Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
40
अध्याय 40 / 95

Adhyaya 40

64 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ64 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४०

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे एकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ अरजा उवाच ।नात्मानं तव दास्यामि बुहनोक्तेन किं तव ।रक्षन्ती भवतः शापादात्मानं च मही पते

iti śrīvāmanapurāṇe ekonacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ arajā uvāca / nātmānaṃ tava dāsyāmi buhanoktena kiṃ tava / rakṣantī bhavataḥ śāpādātmānaṃ ca mahī pate

हिन्दी अर्थ

नारद! इसके बाद महात्मा इन्द्रने उससे समझौता कर लिया और उसे अस्त्र-शस्त्रोंसे न मारे जानेका वर दे दिया। नारदजी! उसके बाद तो वह (नमुचि) अपनेको अस्त्र-शस्त्रोसे न मारे जानेवाला जानकर सूर्यके यदुक्तं देवपतिना वासवेन वचोऽस्तु तत्। अयं स्पृशतु मां फेनः कराभ्यां गृह्य दानवः

English

Account of the in

अध्याय ४०

श्लोक 2

प्रह्लाद उवाच।।इत्थं विवदमानां तां भार्गवेन्द्रसुतां बलात् ।कामोपहतचित्तात्मा व्यध्वंसयत मन्दधीः

prahlāda uvāca/ / itthaṃ vivadamānāṃ tāṃ bhārgavendrasutāṃ balāt / kāmopahatacittātmā vyadhvaṃsayata mandadhīḥ

हिन्दी अर्थ

मुखनासाक्षिकर्णादीन् सम्ममार्ज्ज यथेच्छया। तस्मिञ्छक्रोऽसृजद् वञ्रमन्तर्हितमपीश्वरः

English

gpqBtgigqiijU gfr gw t gg»jg gi fgrof vr «Rt^bi gtrfg inggTgg^ii

अध्याय ४०

श्लोक 3

तां कृत्वा च्युतचापित्रां मदान्धः पृथिवीपतिः ।निश्चक्रामाश्रमात् तस्माद् गतश्च नगरं निजम्

tāṃ kṛtvā cyutacāpitrāṃ madāndhaḥ pṛthivīpatiḥ / niścakrāmāśramāt tasmād gataśca nagaraṃ nijam

हिन्दी अर्थ

समये च तथा नष्टे ब्रह्महत्याऽस्पृशद्धरिम् स वै तीर्थ समासाद्य स्त्रातः पापादमुच्यत। ततोऽस्य भ्रातरौ वीरौ क्रुद्धौ शुम्भनिशुम्भकौ

English

The hermits then asked- How had the Vasisthapavaha originated? Why had that rivulet swept away that hermit?

अध्याय ४०

श्लोक 4

सापि शुक्रसुता तन्वी अरजा रजसाप्लुता ।आश्रमादथ निरगत्य बहिस्तस्थावधोसुखी

sāpi śukrasutā tanvī arajā rajasāplutā / āśramādatha niragatya bahistasthāvadhosukhī

हिन्दी अर्थ

जितास्त्वाक्रम्य हैत्याभ्यां सबलाः सपदानुगाः । शक्रस्याहत्य च गजं याम्यं च महिषं बलात्

English

Lomaharsana said- On account of competition there arose superfluous envy in the mind of Visvamitra to cross the limits of Vasistha the renowned hermit (Sattvavadi) in intelligence.

अध्याय ४०

श्लोक 5

चिन्तयन्ती स्वपितरं रुदती च मुहुर्मुहुः ।महाग्रहोपतप्तेव रोहिणी शशिनः प्रिया

cintayantī svapitaraṃ rudatī ca muhurmuhuḥ / mahāgrahopatapteva rohiṇī śaśinaḥ priyā

हिन्दी अर्थ

निधयः पदाशङ्काद्या हतास्त्वाक्रम्य दानवैः त्रैलोक्यं वशगं चास्ते ताभ्यां नारद सर्वतः। तदाजम्ुर्महीपृष्ठं ददृशुस्ते महासुरम्

English

3n?TOt t gfw*g wggt# g>jg gi cprt gjggfgwipt fg^nfang gtag.-ii^n

अध्याय ४०

श्लोक 6

ततो बहुतिथे काले समाप्ते यज्ञकर्मणि ।पातालादागमच्छुक्रः खमाश्रमपदं मुनिः

tato bahutithe kāle samāpte yajñakarmaṇi / pātālādāgamacchukraḥ khamāśramapadaṃ muniḥ

हिन्दी अर्थ

रक्तबीजमथोचुस्ते को भवानिति सोऽब्रवीत्। स चाह हैत्योऽस्मि विभो सचिवो महिषस्य तु

English

The hermitage of Vasistha was located in the holy place of Sthanu, the asrama of Visvamitra was located at its west.

अध्याय ४०

श्लोक 7

आश्रमान्ते च ददृशे सुतां दैत्य रजखलाम् ।मेघलेखामिवाकाशे संध्यारागेण रञ्जिताम्

āśramānte ca dadṛśe sutāṃ daitya rajakhalām / meghalekhāmivākāśe saṃdhyārāgeṇa rañjitām

हिन्दी अर्थ

तावास्तां सलिले मग्नौ भयाद् देव्या महाभुजौ। यस्त्वासीत् प्रभुरस्माकं महिषो नाम दानवः निहतः स महादेव्या विन्ध्यशैले सुविस्तृते।

English

*rcgRETPj: 1 ggfg?gT • ■ wnwmm fcifrig n fi gnggfymi gftcgwi ot tilwJui gfw.-i g^slg rnrer g)g( fg^ailgg) g»jg gii n

अध्याय ४०

श्लोक 8

तां दृष्ट्वा परिपप्रच्छ पुत्रि केनासि धर्षिता ।कः क्रीडति सरोषेण सममाशीविषेण हि

tāṃ dṛṣṭvā paripapraccha putri kenāsi dharṣitā / kaḥ krīḍati saroṣeṇa samamāśīviṣeṇa hi

हिन्दी अर्थ

रथको त्यागकर पाताललोकमें चला गया। उस दानवपतिने जलमें स्नान करते हुए समुद्रके उत्तम फेनको देखा और उसे ग्रहण कर यह वचन कहा--' देवराज इन्द्रने जो वचन कहा है वह सफल हो। यह फेन मेरा स्पर्श करे।'

English

The god of gods Sthanu (Siva) first performed yajna and then established in the form of liriga. Vasistha was engrossed in deep penance there. But, Visvamitra was inferior to him in austerity.

अध्याय ४०

श्लोक 9

को ऽद्यैव याम्यां नगरीं गमिष्यति सुदुर्मतिः ।यस्त्वां सुद्धसमाचारां विध्वंसयति पापकृत्

ko 'dyaiva yāmyāṃ nagarīṃ gamiṣyati sudurmatiḥ / yastvāṃ suddhasamācārāṃ vidhvaṃsayati pāpakṛt

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर वह दानव दोनों हाथोंसे फेन उठाकर अपनी इच्छाके अनुसार उससे अपने मुख, नाक और कर्ण आदिका मार्जन करने लगा। उस (फेन)-में छिपे हुए इन्द्रदेवने वज्रकी सृष्टि की॥५--९॥ उससे उसकी नाक और मुख भग्न हो गये और वह गिर पड़ा तथा मर गया। प्रतिज्ञाके भङ्ग हो जानेसे इन्द्रको ब्रह्महत्याका पाप लगा। (फिर) वे तीर्थोमें जाकर स्नान करनेसे पापमुक्त हुए। उसके बाद (नमुचिके

English

gfgg gftynfri ^ srngn g n ggrg w gft&t gfrgrig g #r: i T fflgagn § ggg gifon gr ggHgtiiuii

अध्याय ४०

श्लोक 10

ततः स्वपितरं दृष्ट्वा कम्पमाना पुनः पुनाः ।रुदन्ती व्रीडयोपेता मन्दं मन्दमुवाच ह

tataḥ svapitaraṃ dṛṣṭvā kampamānā punaḥ punāḥ / rudantī vrīḍayopetā mandaṃ mandamuvāca ha

हिन्दी अर्थ

मर जानेपर) शुम्भ और निशुम्भ नामके उसके दो वीर भाई अत्यन्त कुपित हुए। वे दोनों बहुत बड़ी तैयारी कर देवताओंको मारनेके लिये चढ़ आये। (फिर तो) वे सभी देवता भी इन्द्रको आगे कर निकल पड़े। उन

English

He called Sarasvati and said- Bring the hermit Vasistha with your low (i.e. float him with you). I will kill that great sage at this place. That great river Sarasvati was shocked to listen to this order.

अध्याय ४०

श्लोक 11

तव शिष्येण दण्डेन वार्यमाणेन चासकृत् ।बलादनाथा रुदती नीताहं वचनीयताम्

tava śiṣyeṇa daṇḍena vāryamāṇena cāsakṛt / balādanāthā rudatī nītāhaṃ vacanīyatām

हिन्दी अर्थ

दोनों हैत्योंने धावा बोलकर सेना और अनुचरोंके साथ इन्द्रके हाथी, यमके महिष, वरुणके मणिमय छत्र, वायुकी गदा तथा पद्म और शङ्ख आदि निधियोंको भी

English

gsrr cri tgfsrat ggT ^Mnwi ggragtH)

अध्याय ४०

श्लोक 12

एतत् पुत्र्या वचः श्रुत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः ।उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा इदं वचनमब्रवीत्

etat putryā vacaḥ śrutvā krodhasaṃraktalocanaḥ / upaspṛśya śucirbhūtvā idaṃ vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

नारदजी! उन दोनोंने तीनों लोकोंको अपने अधीन कर लिया। तब वे सभी (देवतालोग) पृथ्वीतलपर आ गये तथा उन लोगोंने रक्तबीज नामके एक महान् असुरको देखा और उससे पूछा--आप कौन हैं ? उसने :

English

fg^rfggtsgg^st gftra ^fcramii c n

अध्याय ४०

श्लोक 13

यस्मात् तेनाविनितेन मत्तो ह्यभयमुत्तमम् ।गौरवं च तिरस्कृत्य च्युतधर्मारजा कृता

yasmāt tenāvinitena matto hyabhayamuttamam / gauravaṃ ca tiraskṛtya cyutadharmārajā kṛtā

हिन्दी अर्थ

उत्तर दिया-विभो। मैं महिषासुरका मन्त्री एक हैत्य हूँ। मैं रक्तबीज नामसे विख्यात महापराक्रमी एवं विशाल भुजाओंवाला (हैत्य) हूँ। सुन्दर, श्रेष्ठ और विशाल भुजाओंवाले चण्ड और मुण्ड नामसे विख्यात, महिषके दो मन्त्री देवीके डरसे जलमें छिप गये हैं । महादेवीने सुविस्तृत विन्ध्यपर्वतपर हमारे स्वामी महिष नामके दानवको मार डाला है। फिर (देवताओंने पूछा-). आपलोग (हमें) यह बतलावें कि आप दोनों किसके

English

As Visvamitra was in anger, he again ordered- "Go immediately and bring Vasistha

अध्याय ४०

श्लोक 14

तस्मात् सराष्ट्रः सबलः सभृत्यो वाहनैः सह ।सप्तरात्रान्तराद् भस्म ग्राववृष्ट्या भविष्यति

tasmāt sarāṣṭraḥ sabalaḥ sabhṛtyo vāhanaiḥ saha / saptarātrāntarād bhasma grāvavṛṣṭyā bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

पुत्र हैं तथा आपलोग किस नामसे विख्यात हैं? (और आप दोनों यह भी बतलावें कि) आपलोगोंमें कितना बल एवं प्रभाव है ?

English

ggt -hm gfr^t gfgg gfggggni gwramra ggg) fgwftgw ggg:ii it

अध्याय ४०

श्लोक 15

इत्येवमुक्त्वा मुनिपुङ्गवो ऽसौ शप्त्वा स दण्डं स्वसुतामुवाच ।त्वं पापमोक्षार्थमिहैव पुत्रि तिष्ठस्व कल्याणि तपश्चरन्ती

ityevamuktvā munipuṅgavo 'sau śaptvā sa daṇḍaṃ svasutāmuvāca / tvaṃ pāpamokṣārthamihaiva putri tiṣṭhasva kalyāṇi tapaścarantī

हिन्दी अर्थ

अनेन बहुशो देवाः सेन्द्ररुद्रदिवाकराः। समेत्य निर्जिता वीरा येऽन्ये च बलवत्तराः तदुच्यतां कया हैत्यो निहतो महिषासुरः। यावत्तां घातयिष्यावः स्वसैन्यपरिवारितौ

English

The river went with a heavy heart to the hermit Vasistha and told him very sadly.

अध्याय ४०

श्लोक 16

श्पत्वेत्थं भगवान् शुक्रो दण्डमिक्ष्वाकुनन्दनम् ।जगाम शिष्यसहितः पातालं दानवालयम्

śpatvetthaṃ bhagavān śukro daṇḍamikṣvākunandanam / jagāma śiṣyasahitaḥ pātālaṃ dānavālayam

हिन्दी अर्थ

ऊचतुर्वचनं श्लक्ष्णं कोऽयं तब पुरस्सरः

English

ggig gt fggrfggrg gt ggu ti

अध्याय ४०

श्लोक 17

दण्डो ऽपि भस्मसाद् भूतः सराष्ट्रबलवाहनः ।महता ग्राववरषेण सप्तरात्रान्तरे तदा

daṇḍo 'pi bhasmasād bhūtaḥ sarāṣṭrabalavāhanaḥ / mahatā grāvavaraṣeṇa saptarātrāntare tadā

हिन्दी अर्थ

स चोभौ प्राह हैत्योऽसौ शुम्भो नाम सुरार्दनः। 'कनीयानस्य च भ्राता द्वितीयो हि निशुम्भकः तदाचचक्षे शुम्भाय निशुम्भाय च कौशिकीम्। भूयोऽपि तद्विधां जातां कौशिकीं रूपशालिनीम्

English

^?miTO it iraifonrsTOwn no

अध्याय ४०

श्लोक 18

एवं तदृण्डकारण्यं परित्यज्यनति देवता ।आलयं राक्षसानां तु कृतं देवेन शंभुना

evaṃ tadṛṇḍakāraṇyaṃ parityajyanati devatā / ālayaṃ rākṣasānāṃ tu kṛtaṃ devena śaṃbhunā

हिन्दी अर्थ

हैत्यं च प्रेषयामास सकाशं विन्ध्यवासिनीम्

English

He suggested to the sad river- "Flow me to Vis'vamitra; I am ready. So he was flown with the water waves to him from that place.

अध्याय ४०

श्लोक 19

एवं परकलत्राणि नयन्ति सुकृतीनपि ।भस्मभूतान् प्राकृतांस्तु महान्तं च पराभवम्

evaṃ parakalatrāṇi nayanti sukṛtīnapi / bhasmabhūtān prākṛtāṃstu mahāntaṃ ca parābhavam

हिन्दी अर्थ

स गत्वा तद्वचः श्रुत्वा देव्यागत्य महासुरः। निशुम्भशुम्भावाहेदं मन्युनाभिपरिप्लुतः सुबयोर्वचनाद् देवीं प्रदेष्टुं हैत्यनायकौ। गतवानहमहैव तामहं वाक्यमब्रुवम्

English

ifdMHy pig HlWdlHN U II

अध्याय ४०

श्लोक 20

तस्मादन्धक दुर्बुद्धिर्न कार्या भवता त्वियम् ।प्राकृतापि दहेन्नारी किमुताहोद्रिनन्दिनी

tasmādandhaka durbuddhirna kāryā bhavatā tviyam / prākṛtāpi dahennārī kimutāhodrinandinī

हिन्दी अर्थ

देवीद्वारा नमुचिका वध; असुरसैन्यसहित चण्ड-मुण्डका विनाश

English

As the river carrying safely through her banks that Mitravaruna (son of Mitra and Vanina jointly) began to pray to Sarasvatl.

अध्याय ४०

श्लोक 21

शङ्करो ऽपि न दैत्येश शक्यो जेतुं सुरासुरैः ।द्रष्टुमप्यमितौजस्कः किमु योधयितुं रणे

śaṅkaro 'pi na daityeśa śakyo jetuṃ surāsuraiḥ / draṣṭumapyamitaujaskaḥ kimu yodhayituṃ raṇe

हिन्दी अर्थ

शुम्भ और निशुम्भने कहा--(पहले शुम्भ बोला-) मैं दनुका औरस पुत्र हूँ और शुम्भ नामसे प्रसिद्ध हूँ। यह मेरा छोटा भाई है। इसका नाम निशुम्भ है। यह शत्रुसमूहका विनाश करनेवाला (वीर) है। इसने इन्द्र, रुद्र, दिवाकर आदि देवताओं तथा अन्य अनेक अत्यन्त बलशाली वीरोंको भी (बहुत बार चढ़ाई करके) पराजित कर दिया है। अब तुम बतलाओ कि किस देवीने हैत्य महिषासुरको मार दिया

English

fadlM^ TO: HfUtsfa ^RFERtll

अध्याय ४०

श्लोक 22

पुलस्त्य उवाच ।इत्येवमुक्ते वचने क्रुद्धस्ताम्रेक्षणः श्वसन् ।वाक्यमाह महातेजाः प्रह्लादं चान्धकासुरः

pulastya uvāca / ityevamukte vacane kruddhastāmrekṣaṇaḥ śvasan / vākyamāha mahātejāḥ prahlādaṃ cāndhakāsuraḥ

हिन्दी अर्थ

है? हम दोनों अपनी सेनाओंको साथ लेकर उस देवीका विनाश करेंगे। मुने! नर्मदाके किनारे इस प्रकार दोनोंके बात करते समय चण्ड और मुण्ड नामके दोनों दानव जलसे बाहर निकल आये

English

SJTK d^c(|uqtf*reTrA:ll ^11

अध्याय ४०

श्लोक 23

किं ममासौ रणे योद्धुं शक्तस्त्रिमयनो ऽसुर ।एकाकी धर्मरहितो भस्मारुणितविग्रहः

kiṃ mamāsau raṇe yoddhuṃ śaktastrimayano 'sura / ekākī dharmarahito bhasmāruṇitavigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

उसके बाद असुरश्रेष्ठ उन दोनोंने रक्तबीजके निकट जाकर मधुर शब्दोंमें पूछा-तुम्हारे सामने यह कौन खडा है? उसने उन दोनोंसे कहा-यह दूसरा इसका छोटा भाई निशुम्भ है। मैं निश्चय ही इन दोनोंकी सहायतासे उस तीनों लोकोंमें रन्रस्वरूपा, (पर) दुष्टासे विवाह करूँगा, जिसने महिषासुरका विनाश किया है

English

O Sarasvatl! You came out from the reservoir of lord Brahma. You have surrounded the entire world with your clean

अध्याय ४०

श्लोक 24

नान्धको बिभियादिन्द्रान्नामरेभ्यः कथञ्चन ।स कथं वृषपत्राक्षाद् बिभेति स्त्रीमुखेक्षकात्

nāndhako bibhiyādindrānnāmarebhyaḥ kathañcana / sa kathaṃ vṛṣapatrākṣād bibheti strīmukhekṣakāt

हिन्दी अर्थ

चण्डने कहा--आपका कहना उचित नहीं है; (क्योंकि) आप अभी उस रल्रके योग्य नहीं हैं। राजा ही रल्रके योग्य होता है। अतः शुम्भके लिये ही यह संयोग बैठाइये। उसके बाद उन्होंने शुम्भ और निशुम्भसे उस

English

You turn in a goddess moving on ether by filling clouds with water. You have existed in the form of all waters. We do study from you (viz. it is the only influence that inspires us for doing perseverance).

अध्याय ४०

श्लोक 25

तच्छ्रुत्वास्य वचो घोरं प्रह्लादः प्राह नारद ।न सम्यगुक्तं भवता विरुद्धं धर्मतोर्ऽथतः

tacchrutvāsya vaco ghoraṃ prahlādaḥ prāha nārada / na samyaguktaṃ bhavatā viruddhaṃ dharmator'thataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकार सम्पन्न स्वरूपवाली कौशिकीका वर्णन किया। तब शुम्भने अपने दूत सुग्रीव नामके दानवको विन्ध्यवासिनीके समीप भेजा। वह महान् असुर सुग्रीव वहाँ गया एवं देवीकी बात सुनकर क्रोधसे तिलमिला उठा फिर उसने आकर निशुम्भ और शुम्भसे कहा॥ २७--३०॥

English

hfa^fd’Wyi fafe gnfra: $t*tt wi

अध्याय ४०

श्लोक 26

हुताशनपतङ्गाभ्यां सिंहक्रोष्टुकयोरिव ।गजेन्द्रमशकाभ्यां च रुक्मपाषाणयोरिव

hutāśanapataṅgābhyāṃ siṃhakroṣṭukayoriva / gajendramaśakābhyāṃ ca rukmapāṣāṇayoriva

हिन्दी अर्थ

सुग्रीबने कहा--हैत्यनायको ! आपलोगोंके कथनके अनुसार देवीसे (संवाद) कहनेके लिये मैं गया था। मैंने आज ही जाकर उससे कहा कि भाग्यशालिनि ! सुप्रसिद्ध दानवश्रेष्ठ शुम्भने तुमसे कहा है कि मैं तीनों लोकोंका

English

•ram rarar trar graft ttguwfira grafii ^n

अध्याय ४०

श्लोक 27

एतेषामेभिरुदितं यावदन्तरमन्धक ।तावदेवान्तरं चास्ति भवतो वा हरस्य च

eteṣāmebhiruditaṃ yāvadantaramandhaka / tāvadevāntaraṃ cāsti bhavato vā harasya ca

हिन्दी अर्थ

समर्थ स्वामी हूँ। सुन्दरि! स्वर्ग, पृथ्वी एवं पातालके सारे रत्न मेरे घरमें सदा भरे रहते हैं। कृशोदरि! चण्ड और मुण्डने तुम्हे रत्रस्वरूपा बतलाया है । अतः तुम मेरा या मेरे छोटे भाई निशुम्भका वरण करो॥ ३१--३४॥ सत्यमुक्तं त्रिलोकेशः शुम्भो रत्राह एव च

English

You are the endower of health, holding, fame, brilliance, forgiveness, prudence and speech. This entire world is enslaved of you.

अध्याय ४०

श्लोक 28

वारितो ऽसि मया वीर भूयो भूयश्च वार्यसे ।शृणुष्व वाक्यं देवर्षेरसितस्य महात्मनः

vārito 'si mayā vīra bhūyo bhūyaśca vāryase / śṛṇuṣva vākyaṃ devarṣerasitasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

तयैवमुक्तस्त्वभ्यागां त्वत्सकाशं महासुर।

English

raftg d i u i WUu i u f raan

अध्याय ४०

श्लोक 29

यो धर्मशीलो जितमानरोषो विद्याविनीतो न परोपतापी ।स्वदारतुष्टः परदारवर्जो नतस्य लोके भयमस्ति किञ्चित्

yo dharmaśīlo jitamānaroṣo vidyāvinīto na paropatāpī / svadāratuṣṭaḥ paradāravarjo natasya loke bhayamasti kiñcit

हिन्दी अर्थ

सा चाग्निकोटिसदूशी मत्वैवं कुरु यत्क्षमम् धूप्राक्ष गच्छ तां दुष्टां केशाकर्षणविह्वलाम्। सापराधां यथा दासीं कृत्वा शीघ्रमिहानय

English

p rairanft ftr ipt *nratff train ^ n

अध्याय ४०

श्लोक 30

यो धर्महीनः कलहप्रियः सदा परोपतापी श्रुतिशास्त्रवर्जितः ।परार्थदारेष्सुरवर्णसंगमी सुखं न विन्देत परत्र चेह

yo dharmahīnaḥ kalahapriyaḥ sadā paropatāpī śrutiśāstravarjitaḥ / parārthadāreṣsuravarṇasaṃgamī sukhaṃ na vindeta paratra ceha

हिन्दी अर्थ

एह्येहि मूढे भर्तारं शुम्भमिच्छस्व कौशिकी।

English

tjtslHldi^ t for fonfirarani uftri

अध्याय ४०

श्लोक 31

धर्मान्वितो ऽभून्मनुरर्कपुत्रः स्वदारसंतुष्टमनास्त्वगस्त्यः

dharmānvito 'bhūnmanurarkaputraḥ svadārasaṃtuṣṭamanāstvagastyaḥ

हिन्दी अर्थ

न चेद् बलान्नयिष्यामि केशाकर्षणविह्वलाम् (उसके बाद) हँसती हुई उसने मुझसे कहा कि सुग्रीव! मेरी बात सुनो। तुमने यह ठीक कहा है कि तीनों लोकोंका स्वामी शुम्भ रल्रके अर्ह (उपयुक्त) है। परंतु महासुर! मुझ अविनीताके हृदयकी यह अभिलाषा

English

ra^cfiirrais ftam fonfotra ti *[fo[ii ^vsii

अध्याय ४०

श्लोक 32

एतानि पुण्यानि कृतान्यमीभिर्मया निबद्धानि कुलक्रमोक्त्या ।तेजोन्विताः शापवरक्षमाश्च जाताश्च सर्वे सुरसिद्धपूज्याः

etāni puṇyāni kṛtānyamībhirmayā nibaddhāni kulakramoktyā / tejonvitāḥ śāpavarakṣamāśca jātāśca sarve surasiddhapūjyāḥ

हिन्दी अर्थ

है कि युद्धमें मुझे पराजित करनेवाला ही मेरा पति हो। उत्तरमें (तब) मैंने (उससे) कहा कि तुम्हें घमण्ड हो गया है। भला जिस असुरने सारे देवताओं और राक्षसोंको पराजित कर अपने अधीन कर लिया है

English

You have existed in the form of speech in all organisms. Goddess Sarasvatl so prayed brought that Brahmin comfortably to the asrama of Visvamitra. She offered that innocent sage for Visvamitra very sadly.

अध्याय ४०

श्लोक 33

अधर्मऽयुक्तो ऽङ्गसुतो बभूव विभुश्च नित्यं कलहप्रियो ऽभूत् ।परोपतापी नमुचिर्दुरात्मा पराबलेप्सुर्नहुषश्च राजा

adharma'yukto 'ṅgasuto babhūva vibhuśca nityaṃ kalahapriyo 'bhūt / paropatāpī namucirdurātmā parābalepsurnahuṣaśca rājā

हिन्दी अर्थ

वह तुम्हें क्यों नहीं पराजित कर देगा? इसलिये अये क्रोधवाली! तुम उठो-बात मान लो। उसके बाद उसने मुझसे कहा-मैं क्या करूँ? बिना विचार किये ही मैंने इस प्रकारका पण कर लिया है। अतः (तुम) जाकर शुम्भसे मेरी बात कहो। फलतः महासुर! उसके इस प्रकार कहनेपर मैं आपके निकट आ गया हूँ। वह जलती हुई आगकी लौकी भाँति तेजस्विनी है; यह जानकर आप जैसा उचित हो, वैसा

English

traratti wws n pi gftwrffoi:i

अध्याय ४०

श्लोक 34

परार्थलिप्सुर्दिजितो हिरण्यदृक् मूर्खस्तु तस्याप्यनुजः सुदुर्मतिः ।अवर्णसंगी यदुस्त्तमौजा एते विनष्टास्त्वनयात् पुरा हि

parārthalipsurdijito hiraṇyadṛk mūrkhastu tasyāpyanujaḥ sudurmatiḥ / avarṇasaṃgī yadusttamaujā ete vinaṣṭāstvanayāt purā hi

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले-सुग्रीवकी इस बातको सुनकर

English

When Visvamitra found Vasistha brought to his home, he began to search for a weapon to kill him with.

अध्याय ४०

श्लोक 35

तस्माद् धर्मो न संत्याज्यो धर्मो हि परमा गतिः ।धर्महीना नरा यान्ति रौरवं नरकं महत्

tasmād dharmo na saṃtyājyo dharmo hi paramā gatiḥ / dharmahīnā narā yānti rauravaṃ narakaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

शुम्भने कहा-धूम्राक्ष! तुम जाओ। उस दुष्टाको अपराधिनी दासीकी तरह केश खांचनेसे व्याकुल बनाकर यहाँ शीघ्र ले आओ। यदि कोई पराक्रमी उसका पक्ष ले तो तुम बिना विचारे उसे मार डालना--चाहे ब्रह्मा ही क्यों न हो। शुम्भके इस प्रकार

English

3^raf: w odfom rafopn w u

अध्याय ४०

श्लोक 36

धर्मस्तु गदितः पुंभिस्तारणे दिवि चेह च ।पतनाय तथाधर्म इह लोके परत्र च

dharmastu gaditaḥ puṃbhistāraṇe divi ceha ca / patanāya tathādharma iha loke paratra ca

हिन्दी अर्थ

सेनाके साथ विन्ध्यपर्वतपर चढ़ाई कर दी। किन्तु वहाँ उन दुर्गाको देखकर दृष्टि चौंधिया जानेसे उसने कहा-मूढ़े! आओ, आओ! कौशिकि! तुम शुम्भको अपना पति बनानेकी इच्छा करो; अन्यथा मैं बलपूर्वक

English

River Sarasvatl saw that violent excitement in Visvamitra, smelt of a Brahmin's murder, she immediately turned and flew with his body from there. It again took care in depth of comfortability of Vasistha.

अध्याय ४०

श्लोक 37

त्याज्यं धर्मान्वितैर्न्नित्यं परदारोपसेवनम् ।नयन्ति परदारा हि नरकानेकविंशतिम् ।सर्वेषामपि वर्णानामेष धर्मो ध्रुवो ऽन्धक

tyājyaṃ dharmānvitairnnityaṃ paradāropasevanam / nayanti paradārā hi narakānekaviṃśatim / sarveṣāmapi varṇānāmeṣa dharmo dhruvo 'ndhaka

हिन्दी अर्थ

तुम्हारे केश पकड़कर तुम्हें घसीटता हुआ व्याकुल- रूपमें (यहाँसे) ले जाऊँगा श्रीदेवीने कहा--शुम्भने तुमको मुझे बलपूर्वक ले जानेके लिये निश्चय ही भेजा है तो इस विषयमें एक अबला क्या करेगी! तुम जैसा चाहो वैसा करो

English

trahrarifira pT gfaBijfawpi

अध्याय ४०

श्लोक 38

परार्थपरदारेषु यदा वाञ्छां करिष्यति ।स याति नरकं घोरं रौरवं बहुलाः समाः

parārthaparadāreṣu yadā vāñchāṃ kariṣyati / sa yāti narakaṃ ghoraṃ rauravaṃ bahulāḥ samāḥ

हिन्दी अर्थ

एक अक्षौहिणी सेनामें १०९३५० पैदल सिपाही, ६५६१० घुड्सवार, २१८७० रथी और २१८७० गजारोही रहते हैं।

English

fogfoft trarara:ii?oii

अध्याय ४०

श्लोक 39

एवं पुरासुरपते देवर्षिरसितो ऽव्यायः ।प्राह धर्मव्यवस्थानं खगेन्द्रायारुणाय हि

evaṃ purāsurapate devarṣirasito 'vyāyaḥ / prāha dharmavyavasthānaṃ khagendrāyāruṇāya hi

हिन्दी अर्थ

तमापतन्तं सगदं हुंकारेणैव कौशिकी। सबलं भस्मसाच्चक्रे शुष्कमग्निरिवेन्धनम् समाजगाम सहसा यत्रास्ते कोशसम्भवा। तदायान्तं रिपुबलं दृष्टा कोटिशतावरम्

English

The most austere Vis'vamitra was over excited seeing that Sarasvatl has disobeyed him. He thundered a curse on her.

अध्याय ४०

श्लोक 40

तस्मात् सुदूरतो वर्जेत् परदारान् विचक्षणाः ।नयन्ति निकृतिप्रज्ञं परदाराः पराभवम्

tasmāt sudūrato varjet paradārān vicakṣaṇāḥ / nayanti nikṛtiprajñaṃ paradārāḥ parābhavam

हिन्दी अर्थ

कांश्चित् करप्रहारेण कांश्चिदास्येन लीलया

English

^TOPRt nfrat srft g^fosiT foftftdii sirfftiti p gr^ifin T^fcmifircipiimii

अध्याय ४०

श्लोक 41

पुलस्त्य उवाच ।इत्येवमुक्ते वचने प्रह्लादं प्राह चान्धकः ।भवान् धर्मपरस्त्वेको नाहं धर्म समाचरे

pulastya uvāca / ityevamukte vacane prahlādaṃ prāha cāndhakaḥ / bhavān dharmaparastveko nāhaṃ dharma samācare

हिन्दी अर्थ

नखरैः कांश्चिदाक्रम्य उरसा प्रममाथ च। ते वध्यमानाः सिंहेन गिरिकन्दरवासिना भूतैश्च देव्यनुचरैश्चण्डमुण्डौ समाश्रयन्। तावार्त्त स्वबलं दृष्टा कोपप्रस्फुरिताधरौ

English

O great river! As you have disobeyed me, carry blood instead of water and pieces of demon's bodies.

अध्याय ४०

श्लोक 42

इत्येवमुक्त्वा प्रह्लादमन्धकः प्राह शम्बरम् ।गच्छ शम्बर शैलेन्द्रं मन्दरं वद शङ्करम्

ityevamuktvā prahlādamandhakaḥ prāha śambaram / gaccha śambara śailendraṃ mandaraṃ vada śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

त्रिशाखां भ्रुकुटीं वक्त्रे चकार परमेश्चरी। श्रुकुटीकुटिलाद् देव्या ललाटफलकादह्रुतम्। काली करालवदना निःसृता योगिनी शुभा

English

?ra: ratratft w fomforra qfom arap^rfftralfosr ftm iforai train ? 3 u

अध्याय ४०

श्लोक 43

भिक्षो किमर्थं शौलेन्द्रं स्वर्गोपम्यं सकन्दरम् ।परिभुञ्जसि केनाद्य तव दत्तो वदस्व माम

bhikṣo kimarthaṃ śaulendraṃ svargopamyaṃ sakandaram / paribhuñjasi kenādya tava datto vadasva māma

हिन्दी अर्थ

खट्वाङ्गमादाय करेण रौद्र- मसिञ्ज कालाञ्जनकोशमुग्रम्

English

The gracious river had borne the curse of Visvamitra as long as for a year and carried with her the blood of demons.

अध्याय ४०

श्लोक 44

तिष्ठन्ति शासने मह्यं देवाः शक्रपुरोगमाः ।तत् किमर्थं निवससे मामनादृत्य मन्दरे

tiṣṭhanti śāsane mahyaṃ devāḥ śakrapurogamāḥ / tat kimarthaṃ nivasase māmanādṛtya mandare

हिन्दी अर्थ

देवीद्वारा नमुचिका वध; असुरसैन्यसहित चण्ड-मुण्डका विनाश

English

Having seen Sarasvatl so dirty, all hermits, gods, gandharvas and nymphs fell into grief.

अध्याय ४०

श्लोक 45

यदीष्टस्तव शैलेन्द्रः क्रियतां वचनं मम ।येयं हि भवतः पत्नी सा मे शीघ्रं प्रदीयताम्

yadīṣṭastava śailendraḥ kriyatāṃ vacanaṃ mama / yeyaṃ hi bhavataḥ patnī sā me śīghraṃ pradīyatām

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले-विभावरी (देवी)-के इस प्रकार कहनेपर बलवान् एवं पराक्रमी धूम्रलोचन गदा लेकर झट दौड़ पड़ा। कौशिकीने गदा लेकर आ रहे उस असुरको, साथ ही उसकी सेनाको भी हुंकारसे ही ऐसे भस्म कर दिया जैसे आग सूखी लकड़ीको जला देती है। कौशिकीद्वारा सेनाके साथ बलवान् दानवको भस्म किये जाते देखकर सारे संसारमें हाहाकार मच गया

English

cffiT fWW ’MMMtnl; I

अध्याय ४०

श्लोक 46

इत्युक्तः स तदा तेन शम्बरो मन्दरं द्रुतम् ।जगाम तत्र यत्रास्ते सह देव्या पिनाकधृक्

ityuktaḥ sa tadā tena śambaro mandaraṃ drutam / jagāma tatra yatrāste saha devyā pinākadhṛk

हिन्दी अर्थ

शुम्भने भी (हाहाकारका) वह महान् शब्द सुना। उसके बाद उसने चण्ड एवं मुण्ड नामके दोनों महान् एवं बलवान् असुरों तथा बलवानोंमे श्रेष्ठ रुरुको आदेश दिया और वे प्रसन्नतापूर्वक (युद्धके लिये) चल पड़े।

English

Blood began to flow in that sacrosanct holy place. Devils and Pisacas gathered on the banks of Sarasvatl.

अध्याय ४०

श्लोक 47

गत्वोवाचान्धकवचो याथातथ्यं दनोः सुतः ।तमुत्तरं हरः प्राह शृण्वत्या गिरिकन्यया

gatvovācāndhakavaco yāthātathyaṃ danoḥ sutaḥ / tamuttaraṃ haraḥ prāha śṛṇvatyā girikanyayā

हिन्दी अर्थ

हाथियों और रथोंसे भरी उनकी बड़ी सेना शीघ्र ही वहाँ पहुँच गयी, जहाँ कौशिकी खड़ी थीं । उस समय शत्रुकी सैकड़ों सेनाओंको आते देखकर सिंह युद्धमें अपनी गर्दनके बालोंको फटकारने लगा तथा खेल-खेलमें- बिना किसी परिश्रमके ही दानवोंकों पछाड़-पछाड़कर मारने लगा। उसने कुछको पंजोंके थपेड़ोंसे, कुछको मुखसे, कुछको तेज नखोंसे एवं कुछको अपनी छातीके धक्के देकर भयत्रस्त कर दिया। फिर तो पर्वतकी

English

They began to live peacefully by sipping the blood so flowing with Sarasvatl. They felt gaiety to the extent that they here got heaven through their valour and began dancing in a state of happiness.

अध्याय ४०

श्लोक 48

ममायं मन्दरो दत्तः सहस्राक्षेण धीमता ।तन्न शक्नोम्यहं त्यक्तुं विनाज्ञां वृक्षवैरिणः

mamāyaṃ mandaro dattaḥ sahasrākṣeṇa dhīmatā / tanna śaknomyahaṃ tyaktuṃ vinājñāṃ vṛkṣavairiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

गुफामें रहनेवाले सिंहसे एवं देवीके अनुगत भूतोंसे मारे जा रहे वे सभी दानव (भागकर) चण्ड-मुण्डकी शरणमें चले गये। चण्ड और मुण्ड अपनी सेनाको घबरायी एवं दुखी हुई देखकर कुपित हो गये और

English

chWjRjrcjy <*|HR TO: TOPTTTOTT: I

अध्याय ४०

श्लोक 49

यच्चाब्रवीद् दीयतां मे गिरिपुत्रीति दानवः ।तदेषा यातु स्वं कामं नाहं वारयितुं क्षमः

yaccābravīd dīyatāṃ me giriputrīti dānavaḥ / tadeṣā yātu svaṃ kāmaṃ nāhaṃ vārayituṃ kṣamaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्रिकी ओर उड़कर जानेवाले (जलकर मरनेवाले) पतिंगोंके समान वे दोनों हैत्य देवीकी ओर दौड़े। उन दोनों भयङ्कर दानवोंको सामने आते हुए देखकर देवी अत्यन्त क्रुद्ध हो गयीं। परमेश्वरीने मुखके ऊपर तीन रेखाओंवाली भूकुटि चढ़ायी। देवीके रेढ़ी भौंहोंसे युक्त भालस्थलसे शीघ्र ही विकराल मुखवाली, (भक्तोंके लिये) मङ्गलदायिनी योगिनी काली निकल आयीं। उनके हाथमें भयङ्कर खट्वाङ्ग (नामक) हथियार तथा

English

II ^ II With the passage of certain time, the hermits went to the banks of Sarasvatl.

अध्याय ४०

श्लोक 50

ततो ऽब्रवीत् गिरिसुता शम्बरं मुनिसत्तम ।ब्रूहि गत्वान्धकं वीर मम वाक्यं विपश्चितम्

tato 'bravīt girisutā śambaraṃ munisattama / brūhi gatvāndhakaṃ vīra mama vākyaṃ vipaścitam

हिन्दी अर्थ

काले अञ्जनके समान तरकससे युक्त भयङ्कर तलवार थी। उनका शरीर कंकाल और खूनसे सना हुआ था तथा उनके गलेमें राजाओंके कटे हुए सिरोंकी बनी हुई

English

mR^IUI 4HWr4l: TR TO* TOtRiRiI ?^9ll

अध्याय ४०

श्लोक 51

अहं पताका संग्रामे भवानीशश्च देविनौ ।प्रामद्यूतं परिस्तीर्य यो जेष्यति स लप्स्यते

ahaṃ patākā saṃgrāme bhavānīśaśca devinau / prāmadyūtaṃ paristīrya yo jeṣyati sa lapsyate

हिन्दी अर्थ

कांश्चित् खड्गेन चिच्छेद खट्वाङ्गेन परान् रणे । न्यषूदयद् भृशं क्रुद्धा सरथाश्वगजान् रिपून् कुञ्जरं सह यन्त्रेण प्रचिक्षेप मुखेऽम्बिका

English

They (the hermits) began to think over a strategy to rescue Sarasvatl so surrounded by demons due to the flowing of blood (the best diet of rude monsters) for satiating demons.

अध्याय ४०

श्लोक 52

इत्येवमुक्तो मतिमान् शम्बरो ऽन्दकमागमत् ।समागम्याब्रवीद् वाक्यं शर्वगौर्योश्च भाषितम्

ityevamukto matimān śambaro 'ndakamāgamat / samāgamyābravīd vākyaṃ śarvagauryośca bhāṣitam

हिन्दी अर्थ

समं योधेन वदने क्षिप्य चर्वयतेऽम्बिका

English

TJTOTTfTOTt TOW: TOTO TOTTOP TOTOTII ? II

अध्याय ४०

श्लोक 53

तच्छ्रत्वा दानवपतिः क्रोधदीप्तेक्षणः श्वसन् ।समाहूयाब्रवीद् वाक्यं दुर्योधनमिदं वचः

tacchratvā dānavapatiḥ krodhadīptekṣaṇaḥ śvasan / samāhūyābravīd vākyaṃ duryodhanamidaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

एकं जग्राह केशेषु ग्रीवायामपरं तथा। पादेनाक्रम्य चैवान्यं प्रेषयामास मृत्यवे 'ततस्तु तद् बलं देव्या भक्षितं सबलाधिपम्। रुरुदृष्ठा प्रदुद्राव तं चण्डी ददृशे स्वयम्

English

All those great resolute and lucky people summoned together the river Sarasvatl and said- O great river! Wc want to listen as to why the reservoir is full of blood? TOT: to TORT TOWTOTO TOTRTOfl 3TW juqdl’if i TO WRT TOTTOTO tip f :%TO TOT

अध्याय ४०

श्लोक 54

गच्छ शीघ्रं महाबाहो भेरीं सान्नाहिकीं दृढाम् ।ताडयस्व सुविश्रब्धं दुःशीलामिव योषितम्

gaccha śīghraṃ mahābāho bherīṃ sānnāhikīṃ dṛḍhām / tāḍayasva suviśrabdhaṃ duḥśīlāmiva yoṣitam

हिन्दी अर्थ

कोशमुत्कर्तयामास कर्णादिचरणान्तिकम्

English

She then described to them all about the foul play of Visvamitra with Vasistha. The hermits then brought Aruna river to make pure the water of Sarasvatl. The demons became sad when they saw the water of Sarasvatl so purified. He began to say frequently to all sages in a state of pain and worry.

अध्याय ४०

श्लोक 55

समादिष्टो ऽन्धकेनाथ भेरीं दुर्योधनो बलात् ।ताडयामास वेगेन यथाप्राणेन भूयसा

samādiṣṭo 'ndhakenātha bherīṃ duryodhano balāt / tāḍayāmāsa vegena yathāprāṇena bhūyasā

हिन्दी अर्थ

सा च कोशं समादाय बबन्ध विमला जटा: । एका न बन्धमगमत् तामुत्पाट्याक्षिपद् भुवि सा जाता सुतरां रौद्री तैलाभ्यक्तशिरोरुहा। कृष्णार्धमर्धशुक्लं च धारयन्ती स्वकं वपु:

English

CRT ft §jfTOTT: TO? spftfrisr pTOTT:l qrrq: qnwftra wiw M i ucb i R Tn:ii^?n

अध्याय ४०

श्लोक 56

सा ताडिता बलवता भेरी दुर्योधनेन हि ।सत्वरं भैरवं रावं रुराव सुरभी यथा

sā tāḍitā balavatā bherī duryodhanena hi / satvaraṃ bhairavaṃ rāvaṃ rurāva surabhī yathā

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वैवं वचनं देव्याः साऽभ्यद्रवत तावुभौ। प्रदुद्ठुवतुर्भयात्ती दिशमाश्रित्य दक्षिणाम्

English

tojtto^t gsf5?R *t pfroTi TT^ts^f toRISTOTTO TOT: TOt TO>TWTO:II33II

अध्याय ४०

श्लोक 57

तस्यास्तं स्वरमाकर्ण्य सर्व एव महासुराः ।समायाताः सभां तूर्णं किमेतदिति वादिनः

tasyāstaṃ svaramākarṇya sarva eva mahāsurāḥ / samāyātāḥ sabhāṃ tūrṇaṃ kimetaditi vādinaḥ

हिन्दी अर्थ

यतो गतौ च तौ हैत्यौ तत्रैवानुययौ शिवा सा ददर्श तदा पौण्डूं महिषं वै यमस्य च मुण्डमाला थी। उन्होंने बहुत अधिक क्रुद्ध होकर युद्धमें कुछको तलवारके घाट उतार दिया और हाथी, रथ एवं घोड़ोंसे युक्त कुछ अन्य असुर-शत्रुओंको खट्वाङ्गसे मार डाला

English

All of us live hungry and seldom abide by the rules. It is not our self will that we are committing sins, but our party gets growth due to your neglect and evil acts towards us. We all are Brahmaraksasa (the people who are lapsed from the essence of Brahma in spite of their birth in the Brahmin community.

अध्याय ४०

श्लोक 58

याथातथ्यं च तान् सर्वानाह सेनापतिर्बली ।ते चापि बलिनां श्रेष्ठाः सन्नद्धा युद्धकाङ्क्षिणः

yāthātathyaṃ ca tān sarvānāha senāpatirbalī / te cāpi balināṃ śreṣṭhāḥ sannaddhā yuddhakāṅkṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अम्बिकादेवी चर्म, अङ्कुश, मुद्गर, धनुष, घंटियों और यन्त्रके साथ हाथियोंको अपने मुखमें झोंकने लगीं और चक्र तथा सारथी, घोड़े और योद्धाके साथ कूबरसे युक्त रथको अपने मुखमें डालकर वे

English

The Vaisya, 3udra and Ksatriya too become demons, turn into the tendency of monsters as a result of their various bad activities and are envious to Brahmins.

अध्याय ४०

श्लोक 59

सहान्धका निर्ययुस्ते गजैरुष्ट्रैर्हयै रथैः ।अन्धको रथमास्थाय पञ्चनल्वप्रणमाणतः

sahāndhakā niryayuste gajairuṣṭrairhayai rathaiḥ / andhako rathamāsthāya pañcanalvapraṇamāṇataḥ

हिन्दी अर्थ

चबाने लगीं। फिर उन्होंने किसीको सिरके केश पकड़कर, किसीको गला पकड़कर और अन्य किसीको पैरोंसे रौंद-रौंदकर मृत्युके समीप पहुँचा दिया। उसके बाद सेनापतिके साथ उस सेनाको देवीद्ठारा भक्षण किया जाता हुआ देखकर रुरु दौड़ पड़ा। चण्डीने स्वयं उसे देखा और खट्वाङ्गसे उस महान् असुरके सिरपर आघात कर दिया। बह मरकर जड़से कटे हुए वृक्षके समान पृथ्वीपर (धड़ामसे) गिर पड़ा

English

TOfTOTT cfa TOTOTO 4 )Ih<|i|U| TO^I ^ TOTfTTCTOTTO TOTTTOTt 11 ? H11

अध्याय ४०

श्लोक 60

त्र्यम्बकं स पराजेतुं कृतबुद्धिर्विनिर्ययौ ।जम्भः कुजम्भो हुण्डश्च तुहुण्डः शम्बरो बलिः

tryambakaṃ sa parājetuṃ kṛtabuddhirviniryayau / jambhaḥ kujambho huṇḍaśca tuhuṇḍaḥ śambaro baliḥ

हिन्दी अर्थ

देवीने उसे जमीनपर गिरा हुआ देखकर पशुके समान उसके कानसे पैरतकका कोश काट दिया- उसकी चमड़ी उधेड़ ली। उस कोश (चमड़ी)-को लेकर उन्होंने अपनी निर्मल जटाओंको बाँध लिया।

English

Our generations receive a spurt due to the defects of yoni (genital) of misconduct of women. It is the perpetual process of our

अध्याय ४०

श्लोक 61

बाणाः कार्तस्वरो हस्ती सूर्यशत्रुर्महोदरः ।अयःशुङ्कुः शिबिः शाल्वो वृषपर्वा विरोचनः

bāṇāḥ kārtasvaro hastī sūryaśatrurmahodaraḥ / ayaḥśuṅkuḥ śibiḥ śālvo vṛṣaparvā virocanaḥ

हिन्दी अर्थ

उनमें एक जटा नहीं बाँधी गयी। उसे उखाड़कर उन्होंने जमीनपर फेंक दिया। वह जटा एक भयावनी देवी हो गयी। उसके सिरके बाल तेलसे सिक्त (सने) थे एवं वह आधा काला तथा आधा सफेद वर्णका शरीर धारण किये हुए थी। उसने कहा--मैं एक श्रेष्ठ महान् असुरको मारूँगी। तब देवीने उसका चण्डमारी-यह प्रसिद्ध नाम

English

PET TORT: TOfTO TOtTORmRT TOTOTl TtaTTTTORT: $|<TO ^MIVIlcTl: TOT$rTTll^ll 3^: TOTOT Tli TOTOTH13J TT %TT:I SjdctfteiTOW rt TOftfl 131911 ^V I HHaHHyd M l bd^ l ff^fMdH.1

अध्याय ४०

श्लोक 62

हयग्रीवः कालनेमिः संह्लादः कालनाशनः ।शरभः शलभश्चैव विप्रचित्तिश्च वीर्यवान्

hayagrīvaḥ kālanemiḥ saṃhlādaḥ kālanāśanaḥ / śarabhaḥ śalabhaścaiva vipracittiśca vīryavān

हिन्दी अर्थ

देवीने कहा--सुभगे! तुम जाओ और चण्ड- मुण्डको यहाँ पकड़ लाओ! उन्हें पकड़ लानेमें तुम समर्थ हो। मैं स्वयं उन्हें मारूँगी। इस प्रकार देवीके उस कथनको सुनकर वह उन दोनोंकी ओर दौड़ पड़ी। वे

English

dTOI^tTO TTTO f%T 3TOFTOTTRT TO^I

अध्याय ४०

श्लोक 63

दुर्योधनश्च पाकश्च विपाकः कालशम्बरौ ।एते चान्ये च बहवो महावीर्या महाबलाः ।प्रजगमुरुत्सुका योद्धुं नानायुधधरा रणे

duryodhanaśca pākaśca vipākaḥ kālaśambarau / ete cānye ca bahavo mahāvīryā mahābalāḥ / prajagamurutsukā yoddhuṃ nānāyudhadharā raṇe

हिन्दी अर्थ

दोनों भयसे दुःखी होकर दक्षिण दिशाकी ओर भाग गये। तब चण्डमारी गरुड्के समान वेगवान् गदहेपर सवार होकर वेगसे भगनेके कारण वस्त्रहीन हुए उन दोनोंके पीछे दौड़ पड़ी। (फिर तो) जहाँ-जहाँ चण्ड और मुण्ड दोनों हैत्य गये, वहाँ-बहाँ उनके पीछे शिवा भी पहुँचती गयीं। उस समय उन्होंने यमराजके पौण्डू नामक महिषको देखा

English

You are capable to do welfare of all lokas. The gracious sages made mutual consult and said- The food is polluted when it comes in touch with sneeze and insects, when it is residual after eating, hair dropped in it, received with insult and polluted by expirated air. It becomes the share of monsters.

अध्याय ४०

श्लोक 64

इत्थं दुरात्मा दनुसैन्यपालस्तदान्धको योद्धुमना हरेण ।महाचलं मन्दरमभ्युपेयिवान् स कालपाशावसितो हि मन्दधीः

itthaṃ durātmā danusainyapālastadāndhako yoddhumanā hareṇa / mahācalaṃ mandaramabhyupeyivān sa kālapāśāvasito hi mandadhīḥ

हिन्दी अर्थ

तं प्रगृह्य करेणैव दानवावन्वगाज्जवात्

English

The scholar should take notice of these things and give up such food. One who eats such polluted food, eats only the share of

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 40
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.