Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
41
अध्याय 41 / 95

Adhyaya 41

59 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ59 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४१

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे चत्वारिशो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ पुलास्त्य उवाच ।हरो ऽपि शम्बरे याते समाहूयाथ नन्दिनम् ।प्राहामन्त्रय शैलादे ये स्थितास्तव शासने

iti śrīvāmanapurāṇe catvāriśo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ pulāstya uvāca / haro 'pi śambare yāte samāhūyātha nandinam / prāhāmantraya śailāde ye sthitāstava śāsane

हिन्दी अर्थ

कर्कोटकं स दृष्टेव ऊर्ध्वरोमा व्यजायत खगेन्द्रपत्राण्यादाय नागं कर्कोटकं तथा। वेगेनानुसरद् देवी चण्डमुण्डौ भयातुरौ

English

f^rrattrtftcf: ^rRTr f59R* y4f*fc^:ll'tf^ll

अध्याय ४१

श्लोक 2

ततो महेशवचनान्नन्दी तूर्णतरं गतः ।उपस्पृश्य जलं श्रीमान् सस्मार गणनायकान्

tato maheśavacanānnandī tūrṇataraṃ gataḥ / upaspṛśya jalaṃ śrīmān sasmāra gaṇanāyakān

हिन्दी अर्थ

सम्प्राप्तौ च तदा देव्या चण्डमुण्डौ महासुरौ। बद्धौ कर्कोटकेनैव बद्ध्वा विन्ध्यमुपागमत्

English

That man becomes free from the clutches of all evils who observes fast for three nights and takes a bath in the confluence of Aruna and Sarasvatl rivers.

अध्याय ४१

श्लोक 3

नन्दिना संस्मृताः सर्वे गणनाथाः सहस्रशः ।समुत्पत्य त्वरायुक्ताः प्रणतास्त्रिदसेश्वरम्

nandinā saṃsmṛtāḥ sarve gaṇanāthāḥ sahasraśaḥ / samutpatya tvarāyuktāḥ praṇatāstridaseśvaram

हिन्दी अर्थ

निवेदयित्वा कौशिक्यै कोशमादाय भैरवम्। शिरोभिर्दानवेन्द्राणां तारक्ष्यपत्रैश्च शोभनैः कृत्वा स्त्रजमनौपम्यां चण्डिकायै न्यवेदयत्। घर्घरां च मृगेन्द्रस्य चर्मणः सा समार्पयत्

English

sthuiKHiii 'Hficrr gfaimcitffr tiTO:ii'!f?ii

अध्याय ४१

श्लोक 4

आगतांश्च गणान्नन्दी कृताञ्जलिपुटो ऽव्ययः ।सर्वान् निवेदयामास शङ्कराय महात्मने

āgatāṃśca gaṇānnandī kṛtāñjalipuṭo 'vyayaḥ / sarvān nivedayāmāsa śaṅkarāya mahātmane

हिन्दी अर्थ

चकार कुपिता दुर्गा विशिरस्कौ महासुरौ

English

On introduction of the gross Kaliyuga with its devastating effects and the communication or spread off demoralise activities, the man taking a bath in the confluence of Aruna and Sarasvatl attains emancipation.

अध्याय ४१

श्लोक 5

नन्द्युवाच ।यानेतान् पश्यसे शंभो त्रिनेत्राञ्जटिलाञ्शुचीन् ।एते रुद्रा इति ख्याताः कोट्य एकादशैव तु

nandyuvāca / yānetān paśyase śaṃbho trinetrāñjaṭilāñśucīn / ete rudrā iti khyātāḥ koṭya ekādaśaiva tu

हिन्दी अर्थ

तयोरेवाहिना देवी शेखरं शुष्करेवती। कृत्वा जगाम कौशिक्याः सकाशं मार्यया सह समेत्य साब्रवीद् देवि गृह्यतां शेखरोत्तमः। ग्रथितो हैत्यशीर्षाभ्यां नागराजेन वेष्टित:

English

All those monsters then took a bath, received purity of heart, put on divine garlands and clothes and got better positions

अध्याय ४१

श्लोक 6

वानरास्यान् पश्यसे यान् शार्दूलसमविक्रमान् ।एतेषां द्वारपालास्ते मन्नमानो यशोधनाः

vānarāsyān paśyase yān śārdūlasamavikramān / eteṣāṃ dvārapālāste mannamāno yaśodhanāḥ

हिन्दी अर्थ

तं शेखरं शिवा गृह्य चण्डाया मूर्ध्नि विस्तृतम्। बबन्ध प्राह चैवैनां कृतं कर्म सुदारुणम्

English

Account of Kuruk$etra-tlrthas and Praise of the Sarasvatl

अध्याय ४१

श्लोक 7

षण्मुखान् पश्यसे यांश्च शक्तिपाणीञ्शिखिध्वजान् ।षट् च षष्टिस्तथा कोट्यः स्कन्दनाम्नः कुमारकान्

ṣaṇmukhān paśyase yāṃśca śaktipāṇīñśikhidhvajān / ṣaṭ ca ṣaṣṭistathā koṭyaḥ skandanāmnaḥ kumārakān

हिन्दी अर्थ

शेखरं चण्डमुण्डाभ्यां यस्माद् धारयसे शुभम्। तस्माल्लोके तव ख्यातिश्वामुण्डेति भविष्यति देवीद्वारा नमुचिका वध; असुरसैन्यसहित चण्ड-मुण्डका विनाश

English

Lomaharsana said- The hermit Darvi brought there four oceans. A man attains the fruit of the donation made of a thousand cows.

अध्याय ४१

श्लोक 8

एतावत्यस्तथा कोट्य शाखा नाम षडाननाः ।विशाखास्तावदेवोक्ता नैगमेयाश्च शङ्कर

etāvatyastathā koṭya śākhā nāma ṣaḍānanāḥ / viśākhāstāvadevoktā naigameyāśca śaṅkara

हिन्दी अर्थ

उसने (चण्डमारीने) उस महिषकी साँपके आकारवाली सींगको उखाड़ लिया और उसे हाथमें लेकर वह शीघ्रतासे दानवोंके पीछे पील पड़ी। तब वे दोनों हैत्य पृथ्वी छोड़कर आकाशमें चले गये। फिर

English

% doHcSuft gm>d*4ur:IRII

अध्याय ४१

श्लोक 9

सप्तकोटिशतं शंभो अमी वै प्रमथोत्तमाः ।एकैकं प्रति देवेश तावत्यो ह्यपि मातरः

saptakoṭiśataṃ śaṃbho amī vai pramathottamāḥ / ekaikaṃ prati deveśa tāvatyo hyapi mātaraḥ

हिन्दी अर्थ

महेश्वरीने अपने गधेके साथ शीघ्रतासे उन दोनोंका पीछा किया। (देवीने) सर्पराज कर्कोटकको खानेकी इच्छावाले गरुड़को देखा। (फिर तो देवीको) देखते ही उनके रोंगटे खडे हो गये; वे डर गये। चण्डमारीके भयसे गरुड़ मांसपिण्डके समान-लोथड़े-से हो गये। उन पक्षिराजके भयङ्कर पाँख (भयके कारण) गिर पड़े॥ ७२--७५॥

English

O great Dvijas! The penance made there gets perfection even when it is made by an

अध्याय ४१

श्लोक 10

भस्मारुणितदेहाश्च त्रिनेत्राः शूलपाणयः ।एते शैवा इति प्रोक्तास्तव भक्ता गणेश्वराः

bhasmāruṇitadehāśca trinetrāḥ śūlapāṇayaḥ / ete śaivā iti proktāstava bhaktā gaṇeśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

पक्षिराजके (गिरे हुए) पाँखों तथा कर्कोटक सर्पको लेकर चण्डमारी भयसे आर्त चण्ड और मुण्डके पीछे दौड़ी। उसके बाद तुरंत ही वह देवी चण्ड और मुण्ड नामक महान् असुरोंके निकट पहुँच गयी एवं उन

English

wwgftrat tfaf fptr:i

अध्याय ४१

श्लोक 11

तथा पाशुपताश्चान्ये भस्मप्रहारणा विभो ।एते गणास्त्वसंख्याताः सहायार्थं समागताः

tathā pāśupatāścānye bhasmaprahāraṇā vibho / ete gaṇāstvasaṃkhyātāḥ sahāyārthaṃ samāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

दोनोंको कर्कोटक नागसे बाँधकर विन्ध्यपर्वतपर ले आयी। उस चण्डमारीने देवीके पास उन दानवोंको निवेदित करनेके बाद भयङ्कर कोश लेकर दानवोंके मस्तकों तथा गरुडके सुन्दर पाँखोंसे बनी अनृपम माला निर्मितकर देवीको दे दी एवं सिंहचर्मका घाघरा भी देवीको समर्पित किया

English

O Brahmins! The man taking a bath in Satasahastrika and Satika places, received the

अध्याय ४१

श्लोक 12

पिनाकधारिणो रौद्रा गणाः कालमुखापरे ।तव भक्ताः समायाता जटामण्डलिनोद्भुताः

pinākadhāriṇo raudrā gaṇāḥ kālamukhāpare / tava bhaktāḥ samāyātā jaṭāmaṇḍalinodbhutāḥ

हिन्दी अर्थ

उन्होंने स्वयं गरुड्के अन्य पाँखोंसे दूसरी माला बनाकर उसे अपने सिरमें बाँध लिया और (फिर वे) दानवोंका खून पीने लगीं। उसके बाद प्रचण्ड दुर्गाने चण्ड और असुरनायक मुण्डको पकड़ लिया एवं कुपित

English

fruit equal to that of the cows donated in number one thousand.

अध्याय ४१

श्लोक 13

खट्वाङ्गयोधिनो वीरा रक्तचर्मसमावृताः ।इमे प्राप्ता गणा योद्धुं महाव्रतिन उत्तमाः

khaṭvāṅgayodhino vīrā raktacarmasamāvṛtāḥ / ime prāptā gaṇā yoddhuṃ mahāvratina uttamāḥ

हिन्दी अर्थ

होकर उन दोनों महासुरोंका सिर काट डाला। शुष्करेवती देवीने सर्पद्वारा उनके सिरका अलंकार बनाया और वह चण्डमारीके साथ कौशिकीके पास गयी। वहाँ जाकर उसने कहा-देवि! हैत्योंके सिरसे गुँथे एवं नागराजसे लपेटकर सिरपर पहने जानेवाले इस श्रेष्ठ अलंकारको धारण करें। शिवा देवीने उस विस्तृत सिरके आभूषणको लेकर उसे चामुण्डाके मस्तकपर बाँध दिया और उनसे 'कहा--आपने अत्यन्त भयंकर कार्य किया है

English

Somatlrtha has existed on the bank of Sarasvatl there. The man who takes a bath in it, receives the fruit equal to the Rajasuya

अध्याय ४१

श्लोक 14

दिग्वाससो मौनिनश्च घण्टाप्रहरणास्तथा ।निराश्रया नाम गणाः समायाता जगद्गुरो

digvāsaso mauninaśca ghaṇṭāpraharaṇāstathā / nirāśrayā nāma gaṇāḥ samāyātā jagadguro

हिन्दी अर्थ

यत: आपने चण्ड और मुण्डके सिरोंका शुभ आभूषण धारण किया है, अतः आप लोकमें चामुण्डा नामसे प्रख्यात होंगी। चण्ड और मुण्डकी माला धारण करनेवाली उन देवीसे त्रिनेत्राने इस प्रकार कहकर दिगम्बरासे

English

The man of keen reverence in heart and who has control on his senses, obtains fruits equal to that received in the form of a

अध्याय ४१

श्लोक 15

सार्धद्विनेत्राः पद्माक्षाः श्रीवत्साङ्कितवक्षसः ।समायाताः खगारूढा वृषभध्वजिनो ऽव्ययाः

sārdhadvinetrāḥ padmākṣāḥ śrīvatsāṅkitavakṣasaḥ / samāyātāḥ khagārūḍhā vṛṣabhadhvajino 'vyayāḥ

हिन्दी अर्थ

'कहा-तुम अपने इन शत्रुसैनिकोंका विनाश करो। सा त्वेवमुक्ताऽथ विषाणकोट्या

English

skuuiWwwra fligiuiiifadHi

अध्याय ४१

श्लोक 16

महापाशुपता नाम चक्रशूलधरास्तथा ।भैरवो विष्णुना सार्द्धमभेदेनार्चितो हि यै

mahāpāśupatā nāma cakraśūladharāstathā / bhairavo viṣṇunā sārddhamabhedenārcito hi yai

हिन्दी अर्थ

त्ततोऽम्बिकायास्त्वथ चर्ममुण्डया

English

giHK'KIlRlUcb W 3TRRT ^TT*T ^ ||

अध्याय ४१

श्लोक 17

इमे मृगोन्द्रवदनाः शूलबाणधनुर्धराः ।गणास्त्वद्रोमसंभूता वीरभद्रपुरोगमाः

ime mṛgondravadanāḥ śūlabāṇadhanurdharāḥ / gaṇāstvadromasaṃbhūtā vīrabhadrapurogamāḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहनेपर बहुत तेज गतिवाले गधेके साथ वह देवी सींगकी नोकसे उग्र शत्रु-सेनाके दलोंका संहार करती हुई विचरण करने लगी और (इस प्रकार) असुरोंको चबाने लगी। उसके बाद अम्बिकाकी मारे जा रहे वे महादानव अपने नायक शुम्भकी

English

fliw-WTTW TTUT ^RTT *T I

अध्याय ४१

श्लोक 18

एते चान्ये च बहवः शतशो ऽथ सहस्रशः ।सहायार्थं तवायाता यथाप्रीत्यादिशस्व तान्

ete cānye ca bahavaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ / sahāyārthaṃ tavāyātā yathāprītyādiśasva tān

हिन्दी अर्थ

ककुद्मिनं शुम्भमुपाश्रयन्त॥ ८८ शरणमें गये॥ ८५--८८॥

English

The holy place installed by Brahma absolves the man from the debts of gods, hermits and ancestors. The man becomes illustrious by taking a bath in Ojasa, the place where once Kumara (Kartikeya) was coronated. He receives Kumara Pura as a blessing for the sraddha made there.

अध्याय ४१

श्लोक 19

ततो ऽभ्येत्य गणाः सर्वे प्रणेमुर्वृषभध्वजम् ।तान् करेणैव भगवान् समाश्वास्योपवेशयत्

tato 'bhyetya gaṇāḥ sarve praṇemurvṛṣabhadhvajam / tān kareṇaiva bhagavān samāśvāsyopaveśayat

हिन्दी अर्थ

चण्डिकासे मातृकाओंकी उत्पत्ति, असुरोंसे उनका युद्ध, रक्तबीज-निशुम्भ- शुम्भ-वध, देवताओंके द्वारा देवीकी स्तुति, देवीद्वारा वरदान और भविष्यमें प्रादुर्भावका कथन अक्षौहिणीनां त्रिंशद्भिः कोटिभिः परिवारितम्

English

^ rl?q5H Hiy*ll9U:IUII

अध्याय ४१

श्लोक 20

महापाशुपतान् दृष्ट्वा समुत्थाय महेश्वरः ।संपरिष्वजताध्यक्षांस्ते प्रणेमुर्महेश्वरम्

mahāpāśupatān dṛṣṭvā samutthāya maheśvaraḥ / saṃpariṣvajatādhyakṣāṃste praṇemurmaheśvaram

हिन्दी अर्थ

तमापतन्तं हैत्यानां बलं दृष्टेब चण्डिका। मुमोच सिंहनादं बै ताभ्यां सह महेश्वरी

English

The man who will take a bath here on the sixth day of the bright fortnight in the month of Caitra (March) receives the fruit as obtained by how he had observed sraddha in

अध्याय ४१

श्लोक 21

ततस्तदद्भुततमं दृष्ट्वा सर्वे गणेश्वराः सुचिरं विस्मिताक्षाश्च वैलक्ष्यमगमत् परम्

tatastadadbhutatamaṃ dṛṣṭvā sarve gaṇeśvarāḥ suciraṃ vismitākṣāśca vailakṣyamagamat param

हिन्दी अर्थ

निनदन्त्यास्ततो देव्या ब्रह्माणी मुखतोऽभवत्। हंसयुक्तविमानस्था साक्षसूत्रकमण्डलुः महाहिवलया रौद्रा जाता कुण्डलिनी क्षणात्

English

Tffrgcqi mi sirs Tigsrcf ferrerti

अध्याय ४१

श्लोक 22

विस्मिताक्षान् गणान् दृष्ट्वा सैलदिर्योगिनां वरः ।प्राह प्रहस्य देवेशं शूलपाणिं गणाधिपम्

vismitākṣān gaṇān dṛṣṭvā sailadiryogināṃ varaḥ / prāha prahasya deveśaṃ śūlapāṇiṃ gaṇādhipam

हिन्दी अर्थ

समुद्भूता च देवर्षे मयूरवरवाहना

English

Tfgrr OTSg cT? cpcT TT? cITraf f^rlKU IIM^ll

अध्याय ४१

श्लोक 23

विस्मितामी गणा देव सर्व एव महेश्वर ।महापाशुपतानां हि यत् त्वयालिङ्गनं कृतम्

vismitāmī gaṇā deva sarva eva maheśvara / mahāpāśupatānāṃ hi yat tvayāliṅganaṃ kṛtam

हिन्दी अर्थ

शार्ङ्गबाणधरा जाता वैष्णवी रूपशालिनी वाराही पृष्ठतो जाता शोषनागोपरि स्थिता

English

When the sun is gripped by the demon head viz. at the time of solar eclipse and one does sraddha and the sraddha observed here is analogous to the view of the magnificence. One should, therefore, doubt on it.

अध्याय ४१

श्लोक 24

तदेतेषां महादेव स्फुटं त्रैलोक्यविन्दकम् ।रूपं ज्ञानं विवेकं च वदस्व स्वेच्छया विभो

tadeteṣāṃ mahādeva sphuṭaṃ trailokyavindakam / rūpaṃ jñānaṃ vivekaṃ ca vadasva svecchayā vibho

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले (नारदजी!) शुम्भने चण्ड और मुण्डको मृत तथा सैनिकोंको भगा हुआ देखकर अत्यन्त बलवान् महान् असुर रक्तबीजको (लड़नेके लिये) आज्ञा दी। उसके बाद महेश्वरी चण्डिकाने

English

3TR1 cJFfTT cfifad TJTTI

अध्याय ४१

श्लोक 25

प्रमथाधिपतेर्वाक्यं विदित्वा भूतभावनः ।बभाषे तान् गणान् सर्वान् भावाभावविचारिणः

pramathādhipatervākyaṃ viditvā bhūtabhāvanaḥ / babhāṣe tān gaṇān sarvān bhāvābhāvavicāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

हैत्योंकी तीस करोड़ अक्षौहिणीवाली उस सेनाको आती हुई देखकर उन दोनों देवियोंके साथ सिंहके समान गर्जन किया। उसके बाद सिंहके समान निनाद (हुंकार) करती हुई देवीके मुखसे हंसके विमानपर बैठी हुई तथा अक्षमाला और कमण्डलु लिये ब्रह्माणी उत्पन्न हो गयी। क्षणभरमें ही वृषपर आरूढ त्रिशूलधारिणी महासर्पके कंगन पहने और कुण्डल धारण किये हुए तीन नेत्रोंवाली माहेश्वरी भी उत्पन्न हो गयी

English

TWTj; «4ni|<?R ssm. cHf WPET^II^oll

अध्याय ४१

श्लोक 26

रुद्र उवाच।।भव्द्भिर्भक्तिसंयुक्तैर्हरो भावेन पूजितः ।अहङ्कारविमूढैश्च निन्दद्भिर्वैष्णवं पदम्

rudra uvāca/ / bhavdbhirbhaktisaṃyuktairharo bhāvena pūjitaḥ / ahaṅkāravimūḍhaiśca nindadbhirvaiṣṇavaṃ padam

हिन्दी अर्थ

देवर्षि नारदजी ! मोरपंखसे सुशोभित, शक्तिरूपिणी एवं श्रेष्ठ मोरके वाहनपर आरूढ ' कौमारी' देवीके कण्ठसे

English

The air had declared several eras ago that the sraddha observed in Ojasa attains everlasting position. One should, therefore, observe sraddha there sure.

अध्याय ४१

श्लोक 27

तेनाज्ञानेन भवतोनादृत्यानुविरोधिताः ।यो ऽहं स भगवान् विष्णुर्विष्णुर्यः सो ऽहमव्ययः

tenājñānena bhavatonādṛtyānuvirodhitāḥ / yo 'haṃ sa bhagavān viṣṇurviṣṇuryaḥ so 'hamavyayaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं धनुष-बाण धारण करनेवाली सौन्दर्यशालिनी 'वैष्णवी' शक्ति देवीकी दोनों भुजाओंसे उत्पन्न हुई। भारी भयङ्कर मूसल लिये, दाढोंसे पृथ्वीको खोदनेवाली, शेषनागके ऊपर स्थित वाराही' शक्ति देवीकी पीठसे उत्पन्न हुई। वज्राड्कुशोद्यतकरा नानालङ्कारभूषिता। जाता गजेन्द्रपृष्ठस्था माहेन्द्री स्तनमण्डलात्

English

The pitaras of a person taking a bath with reverence^ for the peace of mind here on the sixth day of the bright fortnight in Caitra (March) month, receive undepleting water in the heaven (viz. they never feel the discomfort of drinking water while living in heaven).

अध्याय ४१

श्लोक 28

नावयोर्वै विशेषो ऽस्ति एका मूर्तिर्द्विधा स्थिता ।तदमीभिर्नरव्याघ्रैर्भक्तिभावयुतैर्गणैः

nāvayorvai viśeṣo 'sti ekā mūrtirdvidhā sthitā / tadamībhirnaravyāghrairbhaktibhāvayutairgaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

विक्षिपन्ती सटाक्षेपैर्ग्रहनक्षत्रतारका: । नखिनी हृदयाज्जाता नारसिंही सुदारुणा

English

A holy place Pancavata has existed there. This place is popularly known throughout the three-worlds. God Mahadeva himself seated there in the form of a Yogi.

अध्याय ४१

श्लोक 29

यथाहं वै परिज्ञातो न भवद्भिस्तथा ध्रुवम् ।येनाहं निन्दितो नित्यं भवद्भिर्मूढबुद्धिभिः

yathāhaṃ vai parijñāto na bhavadbhistathā dhruvam / yenāhaṃ nindito nityaṃ bhavadbhirmūḍhabuddhibhiḥ

हिन्दी अर्थ

ननाद भूयो नादान् वै चण्डिका निर्भया रिपून्। तन्निनादं महच्छुत्वा त्रैलोक्यप्रतिपूरकम् समाजगाम देवेशः शूलपाणिस्त्रिलोचनः। अभ्येत्य वन्द्य चैवैनां प्राह वाक्यं तदाऽम्बिके

English

Hit •HMlixIfacctl ^ <^cj ifon^i

अध्याय ४१

श्लोक 30

तेन ज्ञानं हि वै नष्टं नातस्त्वालिङ्गिता मया ।इत्येवमुक्ते वचने गणाः प्रोचुर्महेश्वरम्

tena jñānaṃ hi vai naṣṭaṃ nātastvāliṅgitā mayā / ityevamukte vacane gaṇāḥ procurmaheśvaram

हिन्दी अर्थ

समायातोऽस्मि वै दुर्गे देह्याज्ञां किं करोमि ते। तद्वाक्यसमकालं च देव्या देहोद्भवा शिवा

English

The man receives the position of Ganapati by taking a dip and worshipping the god of gods Mahesvara. He then lives in the company of gods.

अध्याय ४१

श्लोक 31

कथं भवान् यथैक्येन संस्थितो ऽस्ति जनार्दनः ।भवान् हि निर्मलः सुद्धः शान्तः सुक्लो निरञ्जनः

kathaṃ bhavān yathaikyena saṃsthito 'sti janārdanaḥ / bhavān hi nirmalaḥ suddhaḥ śāntaḥ suklo nirañjanaḥ

हिन्दी अर्थ

जाता सा चाह देवेशं गच्छ दौत्येन शंकर। ब्रूहि शुम्भं निशुम्भं च यदि जीवितुमिच्छथ वासवो लभतां स्वर्ग देवाः सन्तु गतव्यथाः

English

^ fersmu fw uu t urm

अध्याय ४१

श्लोक 32

स चाप्यञ्जनसंकाशः कथं तेनेह युज्यते ।तेषां वचनमर्थाढ्यं श्रुत्वा जीमूतवाहनः

sa cāpyañjanasaṃkāśaḥ kathaṃ teneha yujyate / teṣāṃ vacanamarthāḍhyaṃ śrutvā jīmūtavāhanaḥ

हिन्दी अर्थ

यजन्तु ब्राह्मणाद्यामी वर्णा यज्ञांश्च साम्प्रतम्। नोचेद् बलावलेपेन भवन्तो योद्धुमिच्छथ

English

UR ■pit $U*R <h«Su||^ f5RtRRT:ll r*ll

अध्याय ४१

श्लोक 33

विहस्य मेघगम्भीरं गणानिदमुवाच ह ।श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये स्वयशोवर्द्धनं वचः

vihasya meghagambhīraṃ gaṇānidamuvāca ha / śrūyatāṃ sarvamākhyāsye svayaśovarddhanaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

यतस्तु सा शिवं दौत्ये न्ययोजयत नारद ततो नाम महादेव्याः शिवदूतीत्यजायत। ते चापि शंकरवचः श्रुत्वा गर्वसमन्वितम्। हुंकृत्वाऽभ्यद्रवन् सर्वे यत्र कात्यायनी स्थिता

English

O great Dvijas! The popular holy place Kurutlrtha has existed here. Kuru had seated in strict penance here for ploughing the land.

अध्याय ४१

श्लोक 34

न त्वेव योग्या यूयं हि महाज्ञानस्य कर्हिचित् ।अपवादभयाद् गुह्यं भवतां हि प्रकाशये

na tveva yogyā yūyaṃ hi mahājñānasya karhicit / apavādabhayād guhyaṃ bhavatāṃ hi prakāśaye

हिन्दी अर्थ

र्ववर्षतुर्हैत्यवरौ सुरेश्वरीम्

English

UTU ufol WI p f#SsHl5W:l

अध्याय ४१

श्लोक 35

प्रियध्वमपि चैतेन यन्मच्चित्तास्तु नित्यशः ।एकरूपात्मकं देहं कुरुध्यं यत्नमास्थिताः

priyadhvamapi caitena yanmaccittāstu nityaśaḥ / ekarūpātmakaṃ dehaṃ kurudhyaṃ yatnamāsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

सा चापि बाणैर्वरकार्मुकच्युतै- खद्वाङ्गपातैरपरांश्च कौशिकी।

English

jnft qftg g te fo wi^i pun smi

अध्याय ४१

श्लोक 36

पयसा हविषाद्यैश्च स्नापनेन प्रयत्नतः ।चन्दनादिभिरेकाग्रैर्न मे प्रीतिः प्रजायते

payasā haviṣādyaiśca snāpanena prayatnataḥ / candanādibhirekāgrairna me prītiḥ prajāyate

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मी तथान्यानसुरांश्चकार

English

Indra said when pleased with his deep penance- "O king hermit! I am pleased with the penance made by you/'

अध्याय ४१

श्लोक 37

यत्नात् क्रकचमादाय छिन्दध्वं मम विग्रहम् ।नरकार्हा भवद्भक्ता रक्षामि स्वयशोर्ऽथतः

yatnāt krakacamādāya chindadhvaṃ mama vigraham / narakārhā bhavadbhaktā rakṣāmi svayaśor'thataḥ

हिन्दी अर्थ

चण्डिकासे मातृकाओंकी उत्पत्ति, असुरोंसे उनका युद्ध, रक्तबीज-निशुम्भ-शुम्भ-वध हाथमें वज्र और अंकुशको लिये, भाँति-भाँतिके आभूषणोंसे विभूषित, गजराजकी पीठपर बैठी हुई 'माहेन्द्री' शक्ति उनके स्तन-मण्डलसे उत्पन्न हुई॥ ५--८॥

English

p % rj urffofo Vld*dl:l

अध्याय ४१

श्लोक 38

मायं वदिष्यते लोको महान्तमपवादिनम् ।यथा पतन्ति नरके हरभक्तास्तपस्विनः

māyaṃ vadiṣyate loko mahāntamapavādinam / yathā patanti narake harabhaktāstapasvinaḥ

हिन्दी अर्थ

गर्दनके बालोंको फटकारनेसे ग्रह, नक्षत्र और ताराओंको विक्षुब्ध करती हुई तीक्ष्ण नखोंवाली अत्यन्त भयङ्कर नारसिंही शक्ति देवीके हृदयसे उत्पन्न हुई। फिर चण्डिकाने उन शक्तियोंद्वारा संहार की जाती हुई

English

^ qfawtPu pdlfwilthRmf^ufSdl^ll ^11

अध्याय ४१

श्लोक 39

व्रजन्ति नरकं घोरं इत्येवं परिवादिनः ।अतोर्ऽथं न क्षिपाम्यद्य भवतो नरके ऽद्भुते

vrajanti narakaṃ ghoraṃ ityevaṃ parivādinaḥ / ator'thaṃ na kṣipāmyadya bhavato narake 'dbhute

हिन्दी अर्थ

असुर-सेना एवं शत्रुओंको देखकर भयरहित होकर घोर गर्जना की। तीनों लोकोंको ध्वनिसे गुंजा देनेवाले उस गर्जनको सुनकर शूलपाणि त्रिलोचन महादेवजी देवीके निकट आये और उनको प्रणामकर (उन्होंने) यह कहा-अम्बिके! दुर्गे! मैं आ गया हूँ। मैं आपका कौन-सा कार्य करूं? मुझे आज्ञा दीजिये। उस उक्तिके साथ ही देवीकी देहसे शिवा उत्पन्न हो गयीं। उन्होंने देवेश्वरसे कहा-शङ्कर! आप दूत बनकर जाइये और

English

The people observing sacrifice (yajna) for Indra in Kuruksetra attain the lokas made for noble men and the evils committed by them earlier are

अध्याय ४१

श्लोक 40

यन्निन्दध्वं जगन्नाथं पुष्कराक्षं च मन्मयम् ।स चैव सदृशो लोके विद्यते सचराचरे ।श्वेतमूर्तिः स गवान् पीतो रक्तो ऽञ्जनप्रभः

yannindadhvaṃ jagannāthaṃ puṣkarākṣaṃ ca manmayam / sa caiva sadṛśo loke vidyate sacarācare / śvetamūrtiḥ sa gavān pīto rakto 'ñjanaprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

शुम्भ-निशुम्भसे कहिये कि अये दुराचारियो! यदि तुम सब जानेकी इच्छा करते हो तो सातवें (लोक) रसातलमें चले जाओ। इन्द्रको स्वर्गकी प्राप्ति हो एवं देवगण पीड़ा (बाधासे) रहित हो जायँ

English

UU: UlU>t 'JIUIH (slldei 3RJ;|

अध्याय ४१

श्लोक 41

न तस्य सदृशो लोके विद्यते सचराचरे ।श्वेतमूर्तिः स भगवान् पीतो रक्तो ऽञ्जनप्रभः

na tasya sadṛśo loke vidyate sacarācare / śvetamūrtiḥ sa bhagavān pīto rakto 'ñjanaprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

ये ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आदि वर्ण विधि-विधानसे यज्ञ (अनुष्ठान) करें। यदि तुम (सब) अपने पूरे बलके घमण्डसे युद्ध करना चाहते हो, तो आओ। यह मैं बिना किसी घबराहटके-आसानीसे तुमलोगोंका विनाश करूँ-किये देती हूँ। नारदजी! उन्होंने शिवको दूत बनाया, अतः महादेवीका नाम शिवदूती हुआ। वे सारे असुर भी शङ्करके गर्वीले वचनको सुनकर हुंकार करते हुए, जहाँ कात्यायनी स्थित थीं वहाँ दौड़ पड़े। उसके

English

^id*^tfdf3uui: pr pi unnu ?i

अध्याय ४१

श्लोक 42

तस्मात् परतरं लोके नान्यद् धर्म हि विद्यते ।सात्त्विकं राजसं चैव तामसं मिश्रकं तथा ।स एव धत्ते भगवान् सर्वपूज्यः सदाशिवः

tasmāt parataraṃ loke nānyad dharma hi vidyate / sāttvikaṃ rājasaṃ caiva tāmasaṃ miśrakaṃ tathā / sa eva dhatte bhagavān sarvapūjyaḥ sadāśivaḥ

हिन्दी अर्थ

बाद दोनों असुर सुरेश्वरीके ऊपर बाण, शक्ति, अङ्कुश,

English

f dM-MlitUI -Rp c^RIURtl

अध्याय ४१

श्लोक 43

शङ्करस्य वचः श्रुत्वा शैवाद्या प्रमथोत्तमाः ।प्रत्यूचुर्भगवन् ब्रूहि सदाशिवविशेणम्

śaṅkarasya vacaḥ śrutvā śaivādyā pramathottamāḥ / pratyūcurbhagavan brūhi sadāśivaviśeṇam

हिन्दी अर्थ

बड़े परिघ आदि अस्त्रोंकी बौछार करने लगे॥ १५--१८॥ धनुषसे निकले बाणोंसे असुरेकि शस्त्रॉको उनकी भुजाओंसहित काट दिया एवं सैकड़ों बाणोंसे अन्य असुरोंको मौतके घाट उतार दिया। मारीने त्रिशूलसे बहुतोंको मार, कौशिकीने 'खदाङ्गके प्रहारसे बहुतोंका वध किया तथा ब्राह्मीने जलण्शि

English

UU: WSd^dfldl M fctolfNdHJI \c II

अध्याय ४१

श्लोक 44

तेषां तद् भाषितं श्रुत्वा प्रमथानामथेश्वरः ।दर्शयामास तद्रूपं सदाशैवं निरञ्जनम्

teṣāṃ tad bhāṣitaṃ śrutvā pramathānāmatheśvaraḥ / darśayāmāsa tadrūpaṃ sadāśaivaṃ nirañjanam

हिन्दी अर्थ

फेंककर दूसरे बहुत-से असुरेंको प्रभाहीन कर दिया!

English

God Indra then went to heaven. He laughed to see his Herculean task. Before departing, he made several enquiries ridiculously. When Kuru cultivated his body through toughest penance, Indra asked with love- "Ask for what you desire?"

अध्याय ४१

श्लोक 45

ततः पश्यन्ति हि गणाः तमीसं वै शहस्रशः ।सहस्रवक्त्रचरणं सहस्त्रभुजमीश्वरम्

tataḥ paśyanti hi gaṇāḥ tamīsaṃ vai śahasraśaḥ / sahasravaktracaraṇaṃ sahastrabhujamīśvaram

हिन्दी अर्थ

श्चकार दग्धानपरांश्च वैष्णवी। एवं हि देव्या विविधैस्तु रूपै-

English

$ «<yNIW)^ffM-tJHetl fuUR% fl ^ MipPi ruu RTRR*R:ii w n

अध्याय ४१

श्लोक 46

दण्डपाणिं सुदुर्दृश्यं लोकैर्व्याप्तं समन्ततः ।दण्डसंस्थास्य दृश्यन्ते देवप्रहरणास्तथा

daṇḍapāṇiṃ sudurdṛśyaṃ lokairvyāptaṃ samantataḥ / daṇḍasaṃsthāsya dṛśyante devapraharaṇāstathā

हिन्दी अर्थ

विमुक्तकेशास्तरलेक्षणा भयात्

English

Kuru replied- "May the devotees living at this place, attain the abode of Brahma."

अध्याय ४१

श्लोक 47

तत एकमुखं भूयो ददृशुः शङ्करं गणाः ।रौद्रैश्च वैष्णवैश्चैव वृतं चिह्नैः सहस्रशः

tata ekamukhaṃ bhūyo dadṛśuḥ śaṅkaraṃ gaṇāḥ / raudraiśca vaiṣṇavaiścaiva vṛtaṃ cihnaiḥ sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

विवेश कोपात् स्फुरिताधरश्च सा कौशिकी केशिनिमभ्युवाच।

English

3FRU pHTTOT % WRUU^ftUT: I

अध्याय ४१

श्लोक 48

अर्द्धेन वैष्णववपुर्द्धेन हरविग्रहः ।खगध्वजं वृषारूढं वृषध्वजम्

arddhena vaiṣṇavavapurddhena haravigrahaḥ / khagadhvajaṃ vṛṣārūḍhaṃ vṛṣadhvajam

हिन्दी अर्थ

सा त्वेवमुक्ता वरदाऽम्बिका हि

English

3lfW«$ UTT: fUTtUT pjT R1UJ W

अध्याय ४१

श्लोक 49

यथा यथा त्रिनयनो रूपं धत्ते गुणाग्रणीः ।तथा तथा त्वजायन्त महापाशुपता गणाः

yathā yathā trinayano rūpaṃ dhatte guṇāgraṇīḥ / tathā tathā tvajāyanta mahāpāśupatā gaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

वितत्य वक्त्रं विकरालमुग्रम्। ततोऽम्बिका केशविकर्षणाकुलं

English

May the people who had committed any evil anywhere and vitiated of five offences (viz. murder of Brahmins, liquor sipping, theft, sex with preceptor's wife and contact of any kind with these miscreants), receive supreme position by mere a dip in this place!

अध्याय ४१

श्लोक 50

ततो ऽभवच्चैकरूपी शङ्करो बहुरूपवान् ।द्विरूपश्चाभवद् योगी एकरूपो ऽप्यरूपवान् ।क्षणाच्छ्वेतः क्षणाद् रक्तः पीतो नीलः क्षणादपि

tato 'bhavaccaikarūpī śaṅkaro bahurūpavān / dvirūpaścābhavad yogī ekarūpo 'pyarūpavān / kṣaṇācchvetaḥ kṣaṇād raktaḥ pīto nīlaḥ kṣaṇādapi

हिन्दी अर्थ

तं हीनवीर्यं शतधा चकार चक्रेण चामीकरभूषितेन

English

ffoft guuuir ffolu fol i um : i

अध्याय ४१

श्लोक 51

मिश्रको वर्णहीनश्च महापाशुपतस्तथा ।क्षणाद् भवति रुद्रेन्द्रः क्षणाच्छंभुः प्रभाकरः

miśrako varṇahīnaśca mahāpāśupatastathā / kṣaṇād bhavati rudrendraḥ kṣaṇācchaṃbhuḥ prabhākaraḥ

हिन्दी अर्थ

माहेश्वरीने शूलसे बहुत-से असुरोंकी छाती छेदकर जर्जर कर दिया। वैष्णवीने बहुतोंको जला कर भस्म कर डाला । कुमारीने शक्तिसे, ऐन्द्रीने वज्रसे, वाराहीने मुखसे एवं चक्रसे असुरोंका संहार किया । नारसिंहीने नखोंके प्रहारसे हैत्योंको चीर डाला, शिवदूतीने अट्टहाससे, रुद्रने त्रिशूलसे एवं विनायकने फरसेकी मारसे अन्य असुरोंको विनष्ट कर दिया॥ १९--२२॥

English

U PT RTRgrPf RT RURRipi^ll ? ^11

अध्याय ४१

श्लोक 52

क्षणार्द्धाच्छङ्करो विष्णुः क्षणाच्छर्वः पितामहः ।ततस्तदद्भुततमं दृष्ट्वा शैवादयो गणाः

kṣaṇārddhācchaṅkaro viṣṇuḥ kṣaṇāccharvaḥ pitāmahaḥ / tatastadadbhutatamaṃ dṛṣṭvā śaivādayo gaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार देवीके बहुत-से रूपोंद्वारा संहार किये जाते हुए दानव धराशायी होने लगे। भूतगण पृथ्वीपर (गिरे हुए) उन दानवोंको खा-खाकर उन्हें नष्ट करने लगे । देवताओं और मातृशक्तियोंद्वारा संहार किये जा रहे

English

O Dvijas! Kuru is the most sacrosanct place in Kuruksetra; the evil-doers even receive supreme position merely when they visit here.

अध्याय ४१

श्लोक 53

अजानन्त तदैक्येन ब्रह्मविष्ण्वीशभास्करान् ।यदाभिन्नममन्यन्त देवेदेवं सदाशिवम्

ajānanta tadaikyena brahmaviṣṇvīśabhāskarān / yadābhinnamamanyanta devedevaṃ sadāśivam

हिन्दी अर्थ

एवं भयसे इधर-उधर देखते हुए रक्तबीजकी शरणमें गये। क्रोधसे ओठको फड़फड़ाते हुए रक्तबीज तेज धारवाले अस्त्रोंको लेकर एकाएक आ धमका एवं भूतगणोंको इधर-उधर खदेड़ते हुए मातृव्यूहमें प्रवेश कर गया। उसको आते हुए देखकर मातृशक्तियोंने उस असुरपर अपने तेज श्त्रोंकी बौछार कीं। (उनके शरीरसे) रक्तकी जो बुँदे पृथ्वीपर गिरती थीं उनसे उतने ही बलवान् असुर उत्पन्न हो जाते थे

English

ffo&UT: TUIUT -grPT RUfu fafol$: I

अध्याय ४१

श्लोक 54

तदा निर्धूतपापास्ते समजायन्त पार्षदाः ।तेष्वेवं धूतपापेषु अभिन्नेषु हरीश्वरः

tadā nirdhūtapāpāste samajāyanta pārṣadāḥ / teṣvevaṃ dhūtapāpeṣu abhinneṣu harīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

उसके बाद उस अद्भुत दृश्यको देखकर कौशिकीने केशिनीसे कहा--चण्डिके! वडवानल (समुद्रकी आग)- की भाँति अपने मुखको फैलाकर शत्रुका खून पी डालो। ऐसा कहनेपर वरदायिनी अम्बिकाने अपना

English

P»U|| RRpTU: UTRtfu RW RU^II ? ? II

अध्याय ४१

श्लोक 55

प्रीतात्मा विबभो शंशुः प्रीतीयुक्तो ऽब्रवीद् वचः ।परितुष्टो ऽस्मि वः सर्वे ज्ञानेनानेन सुव्रताः

prītātmā vibabho śaṃśuḥ prītīyukto 'bravīd vacaḥ / parituṣṭo 'smi vaḥ sarve jñānenānena suvratāḥ

हिन्दी अर्थ

विशाल भयङ्कर मुँह फैलाया। ऊपरी ओठसे आकाश एवं निचले ओठसे पृथ्वीका स्पर्श करती हुई चामुण्डा सामने खड़ी हो गयी। उसके बाद अम्बिकाने शत्रुके बालोंको पकड़ करके उसे घसीटकर व्याकुल कर दिया और उसे अपने मुखमें डाल लिया और उसकी छातीमें शूलका प्रहार कर दिया। तब रक्तसे उत्पन होनेवाले दूसरे राक्षस भी उनके मुखमें ही गिरने लगे। उसके बाद उसका रक्त सूख गया। रक्तके नष्ट हो

English

A man is absolved from all sins by taking a bath in Kuruksetra and attains supreme position under the grace of Kuru.

अध्याय ४१

श्लोक 56

वृणुध्वं वरमानन्त्यं दास्ये वो मनसेप्सितम् ।ऊचुस्ते देहि भगवन् वरमस्माकमीश्वर ।भिन्नदृष्ट्युद्भवं पापं यत्तद् भ्रंशं प्रयातु नः

vṛṇudhvaṃ varamānantyaṃ dāsye vo manasepsitam / ūcuste dehi bhagavan varamasmākamīśvara / bhinnadṛṣṭyudbhavaṃ pāpaṃ yattad bhraṃśaṃ prayātu naḥ

हिन्दी अर्थ

जानेसे वह बलहीन हो गया। निर्बल हो जानेपर उसको देवीने सुवर्णसे विभूषित चक्रसे सौ टुकड़ोंमें काट डाला

English

UU 1UIUR f v i cI8T> URUtfu RTR RU^IR 3II

अध्याय ४१

श्लोक 57

पुलस्त्य उवाच ।बाढमित्यब्रवीच्छर्वश्चक्रे निर्धूतकल्पषान् ।संपरिष्वजताव्यक्तस्तान् सर्वान् गणयूथपान्

pulastya uvāca / bāḍhamityabravīccharvaścakre nirdhūtakalpaṣān / saṃpariṣvajatāvyaktastān sarvān gaṇayūthapān

हिन्दी अर्थ

प्रदुुवुर्गिरिवरमुह्य हैत्याः प्रोवाच देवी वचनं विहस्य।

English

One should visit then the gate of heaven (Stargadvara) existed in Sivadvara (the door

अध्याय ४१

श्लोक 58

इति विभुना प्रणतार्तिहरेण गणपतयो वृषमेघरथेन ।श्रुतिगदितानुगमेनेव मन्दरं गिरिमवतत्य समध्यवसन्तम्

iti vibhunā praṇatārtihareṇa gaṇapatayo vṛṣamegharathena / śrutigaditānugameneva mandaraṃ girimavatatya samadhyavasantam

हिन्दी अर्थ

अनेन मां प्रार्थयसे बलेन

English

One should visit then the gate of heaven (Stargadvara) existed in Sivadvara (the door

अध्याय ४१

श्लोक 59

आच्छादितो गिरिवरः प्रमथैर्घनाभै राभाति शुक्लतनुरीश्वरपादजुष्टः ।नीलाजिनातततनुः शरदभ्रवर्णो यद्वद् विभाति बलवान् वृषभो हरस्य

ācchādito girivaraḥ pramathairghanābhai rābhāti śuklatanurīśvarapādajuṣṭaḥ / nīlājinātatatanuḥ śaradabhravarṇo yadvad vibhāti balavān vṛṣabho harasya

हिन्दी अर्थ

करोमि बुद्धिं तस्मात् त्वं मां भजस्वायतेक्षणे प्रचिक्षेप तदा वेगात् कौशिकीं प्रति नारद

English

One should visit then the gate of heaven (Stargadvara) existed in Sivadvara (the door

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 41
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.