श्लोक 43

तद्वाक्यसमकालं च व्यनदद् देवदुन्दुभिः ।शिवा चाशिवनिर्घोषा ततो भूयो ऽब्रवीनमुनिः

tadvākyasamakālaṃ ca vyanadad devadundubhiḥ / śivā cāśivanirghoṣā tato bhūyo 'bravīnamuniḥ

हिन्दी अर्थ

उसके बाद मुनियोंने उससे कहा--द्वारपाल! तुम श्रीमान् शैलपतिसे जाकर यह शुभ समाचार निवेदित करो कि हम सब विशेष कार्यके लिये यहाँ आये हैं। ऋषियोंके ऐसा कहनेपर शैलेन्द्र गन्धमादन

English

bc^Jgl silfeul fax: ^11

अध्याय ३८

श्लोक 44

न संदेहो नरपतेर्महाराज्ञी भविष्यति ।महान्तं संशयं घोरं कन्याभावे गमिष्यति ।ततो जगाम स ऋषिरेवमुक्त्वा वचो ऽद्भुतम्

na saṃdeho narapatermahārājñī bhaviṣyati / mahāntaṃ saṃśayaṃ ghoraṃ kanyābhāve gamiṣyati / tato jagāma sa ṛṣirevamuktvā vaco 'dbhutam

हिन्दी अर्थ

पर्वतोंसे घिरे हुए शैलराजके पास गया और पृथ्वीपर घुटनोंके बल बैठ गया। फिर दण्डको काँखमें दबाकर एवं दोनों हाथ मुखके निकट ले जाकर उसने यह वचन कहा ॥ २०--२२॥ गन्धमादनने कहा--शैलराज! ये ऋषिगण किसी कार्यकी याचनाके हेतु आपसे भेंट करनेकी इच्छावाले होकर आये हैं और द्वारपर स्थित हैं

English

Then ashes as white as ice (i.e. clean) began to come out from the injured part. The Brahmana were ashamed to see it and fell on the feet of god Mahadeva. He said

अध्याय ३८

श्लोक 45

पिता मामपि चादाय समागन्तुमथैच्छत ।तीर्थं ततो हिरण्वत्यास्तीरात् कपिरथोत्पतत्

pitā māmapi cādāya samāgantumathaicchata / tīrthaṃ tato hiraṇvatyāstīrāt kapirathotpatat

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले-द्वारपालकी बात सुननेके बाद पर्वतराज उठकर स्वयं उत्तम अर्घ्य लेकर द्वारपर आये। अर्घ्य आदिसे उन ऋषियोंका अर्चन करनेके बाद उन्हें सभा-स्थानमें लिवा लाये। फिर उनके यथायोग्य

English

TOT TO l l rrcraro tot! wi

अध्याय ३८

श्लोक 46

तद् भयाच्च मया ह्यात्मा क्षिप्तः सागरगाजले ।तयास्मि देशमानीता इमं मानुषवर्जितम्

tad bhayācca mayā hyātmā kṣiptaḥ sāgaragājale / tayāsmi deśamānītā imaṃ mānuṣavarjitam

हिन्दी अर्थ

आसन ग्रहण कर लेनेपर वक्ताके अभिप्रायको स्पष्टतः समझनेवाले शैलराजने उन ऋषियोंसे यह वाकय 'कहा-- किंकरोऽस्मि स्थितो युष्मदाज्ञाकारी तदुच्यताम्

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 47

श्रुत्वा जाबालिरथ तद् वचनं वै तयोदितम् ।प्राह सुन्दरि गच्छस्व श्रीकण्ठं यमुनातटे

śrutvā jābāliratha tad vacanaṃ vai tayoditam / prāha sundari gacchasva śrīkaṇṭhaṃ yamunātaṭe

हिन्दी अर्थ

ऊचुरङ्गिरसं वृद्धं कार्यमद्रौ निवेदय

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 48

तत्रागच्छति मध्याह्ने मत्पिता शर्वमर्चितुम् ।तस्मै निवेदयात्मानं तत्र श्रेयो ऽधिलप्स्यसे

tatrāgacchati madhyāhne matpitā śarvamarcitum / tasmai nivedayātmānaṃ tatra śreyo 'dhilapsyase

हिन्दी अर्थ

श्रूयतां पर्वतश्रेष्ठ येन कार्येण वै वयम्। समागतास्त्वत्सदनमरुन्धत्या समं गिरे योऽसौ महात्मा सर्वात्मा दक्षयज्ञक्षयङ्करः। शङ्करः शूलधृक् शर्वस्त्रनेत्रो वृषवाहनः

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 49

ततस्तु त्वरिता काले नन्दयन्ती तपोनिधिम् ।परित्राणार्थमगमद्धिमाद्रेर्यमुनां नदीम्

tatastu tvaritā kāle nandayantī taponidhim / paritrāṇārthamagamaddhimādreryamunāṃ nadīm

हिन्दी अर्थ

जीमूतकेतुः शत्रुघ्नो यज्ञभोक्ता स्वयं प्रभुः। यमीश्वरं वदन्त्येके शिवं स्थाणुं भवं हरम्

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 50

सा त्वदीर्घेण कालेन कन्दमूलफलाशना ।संप्राप्ता शङ्करस्थानं यत्रागच्छति तापसः

sā tvadīrgheṇa kālena kandamūlaphalāśanā / saṃprāptā śaṅkarasthānaṃ yatrāgacchati tāpasaḥ

हिन्दी अर्थ

भीममुग्रं महेशानं महादेवं पशोः पतिम्। यं तेन प्रेषिताः स्मस्त्वत्सकाशं गिरीश्वर इयं या त्वत्सुता काली सर्वलोकेषु सुन्दरी।

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 51

ततः सा देवदेवेशं श्रीकण्ठं लोकवन्दितम् ।प्रतिवन्द्य ततो ऽपश्यक्षरांस्तान्महामुने

tataḥ sā devadeveśaṃ śrīkaṇṭhaṃ lokavanditam / prativandya tato 'paśyakṣarāṃstānmahāmune

हिन्दी अर्थ

तां प्रार्थयति देवेशस्तां भवान् दातुमर्हति

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 52

तेषामर्थं हि विज्ञाय सा तदा चारुहासिनी ।तज्जाबाल्युदितं श्लोकमलिखच्चान्यमात्मनः

teṣāmarthaṃ hi vijñāya sā tadā cāruhāsinī / tajjābālyuditaṃ ślokamalikhaccānyamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

तेषां माता त्वियं देवी यतः प्रोक्तः पिता हरः शिवजीका महर्षियोंको स्मृतकर उन्हें हिमवानके यहाँ भेजना

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 53

मुद्गलेनास्मि गदिता राजपत्नी भविष्यति ।सा चावस्थामिमां प्राप्ता कश्चिन्मां त्रातुमीश्वरः

mudgalenāsmi gaditā rājapatnī bhaviṣyati / sā cāvasthāmimāṃ prāptā kaścinmāṃ trātumīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

हिमवानूने कहा-ऋषियो! मेरे लिये आप- लोगोंका यहाँ पधारना ऐसा ही है जैसे बिना बादलकी बृष्टि तथा बिना फूलके फलका उद्गम; यह अतर्क्य एवं अचिन्त्य है। परमपूज्यो! आजसे मैं धन्य हो गया।

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 54

इत्युल्लिख्य शिलापट्टे गता स्नातुं यमस्वसाम् ।ददृसे चाश्रमवरं मत्तकोकिलनादितम्

ityullikhya śilāpaṭṭe gatā snātuṃ yamasvasām / dadṛse cāśramavaraṃ mattakokilanāditam

हिन्दी अर्थ

आज ही मैं (अन्वर्थक) शैलराज हुआ। आज ही मेरा शरीर शुद्ध हुआ; क्योंकि आपलोगोंने आज मेरे आँगनको पवित्र किया है। द्विजोत्तमो! जिस प्रकार सारस्वततीर्थका जल पवित्र कर देता है, उसी प्रकार आपलोगोंने चरण रखकर तथा अपनी पवित्र दृष्टिसे देखकर हमें पवित्र कर दिया है । ब्राह्मणो! मैं आप- लोगोंका दास हूँ। इस समय मैं पुण्यवान् हुआ हूँ। जिस उद्देश्से आपलोग अर्थी-याचना करनेवाले-हुए हैं,

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 55

ततो ऽमन्यत सात्रर्षिर्नूनं तिष्ठति सत्तमः ।इत्येवं चिन्तयन्ती सा संप्रविष्टा महाश्रमम्

tato 'manyata sātrarṣirnūnaṃ tiṣṭhati sattamaḥ / ityevaṃ cintayantī sā saṃpraviṣṭā mahāśramam

हिन्दी अर्थ

उसके लिये मुझे आज्ञा दें। महर्षियो ! मैं स्त्री, पुत्र, नाती और भृत्योंके साथ आपका आज्ञाकारी सेवक हूँ; अतः आदेश दीजिये

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 56

ततो ददर्श देवाभां स्थितां देववतीं शुभाम् ।संशुष्कास्यां चलन्नेत्रां परिम्लानामिवाब्जिनीम्

tato dadarśa devābhāṃ sthitāṃ devavatīṃ śubhām / saṃśuṣkāsyāṃ calannetrāṃ parimlānāmivābjinīm

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले-गिरिराजकी बात सुनकर प्रशस्तत्रती ऋषियोंने वृद्ध अङ्गिरामुनिसे कहा (मुने!) आप हिमवानूको कार्यका निवेदन करें। इस प्रकार कश्यप आदि ऋषियोंसे प्रेरणा प्राप्तकर अङ्गिरा- मुनि उन गिरिराज हिमालयसे (उनके अनुरोधके उत्तरमें) यह श्रेष्ठ वचन बोले-

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 57

सा चापतन्तीं ददृशे यक्षजां दैत्यनन्दिनी ।केयमित्येव संचिन्त्य समुत्थाय स्थिताभवत्

sā cāpatantīṃ dadṛśe yakṣajāṃ daityanandinī / keyamityeva saṃcintya samutthāya sthitābhavat

हिन्दी अर्थ

अङ्गिराने कहा--पर्वतराज! हमलोग अरुन्धतीके साथ आपके घर जिस कार्यके लिये आये हैं, उसे (आप) सुनें । गिरीश्वर! जिन महात्मा सर्वात्मा, दक्षयञ्ञके विनाशक, शूलधारी, शर्व, त्रिनेत्र, वृषवाहन, जीमूतकेतु,

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 58

ततो ऽन्योन्यं समालिङ्ग्य गाढं गाढं सुहृत्त्या ।पप्रच्छतुस्तथान्यो ऽयं कथयामासतुस्तदा

tato 'nyonyaṃ samāliṅgya gāḍhaṃ gāḍhaṃ suhṛttyā / papracchatustathānyo 'yaṃ kathayāmāsatustadā

हिन्दी अर्थ

शत्रुघ्न, यज्ञभोक्ता, स्वयंप्रभु शङ्कर ईश्वरको कुछ लोग शिव, स्थाणु, भव, हर, भीम, उग्र, महेशान, महादेव एवं पशुपति कहते हैं, उन्होंने ही हमलोगोंको आपके पास भेजा है (बात यह है कि) आपकी यह “काली” कन्या समस्त लोकोंमें सुन्दर है। इसके लिये देवेश (भगवान्- शङ्कर) प्रार्थना कर रहे हैं। आपको उन्हें उसका दान दे देना चाहिए। गिरिसत्तम! वही पिता धन्य है जिसकी

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 59

ते परिज्ञाततत्त्वार्थे अन्योन्यं ललनोत्तमे ।समासीने कथाभिस्ते नानारूपाभिरादरात्

te parijñātatattvārthe anyonyaṃ lalanottame / samāsīne kathābhiste nānārūpābhirādarāt

हिन्दी अर्थ

'पतिको प्राप्त करती है। शैल! ये देवी चार प्रकारके जितने

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 60

एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तः श्रीकण्ठं स्नातुमादरात् ।स तत्त्वज्ञो मुनिश्रेष्ठो अक्षराण्यवलोकयन्

etasminnantare prāptaḥ śrīkaṇṭhaṃ snātumādarāt / sa tattvajño muniśreṣṭho akṣarāṇyavalokayan

हिन्दी अर्थ

जड-जङ्गम प्राणी हैं उनकी माता (हो जाती) हैं; क्योंकि प्रणम्य शङ्करे देवाः प्रणमन्तु सुतां तव। कुरुष्व पादं शत्रूणां मूर्ध्नि भस्मपरिप्लुतम्

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 61

स दृष्ट्वा वाचयित्वा च तमर्थमधिगम्य च ।मुहूर्तं ध्यानमास्थाय व्यजानाच्च तपोनिधिः

sa dṛṣṭvā vācayitvā ca tamarthamadhigamya ca / muhūrtaṃ dhyānamāsthāya vyajānācca taponidhiḥ

हिन्दी अर्थ

वधू: सर्वजगन्माता कुरु यच्छेयसे तव

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 62

ततः संपूज्य देवेशं त्वरया स ऋतध्वजः ।अयोध्यामगमत् क्षिप्रं द्रष्टुमिक्ष्वाकुमीश्वरम्

tataḥ saṃpūjya deveśaṃ tvarayā sa ṛtadhvajaḥ / ayodhyāmagamat kṣipraṃ draṣṭumikṣvākumīśvaram

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्य उवाच तद्वचोऽङ्गिरसः श्रुत्वा काली तस्थावधोमुखी। हर्षमागत्य सहसा पुनुर्हैन्यमुपागता तेऽप्याजग्मुस्त्वरावन्तः कार्यं मत्वा महत्तदा। विविशुर्विस्मयाविष्टाः सौवर्णेष्वासनेषु ते

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 63

तं दृष्ट्वा नृपतिश्रेष्ठं तापसो वाक्यमब्रवीत् ।श्रूयतां नरसार्दूल विज्ञप्तिर्मम पार्थिव

taṃ dṛṣṭvā nṛpatiśreṣṭhaṃ tāpaso vākyamabravīt / śrūyatāṃ narasārdūla vijñaptirmama pārthiva

हिन्दी अर्थ

उद्यो हेमकूटश्च रम्यको मन्दरस्तथा। उद्दालको वारुणश्च वराहो गरुडासनः

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 64

मम पुत्रो गुणैर्युक्तः सर्वसास्त्रविशारदः ।उद्ब्द्धः कपिना राजन् विषयानते तवैव हि

mama putro guṇairyuktaḥ sarvasāstraviśāradaḥ / udbddhaḥ kapinā rājan viṣayānate tavaiva hi

हिन्दी अर्थ

चित्रकूटस्त्रिकूटश्च तथा मन्दरकाचलः ततोऽद्रिषु महाशैल उपविष्टेषु नारद। उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः सर्वानाभाष्य सुस्वरम्

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 65

तं हि मोचयितुं नान्यः शक्तस्त्वत्तदनयादृते ।शकुनिर्नाम राजेन्द्र स ह्यस्त्रविधिपारगः

taṃ hi mocayituṃ nānyaḥ śaktastvattadanayādṛte / śakunirnāma rājendra sa hyastravidhipāragaḥ

हिन्दी अर्थ

शङ्करजी सबके पिता कहे गये हैं। (हम सबका निवेदन है कि) समस्त देवता शङ्करको प्रणामकर तुम्हारी पुत्रीको भी प्रणाम करें; इसलिये इसे समर्पित कर दें। (और इस प्रकार आप) अपने शत्रुओंके सिरपर अपना

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 66

तन्मुनेर्वाक्यमाकर्ण्य पिता मम कृशोदरि ।आदिदेश प्रियं पुत्रं शकुनिं तापसान्वये

tanmunervākyamākarṇya pitā mama kṛśodari / ādideśa priyaṃ putraṃ śakuniṃ tāpasānvaye

हिन्दी अर्थ

भस्मयुक्त चरण रखें (शत्रुओंको विजित करें)। हम- लोग याचना करनेवाले हैं, शङ्कर वर हैं, आप दाता हैं और समस्त संसारकी जननी उमा वधू हैं। आपको जो कल्याणकारी जँचे, उसे करें॥ ३७ --४१॥ पुलस्त्यजी बोले अङ्गिराकी वह वाणी सुनकर कालीने (लज्जासे) अपना मुख नीचे झुका लिंया। सहसा वे प्रसन्न होकर पुनः उदास हो गयीं। उसके बाद गिरिराजने गन्धमादन पर्वतसे कहा (गन्धमादन!)

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 67

ततः स प्रहितः पित्रा भ्राता मम महाभुजः ।संप्राप्तो बन्धनोद्देशं समं हि परमर्षिणा

tataḥ sa prahitaḥ pitrā bhrātā mama mahābhujaḥ / saṃprāpto bandhanoddeśaṃ samaṃ hi paramarṣiṇā

हिन्दी अर्थ

जाओ! सभी पर्वतोंको आनेके लिये आमन्त्रित कर आओ। उसके पश्चात् वेगशाली पर्वत (गन्धमादन)- ने चारों ओर शीघ्रतापूर्वक घर-घर जाकर मेरु आदि सभी श्रेष्ठ पर्वतोंको आनेके लिये निमन्त्रण दे दिया। वे

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 68

दृष्ट्वा न्यग्रोधमत्युच्चं प्ररोहास्तृतदिङ्मुखम् ।ददर्श वृक्षशिखरे उद्बद्धमृषिपुत्रकम्

dṛṣṭvā nyagrodhamatyuccaṃ prarohāstṛtadiṅmukham / dadarśa vṛkṣaśikhare udbaddhamṛṣiputrakam

हिन्दी अर्थ

सभी पर्वत भी कार्यकी महत्ता समझकर शीघ्रतासे आ चित्रकूट, त्रिकूट, मन्दरकाचल, विन्ध्य, मलय, पारियात्र,

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 69

ताश्च सर्वाल्लतापाशान् दृष्ट्वान् स समन्ततः ।दृष्ट्वा स मुनिपुत्रं तं स्वजटासंयतं वटे

tāśca sarvāllatāpāśān dṛṣṭvān sa samantataḥ / dṛṣṭvā sa muniputraṃ taṃ svajaṭāsaṃyataṃ vaṭe

हिन्दी अर्थ

पर्वत तथा छोटे-छोटे अन्य पर्वत उन ऋषियोंको प्रणाम कर सभामें बैठ गये

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 70

धनुरादाय बलवानधिज्यं स चकार ह ।लाघवादृषिपुत्रं तं रक्षंश्चिच्छेदमार्गणैः

dhanurādāya balavānadhijyaṃ sa cakāra ha / lāghavādṛṣiputraṃ taṃ rakṣaṃścicchedamārgaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

उसके पश्चात् उन गिरीशने अपनी भार्या मेनाको बुलाया। (वे) कल्याणी भामिनी अपने पुत्रके साथ आयीं और तब उन साध्वीने ऋषियोंके चरणोंमें प्रणाम किया एवं समस्त ज्ञातियोंसे अनुज्ञा लेकर वे पुत्रके साथ बैठ गयीं। नारदजी! उसके बाद सभी पर्वतोंके भी बैठ जानेपर उनकी अनुमति लेकर उक्तिके अभिप्रायके विज्ञाता महाशैलने मधुर वचन कहा-

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 71

कपिना यत् कृतं सर्वं लतापाशं चतुर्दिशम् ।पञ्चवर्षशते काले गते शक्तस्तदा शरैः

kapinā yat kṛtaṃ sarvaṃ latāpāśaṃ caturdiśam / pañcavarṣaśate kāle gate śaktastadā śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

ये पुण्यात्मा सप्तर्षि भगवान् शङ्करके लिये मेरी कन्याकी याचना कर रहे हैं। शङ्करके लिये कन्या देनेका प्रस्ताव है

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 72

लताच्छन्नं ततस्तूर्णमारुरोह मुनिर्वटम् ।प्राप्तं स्वपितरं दृष्ट्वा जाबालिः संयतो ऽपि सन्

latācchannaṃ tatastūrṇamāruroha munirvaṭam / prāptaṃ svapitaraṃ dṛṣṭvā jābāliḥ saṃyato 'pi san

हिन्दी अर्थ

दीयतां शैल कालीयं जामाताऽभिमतो हि न: पितृनाराध्य देवैस्तैर्दत्ताऽनेनैव हेतुना

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 73

आदरात् पितरं मूर्ध्ना ववन्दत विधानतः ।संपरिष्वज्य स मुनिर्मूर्ध्न्याघ्राय सुतं ततः

ādarāt pitaraṃ mūrdhnā vavandata vidhānataḥ / saṃpariṣvajya sa munirmūrdhnyāghrāya sutaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

स हनिष्यति हैत्येन्द्रं महिषं तारकं तथा

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 74

उन्मोचयितुमारब्धो न शशाक सुसंयतम् ।ततस्तूर्णं धनुर्न्यस्य बाणांश्च शकुनिर्बली

unmocayitumārabdho na śaśāka susaṃyatam / tatastūrṇaṃ dhanurnyasya bāṇāṃśca śakunirbalī

हिन्दी अर्थ

ऋषीनुवाच कालीयं मम पुत्री तपोधनाः। प्रणामं शङ्करवधूर्भक्तिनम्रा करोति वः ततोऽप्यरुन्धती कालीमङ्कमारोप्य चाटुकैः।

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 75

आरुरोह वटं तूर्णं जटा मोचयितुं तदा ।न च शक्नोति संच्छन्नं दृढं कपिवरेम हि

āruroha vaṭaṃ tūrṇaṃ jaṭā mocayituṃ tadā / na ca śaknoti saṃcchannaṃ dṛḍhaṃ kapivarema hi

हिन्दी अर्थ

विसर्जयामास शनैः शैलराड् ऋषिपुङ्गवान्

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 76

यदा न शकिता स्तेन संप्रमोचयितुं जटाः ।तदावतीर्णः शकुनिः सहितः परमर्षिणा

yadā na śakitā stena saṃpramocayituṃ jaṭāḥ / tadāvatīrṇaḥ śakuniḥ sahitaḥ paramarṣiṇā

हिन्दी अर्थ

आसाद्य मन्दरगिरिं भूयोऽवन्दन्त शङ्करम् सब्रह्मकास्त्रयो लोका द्रक्ष्यन्ति घनवाहनम्

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 77

जग्राह च धनुर्बाणांश्चकार शरमण्डपम् ।लाघवादर्द्धचन्द्रैस्तां शाखां चिच्छेद स त्रिधा

jagrāha ca dhanurbāṇāṃścakāra śaramaṇḍapam / lāghavādarddhacandraistāṃ śākhāṃ ciccheda sa tridhā

हिन्दी अर्थ

शिवजीका महर्षियोंको स्मृतकर उन्हें हिमवानके यहाँ भेजना

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 78

शाखया कृत्तया चासौ भारवाही तपोधनः ।शरसोपानमार्गेण अवतीर्णो ऽथ पादपात्

śākhayā kṛttayā cāsau bhāravāhī tapodhanaḥ / śarasopānamārgeṇa avatīrṇo 'tha pādapāt

हिन्दी अर्थ

यही आपलोगोंसे निवेदन करना है। आपलोग ही मेरे ज्ञाति-बन्धु हैं, अतः अपनी बुद्धिके अनुसार परामर्श दें। आप-(के मत)-का उल्लङ्घन कर मैं (कन्याका) दान नहीं करूँगा; अतः आपलोग उचित परामर्श दें पुलस्त्यजी बोले--हिमवान्के प्रस्तावकी बात सुनकर मेरु आदि सभी श्रेष्ठ गिरिवरोंने अपने-अपने आसनपर आसीन होते हुए ही कहा- (गिरिराज!) याचना करनेवाले सप्तर्षि हैं और त्रिपुरासुरका वध

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

अध्याय ३८

श्लोक 79

तस्मिंस्तदा स्वे तनये ऋतध्वजस्त्राते नरेन्द्रस्य सुतेन धन्विना ।जाबालिना भारवहेन संयुतः समाजगामाथ नदीं स सूर्यजाम्

tasmiṃstadā sve tanaye ṛtadhvajastrāte narendrasya sutena dhanvinā / jābālinā bhāravahena saṃyutaḥ samājagāmātha nadīṃ sa sūryajām

हिन्दी अर्थ

करनेवाले शङ्कर वर हैं। शैलराज! इस कालीको आप उनके लिये प्रदान करें। जामाता हमलोगोंके मनपसंद हैं। उसके बाद मेनाने अपने पतिसे कहा-शैलेन्द्र! मेरी बात सुनिये। पितरोंकी आराधना करनेके बाद उन

English

I do not consider you different from Sulapani Mahadeva. O Sulapani, you are the best among this movable and immovable

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 38
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.