Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
39
अध्याय 39 / 95

Adhyaya 39

166 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ166 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३९

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे अष्टात्रिंशो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ दण्डक उवाच ।एतस्मिन्नन्तरे बाले यक्षासुरसुते शुभे ।समागते हरं द्रष्टुं श्रीकण्ठं योगिनां वरम्

iti śrīvāmanapurāṇe aṣṭātriṃśo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ daṇḍaka uvāca / etasminnantare bāle yakṣāsurasute śubhe / samāgate haraṃ draṣṭuṃ śrīkaṇṭhaṃ yogināṃ varam

हिन्दी अर्थ

देवोंने (इस कन्याको) मुझे इसीलिये दिया था कि भूतपति (शिव)-द्वारा इससे जो पुत्र उत्पन्न होगा, वह हैत्येन्द्र महिष एवं तारकका वध करेगा मेना तथा पर्वतोंके इस प्रकार कहनेपर हिमवानूने अपनी कन्यासे कहा--पुत्रि! अब मैंने तुझे शङ्करको दे दिया। फिर उन्होंने ऋषियोंसे कहा-हे तपोधनो! यह मेरी पुत्री तथा शङ्करकी वधू काली भक्तिसहित विनम्र-

English

u s fetufa ^rret ^nfad i -q^ii uh

अध्याय ३९

श्लोक 2

ददृशाते परिम्लानसंशुष्ककुसुमं विभुम् ।बहुनिरमालल्यसंयुक्तं गते तस्मिन् ऋतध्वजे

dadṛśāte parimlānasaṃśuṣkakusumaṃ vibhum / bahuniramālalyasaṃyuktaṃ gate tasmin ṛtadhvaje

हिन्दी अर्थ

भावसे आपलोगोंको प्रणाम करती है। उसके बाद अरुन्धतीने लज्जित हो रही कालीको (अपनी) गोदमें बैठाकर शङ्करके प्रेमभरे शुभ नामोंके उच्चारणसे उसे भलीभाँति आश्वस्त किया। उसके बाद सप्तर्षियोंने कहा-

English

O innocent by deeds! Brahma etc. gods are seen as your shelter. You are the first among all gods, you are the creator, nourisher and of supreme form

अध्याय ३९

श्लोक 3

ततस्तं वीक्ष्य देवेशं ते उभे अपि कन्यके ।स्नापयेतां विधानेन पूजयेतामहर्निशम्

tatastaṃ vīkṣya deveśaṃ te ubhe api kanyake / snāpayetāṃ vidhānena pūjayetāmaharniśam

हिन्दी अर्थ

गुणसे संयुक्त मङ्गलमय पवित्र तिथिको सुनिये । (आजके) तीसरे दिन चन्द्रमा उत्तराफाल्गुनी नक्षत्रसे योग करेगा। उसे मैत्र नामक मुहूर्त कहते हैं उस तिथिमें शङ्कर मन्त्रपूर्वक आपकी पुत्रीका पाणिग्रहण करेंगे। आप अनुमति दें; (अब) हमलोग जा रहे हैं। उसके बाद शैलराजने उन ऋषिग्रेष्ठोंको सुन्दर फल-मूलोंसे विधिपूर्वक पूजितकर विदा किया।

English

All gods enjoy the pleasure fearlessly under your grace. After the prayer so made, the hermit bowed his head and said

अध्याय ३९

श्लोक 4

ताभ्यां स्थिताभ्यां तत्रैव ऋषिपभ्यागमद् वनम् ।द्रष्टुं श्रिकण्ठमव्यक्तं गालवो नाम नामतः

tābhyāṃ sthitābhyāṃ tatraiva ṛṣipabhyāgamad vanam / draṣṭuṃ śrikaṇṭhamavyaktaṃ gālavo nāma nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

वे ऋषि भी आकाशमार्गसे अत्यन्त वेगसे मन्दरगिरिपर आ गये और शङ्करको प्रणाम किया। उन महर्षिजनोंने पुनः महेशको प्रणाम कर कहा-शङ्कर! आप वर हैं एवं गिरिजा वधू हैं। ब्रह्माके साथ तीनों लोक आप

English

vie»'«c(flji'dKiQs i <nrt ^ ^

अध्याय ३९

श्लोक 5

स दृष्ट्वा कन्यकायुग्मं कस्येदमिति चिन्तयन् ।प्रविवेश शुचिः स्नात्वा कालिन्द्या विमले जले

sa dṛṣṭvā kanyakāyugmaṃ kasyedamiti cintayan / praviveśa śuciḥ snātvā kālindyā vimale jale

हिन्दी अर्थ

घनवाहन (शिव)-का (इस रूपमें) दर्शन करेंगे। (--ऐसी सबकी लालसा है) तेऽप्याजम्मुर्हरं द्रष्टं ब्रह्मविष्ण्वन्द्रभास्कराः

English

mraidu eii«wmrahi ii ? °

अध्याय ३९

श्लोक 6

ततो ऽनुपूजयामास श्रीकण्ठं गालवो मुनिः ।गायेते सुस्वरं गीतं यक्षासुरसुते ततः

tato 'nupūjayāmāsa śrīkaṇṭhaṃ gālavo muniḥ / gāyete susvaraṃ gītaṃ yakṣāsurasute tataḥ

हिन्दी अर्थ

देवैर्गणैश्चापि वृतो गिरीशः

English

O god! Nay my penance not depreciate or subside in any way. Mahadeva then was pleased and said to that hermit.

अध्याय ३९

श्लोक 7

ततः स्वरं समाकर्ण्य गालवस्ते अजानत ।गन्धर्वकन्येक चैते संदेहो नात्र विद्यते

tataḥ svaraṃ samākarṇya gālavaste ajānata / gandharvakanyeka caite saṃdeho nātra vidyate

हिन्दी अर्थ

उसके बाद शङ्कुरने प्रसन्न होकर क्रमानुसार अरुन्धतीके साथ सप्तर्षियोंका विधिपूर्वक पूजन (सत्कार) किया। (शिवद्वारा) भलीभाँति पूजित होकर वे सभी ऋषि देवोंसे मन्त्रणा करनेके लिये चले गये। फिर ब्रह्मा, विष्णु, इन्द्र एवं सूर्य आदि (देवता) भी शिवका दर्शन करने आ गये। (पुलस्त्यजी कहते हैं-) महर्षे! वहाँ जाकर (शङ्करको ) प्रणाम करनेके बाद वे लोग शङ्करके गृहमें प्रविष्ट हुए। उन्होंने नन्दी आदिका स्मरण

English

Srfo % 3rWlfM CEBIT TT^TII 3 ^11

अध्याय ३९

श्लोक 8

संपूज्य देवमीशानं गालवस्तु विधानतः ।कृतजप्यः समध्यास्ते कन्याभ्यामबिवादितः

saṃpūjya devamīśānaṃ gālavastu vidhānataḥ / kṛtajapyaḥ samadhyāste kanyābhyāmabivāditaḥ

हिन्दी अर्थ

किया। (फलतः) वे सभी आकर शङ्कूरको प्रणाम 'करनेके बाद बैठ गये। देवों एवं गणोंसे घिरे खुली जटावाले वे शङ्करजी वनमें सर्ज्ज और कदम्बके मध्य

English

The god said- O Brahmin! may your penance increase several thousand ways. I will always reside in this asrama with you.

अध्याय ३९

श्लोक 9

ततः पप्रच्छ स मुनिः कन्यके कस्य कथ्यताम् ।कुलालङ्कारणे भक्तियुक्ते भवस्य हि

tataḥ papraccha sa muniḥ kanyake kasya kathyatām / kulālaṅkāraṇe bhaktiyukte bhavasya hi

हिन्दी अर्थ

हिमालय-पुत्री उमाका भगवान् शिवके साथ विवाह और बालखिल्योंकी उत्पत्ति ब्रह्माणं शिरसा नत्वा समाभाष्य शतक्रतुम्। आलोक्यान्यान् सुरगणान् संभावयत् स शङ्करः

English

Tffitrr ^ T mfoqci ^r:i

अध्याय ३९

श्लोक 10

तमूचतुर्मुनिश्रेष्ठं याथातथ्यं शुभानने ।जातो विदितवृत्तान्तो गालवस्तपतां वरः

tamūcaturmuniśreṣṭhaṃ yāthātathyaṃ śubhānane / jāto viditavṛttānto gālavastapatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

गणाश्च जय देवेति वीरभद्रपुरोगमाः। शैवाः पाशुपताद्याश्च विविशुर्मन्दराचलम्

English

^ tnzr ipfcr fg»%fo tR? gii ^ ^ it

अध्याय ३९

श्लोक 11

समुष्य तत्र रजनीं ताभ्यां संपूजितो मुनिः ।प्रातरुत्थाय गौरीसं संपूज्य च विधानतः

samuṣya tatra rajanīṃ tābhyāṃ saṃpūjito muniḥ / prātarutthāya gaurīsaṃ saṃpūjya ca vidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्तस्मान्महाशैलं कैलासं सह हैवतैः। जगाम भगवान् शर्वः कर्तु वैवाहिकं विधिम् ततस्तस्मिन् महाशैले देवमाताऽदितिः शुभा। सुरभिः सुरसा चान्याश्चक्कर्मण्डनमाकुलाः

English

w i^ri <1 HHE hffofa *T7BT:I

अध्याय ३९

श्लोक 12

ते उपेत्याब्रवीद्यास्ये पुष्करारण्यमुत्तमम् ।आमन्त्रयामि वां कन्ये समनुज्ञातुमर्हथः

te upetyābravīdyāsye puṣkarāraṇyamuttamam / āmantrayāmi vāṃ kanye samanujñātumarhathaḥ

हिन्दी अर्थ

'महास्थिशेखरी चारुरोचनातिलको हरः। सिंहाजिनी चालिनीलभुजङ्गकृतकुण्डलः

English

The man who will worship me by taking a bath in this Saptasarasvata, nothing shall be rare to him in this world and in the world of metaphysics. He shall definitely attain the SSrasvataloka and occupy a supreme position under my grace (Siva).

अध्याय ३९

श्लोक 13

ततस्ते ऊचतुर्ब्रहन् दुर्लभं दर्शनं तव ।किमर्थं पुष्करारण्यं भवान् यास्यत्यथादरात्

tataste ūcaturbrahan durlabhaṃ darśanaṃ tava / kimarthaṃ puṣkarāraṇyaṃ bhavān yāsyatyathādarāt

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले-नन्दीने आये हुए सभी उठकर भक्तिपूर्वक विष्णुका गाढ आलिङ्गन किया। उन शङ्करने ब्रह्माको सिरसे (झुककर) प्रणाम किया एवं इन्द्रसे कुशल-समाचार पूछा तथा अन्य देवोंकी ओर देखकर उनका आदर किया। वीरभद्र आदि शैव

English

Praise of Ausanasa TIrtha

अध्याय ३९

श्लोक 14

ते उवाच महातेजा महत्कार्यसमन्वितः ।कार्तिकी पुण्यदा भाविमासान्ते पुष्करेषु हि

te uvāca mahātejā mahatkāryasamanvitaḥ / kārtikī puṇyadā bhāvimāsānte puṣkareṣu hi

हिन्दी अर्थ

एवं पाशुपतगण “जय देव” कहते हुए मन्दराचलमें प्रविष्ट हुए। उसके बाद भगवान् शिव वैवाहिक विधि सम्पन्न करनेके लिये देवताओंके साथ महान् कैलास

English

3?HT 33 ttfegt TIf?r3 «Mihc(HU ?ll

अध्याय ३९

श्लोक 15

ते ऊचतुर्वयं यामो भवान् यत्र गमिष्यति ।न त्वया स्म विना ब्रह्मन्निह चस्थातुं हि शक्नुवः

te ūcaturvayaṃ yāmo bhavān yatra gamiṣyati / na tvayā sma vinā brahmanniha casthātuṃ hi śaknuvaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् उस महान् पर्वतपर कल्याणी देवमाता अदिति, सुरभि, सुरसा एवं अन्य स्त्रियोंने शीघ्रतासे शङ्करका शृङ्गार किया। (गलेमें) मुण्डमाल धारण किये, कटिमें व्याघ्रचर्म, कानोंमें भ्रमरके समान नीले (काले) सर्पका कुण्डल, (कलाईमें) महान् सर्पोका रत्ररूपी

English

Lomaharsana said- One should then visit Ausanasa, a holy place. The Usana (Venus) had got magnificence having good catch on accomplishments.

अध्याय ३९

श्लोक 16

बाढमाह ऋषिश्रेष्ठस्ततो नत्वा महेश्वरम् ।गते ते ऋषिणा सार्द्धू पुष्करारण्यमादरात्

bāḍhamāha ṛṣiśreṣṭhastato natvā maheśvaram / gate te ṛṣiṇā sārddhū puṣkarāraṇyamādarāt

हिन्दी अर्थ

महाहिरत्रवलयो हारकेयूरनूपुरः। समुन्नतजटाभारो वृषभस्थो विराजते

English

Htit 3Tf3 ITT ¥11 ¥WFTIoRft ^T:ll^||

अध्याय ३९

श्लोक 17

तथान्ये ऋषयस्तत्र समायाताः सहस्रशः ।पार्थिवा जानपद्याश्च मुक्त्वैकं तमृतध्वजम्

tathānye ṛṣayastatra samāyātāḥ sahasraśaḥ / pārthivā jānapadyāśca muktvaikaṃ tamṛtadhvajam

हिन्दी अर्थ

देवाश्च पृष्ठतो जम्मुर्हुताशनपुरोगमाः प्रयाति देवपार्श्वस्थो हंसेन च पितामहः

English

The man approaches the supreme Brahma free from the cycle of birth and death and an accumulation of his earlier evils.

अध्याय ३९

श्लोक 18

ततः स्नाताश्च कार्तिक्यामृषयः पुष्करेष्वथ ।राजानश्च महाभागा नाभागेक्ष्वाकुसंयुताः

tataḥ snātāśca kārtikyāmṛṣayaḥ puṣkareṣvatha / rājānaśca mahābhāgā nābhāgekṣvākusaṃyutāḥ

हिन्दी अर्थ

गजाधिरूढो देवेन्द्रश्‍्छत्रं शुक्लपटं विभुः। धारयामास विततं शच्या सह सहस्त्रदूक्

English

Rahodara, a sage anxious due to the heavy head stuck with him.

अध्याय ३९

श्लोक 19

गालवो ऽपि समं ताभ्यां कन्यकाभ्यामवातरत् ।स्नातुं स पुष्करे तीर्थे मध्यमे धनुषाकृतौ

gālavo 'pi samaṃ tābhyāṃ kanyakābhyāmavātarat / snātuṃ sa puṣkare tīrthe madhyame dhanuṣākṛtau

हिन्दी अर्थ

हंसकुन्देन्दुसंकाशं बालव्यजनमुत्तमम्। सरस्वती सरिच्छ्रेष्ठा गजारूढा समादधे पञ्चवर्ण महेशानं जग्मुस्ते कामचारिणः

English

The hermits said- How was Rahodara, the hermit stuck with a head and how was he freed? We want to listen to you about this magnificence of holy place in detail.

अध्याय ३९

श्लोक 20

निमग्नश् चापि ददृशे महामत्स्यं जलेशयम्ष ।बह्वीभिर्मत्स्यकन्याभिः प्रीयमाणं पुनः पुनः

nimagnaś cāpi dadṛśe mahāmatsyaṃ jaleśayamṣa / bahvībhirmatsyakanyābhiḥ prīyamāṇaṃ punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

अनुजम्मुर्महादेवं वादयन्तश्च किन्नराः

English

grr t ^u^cbuuit m^vi

अध्याय ३९

श्लोक 21

स ताश्चाह तिमिर्मुग्धाः यूयं धर्मं न जानथ ।जनापवादं घोरं हि न शक्तः सोढुमुल्बणम्

sa tāścāha timirmugdhāḥ yūyaṃ dharmaṃ na jānatha / janāpavādaṃ ghoraṃ hi na śaktaḥ soḍhumulbaṇam

हिन्दी अर्थ

गन्धर्वा यान्ति देवेशं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् एकादश तथा कोट्यो रूद्राणां तत्र वै ययुः। द्वादशैवादितेयानामष्टौ कोट्यो वसूनपि

English

Lomaharsana said- O great Brahmins! Mahatma Raghava had slaughtered the monsters while living in

अध्याय ३९

श्लोक 22

तास्तमूचुर्महामत्स्यं किं न पस्यसि गालवम् ।तापसं कन्यकाभ्यां वै विचरन्तं यथेच्छया

tāstamūcurmahāmatsyaṃ kiṃ na pasyasi gālavam / tāpasaṃ kanyakābhyāṃ vai vicarantaṃ yathecchayā

हिन्दी अर्थ

सप्तषष्टिस्तथा कोट्यो गणानामृषिसत्तम। चतुर्विशत् तथा जम्मुर््ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम्

English

3:1*43 lvKl^s« TISWPT gtirM-cl

अध्याय ३९

श्लोक 23

यद्यसावपि धर्मात्मा न बिभेति तपोधनः ।जनापवादात् तत्किं त्वं बिभेषु जलमध्यगः

yadyasāvapi dharmātmā na bibheti tapodhanaḥ / janāpavādāt tatkiṃ tvaṃ bibheṣu jalamadhyagaḥ

हिन्दी अर्थ

- ततः क्षणेन देवेशः क्षमाधराधिपतेस्तलम्। समं सुरैः पार्षहैश्च विवेश वृषकेतनः। नन्दिना दर्शिते मार्गे शैलराजपुरं महत्

English

ajfrr fiwro aurora $ n

अध्याय ३९

श्लोक 24

ततस्ताश्चाह स तिमिर्नैष वेत्ति तपोधनः ।रागान्धो नापि च भयं विजानाति सुबालिशः

tatastāścāha sa timirnaiṣa vetti tapodhanaḥ / rāgāndho nāpi ca bhayaṃ vijānāti subāliśaḥ

हिन्दी अर्थ

हिमालय-पुत्री उमाका भगवान् शिवके साथ विवाह और बालखिल्योंकी उत्पत्ति

English

A head of a monster fell in that great forest as somewhere a sharp edged weapon had slit the same. It was the momentum of blow that his head was thrown at such a long distance.

अध्याय ३९

श्लोक 25

तच्छ्रुत्वा मत्स्यवचनं गालवो व्रीडया युतः ।नोत्तत्तार निमग्नो ऽपि तस्थौ स विजितेन्द्रियः

tacchrutvā matsyavacanaṃ gālavo vrīḍayā yutaḥ / nottattāra nimagno 'pi tasthau sa vijitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

कङ्कण पहने, कण्ठमें हार, बाहुओंमें भुजबंद, पैरोंमें गोरोचनका तिलक लगाये हुए भगवान् शङ्कर वृषभपर विराजमान हुए। शङ्करके आगे अपनी-अपनी सवारियोंपर बैठे उनके गण एवं उनके पीछे अग्नि आदि देवता (बारात) चले

English

Eventually it finally fell on the thigh of Rahodara, the sage who was strolling at that time. So high presence it had that it got fixed there by fracturing the bone.

अध्याय ३९

श्लोक 27

स्नात्वा ते अपि रम्भोरु समुत्तीर्य तटे स्थिते ।प्रतीक्षन्त्यौ मुनिवरं तद्दर्शनसमुत्सुके ।।३९।२६ वृत्ता च पुष्करे यात्रा गता लोका यथागतम् ।ऋषयः पार्थिवाश्चान्ये नाना जानपदस्तदा

snātvā te api rambhoru samuttīrya taṭe sthite / pratīkṣantyau munivaraṃ taddarśanasamutsuke / / 39.26 vṛttā ca puṣkare yātrā gatā lokā yathāgatam / ṛṣayaḥ pārthivāścānye nānā jānapadastadā

हिन्दी अर्थ

शङ्करकी बगलमें लक्ष्मीके साथ गरुडपर बैठे हुए विष्णु एवं हंसपर आरूढ ब्रह्मा चलने लगे। शचीके साथ ऐरावत हस्तीपर चढ़कर सहस्र नेत्रधारी इन्द्रने श्वेत चस्त्रके बने विशाल छत्रको धारण किया। (एक ओर)

English

arfirng R g is n^qfenq t H i fi *rn<iii

अध्याय ३९

श्लोक 28

तत्र स्थितैका सुदती विश्वकर्मतनुरुहा ।चित्राङ्गदा सुचार्वङ्गी वीक्षन्ती तनुमध्यमे

tatra sthitaikā sudatī viśvakarmatanuruhā / citrāṅgadā sucārvaṅgī vīkṣantī tanumadhyame

हिन्दी अर्थ

नदियोंमें श्रेष्ठ यमुना कच्छपपर सवार होकर अपने हाथमें उत्तम श्वेत चँवर लेकर डुलाने लगी और (दूसरी ओर) सरिताओंमें श्रेष्ठ सरस्वती भी हाथीपर आरूढ़ होकर हंस, कुन्द एवं इन्दुके समान उत्तम चँवर लेकर कामचारी छः ऋतुएँ पँचरंगे सुगन्धित पुष्पोंको लेकर शङ्करके साथ चलने लगीं। ऐरावतके समान मतवाले हाथीपर चढ़कर पृथूदक अनुलेपन लेकर चला। तुम्बुरु आदि गन्धर्व मधुर स्वरसे गाते एवं

English

On account of fixing that head on his thigh, the hermit was unable to visit holy places and

अध्याय ३९

श्लोक 29

ते स्थिते चापि वीक्षन्त्यौ प्रतीक्षन्त्यौ च गालवम् ।संस्थिते निर्जने तीर्थे गालवो ऽन्तर्जले तथा

te sthite cāpi vīkṣantyau pratīkṣantyau ca gālavam / saṃsthite nirjane tīrthe gālavo 'ntarjale tathā

हिन्दी अर्थ

किन्नर बाजा बजाते हुए शङ्करके पीछे-पीछे चले। नृत्य करती हुई अप्सराएँ तथा शूलपाणि त्रिलोचन देवेशकी स्तुति करते हुए मुनि और गन्धर्व (मङ्गलमयी वरयात्रामें) चले

English

mm qr4dl«rift gferi *nfq m 9 n

अध्याय ३९

श्लोक 30

ततो ऽभ्यागाद् वेदवती नाम्ना गन्धर्वकन्यका ।पर्जन्यतनया साध्वी घृताचीर्गर्भसंभवा

tato 'bhyāgād vedavatī nāmnā gandharvakanyakā / parjanyatanayā sādhvī ghṛtācīrgarbhasaṃbhavā

हिन्दी अर्थ

ऋषिसत्तम! ग्यारह कोटि रुद्र, बारह कोटि आदित्य, आठ कोटि वसु, सड्सठ कोटि गण एवं चौबीस (कोटि) ऊर्ध्वरेता ऋषियोंने (भी साथ ही) प्रस्थान किया। महेशके पीछे यक्ष, किन्नर एवं राक्षसोंके अनगिनत झुंड विवाहके लिये उत्साहपूर्वक चले। तत्पश्चात् देवेश (भगवान् शङ्कर) क्षणमात्रमें पर्वतराज हिमालयपर पहुँच गये। चारों ओरसे हाथियोंपर बैठे पर्वत उनके पास इकट्ठे हो गये

English

Fainting with intolerable pain, he visited anyhow all holy places on the earth. Due to the deep wound a foul smell began to spread and pus started

अध्याय ३९

श्लोक 31

सा चाभ्येत्य जले पुण्ये स्नात्वा मध्यमपुष्करे ।ददर्श कन्यात्रितयमुभयोस्तटयोः स्थितम्

sā cābhyetya jale puṇye snātvā madhyamapuṣkare / dadarśa kanyātritayamubhayostaṭayoḥ sthitam

हिन्दी अर्थ

उसके बाद त्रिलोचन भगवान् शङ्करने पर्वतराजको प्रणाम किया। उसके पश्चात् अन्य पर्वतोंने भी शिवजीको प्रणाम किया जिससे वे प्रसन्न हो गये। नन्दीद्वार दिखाये

English

m: m gsrarorcr %fauii ^ifen?tRRi

अध्याय ३९

श्लोक 32

चित्राङ्गदामथाभ्येत्य पर्यपृच्छदनिष्ठुरम् ।कासि केन च कार्येण निर्जने स्थितवत्यसि

citrāṅgadāmathābhyetya paryapṛcchadaniṣṭhuram / kāsi kena ca kāryeṇa nirjane sthitavatyasi

हिन्दी अर्थ

गये मार्गसे देवताओं एवं पार्षदोंके साथ वृषकेतु शङ्कर जीमूतकेतुरायात इत्येवं नगरस्त्रियः। निजं कर्म परित्यज्य दर्शनव्यापृताभवन्

English

jprat for 3Rnfft?rnt ^rf?rii

अध्याय ३९

श्लोक 33

सा तामुवाच पुत्रीं मां विन्दस्व सुरव्रधकेः ।चित्राङ्गदेति सुश्रेणि विख्यातां विश्वकर्मणः

sā tāmuvāca putrīṃ māṃ vindasva suravradhakeḥ / citrāṅgadeti suśreṇi vikhyātāṃ viśvakarmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

माल्यार्द्धमन्या चादाय करेणैकेन भामिनी। केशपाशं द्वितीयेन शङ्कराभिमुखी गता

English

One day he told about the event thoroughly to the hermits, they advised- "Go to the holy place of

अध्याय ३९

श्लोक 34

साहम्भयागाता भद्रे स्नातुं पुण्यां सरस्वतीम् ।नैमिषे काञ्चनाक्षीं तु विख्यातां धर्ममातरम्

sāhambhayāgātā bhadre snātuṃ puṇyāṃ sarasvatīm / naimiṣe kāñcanākṣīṃ tu vikhyātāṃ dharmamātaram

हिन्दी अर्थ

अन्याऽलक्तकरागाढ्यं पादं कृत्वाकुलेक्षणा। अनलक्तकमेकं हि हरं द्रष्टुमुपागता एकेनाक्ष्णाञ्जितेनैव श्रुत्वा भीममुपागतम्। साञ्जनां च प्रगृह्यान्या शलाकां सुष्ठु धावति

English

nfcb^g^nt ^Rarr Mmui*d4<rl f$3IT:l cRT: hdlcm nn

अध्याय ३९

श्लोक 35

तत्रागताथ राज्ञाहं दृष्टा वैदर्भकेण हि ।सुरथेन स कामार्तो मामेव शरणं गतः

tatrāgatātha rājñāhaṃ dṛṣṭā vaidarbhakeṇa hi / surathena sa kāmārto māmeva śaraṇaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

स्थाने तपो दुश्चरमम्बिकाया- श्वीर्ण महानेष सुरस्तु शम्भुः

English

awmmsnT #r: grararimt gifear^i

अध्याय ३९

श्लोक 36

मयात्मा तस्य दत्तश्व सखीभिवार्यमाणया ।ततः शप्तास्मि तातेन वियुक्तास्मि च भूभुजा

mayātmā tasya dattaśva sakhībhivāryamāṇayā / tataḥ śaptāsmi tātena viyuktāsmi ca bhūbhujā

हिन्दी अर्थ

क्रतोः क्षमी दक्षविनाशकर्ता भगाक्षिहा शूलधरः पिनाकी नमः शङ्कर शूलपाणे मृगारिचर्माम्बर 'कालशत्रो।

English

^ f^T 5PRT: qpf ■dMurSIrUlhflMHJ

अध्याय ३९

श्लोक 37

मर्तुं कृतमतिर्भद्रे वारिता गुह्यकेन च ।श्रीकण्ठमगमं द्रष्टुं ततो गोदावरं जलम्

martuṃ kṛtamatirbhadre vāritā guhyakena ca / śrīkaṇṭhamagamaṃ draṣṭuṃ tato godāvaraṃ jalam

हिन्दी अर्थ

अग्रस्थेनाग्रजेन प्रमुदितमनसा विष्णुना क-न मङ्घलाढ्यां हुतवहमुदितामारुरोहाथ वेदीम्

English

O Dvijas! Rahodara went to Ausanasa. A mere touch of the water proved so magnificent as the head so stuck, fell down into that water. The pain due to the injury vanished within seconds and the hermit returned to his hermitage happily. He again reported how the cure was effected at Ausanasa. The hermits present there unanimously named it Kapalamocana, when they heard of such a surprising event.

अध्याय ३९

श्लोक 38

तस्मादिमं समायाता तीर्थप्रवरमुत्तम् ।न चापि दृष्टः सुरथः स मनोह्लादनः पतिः

tasmādimaṃ samāyātā tīrthapravaramuttam / na cāpi dṛṣṭaḥ surathaḥ sa manohlādanaḥ patiḥ

हिन्दी अर्थ

ब त्रिपुरान्तके सहचरैः सार्धं च सप्तर्षिभि- व्यग्रो जनः काल्याः समालङ्कृतौ।

English

sn?ru*f rwgRRr forfeit

अध्याय ३९

श्लोक 39

भवती चात्र का बाले वृत्ते यात्राफले ऽधुना ।समागता हि तच्छंस मम सत्येन भामिनि

bhavatī cātra kā bāle vṛtte yātrāphale 'dhunā / samāgatā hi tacchaṃsa mama satyena bhāmini

हिन्दी अर्थ

व्याकुल्यं समुपागताश्च गिरयः पूजादिना देवताः

English

A holy place of Visvamitra is also there. Here, Visvamitra had got the essence of

अध्याय ३९

श्लोक 40

साब्रवीच्छ्रुयतां यास्मि मन्दभाग्या कृशोदरी ।यता यात्राफले वृत्ते समायातास्मि पुष्करम्

sābravīcchruyatāṃ yāsmi mandabhāgyā kṛśodarī / yatā yātrāphale vṛtte samāyātāsmi puṣkaram

हिन्दी अर्थ

परयो व्याकुलिता भवन्ति सुहदः कन्याविवाहोत्सुकाः पर्वतराजके महान् पुरमें प्रविष्ट हुए। जीमूतकेतु शङ्करको आया हुआ जानकर नगरकी स्त्रियाँ (स्वागतके उल्लासमें इतनी विह्ृल हो गयीं कि) अपना काम छोड़कर उन्हें देखने लगीं। एक स्त्री एक हाथमें आधी माला और

English

u?auH3 l^psirm q* n^wi^idjinn

अध्याय ३९

श्लोक 41

पर्जन्यस्य घृताच्यां तु जाता वेदवतीति हि ।रममाणा वनेद्देशे दृष्टास्मि कपना सखि

parjanyasya ghṛtācyāṃ tu jātā vedavatīti hi / ramamāṇā vaneddeśe dṛṣṭāsmi kapanā sakhi

हिन्दी अर्थ

दूसरे हाथमें अपने केशपाशको पकड़े हुए शङ्करकी ओर दौड़ पड़ी

English

Whosoever takes a bath in that holy place, definitely attains the essence of Brahmana and so a pure hearted Brahmana attains the supreme position.

अध्याय ३९

श्लोक 42

स चाभ्येत्याब्रवीत् का त्वं यासि देववतीति हि ।आनीतास्यश्रमात् केन भूपृष्ठान्मेरुपर्वतम्

sa cābhyetyābravīt kā tvaṃ yāsi devavatīti hi / ānītāsyaśramāt kena bhūpṛṣṭhānmeruparvatam

हिन्दी अर्थ

लालसाभरी नेत्रोंवाली अन्य स्त्री एक पैरमें महावर लगाकर तथा दूसरेमें बिना महावर लगाये शङ्करको देखने चली आयी। कोई स्त्री शङ्करको आया सुनकर एक आँखमें अञ्जन लगाये और दूसरी आँखमें अञ्जन लगानेके लिये अज्ञनयुक्त सलाई लिये दौड़ पड़ी। शङ्करके दर्शनकी उत्सुकतासे दूसरी सुन्दरी उन्मत्ताकी भाँति करधनीके साथ पहननेके वस्त्रको हाथमें लिये नंगी ही चली आयी।

English

?t?r: trf^ Pradivw:i

अध्याय ३९

श्लोक 43

ततो मयोक्तो नैवास्मि कपे देववतीत्यहम् ।नाम्ना वेदवतीत्येवं मेरोरपि कृताश्रया

tato mayokto naivāsmi kape devavatītyaham / nāmnā vedavatītyevaṃ merorapi kṛtāśrayā

हिन्दी अर्थ

दूसरी कोई महादेवका आना सुनकर स्तनके भारसे अलसायी कृशोदरी बाला रोषसे अपने यौवनकी निन्दा करने लगी

English

cHT fasq sruff qTOcT:il^ll

अध्याय ३९

श्लोक 44

ततस्तेनातिदुष्टेन वानरेण ह्यभिद्रुता ।समारूढास्मि सहसा बन्दुजीवं नगोत्तमम्

tatastenātiduṣṭena vānareṇa hyabhidrutā / samārūḍhāsmi sahasā bandujīvaṃ nagottamam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार नगरकी महिलाओंको क्षुभित करते हुए बैलपर चढ़े शङ्कर अपने श्वशुरके दिव्य महलमें गये। तदनन्तर घरमें प्रविष्ट हुए शम्भुको देखकर घरमें आयी कठिन तप सर्वथा उचित है; क्योंकि ये शङ्कर महान् देव हैं। ये वही हैं, जिन्होंने कन्दर्प नामके कामदेवके शरीरको भस्म कर दिया। ये ही क्रतुक्षयी, दक्षयज्ञविनाशक, भगाक्षिहन्ता, शूलधर एवं पिनाकी हैं। (फिर वे उन्हें

English

One should regulate his routine and put a check on his senses and then visit the holy place Prthudaka. A Brahmarsi Rusarigu had got accomplishments (siddhis) here.

अध्याय ३९

श्लोक 45

तेनापि वृक्षस्तरसा पादाक्रान्तस्त्वभज्यत ।ततोस्य विपुलां वृक्षं प्राक्षिपत् सागराम्भसि ।सह तेनैव वृक्षेण पतितास्म्यहमाकुला

tenāpi vṛkṣastarasā pādākrāntastvabhajyata / tatosya vipulāṃ vṛkṣaṃ prākṣipat sāgarāmbhasi / saha tenaiva vṛkṣeṇa patitāsmyahamākulā

हिन्दी अर्थ

बार-बार नमन करने लगीं-) है शङ्कर! है शूलपाणे! हे व्याघ्रचर्मधारिन्! है कालशत्रो! है महान् सर्पोका हार और कुण्डल धारण करनेवाले पार्वतीवल्लभ! आपको बार-बार नमस्कार है

English

^ ^Tt q TUSj RT ^chUll^ll

अध्याय ३९

श्लोक 46

ततः प्लवङ्गमो वक्षं प्राक्षिपत् सागराम्भसि ।सह तेनैव वृक्षेण पतितास्म्यहमाकुला

tataḥ plavaṅgamo vakṣaṃ prākṣipat sāgarāmbhasi / saha tenaiva vṛkṣeṇa patitāsmyahamākulā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार संस्तुत तथा इन्द्रके द्वारा धारण किये छत्रसे युक्त, सिद्धों एवं यक्षोंद्वारा वन्दनीय, सर्पका कंकण पहने, सुन्दर भस्म रमाये, ब्रह्माको आगे किये हुए एवं विष्णुद्वारा अनुगत शिव मङ्गलमयी अग्निशोभित विवाह-मण्डपकी वेदीपर गये। सहचरों और सप्तर्षियोंके साथ त्रिपुरान्तक शिवके आ जानेपर हिमवानूके घरके लोग

English

The great soul Rusarigu lived throughout his life at Garigadvara (Hardvara) but when he saw the time of last breath coming nearer, he called his sons and said- "Take me to Prthudaka as I do not see any welfare here."

अध्याय ३९

श्लोक 47

ततोम्बरतलाद् वृक्षं निपतन्तं यदृच्छया ।ददृशुः सर्वभूतानि स्तावराणि चराणि च

tatombaratalād vṛkṣaṃ nipatantaṃ yadṛcchayā / dadṛśuḥ sarvabhūtāni stāvarāṇi carāṇi ca

हिन्दी अर्थ

प्रसाध्य देवीं गिरिजां ततः स्त्रियो दुकूलशुक्लाभिवृताङ्गयष्टिकाम्।

English

cTST TKZm rHTlSRT: I

अध्याय ३९

श्लोक 48

ततो हाहाकृतं लोकैर्मा पतन्तीं निरीक्ष्य हि ।ऊचुश्च सिद्धगन्धर्वाः कष्टं सेयं महात्मनः

tato hāhākṛtaṃ lokairmā patantīṃ nirīkṣya hi / ūcuśca siddhagandharvāḥ kaṣṭaṃ seyaṃ mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

सा शङ्कराभ्याशमथोपपादिता स्थिताः सुराः शङ्करकालिचेष्टितम्। पश्यन्ति देवोऽपि समं कृशाङ्ग्या

English

wiftqr qiwanwvteHq iiteii

अध्याय ३९

श्लोक 49

इन्द्रद्युम्नस्य महिषी गदिता ब्रह्मणा स्वयम् ।मनोः पुत्रस्य वीरस्य सहस्रक्रतुयाजिनः

indradyumnasya mahiṣī gaditā brahmaṇā svayam / manoḥ putrasya vīrasya sahasrakratuyājinaḥ

हिन्दी अर्थ

लोकानुजुष्टं पदमाससाद

English

Giving due honour to the last wish of their father, the austere sons took him to Prthudaka

अध्याय ३९

श्लोक 50

तां वाणीं मधुरां श्रुत्वा मोहमस्म्यागता ततः ।न च जाने स केनापि वृक्षश्छिन्नः सहस्रधा

tāṃ vāṇīṃ madhurāṃ śrutvā mohamasmyāgatā tataḥ / na ca jāne sa kenāpi vṛkṣaśchinnaḥ sahasradhā

हिन्दी अर्थ

गन्धाढ्यर्गन्धचूणैः प्रविरलमवनौ गुण्डितौ गुण्डिकायाम्। मुक्तादामैः प्रकामं हरगिरितनया क्रीडनार्थं तदाघ्नत् पश्चात् सिन्दूरपुञैरविरतविततैश्चक्रतुः क्ष्मां सुरक्ताम् आगच्छद् दक्षिणां वेदिमृषिभिः सेवितां दूढाम्

English

’dl^jionmctf^i^gfM«Tim<ii n

अध्याय ३९

श्लोक 51

ततो ऽस्मि वेगाद् बलिना हृतानलसखेन हि ।समानीतास्मयहमिमं त्वं दृष्टा चाद्य सुन्दरि

tato 'smi vegād balinā hṛtānalasakhena hi / samānītāsmayahamimaṃ tvaṃ dṛṣṭā cādya sundari

हिन्दी अर्थ

सप्तर्षिकांश्च शैलेन्द्रः सूपविष्टोऽवलोकयन्

English

crfwcRi qq mmi gstaji mi

अध्याय ३९

श्लोक 52

तदुत्तष्ठस्व गच्छावः पुच्छावः क इमे स्थिते ।कन्यके अनुपश्ये हि पुण्करस्योत्तरे तटे

taduttaṣṭhasva gacchāvaḥ pucchāvaḥ ka ime sthite / kanyake anupaśye hi puṇkarasyottare taṭe

हिन्दी अर्थ

प्रोवाच वचनं श्रीमान् धर्मसाधनमात्मनः मत्पुत्रीं भगवन् कालीं पौत्री च पुलहाग्रजे।

English

That great soul hermit took a bath in Sarasvatl, remembered the magnificence of the holy places and declared- ’’The man receives the element of god at death who takes his last breath in Prthudaka, holy place.

अध्याय ३९

श्लोक 53

एवमुक्त्वा वराङ्गी सा तया सुतनुकन्यया ।जगाम कन्यके द्रष्टुं प्रष्टुं कार्यसमुत्सुका

evamuktvā varāṅgī sā tayā sutanukanyayā / jagāma kanyake draṣṭuṃ praṣṭuṃ kāryasamutsukā

हिन्दी अर्थ

हिमालय-पुत्री उमाका भगवान् शिवके साथ विवाह और बालखिल्योंकी उत्पत्ति

English

snrTPjfrq -SET ftfifari

अध्याय ३९

श्लोक 54

ततो गत्वा पर्यपुच्छत् ते ऊचतुरुभे अपि ।याथातथ्यं तयोस्ताभ्यां स्वमात्मानं निवेदितम्

tato gatvā paryapucchat te ūcaturubhe api / yāthātathyaṃ tayostābhyāṃ svamātmānaṃ niveditam

हिन्दी अर्थ

कालीका भृङ्गार करनेमें एवं आये हुए पर्वत- कन्याके विवाहमें उछाहभरे प्रेमीजन प्रायः व्याकुल हो ही जाते हैं। फिर तो पार्वतीके दुबले-पतले शरीरको स्त्रियोंने उज्ज्वल रेशमी वस्त्र पहनाकर अलङ्कृत कर दिया एवं भाई सुनाभने वैवाहिक उत्सवके लिये उसे

English

gwr stsiw ^Tfcat ajfsqrcrari

अध्याय ३९

श्लोक 55

ततस्ताश्तुरोपीह सप्तगोदावरं जलम् ।संप्राप्य तीर्थे पिष्ठन्ति अर्चन्त्यो हाटकेश्वरम्

tatastāśturopīha saptagodāvaraṃ jalam / saṃprāpya tīrthe piṣṭhanti arcantyo hāṭakeśvaram

हिन्दी अर्थ

शङ्करके पास पहुँचाया। उसके बाद सोनेके बने महलके अंदर बैठे हुए देवगण शङ्कर और पार्वतीकी विवाह-विधि देखने लगे और महादेवजीने भी दुबले- पतले शरीरवाली पार्वतीके साथ जगत्पूज्य स्थानको

English

The Brahmayoni-tirtha installed by Brahma also falls there. Brahma prepared himself for acquiring Brahmajnana which was utilised by him for the wealth of the four varnas. He seated himself at the bank of Sarasvati in i thudaka. When he was engrossed in the plan of creation, Brahmana originated from his mouth, Ksatriyas from his arms, Vaisyas from both thighs and Sudra originated from his feet.

अध्याय ३९

श्लोक 56

ततो बहून् वर्षगणान् बभ्रमुस्ते जनास्त्रयः ।तासामर्थाय शकुनिर्जाबालिः सऋतध्वजः

tato bahūn varṣagaṇān babhramuste janāstrayaḥ / tāsāmarthāya śakunirjābāliḥ saṛtadhvajaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त कर लिया॥ ३३--३६॥ सुन्दर पुष्पोंवाले वृक्षोंसे सुशोभित भूमिके घेरेमें क्रीडा करते हुए शङ्कर और पार्वतीने एक-दूसरेपर सुगन्धित जलसीकरों (फुहारों) और गन्धचूर्णोकी लगातार वर्षा की। उसके बाद उन दोनोंने क्रीडा-

English

rJljpM ddV ^gT SIWTO (TO(T;I dfdfer dfef uf^mjRXll

अध्याय ३९

श्लोक 57

भारवाही ततः खिन्नो दशब्दशतिके गते ।काले जगाम निर्वेदात् समं पित्रा तु शाकलम्

bhāravāhī tataḥ khinno daśabdaśatike gate / kāle jagāma nirvedāt samaṃ pitrā tu śākalam

हिन्दी अर्थ

हेतु एक-दूसरेको मुक्तादाम (मोतीकी मालाओं)-से आहरण-क्रीडा करनेके बाद सिन्दूरकी मुट्ठी भर- भरकर विवाह-स्थलको सिन्दूरसे रँग दिया--पृथ्वीपर सिन्दूर-ही-सिन्दूर कर दिया। इस प्रकार शङ्करजी

English

He then saw the four varnas settled with several stages (asramas). Brahmayoni, the holy place, was so

अध्याय ३९

श्लोक 58

तस्मिन्नरपतिः श्रीमानिन्द्रद्युम्नो मनोः सुतः ।समध्यास्ते स विज्ञाय सार्घपात्रो विनिर्ययौ

tasminnarapatiḥ śrīmānindradyumno manoḥ sutaḥ / samadhyāste sa vijñāya sārghapātro viniryayau

हिन्दी अर्थ

पार्वतीके साथ क्रीडा करनेके पश्चात् ऋषियोंसे सेवित सुदृढ़ (वैवाहिक मण्डपकी) दक्षिण वेदीपर आये। उसके बाद पवित्रक पहने तथा श्वेत वस्त्र धारण किये हिमवान् श्वेत-मधुर मधुपर्क लिये हुए आये। बैठे हुए त्रिनेत्र ऐन्द्री (पूर्व) दिशाकी ओर देख रहे थे। शैलेन्द्रने सप्तर्षियोंकी ओर देखते हुए भलीभाँति आसन ग्रहण किया। आरामसे आसनपर आसीन शङ्करसे गिरिने हाथ जोड़कर अपने धर्मका साधक

English

dtcf tM fa<i&lddc|cMfd RTRcT: IR Ml dfRWlvif tydiipM^ui^ |

अध्याय ३९

श्लोक 59

सम्यक् संपूजितस्तेन सजाबालिरृतध्वजः ।स चेक्ष्वाकुसुतो धीमान् शकुनिर्भ्रातृजोर्चितः

samyak saṃpūjitastena sajābālirṛtadhvajaḥ / sa cekṣvākusuto dhīmān śakunirbhrātṛjorcitaḥ

हिन्दी अर्थ

हिमवानने कहा--भगवन् मेरे द्वारा दी जा रही पुलहाग्रजकी पौत्री, पितरोंकी दौहित्री एवं मेरी पुत्री कालीको आप कृपया स्वीकार करें

English

3J5T9T cfT^T: ddl^-du) ^JdllRMI

अध्याय ३९

श्लोक 60

ततो वाक्यं मुनिः प्राह इन्द्रद्युम्नं ऋतध्वजः ।राजन् नष्टऽबलास्माकं नन्दयन्तीति विश्रुता

tato vākyaṃ muniḥ prāha indradyumnaṃ ṛtadhvajaḥ / rājan naṣṭa'balāsmākaṃ nandayantīti viśrutā

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले-यह कहकर शैलेनद्रने (शङ्करके) हाथसे (पार्वतीके) हाथको संयोजितकर उच्च स्वरसे यह कहते हुए कि 'हे भगवन्! इसे आप स्वीकार करें” दान दे दिया

English

The man desirous of emancipation does not observe his rebirth on the earth. Another holy place is Avaklrna here. A hermit Dalbhya (as he was bom in Dalbha gotra) Vaka his name had once set the angry Dhrtarastra with his chariot into ashes here and then the king could understand his knowledge.

अध्याय ३९

श्लोक 61

तस्यार्थे चैव वसुधा स्माभिरटिता नृप ।तस्मादुत्तिष्ठ मार्गस्व साहाय्यं कर्तुमर्हसि

tasyārthe caiva vasudhā smābhiraṭitā nṛpa / tasmāduttiṣṭha mārgasva sāhāyyaṃ kartumarhasi

हिन्दी अर्थ

करं करेणाद्रिकुमारिकायाः।

English

dW llfafed 'dlvfwgvhjffd dTdd:l

अध्याय ३९

श्लोक 62

अथोवाच नृपो ब्रह्मन् ममापि ललनोत्तमा ।नष्टा कृतश्रमस्यापि कस्याहं कथयामि ताम्

athovāca nṛpo brahman mamāpi lalanottamā / naṣṭā kṛtaśramasyāpi kasyāhaṃ kathayāmi tām

हिन्दी अर्थ

कालि पश्यस्व वदनं भर्तुः शशधरप्रभम्। ततोऽम्बिका हरमुखे दृष्टे शैत्यमुपागता। यथार्करश्मिसंतप्ता प्राप्य वृष्टिमिवावनि:

English

pri|tir ti?it ^ ^ jRn%:iRV9ii

अध्याय ३९

श्लोक 63

आकाशात् पर्पताकारः पतमानो नजोत्तमः ।सिद्धानां वाक्यमाकर्ण्य बाणैश्छिन्नः सहस्रधा

ākāśāt parpatākāraḥ patamāno najottamaḥ / siddhānāṃ vākyamākarṇya bāṇaiśchinnaḥ sahasradhā

हिन्दी अर्थ

तततो हराङ्घ्रिमालिन्या गृहीतो दायकारणात्। किं याचसि च दास्यामि मुञ्जस्वेति हरोऽब्रवीत्

English

The hermit asked- How was Avaklrna installed and why had the king Dhrtarastra pleased Dalbhya Vaka?

अध्याय ३९

श्लोक 64

न चैव सा वरारोहा विभिन्ना लाघावान्मया ।न च जानामि सा कुत्र तस्माद् गच्छामि मार्गितुम्

na caiva sā varārohā vibhinnā lāghāvānmayā / na ca jānāmi sā kutra tasmād gacchāmi mārgitum

हिन्दी अर्थ

मालिनी शङ्करं प्राह मत्सख्या देहि शङ्कर सौभाग्यं निजगोत्रीयं ततो मोक्षमवाप्स्यसि अथोवाच महादेवो दत्तं मालिनि मुञ्ज माम्। सौभाग्यं निजगोत्रीयं योऽस्यास्तं श्ृणु वच्मि ते

English

Lomaharsana said- Long long ago, the hermits residing in Naimisaranya visited the place of Dhrtarastra for daksina (alms). One of the hermits Vaka begged for alms (contribution) from Dhrtarastra.

अध्याय ३९

श्लोक 65

इत्येमुक्त्वा स नृपः समुत्थाय त्वरान्वितः ।स्यन्दनानि द्विजाभ्यां स भ्रातृपुत्राय चार्पयत्

ityemuktvā sa nṛpaḥ samutthāya tvarānvitaḥ / syandanāni dvijābhyāṃ sa bhrātṛputrāya cārpayat

हिन्दी अर्थ

तदा कालीमुखं ब्रह्मा ददर्श शशिनोऽधिकम्

English

clrcrftr era f^Rp^grF wq

अध्याय ३९

श्लोक 66

ते ऽधिरुह्य रथांस्तूर्णं मार्गन्ते वसुधां क्रमात् ।बदर्याश्रममासाद्य ददृशुस्तपसां निधिम्

te 'dhiruhya rathāṃstūrṇaṃ mārgante vasudhāṃ kramāt / badaryāśramamāsādya dadṛśustapasāṃ nidhim

हिन्दी अर्थ

तच्छुक्रं बालुकायां च खिलीचक्रे ससाध्वसः शङ्करने कहा--पर्वतराज ! मेरे पिता, माता, दायाद या कोई बान्धव नहीं है । मैं गृह-विहीन होकर पर्वतकी ऊँची चोटीपर रहता हूँ। मैं आपकी पुत्रीको अङ्गीकार करता हूँ। यह कहकर वरदाता शङ्करने पर्वतकी पुत्री

English

dd: d^dT dtM l iffitd ddfIRMI

अध्याय ३९

श्लोक 67

तपसा कर्शितं दीनं मलपङ्कजटाधरम् ।निःश्वासायासपरमं प्रथमे वयसि स्थितम्

tapasā karśitaṃ dīnaṃ malapaṅkajaṭādharam / niḥśvāsāyāsaparamaṃ prathame vayasi sthitam

हिन्दी अर्थ

पार्वतीके हाथको अपने हाथमें ले लिया। देवर्षे! शङ्करके हाथका स्पर्श प्राप्त कर उसे भी अत्यन्त हर्ष हुआ। इसके बाद मधुपर्कका प्राशन करते हुए वरदायक शङ्कर पर्वतकी पुत्रीके साथ वेदीपर बैठे। उसके बाद

English

tydtrgw TTg dR^dd:ll?o||

अध्याय ३९

श्लोक 68

तमुपेत्याब्रवीद् राजा इन्द्रद्युम्नो महाभुजः ।तपस्विन् यौवने घोरमास्थितो ऽसि सुदुश्चरम्

tamupetyābravīd rājā indradyumno mahābhujaḥ / tapasvin yauvane ghoramāsthito 'si suduścaram

हिन्दी अर्थ

धानका सफेद लावा देकर ब्रह्माने गिरिजासे कहा- काली! पतिके चन्द्रमाके समान मुखको देखो एवं समदृष्टिमें स्थित होकर अग्निकी प्रदक्षिणा करो। उसके बाद शङ्करका मुख देखनेपर अम्बिकाको इस प्रकारकी शीतलता प्राप्त हुई जैसी सूर्यकी किरणोंसे सन्तप्त पृथ्वीको वृष्टि पाकर होती है॥ ४४--४८॥

English

The king Dhrtarastra told something tantamount to humiliation in a language used by village folk and untrue. Vaka (born in gotra of Dalbhya) was aggrieved at such a behaviour and he vowed to cut flesh and started doing havana of those organs with the intention to destroy the entire kingdom and

अध्याय ३९

श्लोक 69

तपः किमर्थं तच्छंस किमभिप्रेतमुच्यताम् ।सो ऽब्रवीत् को भवान् ब्रूहि ममात्मानं सुहृत्तया

tapaḥ kimarthaṃ tacchaṃsa kimabhipretamucyatām / so 'bravīt ko bhavān brūhi mamātmānaṃ suhṛttayā

हिन्दी अर्थ

'पितामहने फिर कहा-विभुका मुख देखो। अब उसने भी लज्जापूर्वक धीरेसे ब्रह्मासे कहा-देख लिया। (इसके बाद) गिरिजाके साथ उन्होंने अग्निकी तीन प्रदक्षिणा की एवं अग्निमें हविष्यके साथ लावाकी

English

fddR ddi tt| uvwffun STSjfad ddt TTg ^Jd^G^d til 3 ?ll

अध्याय ३९

श्लोक 70

परिपृच्छसि शोकार्तं परिखिन्नं तपोन्वितम् ।स प्राह राजास्मि विभो तपस्विन् शाकले पुरे

paripṛcchasi śokārtaṃ parikhinnaṃ taponvitam / sa prāha rājāsmi vibho tapasvin śākale pure

हिन्दी अर्थ

आहुति दी। तत्पश्चात् मालिनीने दाय (नेग)-के लिये शङ्करका पैर पकड़ लिया। शङ्करने कहा-क्या माँगती हो? मैं दूँगा। पैर छोड़ दो। मालिनीने शङ्करसे कहा- हे शङ्करजी! मेरी सखीको अपने गोत्रका सौभाग्य दीजिये, तभी छुटकारा मिलेगा॥ ४९--५२॥

English

The nation began falling in morality, bona- fides etc. virtues in the mind of the subject and determination of ruling thus, started due to yajna in strong to destroy.

अध्याय ३९

श्लोक 71

मनोः पुत्रः प्रियो भ्राता इक्ष्वाकोः कथितं तव ।स चास्मै पूर्वचरितं सर्वं कथितवान् नृपः

manoḥ putraḥ priyo bhrātā ikṣvākoḥ kathitaṃ tava / sa cāsmai pūrvacaritaṃ sarvaṃ kathitavān nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

उसके बाद महादेवने कहा-मालिनी! तुम जो माँगती हो उसे मैंने दे दिया। मुझे छोड़ो। इसका जो गोत्रीय सौभाग्य होगा उसे मैं तुम्हें बतलाता हूँ। तुम

English

dd: d fEFHdldra fdtfgdqjl

अध्याय ३९

श्लोक 72

श्रुत्वा प्रोवाच राजर्षिर्मा मुञ्चस्व कलेवरम् ।आगच्छ यामि तन्वङ्गीं विचेतुं भ्रातृजो ऽसि मे

śrutvā provāca rājarṣirmā muñcasva kalevaram / āgaccha yāmi tanvaṅgīṃ vicetuṃ bhrātṛjo 'si me

हिन्दी अर्थ

करनेवाले मधुसूदन हैं मेरा गोत्र इनका सौभाग्य ही है; उसे मैंने दे दिया। इस प्रकार शङ्करके कहनेपर अपने कुलकी शुभ सच्चरित्रताकी माला धारण करनेवाली मालिनीने शङ्करको छोड़ दिया। जब मालिनीने शङ्करके दोनों चरण पकड़ रखे थे, तब ब्रह्माने कालीके चन्द्रमासे - भी अधिक सुन्दर मुखको देखा॥५३--५६॥

English

TOicpnt %tpi iraqftif trt d^ri

अध्याय ३९

श्लोक 73

इत्युक्त्वा संपरिष्वज्य नृपं धमनिसंततम् ।समारोप्य रथं तूर्णं तापसाभ्यां न्यवेदयत्

ityuktvā saṃpariṣvajya nṛpaṃ dhamanisaṃtatam / samāropya rathaṃ tūrṇaṃ tāpasābhyāṃ nyavedayat

हिन्दी अर्थ

उसको देखकर वे क्षुब्ध हो गये। उनका शुक्र च्युत हो गया। भयवश उन्होंने उस शुक्रको बालुकामें छिपा दिया। ;

English

3rmfdd: dtaPdd^ll^ll

अध्याय ३९

श्लोक 74

ऋतध्वजः सपुत्रस्तु तं दृष्ट्वा पृथिवीपतिम् ।प्रोवाच राजन्नेह्योहि करिष्यामि तव प्रियम्

ṛtadhvajaḥ saputrastu taṃ dṛṣṭvā pṛthivīpatim / provāca rājannehyohi kariṣyāmi tava priyam

हिन्दी अर्थ

ततोऽब्रवीद्धरो ब्रह्मन् न द्विजान् इन्तुमर्हसि। अमी महर्षयो धन्या बालखिल्या: पितामह ततः सुरान् ब्रह्महरीन्द्रमुख्यान्

English

HTgruiT dlddFdSTT: dd&dT ftdRdTI

अध्याय ३९

श्लोक 75

यासौ चित्राङ्गदा नाम त्वया दृष्टा हि नैमिषे ।सप्तगोदावरं तीर्थं सा मयैव विसर्जिता

yāsau citrāṅgadā nāma tvayā dṛṣṭā hi naimiṣe / saptagodāvaraṃ tīrthaṃ sā mayaiva visarjitā

हिन्दी अर्थ

भगवान् शिवके लिये मन्दरपर विश्वकर्माद्वारा गृहनिर्माण और गजाननकी उत्पत्ति

English

He then thought over the matter, took it as the act of Brahmana the king Dhrtarastra visited Avaklrna holy place in order to please the Brahmin. When the king bowed to the extent the sage had wished, it caused pleasure to the hermit. He said to the king- "A scholar should not disobey the Brahmin because the humiliated Brahmin destroys as many as three generations of the concerned to cause pain to such a level of feelings.

अध्याय ३९

श्लोक 76

तदागच्छथ गच्छमः सौदेवस्यैव कारणात् ।तत्रास्माकं समेष्यन्ति कन्यास्तिस्रस्तथापराः

tadāgacchatha gacchamaḥ saudevasyaiva kāraṇāt / tatrāsmākaṃ sameṣyanti kanyāstisrastathāparāḥ

हिन्दी अर्थ

उसके बाद शङ्करने कहा--ब्रह्मन्! ब्राह्मणोंका वध मत कीजिये। पितामह! ये सभी बालखिल्य महर्षि हैं, जो बड़े ही धन्य हैं । फिर शङ्करके कहनेके बाद अट्ठासी हजार बालखिल्य नामक तपस्वी उठ खडे हुए। उसके बाद विवाह हो जानेपर शङ्कर कौतुकागार (कोहवर)- में गये। उन्होंने रात्रिमें पार्वतीके साथ विनोद किया। पुनः प्रातःकाल उठे। उसके बाद पार्वतीको प्राप्तकर प्रसन्न हुए शङ्कर पर्वतराजसे पूजित होनेके बाद देवों

English

TJcPTdddT IT ^dfd dld^d WdT dd: I OTIddMd ddRW Tl?tf|^fi«ld:ll3mi

अध्याय ३९

श्लोक 77

इत्येवमुक्त्वा स ऋषिः समाश्वास्य सुदेवजम् ।शकुनिं पुरतझ कृत्वा सेन्द्रद्युम्नः सपुत्रकः

ityevamuktvā sa ṛṣiḥ samāśvāsya sudevajam / śakuniṃ puratajha kṛtvā sendradyumnaḥ saputrakaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं भूतगणोंके साथ तुरन्त ही मन्दराचलपर आ गये।

English

He uplifted the king with the stately affairs as also the fame and became a well-wisher and friendly to him.

अध्याय ३९

श्लोक 78

स्यन्दनेनाश्वयुक्तेन गन्तुं समुपचक्रमे ।सप्तगोदावरं तीर्थं यत्र ताः कन्यका गताः

syandanenāśvayuktena gantuṃ samupacakrame / saptagodāvaraṃ tīrthaṃ yatra tāḥ kanyakā gatāḥ

हिन्दी अर्थ

विदा किया। फिर स्वयं अपने भूतगणोंके साथ मन्दर पर्वतपर रहने लगे भगवान् शिवके लिये मन्दरपर विश्वकर्माद्वारा गृहनिर्माण, शिवका यज्ञकर्म करना, पार्वतीकी तपस्यासे ब्रह्माका वर देना, कौशिकीकी स्थापना, शिवके प्राङ्गणमें अग्नि-प्रवेश, देवोंकी प्रार्थना आदि और गजाननकी उत्पत्ति

English

dfWTd^f ^ -ST: Tdlfd fa f fed ; I

अध्याय ३९

श्लोक 79

एतस्मिन्नन्तरे तन्वी घृताची शोकसंयुता ।विचचारोदयगिरिं विचिन्वन्ती सुतां निजाम्

etasminnantare tanvī ghṛtācī śokasaṃyutā / vicacārodayagiriṃ vicinvantī sutāṃ nijām

हिन्दी अर्थ

विश्वकर्माणमाहूय प्रोवाच कुरु मे गृहम्

English

TT dTRtfd dTf fc;cd ddTETT fapld UiHHJI 3 ^ II

अध्याय ३९

श्लोक 80

तमाससाद च कपिं पर्यपृच्छत् तथाप्सराः ।किं बाला न त्वया दृष्टा कपे सत्यं वदस्व मां

tamāsasāda ca kapiṃ paryapṛcchat tathāpsarāḥ / kiṃ bālā na tvayā dṛṣṭā kape satyaṃ vadasva māṃ

हिन्दी अर्थ

ततश्चकार शर्वस्य गृहं स्वस्तिकलक्षणम्। योजनानि चतुःषष्टिः प्रमाणेन हिरण्मयम् ततो देवपतिश्चक्रे यज्ञं गार्हस्थ्यलक्षणम्

English

The man having control on his senses and reverence in mind everyday receives the desired fruits.

अध्याय ३९

श्लोक 81

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा सकपिः प्राह बालिकाम् ।दृष्टा देववती नाम्ना मया न्यस्ता महाश्रमे

tasyāstad vacanaṃ śrutvā sakapiḥ prāha bālikām / dṛṣṭā devavatī nāmnā mayā nyastā mahāśrame

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले-मुने! मन्दरगिरिपर रहते हुए और इच्छानुसार भ्रमण करते हुए शङ्करने विश्वकर्माको आवाहित कर कहा-विश्वकर्मन्! मेरे लिये गृह बना दो। उसके बाद विश्वकर्माने शङ्करके लिये चौंसठ

English

m ufatsdld WtTTrt TPT TmrT:l

अध्याय ३९

श्लोक 82

कालिन्द्या विमले तीर्थे मृगपक्षिसमन्विते ।श्रकण्ठायतनस्याग्रे मया सत्यं तवोदितम्

kālindyā vimale tīrthe mṛgapakṣisamanvite / śrakaṇṭhāyatanasyāgre mayā satyaṃ tavoditam

हिन्दी अर्थ

योजन विस्तृत स्वर्णनिर्मित तथा स्वस्तिक चिहोंसे युक्त गृहका निर्माण किया। उसमें हाथीके दाँतोंके तोरण तथा मोतियोंकी सुन्दर झालरें लगी हुई थीं और वैदूर्यमणिसे जटित शुद्ध-स्फटिककी सीढ़ियाँ थीं। सात कक्षोंवाला वह लम्बा-चौड़ा घर सभी गुणोंसे भरा-पूरा था। घर बन जानेके बाद देवाधिदेवने गृहस्थ आश्रमके उपयुक्त यज्ञकर्म सम्पन्न किया

English

A holy place known as Yayata has existed here. The river had - flow with honey for the nutrition of the people seated there in penance.

अध्याय ३९

श्लोक 83

सा प्राह वानरपते नाम्ना वेदवतीति सा ।न हि देववती ख्याता तदाच्छ व्रजावहे

sā prāha vānarapate nāmnā vedavatīti sā / na hi devavatī khyātā tadāccha vrajāvahe

हिन्दी अर्थ

तं पूर्वचरितं मार्गमनुयाति स्म शङ्करः। तथा सतस््त्रिनेत्रस्य महान् कालोऽभ्यगान्मुने

English

'dfrwid'i TTt ^rartTT

अध्याय ३९

श्लोक 84

घृताच्यास्तद्वचः श्रुत्वा वानरस्त्वरितक्रमः ।पृष्ठतो ऽस्याः समागच्छन्नदीमन्वेव कौशिकीम्

ghṛtācyāstadvacaḥ śrutvā vānarastvaritakramaḥ / pṛṣṭhato 'syāḥ samāgacchannadīmanveva kauśikīm

हिन्दी अर्थ

रमतः सह पार्वत्या धर्मापेक्षी जगत्पतिः। ततः कदाचिन्नर्मार्थं कालीत्युक्ता भवेन हि पार्वती मन्युनाविष्टा शङ्करं वाक्यमब्रवीत्

English

The man is absolved from all sins by taking a dip in that river and the fruit of Asvamedha can be had from it.

अध्याय ३९

श्लोक 85

ते चापि कौशिकीं प्राप्ता राजर्षिप्रवरास्त्रयः ।द्वितये तापसाभ्यां च रथैः परमवेगिभिः

te cāpi kauśikīṃ prāptā rājarṣipravarāstrayaḥ / dvitaye tāpasābhyāṃ ca rathaiḥ paramavegibhiḥ

हिन्दी अर्थ

वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति

English

flfa-ffret T Ttt V&ren cT0&

अध्याय ३९

श्लोक 86

अवतीर्य रथेभ्यस्ते स्नातुमभ्यागमन् नदीम् ।घृताच्यपि नदीं स्नातं सुपण्यमाजगाम ह

avatīrya rathebhyaste snātumabhyāgaman nadīm / ghṛtācyapi nadīṃ snātaṃ supaṇyamājagāma ha

हिन्दी अर्थ

'तैराहतः शोचति रात्र्यहानि। स्तमद्य धर्म वितथं त्वया कृतम्

English

O Dvijas! A holy place known as Madhusrava has also existed there. A devotee should do tarpana for his forefathers by offering honey to them.

अध्याय ३९

श्लोक 87

तामन्वेव कपिः प्रायाद् दृष्टो जाबालिना तथा ।दृष्ट्वैव पितरं पार्थिवं च महाबलम्

tāmanveva kapiḥ prāyād dṛṣṭo jābālinā tathā / dṛṣṭvaiva pitaraṃ pārthivaṃ ca mahābalam

हिन्दी अर्थ

तस्माद् व्रजामि देवेश तपस्तप्तुमनुत्तमम्। 'तथा यतिष्ये न यथा भवान् कालीति वक्ष्यति

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 88

स येव पुनरायाति वानरस्तात वेगवान् ।पूर्वं जटास्वेव बलाद्योन बद्धो ऽस्मि पादपे

sa yeva punarāyāti vānarastāta vegavān / pūrvaṃ jaṭāsveva balādyona baddho 'smi pādape

हिन्दी अर्थ

समुत्पत्य च वेगेन हिमाद्रिशिखरं शिवम्। टङ्कच्छिन्नं प्रयल्लेन विधात्रा निर्मितं यथा ताः संस्मृताः समाजग्मुः कालीं द्रष्टुं हि देवताः। अनुज्ञातास्तथा देव्या शुश्रूषां चक्रिरे शुभाः

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 89

तज्जाबालिवचः श्रुत्वा शकुनिः क्रोधसंयुतः ।सशरं धनुरादाय इदं वचनमब्रवीत्

tajjābālivacaḥ śrutvā śakuniḥ krodhasaṃyutaḥ / saśaraṃ dhanurādāya idaṃ vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

'एकपादस्थितायां तु देव्यां व्याघ्रस्त्वचिन्तयत्। 'यदा पतिष्यते चेयं तदादास्यामि वै अहम्

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 90

ब्रह्मन् प्रदीयतां मह्यमाज्ञा तात वदस्व माम ।यावदेनं निहन्म्यद्य शरेणैकेन वानरम्

brahman pradīyatāṃ mahyamājñā tāta vadasva māma / yāvadenaṃ nihanmyadya śareṇaikena vānaram

हिन्दी अर्थ

ततो वर्षशतं देवी गृणन्ती ब्रह्मणः पदम्। 'तपोतप्यत् ततोऽभ्यागाद् ब्रहम त्रिभुवनेश्वरः शङ्करभगवान् पहलेके श्रेष्ठ जनोंद्वारा आचरित (धर्म्य) पथका अनुसरण करने लगे। मुने ! त्रिनेत्रके इस प्रकार रहते हुए बहुत समय बीत गया। पार्वतीके साथ धर्मके अनुसार व्यवहार करते हुए जगत्स्वामी शङ्करने

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 91

इत्येवमुक्ते वचने सर्वभूतहिते रतः ।महर्षिः शकुनिं प्राह देतुयुक्तं वचो महत्

ityevamukte vacane sarvabhūtahite rataḥ / maharṣiḥ śakuniṃ prāha detuyuktaṃ vaco mahat

हिन्दी अर्थ

किसी समय विनोदमें गिरिजाको “काली” कह दिया। क्रोधसे भरकर पार्वतीने शङ्करसे कहा- (देखिये प्रभु!) बाणसे बिंधा हुआ घाव भर जाता है और कुल्हाड़ीसे काटा हुआ वन पुनः हरा-भरा हो जाता है; किंतु वाणीसे

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 92

न कश्चित्तात केनापि बध्यते हन्यते ऽपि वा ।वधबन्धौ पूर्वकर्मवश्यौ नृपतिनन्दन

na kaścittāta kenāpi badhyate hanyate 'pi vā / vadhabandhau pūrvakarmavaśyau nṛpatinandana

हिन्दी अर्थ

किया गया दोषपूर्ण तथा बीभत्स घाव नहीं भरता। मुखसे निकले हुए वाग्बाणोंसे घायल प्राणी दिन-रात चिन्ता करते रहते हैं; अत: पण्डितजनोंको उन्हें (कुवाच्य- वाक्य-बाणोंको) नहीं प्रयुक्त करना चाहिए। आज आपने उस वाङ्मयधर्मको व्यर्थ कर दिया

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 93

इत्येवमुक्त्वा शकुनिमृषिर्वानरमब्रवीत् ।एह्येहि वानरास्माकं साहाय्यं कर्तुमर्हसि

ityevamuktvā śakunimṛṣirvānaramabravīt / ehyehi vānarāsmākaṃ sāhāyyaṃ kartumarhasi

हिन्दी अर्थ

देवेश्वर! इसलिये मैं सर्वोत्तम तपस्या करने जा रही हूँ। में कठोर परिश्रम करके ऐसा उपाय करूँगी जिससे आप फिर मुझे ' काली '--ऐसा न कहेंगे। इस प्रकार कहनेके बाद हिमतनया (पार्वती)-ने शङ्करको

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 94

इत्येवमुक्तो मुनिना बाले स कपिकुञ्जरः ।कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रणिपत्येदमब्रवीत्।।ममाज्ञा दीयतां ब्रह्मन् शाधि किं करवाण्यहम्

ityevamukto muninā bāle sa kapikuñjaraḥ / kṛtāñjalipuṭo bhūtvā praṇipatyedamabravīt/ / mamājñā dīyatāṃ brahman śādhi kiṃ karavāṇyaham

हिन्दी अर्थ

प्रणाम किया एवं उनसे आदेश लेकर आकाशमें चली गयीं और वे उड़कर मङ्गलमय हिमालयकी चोटीपर पहुँचीं। वह हिमालयकी चोटी ऐसी थी जैसे विधाताने प्रयत्नपूर्वक टाँकीसे काटकर निर्माण किया हो। (आकाशसे पर्वतपर) उतरकर (उन्होंने) जया, विजया, जयन्ती तथा चौथी महापुण्या अपराजिताका स्मरण किया

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 95

इत्यक्ते प्राह स मुनिस्तं वानरपतिं वचः ।मम पुत्रस्त्वयोद्बद्धो जटासु वटपादपे

ityakte prāha sa munistaṃ vānarapatiṃ vacaḥ / mama putrastvayodbaddho jaṭāsu vaṭapādape

हिन्दी अर्थ

(पार्वतीके) स्मरण करते ही वे (आहूत) देवियाँ कालीको देखनेके लिये आ गयीं। (और) वे कल्याणकारिणी सखियाँ देवीकी आज्ञा पाकर उनकी सेवा करने लगीं। उसके बाद पार्वतीके तपस्यामें लग

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 96

न चोन्मोचयितुं वृक्षाच्छक्नुयामो ऽपि यत्नतः ।तदनेन नरेन्द्रेण त्रिधा कृत्वा तु शाखिनः

na conmocayituṃ vṛkṣācchaknuyāmo 'pi yatnataḥ / tadanena narendreṇa tridhā kṛtvā tu śākhinaḥ

हिन्दी अर्थ

जानेपर हिमालयके बनसे आयुधके काममें आनेवाले दाँतों और नखोंके आयुधवाला एक बाघ उस स्थानपर आया। पार्वतीको एक पैरपर खड़ी देखकर बाघने सोचा कि जब यह गिरेगी तो मैं अवश्य ही इसे पा जाऊँगा। इस प्रकार सोचता हुआ वह मृगोंका स्वामी पार्वतीके मुखको एकटक देखने लगा

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 97

शाखां वहति मत्सूनुः शिरसा तां विमोचय ।दशवर्षशतान्यस्य शाखां वै वहतो ऽगमन्

śākhāṃ vahati matsūnuḥ śirasā tāṃ vimocaya / daśavarṣaśatānyasya śākhāṃ vai vahato 'gaman

हिन्दी अर्थ

उसके बाद सौ वर्षोतक ब्रह्ममन्त्रका जाप करती हुई देवीने तपस्या की। तब स्वर्ग, पृथ्वी तथा पातालके

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 98

न च सो ऽस्ति पुमान् कश्चिद् यचो ह्युन्मोचयितुं क्षमः ।स ऋषेर्वाक्यमाकर्ण्य कपिर्जाबालिनो जटाः

na ca so 'sti pumān kaścid yaco hyunmocayituṃ kṣamaḥ / sa ṛṣervākyamākarṇya kapirjābālino jaṭāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामी ब्रह्मा उपस्थित हुए। ब्रह्माने देवीसे कहा- पितामहस्ततोवाच देवीं प्रीतोऽस्मि शाश्वते। तपसा धूतपापाऽसि वरं वृणु यथेप्सितम्

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 99

शनैरुन्मोचयामास क्षणादुन्मोचिताश्च ताः ।ततः प्रीतो मुनिश्रेष्ठो वरदोभूदृतध्जः

śanairunmocayāmāsa kṣaṇādunmocitāśca tāḥ / tataḥ prīto muniśreṣṭho varadobhūdṛtadhjaḥ

हिन्दी अर्थ

अथोवाच वचः काली व्याघ्रस्य कमलोद्भव। वरदो भव तेनाहं यास्ये प्रीतिमनुत्तमाम्

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 100

कपिं प्राह वृणिष्व त्वं वरं यन्मनसोप्सितम् ।ऋतध्वजवचः श्रुत्वा इमं वरमयाचत

kapiṃ prāha vṛṇiṣva tvaṃ varaṃ yanmanasopsitam / ṛtadhvajavacaḥ śrutvā imaṃ varamayācata

हिन्दी अर्थ

ततः प्रादाद् वरं ब्रह्मा व्या्रस्याद्धुतकर्मणः। गाणपत्यं विभौ भक्तिमजेयत्वं च धर्मिताम् वरं व्याघ्राय दत्त्वैवं शिवकान्तामथाऽब्रवीत्। वृणीष्व चरमव्यग्रा बरं दास्ये तवा5म्बिके

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 101

विश्वकर्मा महातेजाः कपित्वे प्रतिसंस्थितः ।ब्रह्मन् भवान्वरं मह्यं यदि दातुमिहेच्छति

viśvakarmā mahātejāḥ kapitve pratisaṃsthitaḥ / brahman bhavānvaraṃ mahyaṃ yadi dātumihecchati

हिन्दी अर्थ

ततो वरं गिरिसुता प्राह देवी पितामहम्। चरः प्रदीयतां मह्यं वर्ण कनकसंनिभम्

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 102

तत्स्वदत्तो महाघोरो मम शापो निवर्त्यताम् ।चित्राङ्गदायाः पितरं मां त्वष्टारं तपोधन

tatsvadatto mahāghoro mama śāpo nivartyatām / citrāṅgadāyāḥ pitaraṃ māṃ tvaṣṭāraṃ tapodhana

हिन्दी अर्थ

तथेत्युक्त्वा गतो ब्रह्मा पार्वती चाभवत् तत: । कोशं कृष्णं परित्यज्य पदाकिञ्जल्कसन्निभा तस्मात् कोशाच्च संजाता भूयः कात्यायनी मुने।

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 104

कपिचापल्यदोषेण तानि मे यान्तु संक्ष्यम् ।ततो ऋथध्वजः प्राह शापस्यान्तो भविष्यति

kapicāpalyadoṣeṇa tāni me yāntu saṃkṣyam / tato ṛthadhvajaḥ prāha śāpasyānto bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

प्रोवाच गिरिजां देवो वाक्यं स्वार्थाय वासवः

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 105

यदा घृताच्यां तनयं जनिष्यसि महाबलम् ।इत्येवमुक्ताः संहृष्टः स तदा कपिकुञ्जरः

yadā ghṛtācyāṃ tanayaṃ janiṣyasi mahābalam / ityevamuktāḥ saṃhṛṣṭaḥ sa tadā kapikuñjaraḥ

हिन्दी अर्थ

इयं प्रदीयतां मह्या भगिनी मेऽस्तु कौशिकी। त्वत्कोशसम्भवा चेयं कौशिकी कौशिकोऽप्यहम् तां प्रादादिति संश्रुत्य कौशिकीं रूपसंयुताम्। सहस्त्राक्षोऽपि तां गृह्य विन्ध्यं वेगाज्जगाम च

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 106

स्नातुं तूर्णं महानद्यामवतीर्णः कृशोदरि ।ततस्तु सर्वे क्रमाशः स्नात्वार्ऽच्य पितृदेवताः

snātuṃ tūrṇaṃ mahānadyāmavatīrṇaḥ kṛśodari / tatastu sarve kramāśaḥ snātvār'cya pitṛdevatāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र स्थाप्य हरिर्देवीं दत्त्वा सिंहं च वाहनम्। भवामरारिहन्त्रीत्युक्त्वा स्वर्गमुपागमत्

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 107

जग्मुर्हृष्टा रथेभ्यस्ते घृताची दिवमुत्पतत् ।तामन्वेव महावेगः स कपिः प्लवतां वरः

jagmurhṛṣṭā rathebhyaste ghṛtācī divamutpatat / tāmanveva mahāvegaḥ sa kapiḥ plavatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्थौ वर्षसहस्त्रं हि महामोहनके मुने चक्षुभुः सागराः सप्त देवाश्च भयमागमन्

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 109

ज्ञात्वाथत विश्वकर्माणं कामयामास कामिनी ।ततो ऽनु पर्वतश्रेष्ठे ख्याते कोलाहले कपिः

jñātvāthata viśvakarmāṇaṃ kāmayāmāsa kāminī / tato 'nu parvataśreṣṭhe khyāte kolāhale kapiḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् शिवके लिये मन्दरपर विश्वकर्माद्वारा गृहनिर्माण और गजाननकी उत्पत्ति

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 110

रमयामास तां तन्वीं सा च तं वानरोत्तमम् ।एवं रमन्तौ सुचिरं संप्राप्तौ विन्ध्यपर्वतम्

ramayāmāsa tāṃ tanvīṃ sā ca taṃ vānarottamam / evaṃ ramantau suciraṃ saṃprāptau vindhyaparvatam

हिन्दी अर्थ

सनातनि! मैं प्रसन्न हूँ। तुम तपस्या करके निष्पाप हो गयी हो। इच्छानुकूल वर माँगो। इसके बाद कालीने कहा--हे कमलजन्मा (ब्रह्माजी)! इस व्याप्रको आप वर दें। इससे मैं उत्तम सुख प्राप्त करूँगी। तब ब्रह्माजीने उस अलौकिक कर्म करनेवाले व्याप्रको गणनायक हो जाने, शङ्करकी भक्ति प्राप्त करने एवं किसीसे न जीते जाने और धार्मिक हो जानेका वर दिया॥ १७ --२०॥

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 111

रथैः पञ्चापि तत्तीर्थं संप्राप्तास्ते नरोत्तमाः ।मघ्याह्नमये प्रीताः सप्तगोदावरं जलम्

rathaiḥ pañcāpi tattīrthaṃ saṃprāptāste narottamāḥ / maghyāhnamaye prītāḥ saptagodāvaraṃ jalam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार व्याप्रको वर देकर (उन्होंने) शिवकान्ता (पार्वती )-से कहा-अम्बिके! तुम (भी) शान्त चित्तसे वर माँगो। मैं तुम्हें (भी) वर दूँगा। उसके बाद गिरिनन्दिनी पार्वतीदेवीने पितामहसे कहा--ब्रह्मन्! मुझे

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 112

प्राप्य विश्रामहेत्वर्थमवतेरुस्त्वरान्विताः ।तेषां सारथयश्चाश्वान् स्नात्वा पीतोदकाप्लुतान्

prāpya viśrāmahetvarthamavaterustvarānvitāḥ / teṣāṃ sārathayaścāśvān snātvā pītodakāplutān

हिन्दी अर्थ

यही वर दीजिये कि मेरा वर्ण सुवर्णके समान हो जाय। ब्रह्मा 'ऐसा ही हो' कहकर चले गये। पार्वती भी अपने शरीरका कालापन त्यागकर कमलके केसरके समान हो गयीं। मुने! उस कृष्ण कोशसे फिर कात्यायनी उत्पन्न हुई। हजार आँखोंवाले इन्द्रने उनके पास जाकर दक्षिणा ग्रहण की और अपने लिये गिरिजासे यह वचन कहा--॥ २१--२४॥

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 113

रमणीये वनोद्देशे प्रचारार्थे समुत्सृजन् ।शाढ्वलाढ्येषु देशेषु मुहुर्त्तादेव वाजिनः

ramaṇīye vanoddeśe pracārārthe samutsṛjan / śāḍhvalāḍhyeṣu deśeṣu muhurttādeva vājinaḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रने कहा--आप इसे मेरे लिये दे दें। यह कौशिकी मेरी बहन बनेगी। आपके कोशसे उत्पन्न होनेके कारण यह “कौशिकी' हुई और मैं भी कौशिक हुआ। उसे मैंने दे दिया-इस (प्रतिज्ञा-वचन)-को

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 114

तृप्ताः समाद्रवन् सर्वे देवायतनमुत्तमम् ।तुरङ्गखुरनिर्घोषं श्रुत्वा ता योषितां वराः

tṛptāḥ samādravan sarve devāyatanamuttamam / turaṅgakhuranirghoṣaṃ śrutvā tā yoṣitāṃ varāḥ

हिन्दी अर्थ

सुननेके बाद उस रूपवती कौशिकीको लेकर देवराज इन्द्र शीघ्रतापूर्वक विन्ध्यपर्वतपर चले गये। इसके बाद वहाँ जाकर (उन्होंने उससे) कहा--महाबले ! तुम यहाँ रहो। देवताओंद्वार आराधित होती हुई तुम “विन्ध्यवासिनी ' नामसे प्रसिद्ध होगी। इन्द्रने देवीको वहाँ स्थापितकर उनके वाहनके लिये (उन्हें) सिंह दे दिया और तुम 'देवताओंके शत्रुओंको मारनेवाली बनो-एऐसा कहकर वे स्वर्ग चले गये

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 115

किमेतदिति चोक्त्वैव प्रजग्मुर्हाटकेश्वरम् ।आरुह्य बलभीं तास्तु समुदैक्षन्त सर्वशः

kimetaditi coktvaiva prajagmurhāṭakeśvaram / āruhya balabhīṃ tāstu samudaikṣanta sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

मुने! उमादेवी भी उस वरको प्राप्त करके मन्दर- पर्वतपर चली गयीं और महेशको प्रणाम कर विनीतभावसे रहने लगीं। मुने! उसके पश्चात् पार्वतीके साथ श्रीमान्, अव्यय देवगुरु एक हजार वर्षोतक महामोहनक

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 116

अपश्यंस्तीर्थसलिले स्नायमानान् नरोत्तमान् ।ततश्चित्राङ्गदा दृष्ट्वा जटामण्डलधारिणम्।।सुरथं हसती प्राह संरोहत्पुलका सखीम्

apaśyaṃstīrthasalile snāyamānān narottamān / tataścitrāṅgadā dṛṣṭvā jaṭāmaṇḍaladhāriṇam/ / surathaṃ hasatī prāha saṃrohatpulakā sakhīm

हिन्दी अर्थ

(सुरतलीलामें) स्थित रहे। रुद्रदेवके महामोहमें स्थित होनेपर समस्त भुवन क्षुब्ध होकर विचलित हो गये। सातों सागर खलबला उठे और देवगण भयभीत हो गये। ततः सुराः सहेन्द्रेण ब्रह्मणः सदनं गता: ।

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 117

यो ऽसौ युवा नीलघनप्रकाशः संदृश्यते दीर्घभुजः सूरूपः ।स एव नूनं नरदेवसूनुर्वृतो मया पूर्वतरं पतिर्यः

yo 'sau yuvā nīlaghanaprakāśaḥ saṃdṛśyate dīrghabhujaḥ sūrūpaḥ / sa eva nūnaṃ naradevasūnurvṛto mayā pūrvataraṃ patiryaḥ

हिन्दी अर्थ

तानुवाच भवो नूनं महामोहनके स्थित: । तेनाक्रान्तास्त्विमे लोका जग्मुः क्षोभं दुरत्ययम्

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 118

यश्चैव जाम्बूवनदतुल्यवर्णः श्वेतं जटाभारमधारयिष्यत् ।स एष नूनं तपतां वरिष्ठो ऋतध्वजो नात्र विचारमस्ति

yaścaiva jāmbūvanadatulyavarṇaḥ śvetaṃ jaṭābhāramadhārayiṣyat / sa eṣa nūnaṃ tapatāṃ variṣṭho ṛtadhvajo nātra vicāramasti

हिन्दी अर्थ

स नूनं देवराजस्य पदमैन्द्र हरिष्यति ततोऽमराणां वचनाद् विवेको बलघातिनः। भयाञ्ज्ञानं ततो नष्टं भाविकर्मप्रचोदनात्

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 119

ततो ऽब्रवीदथो हृष्टा नन्दयन्ती सखीजनम् ।एषो ऽपरो ऽस्यैव सुतो जावालिर्नात्र संशयः

tato 'bravīdatho hṛṣṭā nandayantī sakhījanam / eṣo 'paro 'syaiva suto jāvālirnātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

ततः शक्रः सुरैः सार्धं वह्निना च सहस्रदृक् । जगाम मन्दरगिरिं तच्छृङ्गे न्यविशत्ततः

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 120

इत्येवमुक्त्वा वचनं बलभ्या अवतीर्य च ।समासताग्रतः शंभोर्गायन्त्यो गीतिकां शुभाम्

ityevamuktvā vacanaṃ balabhyā avatīrya ca / samāsatāgrataḥ śaṃbhorgāyantyo gītikāṃ śubhām

हिन्दी अर्थ

दुष्प्रवेशं च तं मत्वा चिन्तां वह्निः परां गतः प्राह प्रहस्य गम्भीरं देवा द्वारि स्थिता इति

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 121

नमो ऽस्तु शर्व शंबो त्रिनेत्र चारुगात्र त्रैलोक्यनाथ उमापते दक्षयज्ञविध्वंसकर कामाह्गनासन घोर पापप्रणाशन महापुरुष महोग्रमूर्ते सर्वसत्त्वक्षयङ्कर शुभङ्कर महेश्वर त्रिशूलधारिन् स्मरारे गुहावासिन् दिग्वासः महाशङ्कशेखर (५) जटाधर कपालमालाविभूषिकशरीर वामचक्षुः बामदेव प्रजाध्यक्ष भगाक्ष्णोः क्षयङ्कर भीमसेन महासेननाथ पशुपते कामाङ्गदहन चत्वरवासिन् शिव महादेव ईशान संकर भीम भव वषभध्वज जटिल प्रौढ महानाट्येश्वर भूरिरत्न (१०) अविमुक्तक रुद्रश्वर स्थाणो एकलिङ्ग कालिन्दीप्रिय श्रीकण्ठ नीलकण्ठ अपराजित रिपुभयङ्कर संतोषपते वामदेव अघोर तत्पुरुष महाघोर अघोरमूर्त्त शान्त सरस्वतीकान्त कीनाट सहस्रमूर्त्ते महोद्भव (१५) विबो कालाग्निरुद्र हर महीधरप्रिय सर्वतीर्थाधिवास हंस कामेश्वर केदाराधिपते परिपूर्ण मुचुकुन्द मधुनिवासिन् कृपाणपाणे भयङ्कर विद्याराज सोमराज कामराज उञ्जक अञ्जनराजकन्याहृदचलवसते समुद्रशायिन् (२०) गजमुख घण्टेश्वर गोकर्ण ब्रह्मयोने सहस्रवक्त्राक्षिचरण हाटकेश्वर नमो ऽस्तु ते ।एतस्मिन्नन्तरे प्राप्ताः सर्व एवर्षिपार्थिवाः ।द्रष्टुं त्रैलोक्यकर्तारं त्र्यम्बकं हाटकेश्वरम्

namo 'stu śarva śaṃbo trinetra cārugātra trailokyanātha umāpate dakṣayajñavidhvaṃsakara kāmāhganāsana ghora pāpapraṇāśana mahāpuruṣa mahogramūrte sarvasattvakṣayaṅkara śubhaṅkara maheśvara triśūladhārin smarāre guhāvāsin digvāsaḥ mahāśaṅkaśekhara (5) jaṭādhara kapālamālāvibhūṣikaśarīra vāmacakṣuḥ bāmadeva prajādhyakṣa bhagākṣṇoḥ kṣayaṅkara bhīmasena mahāsenanātha paśupate kāmāṅgadahana catvaravāsin śiva mahādeva īśāna saṃkara bhīma bhava vaṣabhadhvaja jaṭila prauḍha mahānāṭyeśvara bhūriratna (10) avimuktaka rudraśvara sthāṇo ekaliṅga kālindīpriya śrīkaṇṭha nīlakaṇṭha aparājita ripubhayaṅkara saṃtoṣapate vāmadeva aghora tatpuruṣa mahāghora aghoramūrtta śānta sarasvatīkānta kīnāṭa sahasramūrtte mahodbhava (15) vibo kālāgnirudra hara mahīdharapriya sarvatīrthādhivāsa haṃsa kāmeśvara kedārādhipate paripūrṇa mucukunda madhunivāsin kṛpāṇapāṇe bhayaṅkara vidyārāja somarāja kāmarāja uñjaka añjanarājakanyāhṛdacalavasate samudraśāyin (20) gajamukha ghaṇṭeśvara gokarṇa brahmayone sahasravaktrākṣicaraṇa hāṭakeśvara namo 'stu te / etasminnantare prāptāḥ sarva evarṣipārthivāḥ / draṣṭuṃ trailokyakartāraṃ tryambakaṃ hāṭakeśvaram

हिन्दी अर्थ

विनिष्क्रान्तोऽजिराच्छ्वों वह्निना सह नारद

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 122

समारूढाश्च सुस्नाता ददृशुर्योषितश्च ताः ।स्थितास्तु पुरतस्तस्य गायन्त्यो गेयमुत्तमम्

samārūḍhāśca susnātā dadṛśuryoṣitaśca tāḥ / sthitāstu puratastasya gāyantyo geyamuttamam

हिन्दी अर्थ

विनिष्क्रान्ते सुरपतौ देवा मुदितमानसाः। शिरोभिरवनीं जग्मुः सेनद्रार्कशशिपावकाः तततः प्रीत्या सुरानाह वदध्वं कार्यमाशु मे। प्रणामावनतानां वो दास्येऽहं वरमुत्तमम्

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 123

ततः सुदेवतनयो विश्वकर्मसुतां प्रियाम् ।दृष्ट्वा हृषितचित्तस्तु संरोहत्पुलको बभौ

tataḥ sudevatanayo viśvakarmasutāṃ priyām / dṛṣṭvā hṛṣitacittastu saṃrohatpulako babhau

हिन्दी अर्थ

तब देवतालोग इन्द्रके साथ ब्रह्मलोक गये और महेशान (ब्रह्मा)-को प्रणाम कर बोले-यह जगत् क्यों अशान्त हो गया है-यह क्या बात है ?॥ २९--३२॥

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 124

ऋतध्वजो ऽपि तन्वङ्गीं दृष्ट्वा चित्राङ्गदां स्थिताम् ।प्रत्यभिज्ञाय योगात्मा बभौ मुदितमानसः

ṛtadhvajo 'pi tanvaṅgīṃ dṛṣṭvā citrāṅgadāṃ sthitām / pratyabhijñāya yogātmā babhau muditamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

(ब्रह्माने) उन देवताओंसे कहा--निश्चय ही महादेव महामोहनक (सुरतलीला)-में स्थित हैं । उन्हींसे आक्रान्त होनेके कारण यह सारा जगत् अत्यन्त क्षुब्ध हो रहा है। इतना कहकर वे चुप हो गये। तब देवताओंने इन्द्रसे 'कहा-शक्र! जबतक वह (महामोहनक) समाप्त नहीं हो जाता, तभीतक हमलोग उन (महेश्वर)-के पास

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 125

ततस्तु सहसाभ्येत्य देवेशं हाटकेश्वरम् ।संपूजयन्तस्त्र्यक्षं ते स्तुवन्तः संस्थिताः क्रमात्

tatastu sahasābhyetya deveśaṃ hāṭakeśvaram / saṃpūjayantastryakṣaṃ te stuvantaḥ saṃsthitāḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

अविनाशी बालक निश्चय ही देवराजके ऐन्द्रपदका हरण कर लेगा। उसके बाद भवितव्यतावश देवताओंके वचनसे बलघाती (इन्द्र)-का विवेक एवं भयके कारण ज्ञान (भी) नष्ट हो गया

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 126

चित्राङ्गदापि तान् दृष्ट्वा ऋतध्वजपुरोगमान् ।समं ताभिः कृसाङ्गीभिरभ्युत्थायाभ्यवादयत्

citrāṅgadāpi tān dṛṣṭvā ṛtadhvajapurogamān / samaṃ tābhiḥ kṛsāṅgībhirabhyutthāyābhyavādayat

हिन्दी अर्थ

तब हजार आँखवाले इन्द्र अग्रि और देवताओंके साथ मन्दरपर्वतपर गये एवं उस पर्वतकी ऊँची चोटीपर बैठ गये; परंतु वे सभी महादेवके भवनमें प्रवेश न पा सके। अधिक समयतक आपसमें विचार-विमर्श कर उन लोगोंने अग्निदेवको (उनके पास) भेजा। सुरश्रेष्ठ अग्निदेव वहाँ गये और द्वारपर नन्दीको देखकर एवं वहाँ प्रवेश पाना कठिन समझकर चिन्ता-सागरमें डूब गये। शोक- सागरमें डूबे हुए उन्होंने शम्भुके भवनसे निकल रही

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 127

स च ताः प्रतिनन्द्यैव समं पुत्रेण तापसः ।समं नृपतिभिर्हृष्टः संविवेश यथासुखम्

sa ca tāḥ pratinandyaiva samaṃ putreṇa tāpasaḥ / samaṃ nṛpatibhirhṛṣṭaḥ saṃviveśa yathāsukham

हिन्दी अर्थ

हंसोंकी विमल लम्बी कतार देखी॥ ३७--४०॥

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 128

ततः कपिवरः प्राप्तो घृताच्या सह सुन्दरि ।स्नात्वा गोदावरीतीर्थे दिदृक्षुर्हाटकेश्वरम्

tataḥ kapivaraḥ prāpto ghṛtācyā saha sundari / snātvā godāvarītīrthe didṛkṣurhāṭakeśvaram

हिन्दी अर्थ

यही उपाय है-एऐसा कहकर वे अग्निदेव द्वारपालको भुलावा देकर महादेवके गृहमें हंसरूपमें प्रविष्ट हो गये। प्रवेश करनेके पश्चात् सूक्ष्म शरीर धारण करनेवाले अग्निदेवने महादेवके सिरके पास हँसते हुए गम्भीर स्वरमें कहा-(प्रभो!) देवतालोग दरवाजेपर खड़े हैं। (पुलस्त्यजी बोले) नारदजी! महादेवजी उस बातको सुनकर उसी समय सहसा उठे और हिमालयकी कन्याको छोड़कर अग्निके साथ

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 129

ततो ऽपश्यत् सुतां तन्वीं घृताची शुभदर्शनाम् ।सापि तां मातरं दृष्ट्वा हृष्टाभूद्वरवर्णिनी

tato 'paśyat sutāṃ tanvīṃ ghṛtācī śubhadarśanām / sāpi tāṃ mātaraṃ dṛṣṭvā hṛṣṭābhūdvaravarṇinī

हिन्दी अर्थ

आँगनसे निकल आये। सुरपति शङ्करके निकल जानेपर इन्द्रसहित चन्द्र, सूर्य और अग्नि आदि सभी

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 130

ततो घृताची स्वां पुत्रीं परिष्वज्य न्यपीडयत् ।स्नेहात् सवाष्पनयनां मुहुस्तां परिजिघ्रवीत्

tato ghṛtācī svāṃ putrīṃ pariṣvajya nyapīḍayat / snehāt savāṣpanayanāṃ muhustāṃ parijighravīt

हिन्दी अर्थ

उन्हें प्रणाम किया। उसके बाद (भगवान् महादेवने) प्रेमपूर्वक देवताओंसे कहा--देवताओ! आपलोग मुझे शीघ्र अपना कार्य बतायें। मैं जम्रतापूर्वक प्रणाम करनेवाले आपलोगोंको उत्तम वर दूँगा यदि तुष्टोऽसि देवानां वरं दातुमिहेच्छसि।

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 131

ततो ऋतध्वजः श्रीमान् कपिं वचनमब्रवीत् ।गच्छनेतुं गुह्यकं त्वमञ्जनाद्रौ महाञ्जनम्

tato ṛtadhvajaḥ śrīmān kapiṃ vacanamabravīt / gacchanetuṃ guhyakaṃ tvamañjanādrau mahāñjanam

हिन्दी अर्थ

ममेदं तेज उद्रिक्तं कश्चिद् देवः प्रतीच्छतु

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 132

पातालादपि दैत्येशं वीरं कन्दरमालिनम् ।स्वर्गाद् गन्धर्वराजानं पर्जन्यं शीघ्रमानय

pātālādapi daityeśaṃ vīraṃ kandaramālinam / svargād gandharvarājānaṃ parjanyaṃ śīghramānaya

हिन्दी अर्थ

इत्युक्ताः शम्भुना देवाः सेन्द्रचन्द्रदिवाकराः। असीदन्त यथा मग्नाः पङ्के वृन्दारका इव

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 133

इत्येवमुक्ते मुनिना प्राह देववती कपिम् ।गालवं वानरश्रेष्ठ इहानेतुं त्वमर्हसि

ityevamukte muninā prāha devavatī kapim / gālavaṃ vānaraśreṣṭha ihānetuṃ tvamarhasi

हिन्दी अर्थ

सीदत्सु हैवतेष्वरेवं हुताशोऽभ्येत्य शङ्करम्। प्रोवाच मुञ्च तेजस्त्वं प्रतीच्छाम्येष शङ्कर

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 134

इत्येवमुक्ते वचने कपिर्मरुतविक्रमः ।गत्वाञ्जनं समामन्त्र्य जगामामरपर्वतम्

ityevamukte vacane kapirmarutavikramaḥ / gatvāñjanaṃ samāmantrya jagāmāmaraparvatam

हिन्दी अर्थ

ततः पीते तेजसि वै शार्वे देवेन वह्निना। सम्प्रयातेषु देवेषु हरोऽपि निजमन्दिरम्। समभ्येत्य महादेवीमिदं वचनमब्रवीत्

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 135

पर्जन्यं तत्र चामन्त्र्य प्रेषयित्वा महाश्रमे ।सप्तगोदावरे तीर्थे पातालमगमत् कपिः

parjanyaṃ tatra cāmantrya preṣayitvā mahāśrame / saptagodāvare tīrthe pātālamagamat kapiḥ

हिन्दी अर्थ

देवि देवैरिहाभ्येत्य यत्नात् प्रेष्य हुताशनम्। नीतः प्रोक्तो निषिद्धस्तु पुत्रोत्पत्तिं तवोदरात्

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 136

तत्रामन्त्र्य महावीर्यं कपिः कन्दरमालिनम् ।पातालादभिनिष्क्रम्य महीं पर्यचरज्जवी

tatrāmantrya mahāvīryaṃ kapiḥ kandaramālinam / pātālādabhiniṣkramya mahīṃ paryacarajjavī

हिन्दी अर्थ

शशाप हैवतान् सर्वान् नष्टपुत्रोद्भवा शिवा तस्मात् ते न जनिष्यन्ति स्वासु योषित्सु पुत्रकान्

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 137

गालं तपसो योनिं दृष्ट्वा माहिष्मतीमनु ।समुत्पत्यानयच्छीघ्रं सप्तगोदावरं जलम्

gālaṃ tapaso yoniṃ dṛṣṭvā māhiṣmatīmanu / samutpatyānayacchīghraṃ saptagodāvaraṃ jalam

हिन्दी अर्थ

देव्यङ्गमुद्वर्तयते कराभ्यां कनकप्रभम्। तत्स्वेदं पार्वती चैव मेने कीदृग्गुणेन हि

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 138

तत्र स्नात्वा विधानेन संप्राप्तो हाटकेश्वरम् ।ददृशे नन्दयन्ती च स्थितां देववतीमपि

tatra snātvā vidhānena saṃprāpto hāṭakeśvaram / dadṛśe nandayantī ca sthitāṃ devavatīmapi

हिन्दी अर्थ

मालिनी तूर्णमगमद् गृहं स्त्रानस्य कारणात्। तस्यां गतायां शैलेयी मलाच्चक्रे गजाननम् भगवान् शिवके लिये मन्द्रपर विश्वकर्माद्वारा गृहनिर्माण और गजाननकी उत्पत्ति

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 139

तं दृष्ट्वा गालवं चैव समुत्थायाभ्यवादयत् ।स चार्चिष्यन्महादेवं महर्षीनभ्यवादयत् ।ते चापि नृपतिश्रेष्ठस्तं संपूज्य तपोधनम्

taṃ dṛṣṭvā gālavaṃ caiva samutthāyābhyavādayat / sa cārciṣyanmahādevaṃ maharṣīnabhyavādayat / te cāpi nṛpatiśreṣṭhastaṃ saṃpūjya tapodhanam

हिन्दी अर्थ

और हम देवताओंको वर देना चाहते हैं तो आप इस महासुरतलीलाका परित्याग कर दें

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 140

प्रहर्षमतुलं गत्वा उपविष्टा यथासुखम् ।तेषूपविष्टेषु तदा वानरोपनिमन्त्रिताः

praharṣamatulaṃ gatvā upaviṣṭā yathāsukham / teṣūpaviṣṭeṣu tadā vānaropanimantritāḥ

हिन्दी अर्थ

ईश्वरने कहा-देवश्रेष्ठो! ऐसा ही होगा। मैंने आसक्ति छोड़ दी। किंतु कोई देवता मेरे इस बढ़े हुए तेज (शुक्र)-को ग्रहण करे पुलस्त्यजी बोले-शम्भुके इस प्रकार कहनेपर (प्रकृत समस्यासे) इन्द्रके साथ चन्द्रमा एवं सूर्य आदि

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 141

समायाता महात्मानो यक्षगन्धर्वदानवाः ।तानागतान् समीक्ष्यैव पुत्र्यस्ताः पृथुलोचनाः

samāyātā mahātmāno yakṣagandharvadānavāḥ / tānāgatān samīkṣyaiva putryastāḥ pṛthulocanāḥ

हिन्दी अर्थ

कर) शङ्करके पास जाकर कहा-शङ्कर! आप (अपने) तेजको छोड़ें--बाहर करें। मैं उसे ग्रहण करूँगा। उसके बाद भगवानूने (तेजको) छोड़ दिया और उस त्यक्त रेतसूको जैसे जलका प्यासा व्यक्ति तेल पी जाता है,

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 142

स्नेहार्द्रनयनाः सर्वास्तदा सस्वजिरे पितॄन् ।नन्दयन्त्यादिका दृष्ट्वा सपितृका वरानना

snehārdranayanāḥ sarvāstadā sasvajire pitṝn / nandayantyādikā dṛṣṭvā sapitṛkā varānanā

हिन्दी अर्थ

अग्निदेवने उसी प्रकार (उसे) पी लिया। अग्निदेवद्वारा शङ्करके तेजको इस प्रकार पी लिये जानेपर देवतालोग स्वस्थ हो गये और महादेवसे अनुमति लेकर स्वर्गमें मन्दिरमें जाकर महादेवीसे यह वचन कहा--देवि! देवोंने यहाँ आकर युक्तिसे अग्निको मेरे निकट भेजकर मुझे बुलाया और तुम्हारी कोखसे पुत्र न जननेके लिये कहा। पुत्र न जननेकी बात पतिसे सुनकर क्रोधसे

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 143

सवाष्पनयना जाता विश्वकर्मसुता तदा ।अथ तामाह स मुनिः सत्यं सत्यध्वजो वचः

savāṣpanayanā jātā viśvakarmasutā tadā / atha tāmāha sa muniḥ satyaṃ satyadhvajo vacaḥ

हिन्दी अर्थ

शिवाकी आँखें लाल हो गयीं और (उन्होंने) समस्त

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 144

मा विषादं कृताः पुत्रि पितायं तव वानरः ।सा तद्वचनमाकर्ण्य व्रीडोपहतचेतना

mā viṣādaṃ kṛtāḥ putri pitāyaṃ tava vānaraḥ / sā tadvacanamākarṇya vrīḍopahatacetanā

हिन्दी अर्थ

पुत्रकी उत्पत्ति नहीं चाहते; अत: वे भी अपनी पत्नियोंसे पुत्र नहीं उत्पन्न करेंगे इस तरह देवताओंकों शाप देकर तपोधना गौरी शुद्धिशालामें गयीं और मालिनीको बुलाकर स्त्रान करनेका विचार किया। सुन्दरी मालिनी सुगन्थयुक्त मुलायम उबटन लेकर देवीके सोने-जैसे कान्तिवाले

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 145

कथं तु विश्वकर्मासौ वानरत्वं गतो ऽधुना ।दुष्पुत्र्यां मयिजातायं तस्मात् त्यक्षे कलेवरम्

kathaṃ tu viśvakarmāsau vānaratvaṃ gato 'dhunā / duṣputryāṃ mayijātāyaṃ tasmāt tyakṣe kalevaram

हिन्दी अर्थ

शरीरमें (उसे) दोनों हाथोंसे लगाने लगी। (उबटन लगाते समय पसीनेसे मिला उबटनका मैल देखकर) पार्वतीजी (अपने मनमें) विचार करने लगीं कि (देखूँ कि) इस स्वेदमें क्या गुण है। मालिनी स्नान (कराने)-

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 146

इति संचिन्त्य मनसा ऋतध्वजमुवाच ह ।परित्रायस्व मां ब्रह्मन् पापोपहतचेतनाम्

iti saṃcintya manasā ṛtadhvajamuvāca ha / paritrāyasva māṃ brahman pāpopahatacetanām

हिन्दी अर्थ

के लिये शीघ्र स्नानगृहमें (पहले) चली गयी। उसके चले जानेपर शैलपुत्रीने (उस) मैलसे गजवदनको बनाया। ईषद्धासामुमा दृष्टा मालिनीं प्राह नारद

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 147

पितृघ्नी मर्तुमिच्छामि तदनुज्ञातुमर्हसि ।अथोवाच मुनिस्तन्वीं मा विषादं कृथाधुना

pitṛghnī martumicchāmi tadanujñātumarhasi / athovāca munistanvīṃ mā viṣādaṃ kṛthādhunā

हिन्दी अर्थ

भविष्यतीति देवेन प्रोक्तो नन्दी गणाधिपः। तच्छुत्वा मम हासोऽयं संजातोऽद्य कृशोदरि

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 148

भाव्यस्य नैव नाशो ऽस्ति नन्मा त्याक्षीः कलेवरम् ।भविष्यति पिता तुभ्यं भुययो ऽप्यमरवर्द्धकिः

bhāvyasya naiva nāśo 'sti nanmā tyākṣīḥ kalevaram / bhaviṣyati pitā tubhyaṃ bhuyayo 'pyamaravarddhakiḥ

हिन्दी अर्थ

यस्माद् देवैः पुत्रकामः शङ्करो विनिवारितः। एतच्छुत्वा वचो देवी सस्नौ तत्र विधानतः स्नात्वार्च्य शङ्करं भक्त्या समभ्यागाद् गृहं प्रति।

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 149

जाते ऽपत्ये घृताच्यां तु नात्र कार्या विचारणा ।इत्येवमुक्ते वचने मुनिना भावितात्मना

jāte 'patye ghṛtācyāṃ tu nātra kāryā vicāraṇā / ityevamukte vacane muninā bhāvitātmanā

हिन्दी अर्थ

तत्सम्पर्कात् समुत्तस्थौ फूत्कृत्य करमुत्तमम्। अपत्यं हि विदित्वा च प्रीतिमान् भुवनेश्वरः

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 150

घृताची तां सम्भ्येत्य प्राह चित्राङ्गदां वचः ।पुत्रि त्यजस्व शोकं त्वं मासौर्दशभिरात्मजः

ghṛtācī tāṃ sambhyetya prāha citrāṅgadāṃ vacaḥ / putri tyajasva śokaṃ tvaṃ māsaurdaśabhirātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

रुद्रः सतरात्वा्च्य देवादीन् वाग्भिरद्धिः पितृनपि समेत्य देवी विहसन् शङ्करः शूलधृग् वचः

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 151

भविष्यति पुतुस्तुभ्यं मत्सकाशान्न संशयः ।इत्येवमुक्ता संहृष्टा बभौ चित्राङ्गदा तदा

bhaviṣyati putustubhyaṃ matsakāśānna saṃśayaḥ / ityevamuktā saṃhṛṣṭā babhau citrāṅgadā tadā

हिन्दी अर्थ

नायकेन विना देवि तव भूतोऽपि पुत्रकः

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 152

प्रतीक्षन्ती सुचार्वङ्गी विवाहे पितृदर्शनम् ।सर्वास्ता अपि तावन्तं कालं सुतनुकन्यकाः

pratīkṣantī sucārvaṅgī vivāhe pitṛdarśanam / sarvāstā api tāvantaṃ kālaṃ sutanukanyakāḥ

हिन्दी अर्थ

चार भुजावाले, चौड़ी छातीवाले, सुन्दर लक्षणोंसे युक्त पुरुषको बनाकर उसे भूमिपर रख दिया और वे स्वयं पुनः उत्तम आसनपर बैठ गयीं उस समय मालिनीने हँसते हुए देवीको सिरसे स्नान कराया। नारदजी! मालिनीको मुस्कराते हुए देखकर देवीने कहा-भीरु! तुम धीरे-धीरे इतना क्यों हँस रही हो ? मालिनीने कहा--मैं इसलिये हँस रही हूँ

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 153

प्रत्यैक्षन्त विवाहं हि तस्या एव प्रियेप्सया ।ततो दशसु मासेषु समतीतेष्वथाप्सराः

pratyaikṣanta vivāhaṃ hi tasyā eva priyepsayā / tato daśasu māseṣu samatīteṣvathāpsarāḥ

हिन्दी अर्थ

कि आपको (अवश्य) पुत्र होगा, ऐसा महादेवने गणपति नन्दीसे कहा था। कृशोदरि! उसे सुनकर (स्मरण कर) आज मुझे हँसी आ गयी है; क्योंकि

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 154

तस्म्न् गोदावरीतीर्थे प्रसूता तनयं नलम् ।जाते ऽपत्ये कपित्वाच्च विश्वकर्माप्यमुच्यत

tasmn godāvarītīrthe prasūtā tanayaṃ nalam / jāte 'patye kapitvācca viśvakarmāpyamucyata

हिन्दी अर्थ

दिया है। इस बातको सुनकर देवीने (फिर) वहाँ विधिपूर्वक स्नान किया स्नान करनेके बाद भक्तिसे शङ्करकी अर्चना कर देवी घरकी ओर चलीं। उसके बाद महादेवने भी आकर उसी पवित्र आसनपर स्नान किया। उसी आसनके नीचे वह मैलसे बनाया पुरुष पड़ा था।

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 155

समभ्येत्य प्रियां पुत्रीं पर्यष्वजत चादरात् ।ततः प्रीतेन मनसा सस्मार सुरवर्द्धकिः

samabhyetya priyāṃ putrīṃ paryaṣvajata cādarāt / tataḥ prītena manasā sasmāra suravarddhakiḥ

हिन्दी अर्थ

उमाके स्वेद एवं जल तथा भस्मसे युक्त शङ्करके स्वेदका सम्मिश्रण होनेसे वह उत्तम शुण्डसे फूत्कार करते हुए उठा। उसे अपना पुत्र जानकर भुवनेश्वर प्रसन्न हो गये। भगनेत्रको नष्ट करनेवाले महादेवने

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 156

सुराणामधिपं शक्रं सहैव सुरकिन्नरैः ।त्वष्ट्राथ संस्मृतः शक्रो मरुद्गणवृतस्तदा

surāṇāmadhipaṃ śakraṃ sahaiva surakinnaraiḥ / tvaṣṭrātha saṃsmṛtaḥ śakro marudgaṇavṛtastadā

हिन्दी अर्थ

उसे लेकर नन्दीसे कहा-(यह मेरा पुत्र है)। स्नान करनेके बाद शिवने स्तुतियोंसे देवताओंकी तथा जलसे (नित्य) पितरोंकी भी अर्चना की वे सहस्रनामका जप कर उमाके निकट गये। देवीके निकट जाकर शूल धारण करनेवाले शङ्करने हँसते हुए यह वचन कहा-शैलजे! तुम अपने गुणवान् पुत्रको देखो। इस प्रकार कहे जानेपर पार्वतीने जाकर

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 157

सुरैः सरुद्रैः संप्राप्तस्तत्तीर्थ हाटकाह्वयम् ।समायातेषु देवेषु गन्धर्वेष्वप्सरस्सु च

suraiḥ sarudraiḥ saṃprāptastattīrtha hāṭakāhvayam / samāyāteṣu deveṣu gandharveṣvapsarassu ca

हिन्दी अर्थ

यह आश्चर्य देखा कि उनके शरीरके मलसे अलौकिक सुन्दर हाथीके मुखवाला पुरुष हो गया है। उसके बाद गिरिजाने प्रसन्नतापूर्वक उस पुत्रको आलिङ्गित किया! उसके सिरको सूँधकर शम्भुने उमासे कहा--देवि!

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 158

इन्द्रद्युम्नो मुनिश्रेष्ठमृतध्वजमुवाच ह ।जाबालेर्दीयतां ब्रह्मन् सुताकन्दरमालिनः

indradyumno muniśreṣṭhamṛtadhvajamuvāca ha / jābālerdīyatāṃ brahman sutākandaramālinaḥ

हिन्दी अर्थ

तुम्हारा यह पुत्र बिना नायकके उत्पन्न हुआ है, अतः इसका नाम “विनायक' होगा। यह देवादिकोंके सहल्ों विघ्नोंका हरण करेगा पूजयिष्यन्ति चैवास्य लोका देवि चराचराः। इत्येवमुक्त्वा देव्यास्तु दत्तवांस्तनयाय हि

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 159

गृह्णातु विधिवत् पाणिं दैतेय्यास्तनयस्तव ।नन्दयन्तीं च शकुनिः परिणेतुं स्वरूपवान्

gṛhṇātu vidhivat pāṇiṃ daiteyyāstanayastava / nandayantīṃ ca śakuniḥ pariṇetuṃ svarūpavān

हिन्दी अर्थ

तथा मातृगणा घोरा भूता विघ्नकराश्च ये

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 160

ममेयं वेदवत्यस्तु त्वाष्ट्रोयी सुरथस्य च ।बाढमित्यब्रवीद्धृष्टो मुनिर्मनुसुतं नृपम्

mameyaṃ vedavatyastu tvāṣṭroyī surathasya ca / bāḍhamityabravīddhṛṣṭo munirmanusutaṃ nṛpam

हिन्दी अर्थ

ते सर्वे परमेशेन देव्याः प्रीत्योपपादिताः। देवी च स्वसुतं दृष्टा परां मुदमवाप च एवं भूयोऽभवद् देवी इयं कात्यायनी विभो।

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 161

ततो ऽनुचक्रुः संहृष्टा विवाहविधिमुत्तमम् ।ऋत्विजो ऽभूद् गालवस्तु हुत्वा हव्यं विधनतः

tato 'nucakruḥ saṃhṛṣṭā vivāhavidhimuttamam / ṛtvijo 'bhūd gālavastu hutvā havyaṃ vidhanataḥ

हिन्दी अर्थ

या जघान महाहैत्यौ पुरा शुम्भनिशुम्भकौ

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 162

गायन्ते तत्र गन्धर्वा नृत्यन्ते ऽप्सरसस्तथा ।आदौ जाबालिनः पाणिर्गृहीतो दैत्यकन्यया

gāyante tatra gandharvā nṛtyante 'psarasastathā / ādau jābālinaḥ pāṇirgṛhīto daityakanyayā

हिन्दी अर्थ

आख्यानमूर्जस्करमनद्रिपुत्र्याः देवीद्वारा नमुचिका वध; असुरसैन्यसहित चण्ड-मुण्डका विनाश

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 163

इन्द्रद्युम्नेन तदनु वेदवत्या विधानतः ।ततः शकुनिना पाणिर्गृहीतो यक्षकन्यया

indradyumnena tadanu vedavatyā vidhānataḥ / tataḥ śakuninā pāṇirgṛhīto yakṣakanyayā

हिन्दी अर्थ

देवि! सारा चर और अचर जगत् इसकी पूजा करेगा देवीसे इस प्रकार कहकर उन्होंने पुत्र विनायकके लिये घटोदर नामके श्रेष्ठ गणको दे दिया। फिर देवीके प्रेमसे घोर मातृगणों तथा विघ्नकारी भूतोंको अधीनतामें

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 164

चित्राङ्गदायाः कल्याणि सुरथः पाणिमग्रहीत् ।एवं क्रमाद् विवाहस्तु निर्वृत्तस्तनुमध्यमे

citrāṅgadāyāḥ kalyāṇi surathaḥ pāṇimagrahīt / evaṃ kramād vivāhastu nirvṛttastanumadhyame

हिन्दी अर्थ

कार्य करनेवाला बना दिया--परमेशने उन सबकी सृष्टि की। अपने पुत्रको देखकर पार्वतीदेवीको भी परम प्रसन्नता प्राप्त हुई। इसके बाद देवी शम्भुके साथ सुन्दर कन्दराओंवाले मन्दराचलपर विचरण करने लगीं। विभो! यह देवी फिर कात्यायनी हुई, जिन्होंने प्राचीन कालमें शुम्भ और निशुम्भ नामके दो महान् हैत्योंका विनाश किया। (पुलस्त्यजी प्रकृत प्रसङ्गका उपसंहार करते हुए कहते हैं कि) मृडानी जैसे पर्वतसे उत्पन्न हुई, उस

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 165

वृत्ते मुनिर्विवाहे तु शक्रादीन् प्राह दैवतान् ।अस्मिस्तीर्थे भवद्भिस्तु सप्तगोदावरे सदा

vṛtte munirvivāhe tu śakrādīn prāha daivatān / asmistīrthe bhavadbhistu saptagodāvare sadā

हिन्दी अर्थ

शुभ आख्यानको मैंने आपसे कहा। पर्वतनन्दिनीका यह आख्यान स्वर्ग एवं यशको देनेवाला, पापका हरण करनेवाला एवं ओजस्वी है ॥ ७३--७७॥

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 166

स्थेयं विशेषतो मासमिमं माधवमुत्तमम् ।बाढमुक्त्वा सुराः सर्वे जग्मुर्हृष्टा दिवं क्रमात्

stheyaṃ viśeṣato māsamimaṃ mādhavamuttamam / bāḍhamuktvā surāḥ sarve jagmurhṛṣṭā divaṃ kramāt

हिन्दी अर्थ

देवीद्वारा नमुचिका वध; शुम्भ-निशुम्भका वृत्तान्त, धूम्रलोचनका वध, देवीका चण्ड- मुण्डसे युद्ध और असुरसैन्यसहित चण्ड-मुण्डका विनाश तं हन्तुमिच्छति हरिः प्रगृह्य कुलिशं करे

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 167

मुनयो मुनिमादाय सपुत्रं जग्मुरादरात् ।भार्याश्चादाय राजानः स्वं स्वं नगरमागताः

munayo munimādāya saputraṃ jagmurādarāt / bhāryāścādāya rājānaḥ svaṃ svaṃ nagaramāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

अवध्यत्वं वरं प्रादाच्छस्त्रैरस्तरैश्च नारद

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 168

प्रहृष्टाः सुखिनस्तस्थुः भुञ्जते विषयान् प्रियान् ।चित्राङ्गदायाः कल्याणि एवं वृत्तं पुरा किल ।तन्मां कमलपत्राक्षि भजस्व ललनोत्तमे

prahṛṣṭāḥ sukhinastasthuḥ bhuñjate viṣayān priyān / citrāṅgadāyāḥ kalyāṇi evaṃ vṛttaṃ purā kila / tanmāṃ kamalapatrākṣi bhajasva lalanottame

हिन्दी अर्थ

ततोऽवध्यत्वमाज्ञाय शस्त्रादस्त्राच्च नारद। संत्यज्य भास्कररथं पातालमुपयादथ पुलस्त्यजी बोले--द्विजसत्तम! कश्यपकी दनु नामकी पत्नी थी। उसके इन्द्रसे अधिक बलशाली तीन पुत्र थे। उनमें बड़ेका नाम था शुम्भ, मझलेका नाम निशुम्भ और महाबलशाली तृतीय पुत्रका नाम नमुचि

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

अध्याय ३९

श्लोक 169

इत्येवमुक्त्वा नरदेवसूनुस्तां भूमिदेवस्य सुतां वरोरुम् ।स्तुवन्मृगाक्षीं मृदुना क्रमेण सा चापि वाक्यं नृपतिं बभाषे

ityevamuktvā naradevasūnustāṃ bhūmidevasya sutāṃ varorum / stuvanmṛgākṣīṃ mṛdunā krameṇa sā cāpi vākyaṃ nṛpatiṃ babhāṣe

हिन्दी अर्थ

था। इन्द्रने हाथमें वज्र धारणकर नमुचि नामसे विख्यात (उस) दनृपुत्र असुरको मारना चाहा; तब नमुचि इन्द्रको आते देखकर उनके भयसे सूर्यके रथमें प्रवेश कर गया। इससे इन्द्र उसे मार न सके

English

A grand and attractive holy place Vasisthodvaha has also existed there. The man taking a bath in it, receives the loka of

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 39
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.