Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
44
अध्याय 44 / 95

Adhyaya 44

96 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ96 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४४

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे त्रिचत्वारिशोध्यायः ________________________________________________________________________ पुलस्त्य उवाच ।तस्मिस्तदा दैत्यबले च भग्ने शुक्रो ऽब्रवीदन्दकमासुरेन्द्रम् ।एह्येहि वीराद्य गृहं महासुर योत्स्याम भूयो हरमेत्य शैलम्

iti śrīvāmanapurāṇe tricatvāriśodhyāyaḥ ________________________________________________________________________ pulastya uvāca / tasmistadā daityabale ca bhagne śukro 'bravīdandakamāsurendram / ehyehi vīrādya gṛhaṃ mahāsura yotsyāma bhūyo harametya śailam

हिन्दी अर्थ

कारण अगाध समुद्रमें प्रवेश कर गया

English

Eulogy of Siva by Gods

अध्याय ४४

श्लोक 2

तमुवाचान्धको ब्रह्मन् न सम्यग्भवतोदितम् ।रणान्नैवापयास्यामि कुलं व्यपदिशन् स्वयम्

tamuvācāndhako brahman na samyagbhavatoditam / raṇānnaivāpayāsyāmi kulaṃ vyapadiśan svayam

हिन्दी अर्थ

युद्धभूमिमें तारकका संहार कर कुमारने शक्ति उठा शीघ्रतासे महिषासुरको मारने चले। हाथमे श्रेष्ठ शक्ति लिये हुए मयूरध्वज (मोरछापकी पताकावाले) कार्तिकेयको

English

^TITt WiR jPRI: "Ref Tjg Ttl

अध्याय ४४

श्लोक 3

पश्य त्वं द्विजशार्दूल मम वीर्यं सुदुर्धरम् ।देवदानवगन्धर्वान् जेष्ये सेन्द्रमहेश्वरम्

paśya tvaṃ dvijaśārdūla mama vīryaṃ sudurdharam / devadānavagandharvān jeṣye sendramaheśvaram

हिन्दी अर्थ

स पृष्ठतः प्रेक्ष शिखण्डिकेतनं

English

Sanatkumara said- All those hermits asked for the measure for the welfare of the world when they heard the statement of Brahma.

अध्याय ४४

श्लोक 4

इत्येवमुक्त्वा वचनं हिरण्याक्षसुतो ऽन्धकः ।समाश्वास्याब्रवीच्छंभुं सारिथं सारिथिं मधुराक्षरम्

ityevamuktvā vacanaṃ hiraṇyākṣasuto 'ndhakaḥ / samāśvāsyābravīcchaṃbhuṃ sārithaṃ sārithiṃ madhurākṣaram

हिन्दी अर्थ

हैत्यं प्रविष्टं स पिनाकिसूनु- जुगोप यत्नाद भगवान् गुहोऽपि। स्वबन्धुहन्ता भविता कथं त्वहं संचिन्तयन्नेव ततः स्थितोऽभूत् ततोऽभ्यगात् पुष्करसम्भवस्तु

English

Brahma said- let us go to the shelter of Sftlapani Trilocana. All of you will become again as before by the grace of that god.

अध्याय ४४

श्लोक 5

सार्थे वाहय रथं हराभ्याशं महाबल ।यावन्निहन्मि बाणैघैः प्रमथामरवाहिनीम्

sārthe vāhaya rathaṃ harābhyāśaṃ mahābala / yāvannihanmi bāṇaighaiḥ pramathāmaravāhinīm

हिन्दी अर्थ

भिन्दस्व शक्त्या कुरु देवकार्यम्

English

Those people went to the best mountain of Kailasa in the company of Brahma. They saw there Sankara seated with Uma.

अध्याय ४४

श्लोक 6

इत्यन्धकवचः श्रुत्वा सारथिस्तुरगांस्तदा ।कृष्मवर्णान् महावेगान् कशयाभ्याहनन्मुने

ityandhakavacaḥ śrutvā sārathisturagāṃstadā / kṛṣmavarṇān mahāvegān kaśayābhyāhananmune

हिन्दी अर्थ

तत् कार्तिकेयः प्रियमेव तथ्यं स्वर्ग व्रजन्ति त्वतिपापिनोऽपि

English

M: Tdtf WT tfteftdW$:l

अध्याय ४४

श्लोक 7

ते यत्नतो ऽपि तुरघाः प्रेर्यमाणा हरं प्रति ।जघनेष्ववसीदन्तः कृच्छ्रे णोहुश्च तं रथम्

te yatnato 'pi turaghāḥ preryamāṇā haraṃ prati / jaghaneṣvavasīdantaḥ kṛcchre ṇohuśca taṃ ratham

हिन्दी अर्थ

एवं जानन् धर्ममग्र्यं सुरेन्द्रा

English

Lokapitamaha Brahma had then started worshipping god Sankara, the master of three

अध्याय ४४

श्लोक 8

वहन्तस्तुरगा दैत्यं प्राप्ताः प्रमथवाहिनीम् ।संवत्सरेण साग्रेण वायुवेगसमा अपि

vahantasturagā daityaṃ prāptāḥ pramathavāhinīm / saṃvatsareṇa sāgreṇa vāyuvegasamā api

हिन्दी अर्थ

यदा हैत्यो निर्गमिष्यद् गुहान्त- स्तदा शक्त्या घातयिष्यामि शत्रुम् कुमारवचनं भगवान्महर्षे कृत्वा मतिं स्वहृदये गुहमाह शक्रः। मत्तो भवान् न मतिमान् वदसे किमर्थ

English

^RT W01% Hlff lr W-l limi

अध्याय ४४

श्लोक 9

ततः कार्मुकमानम्य बाणजालैर्गणेश्वरान् ।सुरान् संछादयामास सेन्द्रोपेन्द्रमहेश्वरान्

tataḥ kārmukamānamya bāṇajālairgaṇeśvarān / surān saṃchādayāmāsa sendropendramaheśvarān

हिन्दी अर्थ

एकं हन्याद् बहुभ्योऽर्थे न पापी तेन जायते

English

Brahma said- I salute Vardata, Pinaka holder, Mahadeva, Sthanu form and unending

अध्याय ४४

श्लोक 10

बाणैशछादितमीक्ष्यैव बलं त्रैलोक्यरक्षिता ।सुरान् प्रोवाच भगवांश्चक्रपिणिर्जनार्दनः

bāṇaiśachāditamīkṣyaiva balaṃ trailokyarakṣitā / surān provāca bhagavāṃścakrapiṇirjanārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

सेनापतिपदपर नियुक्त कार्तिकेयके लिये ऋषियोंद्वारा स्वस्त्ययन, महिषासुर-वध पीछे आते देख वह महिषासुर कैलास एवं हिमालयको छोड़कर क्रौञ्चपर्वतपर चला गया और उसकी गुफामें प्रवेश कर गया । महादेवके पुत्र भगवान् गुह (कार्तिकेय) पर्वतकी गुफामें प्रविष्ट हुए हैत्यकी (अब) प्रयत्नपूर्वक

English

O Bhuvanesvara! You ferry this life-boat across the river of this universe. I salute you. You are only Purusottama and knowledge providing god.

अध्याय ४४

श्लोक 11

विष्णुरुवाच ।किं तिष्ठध्वं सुरश्रेष्ठा हतेनानेन वै जयः ।तसमान्मद्वचनं शीघ्रं क्रियतां वै जयेप्सवः

viṣṇuruvāca / kiṃ tiṣṭhadhvaṃ suraśreṣṭhā hatenānena vai jayaḥ / tasamānmadvacanaṃ śīghraṃ kriyatāṃ vai jayepsavaḥ

हिन्दी अर्थ

रक्षा करने लगे। वे सोचने लगे कि मैं अपने (ममेरे) बन्धुका विनाशकर्त्ता कैसे होऊँ! वे (कुछ क्षण) स्तब्ध हो गये। उसके बाद ही कमलजन्मा ब्रह्मा, भगवान् शंकर, विष्णु और इन्द्र वहाँ आ पहुँचे । उन्होंने कहा कि शक्तिके

English

TTOt q*Pmfa MSJVIId ^PT:I

अध्याय ४४

श्लोक 12

शात्यन्तामस्य तुरागाः समं रथकुटुम्बिना ।भज्यतां स्यन्दनश्चापि विरथः क्रियतां रिपुः

śātyantāmasya turāgāḥ samaṃ rathakuṭumbinā / bhajyatāṃ syandanaścāpi virathaḥ kriyatāṃ ripuḥ

हिन्दी अर्थ

द्वारा पर्वतसहित महिषको विदीर्ण कर दो और देवताओंका कार्य पूरा करो इस प्रिय-तथ्य वचनको सुनकर हँसते हुए कार्तिकेय देवताओंसे बोले मैं नानाके नाती, माताके भतीजे और अपने ममेरे भाईको कैसे मारूं? (इस

English

liU¥ll(d«3RMtW thllall

अध्याय ४४

श्लोक 13

विरथं तु कृतं पश्चादेनं धक्ष्यति शङ्करः ।नोपेक्ष्यः शत्रुरुद्दिष्टो देवाचार्येण देवताः

virathaṃ tu kṛtaṃ paścādenaṃ dhakṣyati śaṅkaraḥ / nopekṣyaḥ śatruruddiṣṭo devācāryeṇa devatāḥ

हिन्दी अर्थ

जिसे वेदज्ञाता महर्षिगण गाया करते हैं। (इसी प्रकार)

English

Salute to Padmagarbha and Padmes'a frequently. O Candakrodha! You are the treasure of peace. I salute you.

अध्याय ४४

श्लोक 14

इतेयवमुक्ताः प्रमथा वासुदेवेन सामराः ।चक्रुर्वेगं सहेन्द्रेण समं चक्रधरेण च

iteyavamuktāḥ pramathā vāsudevena sāmarāḥ / cakrurvegaṃ sahendreṇa samaṃ cakradhareṇa ca

हिन्दी अर्थ

करनेपर भी अवध्य होते हैं। इस उत्तम श्रुतिके अनुसार आचरण करनेवाले महान् पापी भी स्वर्गलोकको जाते हैं। सुरश्रेष्ठो! मैं इस श्रेष्ठ धर्मको जानते हुए (ऐसी दशामें-गुफामें छिपी अवस्थामें) अपने भाईको नहीँ मार सकूँगा। जब हैत्य गुहाके भीतरसे बाहर निकलेगा तब मैं शक्तिसे उस (देव-) शत्रुका संहार करूँगा (तब हमें धर्मबाधा नहीं होगी)

English

TRRft ^ f^T?t TtR% IpTR^il

अध्याय ४४

श्लोक 15

तुरगाणां सहस्रं तु मेघाभानां जनार्दनः ।निमिषान्तरमात्रेण गदया विनिपोथयत्

turagāṇāṃ sahasraṃ tu meghābhānāṃ janārdanaḥ / nimiṣāntaramātreṇa gadayā vinipothayat

हिन्दी अर्थ

महर्षे! कुमारका वचन सुननेके बाद इन्द्रने अपने हृदयमें विचारकर गुहसे कहा आप मुझसे अधिक मतिमान् नहीं हैं। आप (ऐसा) क्यों बोल रहे हैं। पहले समयमें भगवान् श्रीहरिकी कही हुई बातको सुनिये।

English

yj prqrnt fogvrrami 6 ii

अध्याय ४४

श्लोक 16

हताश्वात् स्यन्दनात् स्कन्दः प्रगृह्य रथसारथिम् ।शक्त्या विभिन्नहृदयं गतासुं व्यसृजद् भुवि

hatāśvāt syandanāt skandaḥ pragṛhya rathasārathim / śaktyā vibhinnahṛdayaṃ gatāsuṃ vyasṛjad bhuvi

हिन्दी अर्थ

शास्त्रोमें यह निश्चय किया गया है कि एक व्यक्तिकी रक्षाके लिये बहुतोंका संहार नहीं करना चाहिए। परंतु बहुतोंके कल्याणके लिये एकका वध करनेसे मनुष्य पापी नहीं होता। अग्निपुत्र! इस शास्त्रनिर्णयको सुनकर पहले समयमें मैंने मेल रहनेपर भी अपने सहोदर छोटे भाई नमुचिको मार दिया। अतः बहुतोंके कल्याणके लिये तुम क्रौञ्चसहित महिषासुरका संहार अग्निद्वारा दी हुई शक्तिसे बलपूर्वक कर डालो

English

O god of the universe! salute to you. O head of gods! salute to you. O 3hlapapi! salute to you. O Visvabhavana! salute to you.

अध्याय ४४

श्लोक 17

विनायकाद्याः प्रमथाः समं शक्रेण दैवतैः ।सध्वजाक्षं रथं तूर्णमभञ्जन्त तपोधनाः

vināyakādyāḥ pramathāḥ samaṃ śakreṇa daivataiḥ / sadhvajākṣaṃ rathaṃ tūrṇamabhañjanta tapodhanāḥ

हिन्दी अर्थ

येनाधिक्षिपसे मां त्वं श्रुवं न मतिमानसि

English

tret TRjtit ^TOTT gE fii$ R <T(f ll

अध्याय ४४

श्लोक 18

सहसा स महातेजा विरथस्त्यज्य कार्मुकम् ।गदामादाय बलवानभिदुद्राव दैवतान्

sahasā sa mahātejā virathastyajya kārmukam / gadāmādāya balavānabhidudrāva daivatān

हिन्दी अर्थ

शक्रः प्राहाथ बलवान् ज्ञायते कृत्तिकासुत। प्रदक्षिणं शीघ्रतरं यः कुर्यात् क्रौञ्जमेव हि प्रदक्षिणं पादचारी कर्तुं तूर्णतरोऽभ्यगात्

English

33RI tit ^jRT srf^HT tp;ipil

अध्याय ४४

श्लोक 19

पदान्यष्टौ ततो गत्वा मेघगम्भीरया गिरा ।स्थित्वा प्रोवाच दैत्येन्द्रो महादेवं स हेतुमत्

padānyaṣṭau tato gatvā meghagambhīrayā girā / sthitvā provāca daityendro mahādevaṃ sa hetumat

हिन्दी अर्थ

प्राप्योचतुर्महेशाय ब्रह्मणे माधवाय च

English

God Mahadeva on this prayer assured- "Don't be afraid. You should now move. The lihga will again be as before."

अध्याय ४४

श्लोक 20

भिक्षो भवान् सहानीकस्त्वसहायो ऽस्मि साम्प्रतम् ।तथापि त्वां विजेष्यामि पश्य मे ऽद्य पराक्रमम्

bhikṣo bhavān sahānīkastvasahāyo 'smi sāmpratam / tathāpi tvāṃ vijeṣyāmi paśya me 'dya parākramam

हिन्दी अर्थ

पप्रच्छाद्रिमिदं केन कृतं पूर्वं प्रदक्षिणम् चकार गोत्रभित् पश्चात््वया कृतमथो गुह

English

ftsrat ttpt: Htt Tf ylfdfirRiii

अध्याय ४४

श्लोक 21

तद्वाक्यं शङ्करः श्रुत्वा सेन्द्रान्सुरगणांस्तदा ।ब्रह्मणा सहितान् सर्वान् स्वशरीरे न्यवेशयत्

tadvākyaṃ śaṅkaraḥ śrutvā sendrānsuragaṇāṃstadā / brahmaṇā sahitān sarvān svaśarīre nyaveśayat

हिन्दी अर्थ

शक्तिं समुत्याट्य निहन्तुकामः।

English

Tl^rqfd yfdSiqi (dfWra 1 WT:II ||

अध्याय ४४

श्लोक 22

शरीरस्थांस्तान् प्रमथान् कृत्वा देवांश्च शङ्करः ।प्राह एह्येहि तुष्टात्मन् अहमेको ऽपि संश्थितः

śarīrasthāṃstān pramathān kṛtvā devāṃśca śaṅkaraḥ / prāha ehyehi tuṣṭātman ahameko 'pi saṃśthitaḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रकी बात सुनकर कुमारकी आँखें क्रोधसे लाल हो गयीं। आवेशमें काँपते हुए कुमारने इन्द्रसे कहा-मूढ़ वृत्रारि! तुम्हारी बाहुओं और शरीरमें कितनी शक्ति है, जिसके बलपर तुम मेरे ऊपर (मतिमन्द कहकर ) आक्षेप कर रहे हो। तुम निश्चय ही बुद्धिमान् नहीं हो। हजार आँखोंवाले इन्द्रने उनसे कहा --गुह ! मैं तुमसे शक्तिशाली हूँ। गुहने इन्द्रसे कहा --यदि तुम शक्तिशाली हो तो आओ, युद्ध कर देख लो। तब इन्द्रने

English

Follow my words immediately. I will undoubtedly feel pleasure of establishing the

अध्याय ४४

श्लोक 23

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं सर्वामरगणक्षयम् ।दैत्यः शङ्करमभ्यागाद् गदामादाय वेगवान्

taṃ dṛṣṭvā mahadāścaryaṃ sarvāmaragaṇakṣayam / daityaḥ śaṅkaramabhyāgād gadāmādāya vegavān

हिन्दी अर्थ

'कहा--कृत्तिकानन्दन! हम दोनोंमें जो पहले क्रौञ्च- पर्वतकी प्रदक्षिणा कर सकेगा वही शक्तिशाली समझा

English

TiRraT *rfrt>TTTfti<ii:i

अध्याय ४४

श्लोक 24

तमापतन्तं भगवान् दृष्ट्वा त्यक्त्वा वृषोत्तमम् ।शूलपाणिर्गिरिप्रस्थे पदातिः प्रत्यतिष्ठत

tamāpatantaṃ bhagavān dṛṣṭvā tyaktvā vṛṣottamam / śūlapāṇirgiriprasthe padātiḥ pratyatiṣṭhata

हिन्दी अर्थ

उस बातको सुनकर स्कन्द अपने वाहन मयूरको छोड़कर पैदल प्रदक्षिणा करनेके लिये शीघ्रतासे चल पड़े। इन्द्र भी गजराजसे उतरकर पैदल ही प्रदक्षिणाकर वहाँ आ गये। स्कन्दने उनके पास जाकर कहा-मूढ़! क्यों बैठे हो? इन्द्रने उन कौटिल्य (कुटिलाके पुत्र स्कन्द)-से कहा --मैंने तुमसे पहले ही इसकी प्रदक्षिणा कर ली है। कुमारने इन्द्रसे कहा--तुमने पहले नहीं की है। “मैंने पहले की है, मैंने पहले की है ।' इस प्रकार

English

-T rtqt §cfcr £hfy<£fab4jfa g^RRII ^11

अध्याय ४४

श्लोक 25

वेगेनैवापतन्तं च बिभेदोरसि भैरवः ।दारुणं सुमहद् रूपं कृत्वा त्रैलोक्यभीषणम्

vegenaivāpatantaṃ ca bibhedorasi bhairavaḥ / dāruṇaṃ sumahad rūpaṃ kṛtvā trailokyabhīṣaṇam

हिन्दी अर्थ

परस्पर विवाद करते हुए उन दोनोंने शंकर, ब्रह्मा एवं विष्णुके पास जाकर कहा॥ १०२ --१०५॥

English

Nothing shall be rare to the devotees to my lihga anytime.

अध्याय ४४

श्लोक 26

दंष्ट्राकरालं रविकोटिसंनिभं मृगारिचर्माभिवृतं जटाधरम् ।भुजङ्गहारामलकण्ठकन्दरं विंशार्धबाहुं सषडर्धलोचनम्

daṃṣṭrākarālaṃ ravikoṭisaṃnibhaṃ mṛgāricarmābhivṛtaṃ jaṭādharam / bhujaṅgahārāmalakaṇṭhakandaraṃ viṃśārdhabāhuṃ saṣaḍardhalocanam

हिन्दी अर्थ

इसके बाद विष्णुने स्कन्दसे कहा कि तुम पर्वतसे पूछ सकते हो। वह जिसे पहले आया हुआ बतलायेगा, वही महाशक्तिशाली मान्य होगा। माधवकी उन बातोंको सुनकर अग्निनन्दनने क्रौज्ञपर्वतके पास जाकर उससे यह पूछा कि प्रदक्षिणा पहले किसने की है? इस बातको सुनकर चतुर क्रौज्ञने कहा-कार्तिकेय! पहले इन्द्रने प्रदक्षिणा की; इसके बाद तुमने की है। इस प्रकार कहनेवाले क्रौञ्चको क्रोधसे ओठ कँपाते हुए उस

English

Tfnmt ^dRiqfq ^FFRTTI

अध्याय ४४

श्लोक 27

एतादृसेन रूपेण भगवान् भूतभावननः ।बिभेद शत्रुं शूलेन शुभदः शाश्वतः शिवः

etādṛsena rūpeṇa bhagavān bhūtabhāvananaḥ / bibheda śatruṃ śūlena śubhadaḥ śāśvataḥ śivaḥ

हिन्दी अर्थ

कुटिलानन्दन कुमारने शक्तिकी मारसे महिषासुरके साथ ही विदीर्ण कर दिया॥ १०६--१०९॥

English

fH^wi qnr gjraf (Iranumi wi

अध्याय ४४

श्लोक 28

सशूलं भैरवं गृह्य भिन्नेप्युरसि दानवः ।विजहारातिवेगेन क्रोशमात्रं महामुने

saśūlaṃ bhairavaṃ gṛhya bhinnepyurasi dānavaḥ / vijahārātivegena krośamātraṃ mahāmune

हिन्दी अर्थ

उस पुत्रके मार दिये जानेपर पर्वतराजपुत्र बलवान् सुनाभ शीघ्र ही वहाँ आ गये। ब्रह्मा, इन्द्र, रुद्र, वायु, अश्विनीकुमार, वसु आदि देवता गुह (कार्तिकेय)-के द्वारा महिषको मारा गया देखकर स्वर्ग चले गये। अपने मामाको देखनेके बाद बलवान् कुमारने शक्ति लेकर (उन्हें) मारना चाहा। परंतु विष्णुने शीघ्रतासे उन्हें

English

All evils even if deliberately committed are purified by worshipping the lihga. One should not doubt about it.

अध्याय ४४

श्लोक 29

ततः कथञ्चिद् भगवान् संस्तभ्यात्मनामात्मना ।तूर्णमुत्पाटयामास शूलेन सगदं रिपुम्

tataḥ kathañcid bhagavān saṃstabhyātmanāmātmanā / tūrṇamutpāṭayāmāsa śūlena sagadaṃ ripum

हिन्दी अर्थ

बाहुओंसे आलिङ्गित करते हुए 'ये गुरु हैं” ऐसा कहकर

English

^SITf$T: Mifrtd 4mfarcu

अध्याय ४४

श्लोक 30

दैत्याधिपस्तवपि गदां हरमूर्ध्नि न्यपातयत् ।कराभ्यां गृह्य शूलं च समुत्पतत दानवः

daityādhipastavapi gadāṃ haramūrdhni nyapātayat / karābhyāṃ gṛhya śūlaṃ ca samutpatata dānavaḥ

हिन्दी अर्थ

स्तस्मात् करिष्ये स्वशरीरशोषम् तं प्राह विष्णुर्ब्रज तीर्थवर्य पृथूदकं पापतरोः कुठारम्।

English

§ fWTTit df^o^rty TlffTfepil ^ II

अध्याय ४४

श्लोक 31

संस्थितः स महायोगी सर्वाधारः प्रजापतिः ।गदापातक्षताद् भूरि चतुर्धासृगथापतत्

saṃsthitaḥ sa mahāyogī sarvādhāraḥ prajāpatiḥ / gadāpātakṣatād bhūri caturdhāsṛgathāpatat

हिन्दी अर्थ

भविष्यसे सूर्यसमप्रभावः

English

Pick up the lihga cut-off by you all and establish immediately in the holy place popular with the name of

अध्याय ४४

श्लोक 32

पूर्वधारासमुद्भूतो भैरवो ऽग्निसमप्रभः ।विद्याराजेति विख्यातः पद्ममालाविभूषितः

pūrvadhārāsamudbhūto bhairavo 'gnisamaprabhaḥ / vidyārājeti vikhyātaḥ padmamālāvibhūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

स्नात्वार्च्य देवान् स रविप्रकाशो जगाम शैलं सदनं हरस्य देवात् स वब्रे वरमायुधार्थे

English

WSftrrfqW 5TO- W: JTTCRRT WT^TUTT: I

अध्याय ४४

श्लोक 33

तथा दक्षिणधारोत्थो भैरवः प्रेतमण्डितः ।कालराजेति विख्यातः कृष्णाञ्जनसमप्रभः

tathā dakṣiṇadhārottho bhairavaḥ pretamaṇḍitaḥ / kālarājeti vikhyātaḥ kṛṣṇāñjanasamaprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

छिन्द्याद्यथा त्वप्रतिमं करेण

English

WhtjHIHl % ^4l4l MchttlH.ll T#H

अध्याय ४४

श्लोक 34

अथ प्रोतीचीधारोत्थो भैरवः पत्रभूषितः ।अतसीकुसुमप्रख्यः कामराजेति विश्रुतः

atha protīcīdhārottho bhairavaḥ patrabhūṣitaḥ / atasīkusumaprakhyaḥ kāmarājeti viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

बाणस्य तन्मे भगवान् ददातु वरे प्रदत्त त्रिपुरान्तकेन

English

O Brahmins! you will see your wishes fulfilled by doing this. This lihga popular as Sthanu shall be adorable to gods.

अध्याय ४४

श्लोक 35

उदग्धाराभवश्चान्यो भैरवः शूलभूषितः ।सोमराजेति विख्यातश्चक्रमालाविभूषितः

udagdhārābhavaścānyo bhairavaḥ śūlabhūṣitaḥ / somarājeti vikhyātaścakramālāvibhūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

पापापहं पुण्यविवर्धनं च

English

? t 3ie t fa j y iThi^ %gr igfefir: toiiwii

अध्याय ४४

श्लोक 36

क्षतस्य रुधिरात् जातो भैरवः शूलभूषितः ।स्वच्छन्दराजो विख्यातः इन्द्रायुधसमप्रभः

kṣatasya rudhirāt jāto bhairavaḥ śūlabhūṣitaḥ / svacchandarājo vikhyātaḥ indrāyudhasamaprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

सेनापतिपदपर नियुक्त कार्तिकेयके लिये ऋषियोंद्वारा स्वस्त्ययन, महिषासुर-वध रोक दिया। हिमालय सुनाभके निकट आये और उनका हाथ पकड़कर दूसरी ओर ले गये तथा गरुडवाहन विष्णु मयूरसहित कुमारको जल्दीसे स्वर्गमें लिये चले गये। इसके बाद गुहने सुरेश्वर हरिसे कहा --भगवन्!

English

That linga due to being it at Sthanvlsvara shall be called Sthanavlsvara. The people always remembering Sthanu shall be absolved from their evils attached and the sight at Sthanvlsvara with a clean heart will enable them to attain emancipation. All hermits including Brahma then began to state a plan to carry away that linga from Daruvana. But the gods including hermits found them unable to carry the same.

अध्याय ४४

श्लोक 37

भूमिस्थाद् रुधिराज्जातो भैरवः शूलभूषितः ।ख्यातो ललितराजेति सौभाञ्जनसमप्रभः

bhūmisthād rudhirājjāto bhairavaḥ śūlabhūṣitaḥ / khyāto lalitarājeti saubhāñjanasamaprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

मोहसे मेरी विचार-शक्ति नष्ट हो गयी और मैंने अपने ममेरे भाईका संहार कर दिया है। अतः (प्रायश्चित्तमें) मैं अपने शरीरको सुखा डालूँगा॥११०--११३॥

English

IfaT 9R3TS#4lsi^: II II

अध्याय ४४

श्लोक 38

एवं हि सप्तरूपो ऽसौ कथ्यते भैरवो मुने ।विघ्नराजो ऽष्टमः प्रोक्तो भैरवाष्टकमुच्यते

evaṃ hi saptarūpo 'sau kathyate bhairavo mune / vighnarājo 'ṣṭamaḥ prokto bhairavāṣṭakamucyate

हिन्दी अर्थ

विष्णुने उनसे कहा--कुमार! तुम पापरूपी वृक्षके लिये कुठारस्वरूप श्रेष्ठ तीर्थ पृथूदकमें जाओ। वहाँ ओघवतीके जलमें स्नानकर भक्तिपूर्वक महादेवका दर्शन करनेसे तुम (निष्पाप होकर) सूर्यके समान कान्तियुक्त हो जाओगे। हरिके इस प्रकार कहनेपर कुमार (पृथूदक) तीर्थमें गये और उन्होंने महादेवका दर्शन किया। स्त्रान करनेके बाद देवताओंकी पूजा करके वे सूर्यके समान तेजस्वी होकर महादेवके

English

They sheltered to Brahma when they sweated in their efforts. Brahma inspired them when he saw them exhausted.

अध्याय ४४

श्लोक 39

एवं महात्मना दैत्यः शूलप्रोतो महासुराः ।छत्रवद् धारितो ब्रह्मन् भैरवेण त्रिशुलिना

evaṃ mahātmanā daityaḥ śūlaproto mahāsurāḥ / chatravad dhārito brahman bhairaveṇa triśulinā

हिन्दी अर्थ

निवासस्थल पर्वतपर चले गये। सुचक्रनेत्र भी केवल वायु पीकर पर्वतके महान् आश्रममें शंकरकी आराधना करता हुआ तपस्या करने लगा। तब प्रसन्न होकर शंकरने उसे वर देनेका वचन दिया। उसने अस्त्र-

English

What purpose is of hard labour? You all cannot pick it up because Mahadeva deliberately has dropped it down.

अध्याय ४४

श्लोक 40

तस्यासृगुल्बणं ब्रह्मञ्छूलभेदादवापतत् ।येनाकष्ठं महादेवो निमग्नः सप्तमूर्तिमान्

tasyāsṛgulbaṇaṃ brahmañchūlabhedādavāpatat / yenākaṣṭhaṃ mahādevo nimagnaḥ saptamūrtimān

हिन्दी अर्थ

प्राप्तिके हेतु वर माँगा-हे भगवन्! शत्रुकी भुजाओंको कारनेवाला ऐसा अनृपम चक्र मुझे दें, जिससे मैं हाथसे ही बाणासुरकी भुजाओंको काट सकूँ महादेवजीने उससे कहा-- जाओ! तुमने चक्रके निमित्त जो वर माँगा, उसे मैंने दे दिया। यह बाणासुरके अत्यन्त बढ़े हुए बाहुबलको निःसन्देह काट डालेगा। त्रिपुराको मारनेवाले महेश्वरके वर देनेपर गणेश्वर

English

d^HlTtta ?RWT ^TPJFT: •m(?HI: 7JTT:l

अध्याय ४४

श्लोक 41

ततः स्वेदो ऽभवद् भूरि श्रमजः शङ्करस्य तु ।ललाटफलके तस्माज्जाता कन्यासृगाप्लुता

tataḥ svedo 'bhavad bhūri śramajaḥ śaṅkarasya tu / lalāṭaphalake tasmājjātā kanyāsṛgāplutā

हिन्दी अर्थ

(सुचक्रनेत्र) स्कन्दके निकट गया और (उसने) उनके चरणोंमें गिरकर बन्दना की। उसके बाद उनसे प्रसन्नतापूर्वक महादेवकी कृपाका वर्णन किया

English

TO?® Mgl^cl: tdqi|c( -Q qfWttll ^ o II

अध्याय ४४

श्लोक 42

यद्भूभ्यां न्यपतद् विप्र स्वेदबिन्दुः शिवाननात् ।तस्मादङ्गरपुञ्जाभो बालकः समजायत

yadbhūbhyāṃ nyapatad vipra svedabinduḥ śivānanāt / tasmādaṅgarapuñjābho bālakaḥ samajāyata

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार मैंने (पुलस्त्यने) तुमसे शंकरके पुत्रके द्वारा शक्तिसे महिषासुरके संहार किये जानेका वर्णन किया। शरणागतके हेतु क्रौक्षकी मृत्यु हुई। यह आख्यान पापका विनाश एवं पुण्यकी वृद्धि करनेवाला है ऋतध्वजका पातालकेतुपर आक्रमण कर प्रहार करना, अन्धकका गौरीको प्राप्त 'करनेके लिये प्रयत्न करना

English

Hence, O gods! Let us go to his shelter together. Mahadeva himself will pick up his linga with his pleasure.

अध्याय ४४

श्लोक 43

स बालस्तषितो ऽत्यर्थं पपौ रुधिरमान्धकम् ।कन्या चोत्कृत्य संजातमसृग्विलिलिहे ऽद्भुता

sa bālastaṣito 'tyarthaṃ papau rudhiramāndhakam / kanyā cotkṛtya saṃjātamasṛgvililihe 'dbhutā

हिन्दी अर्थ

योऽसौ मन्त्रयतां प्राप्तो हैत्यानां शरताडितः। स केन वद निर्भिन्नः शरेण दितिजेश्वरः

English

$t«l<4tjd>l ^ngPUT TEt?l

अध्याय ४४

श्लोक 44

ततस्तामाह बालार्कप्रभां भैरवमूर्तिमान् ।शङ्करो वरदो लोके श्रेयोर्ऽथाय वचो महत्

tatastāmāha bālārkaprabhāṃ bhairavamūrtimān / śaṅkaro varado loke śreyor'thāya vaco mahat

हिन्दी अर्थ

पातालकेतुं निजघान पृष्ठे बाणेन चन्द्रार्धनिभेन वेगात् येनासौ पत्रिणा हैत्यं निजघान नृपात्मजः

English

All hermits and gods, therefore, reached Kailasa moimtain with the intention to see lord Sankara. Brahma also accompanied them.

अध्याय ४४

श्लोक 45

त्वां पूजयिष्यन्ति सुरा ऋषः पितरोरगाः ।यक्षविद्याधराश्चैव मानवाश्च शुभङ्करि

tvāṃ pūjayiṣyanti surā ṛṣaḥ pitaroragāḥ / yakṣavidyādharāścaiva mānavāśca śubhaṅkari

हिन्दी अर्थ

'पातालकेतुस्तपसोऽस्य विघ्नं

English

They didn't see Sankara there. The hermits asked Brahma in a state of worry- "Where is that god

अध्याय ४४

श्लोक 46

त्वां स्तोष्यन्ति सदा देवि बलिपुष्पोत्करैः करैः ।चर्च्चिकेति सुभं नाम यस्मादा रुधिरचर्चिता

tvāṃ stoṣyanti sadā devi balipuṣpotkaraiḥ karaiḥ / carcciketi subhaṃ nāma yasmādā rudhiracarcitā

हिन्दी अर्थ

करोति मौढ्यात् स समाधिभङ्गम् शक्तोऽपि कर्त्तु त्वथ भस्मसात् तम्।

English

Mt 5UT 'fat sMlrcll Tiim ^

अध्याय ४४

श्लोक 47

इत्येवमुक्ता वरदेन चर्चिका भूतानुजाता हरिचर्मवासिनी ।महीं समन्ताद् विचचार सुन्दरी स्थानं गता हैङ्गुलताद्रिमुत्तमम्

ityevamuktā varadena carcikā bhūtānujātā haricarmavāsinī / mahīṃ samantād vicacāra sundarī sthānaṃ gatā haiṅgulatādrimuttamam

हिन्दी अर्थ

हैत्यं समेत्य विशिखैर्नृपजो बिभेद

English

Brahma then peeped deeply at the master and saw that Mahesvara worshipped and prayed by hermits is in the form of an

अध्याय ४४

श्लोक 48

तस्यां गतायां वरदः कुजस्य प्रादाद् वरं सर्ववरोत्तमं यत् ।ग्रहाधिपत्यं जगातां शुभाशुभं भविष्यति त्वद्वरागं महात्मन

tasyāṃ gatāyāṃ varadaḥ kujasya prādād varaṃ sarvavarottamaṃ yat / grahādhipatyaṃ jagātāṃ śubhāśubhaṃ bhaviṣyati tvadvarāgaṃ mahātmana

हिन्दी अर्थ

केनाम्बरतलाद् वाजी निसृष्टो वद सुत्रत। वाक् कस्याऽदेहिनी जाता परं कौतूहलं मम नारदने पूछा- आप हमें यह बतलायें कि सलाह करते हुए हैत्योंमेंसे जो वह हैत्य बाणद्वारा बिंध गया था उसे किसने बाणसे विदीर्ण कर दिया था

English

TTrTT MgcHC ^THT ^ fsJrT:ll II

अध्याय ४४

श्लोक 49

हरो ऽन्धकं वर्षसहस्रमात्रं दिव्यं स्वनेत्रार्कहुताशनेन ।चकार संशुष्कतनुं त्वशोणितं त्वगस्थिशेषं भगवान् स भैरवः

haro 'ndhakaṃ varṣasahasramātraṃ divyaṃ svanetrārkahutāśanena / cakāra saṃśuṣkatanuṃ tvaśoṇitaṃ tvagasthiśeṣaṃ bhagavān sa bhairavaḥ

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले महर्षे! रघुकुलमें रिपुजित् नामके एक राजा थे। उनके ऋतध्वज नामका एक पुत्र था। वह सभी गुणोंकी निधि, महात्मा, वीर, शत्रुकी सेनाओंका नाश करनेवाला, बली, मित्रों, ब्राह्मणों, अन्धों, गरीबों

English

All hermits and gods then reached that sacred reservoir with Brahma where Sankara was himself present.

अध्याय ४४

श्लोक 50

तत्राग्निना नेत्रभवेन शुद्धः स मुक्तपापो ऽसुरराड् बभुव ।ततः प्रजानां बहुरूपमीशं नाथं हि सर्वस्य चराचरस्य

tatrāgninā netrabhavena śuddhaḥ sa muktapāpo 'surarāḍ babhuva / tataḥ prajānāṃ bahurūpamīśaṃ nāthaṃ hi sarvasya carācarasya

हिन्दी अर्थ

एवं दयापात्र दीनोंमें समान भाव रखनेवाला था। उसने गालवके लिये घोड़ेपर सवार होकर पातालकेतुकी पीठमें अर्धचन्द्रके सदृश बाणसे बड़ी तेजीसे मारा था नारदने कहा (पूछा) उस श्रेष्ठ राजपुत्रने जिस कारण बाणसे उस हैत्यको मारा, उससे गालवका कौन-सा कार्य सिद्ध किया ?

English

xT Uyyfa tt ^td^U4RrlrlWd: I

अध्याय ४४

श्लोक 51

ज्ञात्वा स सर्वेश्वरमीशमव्ययं त्रैलोक्यनाथं वरदं वरेण्यम् ।सर्वैः सुराद्यैर्नतमीड्यमाद्यं ततो ऽन्धकः स्तोत्रमिदं चकार

jñātvā sa sarveśvaramīśamavyayaṃ trailokyanāthaṃ varadaṃ vareṇyam / sarvaiḥ surādyairnatamīḍyamādyaṃ tato 'ndhakaḥ stotramidaṃ cakāra

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले पहले समयकी बात है कि गालव अपने आश्रममें तपस्यामें सदा लीन रहा करते थे। हैत्य पातालकेतु मूर्खताके कारण उनकी तपस्यामें बाधा डाला करता और उनकी समाधि (ध्यान)-को

English

dcTfa^TTpfdl l?PJlT-?rf|rnf^raT:ll?MI

अध्याय ४४

श्लोक 52

अन्धक उवाच ।नमो ऽस्तु ते भैरव भीममूर्ते त्रिलोकगोप्त्रे शितशूलधारिणे ।विंशार्द्धबाहो भुजगेशहार त्रिनेत्र मां पाहि विपन्नबुद्धिम्

andhaka uvāca / namo 'stu te bhairava bhīmamūrte trilokagoptre śitaśūladhāriṇe / viṃśārddhabāho bhujageśahāra trinetra māṃ pāhi vipannabuddhim

हिन्दी अर्थ

भंग किया करता था। वे उसको जलाकर राख कर देनेमें समर्थ होते हुए भी अपनी तपस्या क्षीण नहीं करना चाहते थे; (क्योंकि तपोबलसे दूसरोंका अनिष्ट करनेपर तपस्या क्षीण हो जाती है।) उन्होंने ऊपरकी ओर देखकर लंबा, गर्म निःश्वास छोड़ा। वह सर्वथा अनृपम था। उसके बाद आकाशसे एक सुन्दर घोड़ा गिरा और अशरीरिणी वाणी-आकाशवाणी हुई कि यह बलवान् अश्व एक दिनमें हजारों योजन जा सकता है। शस्त्रसे सजे

English

They tried their best to see god Sankara but could not succeed. Those people worried with Brahma saw a goddess with Kamandala (water-pot) *in her hands. The goddess said

अध्याय ४४

श्लोक 53

जयस्व सर्वेश्वर विश्वमूर्त्ते सुरासुरैर्वन्दितपादपीठ ।त्रैलोक्यमातुर्गुरवे वृषाङ्क भीतः शरण्यं शरणागतो ऽस्मि

jayasva sarveśvara viśvamūrtte surāsurairvanditapādapīṭha / trailokyamāturgurave vṛṣāṅka bhītaḥ śaraṇyaṃ śaraṇāgato 'smi

हिन्दी अर्थ

हुए उस राजा ऋतध्वजको वह घोड़ा सौंपकर वे महर्षि (पुनः) तपस्या करने लगे। उसके बाद राजपुत्रने हैत्यके पास जाकर उसे बाणसे घायल कर दिया

English

SrfrjT TTStTT frST Srf^RTt

अध्याय ४४

श्लोक 54

त्वां नाथ देवाः शिवमीरयन्ति सिद्धा हरं स्थाणुं महर्षयश्च ।भीमं च यक्षा मनुजा महेश्वरं भूताश्च भूताधिपमामनन्ति

tvāṃ nātha devāḥ śivamīrayanti siddhā haraṃ sthāṇuṃ maharṣayaśca / bhīmaṃ ca yakṣā manujā maheśvaraṃ bhūtāśca bhūtādhipamāmananti

हिन्दी अर्थ

नारदने कहा (पुनः पूछा) सुव्रत! आप यह 'बतलायें कि किसने आकाशसे इस अश्वको गिराया था एवं आकाशवाणी किसकी थी? (इस विषयमे) मुझे बड़ी उत्सुकता है कोऽर्थो गन्धर्वराजस्य येनाप्रैषीन्महाजवम्।

English

UlUdlU^d ^cIT^cmt ?TTPW ^7oF7T*TI

अध्याय ४४

श्लोक 55

निशाचरा उग्रमुपार्चयन्ति भवेति पुण्याः पितरो नमन्ति ।दासो ऽस्मि तुभ्यं हर पाहि मह्यं पापक्षयं मे कुरु लोकनाथ

niśācarā ugramupārcayanti bhaveti puṇyāḥ pitaro namanti / dāso 'smi tubhyaṃ hara pāhi mahyaṃ pāpakṣayaṃ me kuru lokanātha

हिन्दी अर्थ

राज्ञः कुवलयाश्वस्य कोऽर्थो नृपसुतस्य च

English

f 'U^RTT TP^lfdHJI ?\9ll ^t: uytd^d ^Tf%n

अध्याय ४४

श्लोक 56

भावंस्त्रिदेवस्त्रियुगस्त्रिधर्मा त्रिपुष्करश्चासि विभो त्रिनेत्र ।त्रय्यारुणिस्त्रितिव्ययात्मन् पुनीहि मां त्वां शरणं गतो ऽस्मि

bhāvaṃstridevastriyugastridharmā tripuṣkaraścāsi vibho trinetra / trayyāruṇistritivyayātman punīhi māṃ tvāṃ śaraṇaṃ gato 'smi

हिन्दी अर्थ

आसीत्पुरंध्रीषु वरा त्रिलोके। 'लावण्यराशिः शशिकान्तितुल्या मदालसा नाम मदालसैव नन्दने देवरिपुस्तरस्वी

English

SFTrTC ^IsIltflHI: Wf^HlR<ill

अध्याय ४४

श्लोक 57

त्रिणाचिकेतस्त्रिपदप्रतिष्ठः षडङ्गवित् त्वं विषयेष्वलुब्धः ।त्रैलोक्यनाथो ऽसि पुनीहि शंभो दासो ऽस्मि भीतः शरणागतस्ते

triṇāciketastripadapratiṣṭhaḥ ṣaḍaṅgavit tvaṃ viṣayeṣvalubdhaḥ / trailokyanātho 'si punīhi śaṃbho dāso 'smi bhītaḥ śaraṇāgataste

हिन्दी अर्थ

'पातालकेतुस्तु जहार

English

All of you are exhausted now in search of Mahesvara. O gods! sip the nectar here. Then only you could see Sankara. The gods sipped that sacred nectar by sitting in comfortable posture as suggested by that goddess Those people then asked that Paramesvari (goddess).

अध्याय ४४

श्लोक 58

कृतं महत् शङ्कर ते ऽपराधं मया महाभूतपते गिरीश ।कामारिणा निर्जितमानसेन प्रसादये त्वां शिरसा नतो ऽस्मि

kṛtaṃ mahat śaṅkara te 'parādhaṃ mayā mahābhūtapate girīśa / kāmāriṇā nirjitamānasena prasādaye tvāṃ śirasā nato 'smi

हिन्दी अर्थ

च हैत्यं नृपतेस्तनूजो यथा देवपतिमहेन्द्रः शच्या तथा राजसुतो मृगाक्ष्या

English

The god in elephant form had come here but where is he now? The goddess indicated the middle of the reservoir where Sankara was

अध्याय ४४

श्लोक 59

पापो ऽहं पापकर्माहं पापात्मा पापसंभवः ।त्राहि मां देव ईशान सर्वपापहरो भव

pāpo 'haṃ pāpakarmāhaṃ pāpātmā pāpasaṃbhavaḥ / trāhi māṃ deva īśāna sarvapāpaharo bhava

हिन्दी अर्थ

एवं निरस्ते महिषे तारके च महासुरे। हिरण्याक्षसुतो धीमान् किमचेष्टत वै पुनः

English

^gT eft g%rhl: ^T: -fllf§fa:l

अध्याय ४४

श्लोक 60

मा मे क्रुध्यस्व देवेश त्वया चैतादृशो ऽस्मयहम् ।सृष्टः पापसमाचारो मे प्रसन्नो भवेश्वर

mā me krudhyasva deveśa tvayā caitādṛśo 'smayaham / sṛṣṭaḥ pāpasamācāro me prasanno bhaveśvara

हिन्दी अर्थ

क्रोधं चक्रे सुदुर्बुद्धिर्देवानां देवसैन्यहा तततः स्वल्पपरीवारः प्रगृह्म परिघं करे। निर्जगामाथ पातालाद् विचचार च मेदिनीम्

English

All gods led by Brahma saw happily the god and said

अध्याय ४४

श्लोक 61

त्वं कर्त्ता चैव धाता च त्वं जयस्त्वं महाजयः ।त्वं मङ्गल्यस्त्वमोङ्कारस्त्वमीशानो ध्रुवो ऽव्ययः

tvaṃ karttā caiva dhātā ca tvaṃ jayastvaṃ mahājayaḥ / tvaṃ maṅgalyastvamoṅkārastvamīśāno dhruvo 'vyayaḥ

हिन्दी अर्थ

ततोऽभूत् कामबाणार्त्तः सहसैवान्धकोऽसुरः । तां दृष्टा चारुसर्वाङ्गीं गिरिराजसुतां वने

English

<TTO TRt: tntsJ: WTOj3rc:ii3^u

अध्याय ४४

श्लोक 62

त्वं ब्रह्म सृष्टिकृन्नाथस्त्वं विष्णुस्त्वं महेश्वरः ।त्वमिन्द्रस्त्वं वषट्कारो धर्मस्त्वं च सुरोत्तमः

tvaṃ brahma sṛṣṭikṛnnāthastvaṃ viṣṇustvaṃ maheśvaraḥ / tvamindrastvaṃ vaṣaṭkāro dharmastvaṃ ca surottamaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋतध्वजका पातालकेतुपर आक्रमण कर प्रहार करना पुलस्त्यजी बोले महेन्द्रका गुणगान करनेवाले बलशाली विश्वावसु नामके यशस्वी गन्धर्वराजने अपनी पुत्रीक लिये ऋतध्वजके हेतु उस समय अश्वको पृथ्वीपर गिराया था

English

O Mahadeva! the linga once abandoned by you is not easy to bring here. Our effort have

अध्याय ४४

श्लोक 63

सूक्ष्मस्त्वं व्यक्तरूपस्त्वं त्वमव्यक्तस्त्वमीश्वरः ।त्वया सर्वमिदं व्याप्तं जगत् स्थावरजङ्गमम्

sūkṣmastvaṃ vyaktarūpastvaṃ tvamavyaktastvamīśvaraḥ / tvayā sarvamidaṃ vyāptaṃ jagat sthāvarajaṅgamam

हिन्दी अर्थ

नारदने कहा (फिर पूछा) महान् वेगशाली इस अश्वको भेजनेमें गन्धर्वराजका क्या उद्देश्य था तथा राजपुत्र राजा कुवलयाश्वका इसमें क्या लाभ था? (कृपया इसे भी बतलाइये।)

English

*prm ^reaRiwr^ii 3 ? u

अध्याय ४४

श्लोक 64

त्वमादिरन्तो मध्यश्च त्वमनादिः सहस्रपात् ।विजयस्त्वं सहस्राक्षो विरूपाक्षो महाभुजः

tvamādiranto madhyaśca tvamanādiḥ sahasrapāt / vijayastvaṃ sahasrākṣo virūpākṣo mahābhujaḥ

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले विश्वावसुकी मदसे अलसायी- सी मदालसा नामकी एक (भोलीभाली) कन्या थी। वह शील और गुणसे सम्पन्न, त्रिलोककी स््त्रयोंमे उत्तम, सुन्दरताकी खानि और चन्द्रमाकी कान्तिके समान (कोमलकिशोरी) थी। नन्दनवनमें क्रीडा कर रही उस सौन्दर्यशालिनीको देवताओंके शत्रु पातालकेतुने देखा और तुरन्त उसे उठा ले गया। उसीके कारण वह श्रेष्ठ घोड़ा दिया गया था। हैत्यको मारनेके बाद श्रेष्ठ

English

God Mahadeva went to the asrama located in Daruvana in the company of Brahma etc.

अध्याय ४४

श्लोक 65

अन्तः सर्वागो व्यापी हंसः प्राणाधिपो ऽच्युतः ।गीर्वाणपतिरव्यग्रो रुद्रः पशुपतिः शिवः

antaḥ sarvāgo vyāpī haṃsaḥ prāṇādhipo 'cyutaḥ / gīrvāṇapatiravyagro rudraḥ paśupatiḥ śivaḥ

हिन्दी अर्थ

ऊरूवाली स्त्रीको पाकर राजपुत्र निश्चिन्त हो गये। राजपुत्र (उस) मृगनयनीके साथ ऐसे सुशोभित हो रहे थे जैसे शचीके साथ इन्द्र सुशोभित होते हैं

English

gj#r nw tot hIh-mi 3311

अध्याय ४४

श्लोक 66

त्रैविद्यस्त्वं जितक्रोधो जितारिर्विजितेन्द्रियः ।जयश्च शूलपाणिस्त्वं त्राहि मां शरणागतम्

traividyastvaṃ jitakrodho jitārirvijitendriyaḥ / jayaśca śūlapāṇistvaṃ trāhi māṃ śaraṇāgatam

हिन्दी अर्थ

नारदने पुनः पूछा- इस प्रकार महान् असुर तारक और महिषके निरस्त समाप्त हो जानेपर हिरण्याक्षके बुद्धिमान् पुत्र (अन्धक)-ने पुनः क्या किया ? पुलस्त्यजी बोले तारक और महिष दोनोंको संग्राममें मारे गये देखकर देवसेनाके समूहोंका नाश करनेवाला, महामूर्ख अन्धक देवताओंपर कुपित हो गया। उसके बाद थोड़ी-सी सेनाके साथ वह हाथमें

English

The elephant form god Mahadeva went there and lifted up that linga playfully in his

अध्याय ४४

श्लोक 67

पुलस्त्य उवाच ।इत्थं महेश्वरो ब्रह्मन् स्तुतो दैत्याधिपेन तु ।प्रीतियुक्तः विङ्गलाक्षो हैरण्याक्षिमुवाच ह

pulastya uvāca / itthaṃ maheśvaro brahman stuto daityādhipena tu / prītiyuktaḥ viṅgalākṣo hairaṇyākṣimuvāca ha

हिन्दी अर्थ

परिघ लेकर पातालसे बाहर निकल आया और पृथ्वीपर विचरण करने लगा। उसके बाद घूमते हुए ही उसने सुन्दर कन्दराओंवाले मन्दर गिरिपर सखियोंके बीचमें गिरिनन्दिनी कल्याणी गौरीको देखा। उस सर्वाङ्गसुन्दरी

English

TTTTrof 3 ttfe#i 3 xu

अध्याय ४४

श्लोक 68

सिद्धो ऽसि दानवपते परितुष्टो ऽस्मि ते ऽन्धक ।वरं वरय भद्रं ते यमिच्छसि विनाम्बिकाम्

siddho 'si dānavapate parituṣṭo 'smi te 'ndhaka / varaṃ varaya bhadraṃ te yamicchasi vināmbikām

हिन्दी अर्थ

गिरिराजनन्दिनीको वनमें देखकर अन्धकासुर एकाएक काम-बाणसे पीड़ित हो गया तब कामसे अंधे हुए उस मूर्ख असुर अन्धकने 'कहा-वनमें भ्रमण कर रही यह सर्वाङ्गसुन्दरी ललना किसकी है ? यदि यह मेरे अन्त:पुरमें निवास करनेवाली न हुई तो मेरे इस व्यर्थके जीवनसे क्या लाभ? यदि

English

Mahadeva so prayed by hermits established it at the west side of that reservoir.

अध्याय ४४

श्लोक 69

अन्धक उवाच ।अम्बिका जननी मह्यं भगवांस्त्र्यम्बकः पिता ।वन्दामि चरणौ मातुर्वन्दनीया ममाम्बिका

andhaka uvāca / ambikā jananī mahyaṃ bhagavāṃstryambakaḥ pitā / vandāmi caraṇau māturvandanīyā mamāmbikā

हिन्दी अर्थ

यो मामसितकेशां तां योजयेन्मृगलोचनाम्

English

3iwi<l ^gT ttoT an§#&ftii 3 mi

अध्याय ४४

श्लोक 70

वरदो ऽसि यदीशान तद्यातु विलयं मम ।शारीरं मानसं वाग्जं दुष्कृतं दुर्विचिन्तितम्

varado 'si yadīśāna tadyātu vilayaṃ mama / śārīraṃ mānasaṃ vāgjaṃ duṣkṛtaṃ durvicintitam

हिन्दी अर्थ

इत्थं बदति हैत्येन्द्रे प्रह्मादो बुद्धिसागरः। पिधाय कर्णौ हस्ताभ्यां शिरःकम्पं वचोऽब्रवीत् मा मैवं वद हैत्येन्द्र जगतो जननी त्वियम्। लोकनाथस्य भार्येयं शङ्करस्य त्रिशूलिनः

English

All gods and the austere hermits then so became successful to pick up the linga from there. Happily they began to pray to

अध्याय ४४

श्लोक 71

तथा मे दानवो भावो व्यपयातु महेश्वर ।स्थिरास्तु त्वयि भक्तिस्तु वरमेतत् प्रयच्छ मे

tathā me dānavo bhāvo vyapayātu maheśvara / sthirāstu tvayi bhaktistu varametat prayaccha me

हिन्दी अर्थ

किंचित् त्वया न श्रुतं हैत्यनाथ

English

TO# MlMIcM-f 3JTOTO#

अध्याय ४४

श्लोक 72

महादेव उवाच ।एवं भवतु दैत्येन्द्र पापं ते यातु संक्षयम् ।मुक्तो ऽसि दैत्यभावाच्च भृङ्गी गणपतिर्भव

mahādeva uvāca / evaṃ bhavatu daityendra pāpaṃ te yātu saṃkṣayam / mukto 'si daityabhāvācca bhṛṅgī gaṇapatirbhava

हिन्दी अर्थ

गीतं श्लोकं गाधिना पार्थिवेन। तथ्यं पथ्यं सर्वलोके हितं च

English

q?i'3w Tichprara trUtort anf^er v^cf fwr 5 #^

अध्याय ४४

श्लोक 73

इत्येवमुक्त्वा वरदः शूलग्रादवतार्य तम् ।निर्मार्ज्य निजहस्तेन चक्रे निर्व्रणमन्धकम्

ityevamuktvā varadaḥ śūlagrādavatārya tam / nirmārjya nijahastena cakre nirvraṇamandhakam

हिन्दी अर्थ

वरे मौनं कार्य न च वचनमुक्तं यदनृतम्।

English

Ug l ^F l ^ TTOTOl#: W%TO *cRK

अध्याय ४४

श्लोक 74

ततः स्वदेहतो देवान् ब्रह्मादीनाजुहाव सः ।ते निश्चेरुर्महात्मानो नमस्यन्तस्त्रिलोचनम्

tataḥ svadehato devān brahmādīnājuhāva saḥ / te niścerurmahātmāno namasyantastrilocanam

हिन्दी अर्थ

'ततो5न्वधावन् हैतेया यन्त्रमुक्ता इवोपलाः। तान् रुरोध बलान्नन्दी बञ्जोद्यतकरोऽव्ययः इस कृशोदरी सुन्दरी ललनाका आलिङ्गन मुझे प्राप्त न हुआ तो मुझे धिक्कार है! मेरी इस स्थायी सुन्दरतासे क्या लाभ? मेरा वही बन्धु, बही सचिव, वही भ्राता तथा वही संकटकालका साथी है जो इस काले केशवाली

English

cjudch n TOi?ranr TOtrrasrt urrorrnJT 7#ro

अध्याय ४४

श्लोक 75

गणान् सनन्दीनाहूय सन्निवेश्य तदाग्रतः ।भृङ्गिनं दर्शयामास ध्रुवं नैषो ऽन्धकति हि

gaṇān sanandīnāhūya sanniveśya tadāgrataḥ / bhṛṅginaṃ darśayāmāsa dhruvaṃ naiṣo 'ndhakati hi

हिन्दी अर्थ

मृगनयनी सुन्दरीको मुझसे मिला दे

English

7P##T fttSviTh TT#Er 3FJT Tt'^lKS: 7J?TO^

अध्याय ४४

श्लोक 76

तं दृष्ट्वा दानवपतिं संशुष्कपिशितं रिपुम् ।गणाधिपत्यमापन्नं प्रशशंसुर्वृषध्वजम्

taṃ dṛṣṭvā dānavapatiṃ saṃśuṣkapiśitaṃ ripum / gaṇādhipatyamāpannaṃ praśaśaṃsurvṛṣadhvajam

हिन्दी अर्थ

हैत्यराजके इस प्रकार कहनेपर महाबुद्धिमान् प्रह्मद दोनों हाथोंसे दोनों कानोंको ढँककर सिर हिलाते हुए बोले -हैत्येन्द्र! इस प्रकार मत कहो। ये तो संसारकी जननी और लोकस्वामी, त्रिशूलधारी शङ्करकी पत्नी हैं। तुम कुलका सद्य: विनाश करनेवाली ऐसी दुर्बुद्धि मत करो। तुम्हारे लिये ये परस्त्री हैं। अतः रसातलमें मत गिरो; क्योंकि (ऐसा दुष्कर्म) सज्जनोमें तो अत्यन्त निन्दित है ही, असत् पुरुषोंमें भी निन्दित

English

7ra$rtra* friW i Pld f#ro#:

अध्याय ४४

श्लोक 77

ततस्तान् प्राह भगवान् संपरिष्वज्य देवताः ।गच्छध्वं स्वानि धिष्ण्यानि भुञ्जध्वं त्रिदिवं सुखम्

tatastān prāha bhagavān saṃpariṣvajya devatāḥ / gacchadhvaṃ svāni dhiṣṇyāni bhuñjadhvaṃ tridivaṃ sukham

हिन्दी अर्थ

है। ऐसा दुष्कर्म -परदारा-अभिगमन तुम्हारे शत्रु करें (जिससे उनका विनाश हो जाय)

English

ftrroqm fetuuit#yi gs&ftH

अध्याय ४४

श्लोक 78

सहस्राक्षो ऽपि संयातु पर्वतं मलयं शुभम् ।तत्र स्वकार्यं कृत्वैव पश्चाद् यातु त्रिविष्टपम्

sahasrākṣo 'pi saṃyātu parvataṃ malayaṃ śubham / tatra svakāryaṃ kṛtvaiva paścād yātu triviṣṭapam

हिन्दी अर्थ

हैत्येश! ब्राह्मणकी गौपर प्रसक्त सेनाको देखकर गाधिराजने समस्त जगत्के लिये कल्याणकारी, सत्य एवं उचित जो श्लोक कहा है कया उसे आपने नहीं सुना है? (उन्होंने कहा है--) प्राणोंका छोड़ देना अच्छा है, परंतु चुगुलखोरोंकी बातमें दिलचस्पी लेना उचित नहीं। मौन रहना अच्छा है, किंतु असत्य बोलना ठीक नहीं। नपुंसक होकर रहना ठीक है, परंतु परस्त्रीगमन उचित नहीं। भीख माँगना अच्छा है, किंतु

English

fNt TTirq? qgHJlfr* 7T#W7p

अध्याय ४४

श्लोक 79

इत्येवमुक्त्वा त्रिदशान् समाभाष्य व्यसर्जयत् ।पिमामहं नमस्कृत्य परिष्वज्य जनार्दनम् ।ते विसृष्टा महेशेन सुरा जग्मुस्त्रक्षिविष्टपम्

ityevamuktvā tridaśān samābhāṣya vyasarjayat / pimāmahaṃ namaskṛtya pariṣvajya janārdanam / te visṛṣṭā maheśena surā jagmustrakṣiviṣṭapam

हिन्दी अर्थ

बार-बार दूसरेके धनका उपभोग करना उचित नहीँ। प्रहादका वचन सुननेके बाद काम-पीड़ित अन्धक क्रोधसे अंधा होकर “यह वही शत्रुकी जननी है'-यह कहते हुए दौड़ पड़ा। उसके बाद दूसरे और दानव भी

English

ter TT^TT 3##JET ■MTt)ljd.U|5, 3WTOTT

अध्याय ४४

श्लोक 80

महेन्द्रो मलयं गत्वा कृत्वा कार्यं दिवं गतः ।गतेषु शक्रपाग्र्येषु देवेषु भगवाञ्चिशवः

mahendro malayaṃ gatvā kṛtvā kāryaṃ divaṃ gataḥ / gateṣu śakrapāgryeṣu deveṣu bhagavāñciśavaḥ

हिन्दी अर्थ

यन्त्रसे छूटे हुए पत्थरकी गोलीके समान उसके पीछे दौड़ चले। परंतु अव्यय नन्दीने हाथमें वज्र उठाकर बलपूर्वक उन सबको रोक दिया वञ्रकी मारसे रोक दिये गये और भगाये जाते हुए वे मय एवं तारक आदि सभी हैत्य डरकर दसों दिशाओंमें भाग गये। संग्राममें अन्धकासुरने उन सभीको नन्दीद्वारा पीडित देखकर नन्दीको परिघसे मारकर गिरा

English

xP 5#SJT TOI?rftft&rc ftRIcWH WtpkT

अध्याय ४४

श्लोक 81

विसर्जयामास गणाननुमान्य यथार्हतः ।गणाश्च शङ्करं दृष्ट्वा स्वं स्वं वाहनमास्थिताः

visarjayāmāsa gaṇānanumānya yathārhataḥ / gaṇāśca śaṅkaraṃ dṛṣṭvā svaṃ svaṃ vāhanamāsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

दिया। नन्दीको गिरा हुआ और अन्धकको दौड़कर आते

English

Salute to Parmatman! Anantayoni, Lokasaksina, Parmestina! Bhagavana! omniscient, first god of territory, Paravarajiia, Jnanajiieya, Sarvesvara

अध्याय ४४

श्लोक 82

जग्मुस्ते शुभलोकानि महाभोगानि नारद ।यत्र कामदुधा गावः सर्वकामफलद्रुमाः

jagmuste śubhalokāni mahābhogāni nārada / yatra kāmadudhā gāvaḥ sarvakāmaphaladrumāḥ

हिन्दी अर्थ

हुए देखकर गौरी उस दुष्टात्माके भयसे सैकड़ों रूपवाली ततः स देवीगणमध्यसंस्थितः

English

Mahavibhuti, Mahaksetrajna, Mahapurusa, Sarvabhutavasa, Manonivasa, Adideva, Mahadeva, Sadasiva, Isana, Durvijneya,

अध्याय ४४

श्लोक 83

नद्यस्त्वमृतवाहिन्यो ह्रदाः पायसकर्दमाः ।स्वां स्वां गतिं प्रयातेषु प्रमथेषु महेश्वरः

nadyastvamṛtavāhinyo hradāḥ pāyasakardamāḥ / svāṃ svāṃ gatiṃ prayāteṣu pramatheṣu maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

यथा वने मत्तकरी परिभ्रमन् करेणुमध्ये मदलोलदृष्टिः

English

Buraradhya, Mahabhutesvara, Paramesvara,

अध्याय ४४

श्लोक 84

समादायान्धकं हस्ते सनन्दिः शैलमभ्यगात् ।द्वाभ्यां वर्षसहस्राभ्यां पुनरागाद्वरो गृह्म्

samādāyāndhakaṃ haste sanandiḥ śailamabhyagāt / dvābhyāṃ varṣasahasrābhyāṃ punarāgādvaro gṛhm

हिन्दी अर्थ

न परिज्ञातवांस्तत्र का तु सा गिरिकन्यका। नात्राश्चर्यं न पश्यन्ति चत्वारोऽमी सहैव हि ततो देव्या स दुष्टात्मा शतावर्या निराकृतः

English

Mahayogesvara, Tryambaka, Mahayogin,

अध्याय ४४

श्लोक 85

ददृशे च गिरेः पुत्रीं श्वेतार्ककुसुमस्थिताम् ।समायातं निरीक्ष्यैव सर्वलक्षणसंयुतम्

dadṛśe ca gireḥ putrīṃ śvetārkakusumasthitām / samāyātaṃ nirīkṣyaiva sarvalakṣaṇasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

तस्मात् स्थानादपाक्रम्य गताऽन्तर्धानमम्बिका। पतितं चान्धकं दृष्टा हैत्यदानवयूथपाः

English

P arambrahman, P aramaj y oti, B rahmavid,

अध्याय ४४

श्लोक 86

त्यक्त्वार्ऽकपुष्पं निर्गत्य सखीस्ताः समुपाह्वयत् ।समाहूताश्च देव्या ता जयाद्यास्तूर्ममागमन्

tyaktvār'kapuṣpaṃ nirgatya sakhīstāḥ samupāhvayat / samāhūtāśca devyā tā jayādyāstūrmamāgaman

हिन्दी अर्थ

आदाय वज्रं बलवान् मघवानिव कोपितः। दानवान् समयान् वीरः पराजित्य गणेश्वरः समभ्येत्याम्बिकां दृष्टा ववन्दे चरणौ शुभौ। देवी च ता निजा मूर्ती: प्राह गच्छध्वमिच्छया

English

Uttama, Omkara, Vasatkara, Svahakara, Svadhakara, Paramakarana, Sarvagata,

अध्याय ४४

श्लोक 87

ताभिः परिवृता तस्थौ हरदर्शनलालसा ।ततस्त्रिनेत्रो गिरिजां दृष्ट्वा प्रेक्ष्य च दानवम्

tābhiḥ parivṛtā tasthau haradarśanalālasā / tatastrinetro girijāṃ dṛṣṭvā prekṣya ca dānavam

हिन्दी अर्थ

तास्त्वेवमुक्ताः शैलेय्या प्रणिपत्याम्बिकां क्रमात्

English

Sarvadeva, Aja, Sahastrarci, Prsarci, Sudhaman, Haradhama, Anantadhama, Samvarta, Sanakarsana, Vadavanala, Agnisomatmaka, Pavitra

अध्याय ४४

श्लोक 88

नन्दिनं च तथा हर्षादालिलिङ्गे गिरेः सुताम् ।अथोवाचैष दासस्ते कृतो देवि मयान्धकः

nandinaṃ ca tathā harṣādāliliṅge gireḥ sutām / athovācaiṣa dāsaste kṛto devi mayāndhakaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्धकोऽपि स्मृतिं लब्ध्वा अपश्यनद्रिनन्दिनीम्। स्वबलं निर्जितं दृष्टा ततः पातालमाद्रवत् ततो दुरात्मा स तदान्धको

English

Mahapavitra, Mahamegha, Mahamayadhara, Mahakama, Kamahan, Hamsa, Paramahaihsa, Maharajika, Mahesvara, Mahakamuka, Mahahamsa, Bhavaksayakara, Sura-

अध्याय ४४

श्लोक 89

पश्यस्व प्रणतिं यातं स्वसुतं चारुहासिनि ।इत्युच्चार्यान्धकं चैव पुत्र पह्येहि सत्वरम्

paśyasva praṇatiṃ yātaṃ svasutaṃ cāruhāsini / ityuccāryāndhakaṃ caiva putra pahyehi satvaram

हिन्दी अर्थ

पातालमभ्येत्य दिवा न भुङ्के।

English

siddharcita, Hiranyavaha,, Hiranyaretah, Hiranyanabha, Hiranyagrakesa, Munjakesin, Sarvalokavaraprada, Sarvanugrahakara,

अध्याय ४४

श्लोक 90

व्रजस्व शरणं मातुरेष श्रेयस्करी तव ।इत्युक्तो विभुना नन्दी अन्धकश्च गणेश्वरः

vrajasva śaraṇaṃ mātureṣa śreyaskarī tava / ityukto vibhunā nandī andhakaśca gaṇeśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

गौरीं स्मरन्कामबलाभिपन्नः ऋतध्वजका 'पातालकेतुपर आक्रमण कर प्रहार करना

English

Kamalesaya, Kusesaya, Hrdayesaya,

अध्याय ४४

श्लोक 91

समागम्याम्बिकापादौ ववन्दतुरुभावपि ।अन्धको ऽपि तदा गौरीं भक्तिनम्रो महामुने ।स्तुतिं चक्रे महापुण्यां पापघ्नीं श्रुतीसंमिताम्

samāgamyāmbikāpādau vavandaturubhāvapi / andhako 'pi tadā gaurīṃ bhaktinamro mahāmune / stutiṃ cakre mahāpuṇyāṃ pāpaghnīṃ śrutīsaṃmitām

हिन्दी अर्थ

हो गयीं । उसके बाद देवियोंके बीच घूमता हुआ (वह) हैत्य ऐसा लग रहा था जैसे कि वनमें हथिनियोंके बीच घूमता हुआ मदसे चञ्चल दृष्टिवाला मतवाला हाथी सुशोभित होता है

English

Bhaktanukampi, Abhagnayoga, Yogadhara, the god glittering face by the great gem of Vasuki, Haritanayana, Trilocana

अध्याय ४४

श्लोक 92

अन्धक उवाच ।ॐ नमस्ये भावानीं भूतभव्यप्रियां लोकधात्रीं जनित्रीं स्कन्दमातरं महादेवप्रियां धारिणीं स्यन्दिनीं चेतनां त्रैलोक्यमातरं धरित्रीं देवमातरमथेज्यां स्मृतिं दयां लज्जां कान्तिमग्र्यामसूयां मतिं सदापावनीं दैत्यसैन्यक्षयकरीं महामायां वैजयन्ती सुशुभां कालरात्रिं गोविन्दभगिनीं शैलराजपूत्रीं सर्वदेवार्चितां सर्वभूतार्चितां विद्यां सरस्वतीं त्रिनयनमहिषीं नमस्यामी मृडानीं शरण्यां शरणमुपागतो ऽहं नमो नमस्ते ।इत्थं स्तुता सान्धकेन परितुष्टा विभावरी ।प्राह पुत्र प्रसन्नास्मि वृणुष्व परमुत्तमम्

andhaka uvāca / oṃ namasye bhāvānīṃ bhūtabhavyapriyāṃ lokadhātrīṃ janitrīṃ skandamātaraṃ mahādevapriyāṃ dhāriṇīṃ syandinīṃ cetanāṃ trailokyamātaraṃ dharitrīṃ devamātaramathejyāṃ smṛtiṃ dayāṃ lajjāṃ kāntimagryāmasūyāṃ matiṃ sadāpāvanīṃ daityasainyakṣayakarīṃ mahāmāyāṃ vaijayantī suśubhāṃ kālarātriṃ govindabhaginīṃ śailarājapūtrīṃ sarvadevārcitāṃ sarvabhūtārcitāṃ vidyāṃ sarasvatīṃ trinayanamahiṣīṃ namasyāmī mṛḍānīṃ śaraṇyāṃ śaraṇamupāgato 'haṃ namo namaste | itthaṃ stutā sāndhakena parituṣṭā vibhāvarī / prāha putra prasannāsmi vṛṇuṣva paramuttamam

हिन्दी अर्थ

(पर) वह नहीं समझ रहा था कि उनमें वे गिरिनन्दिनी कौन हैं ? इसमें (उसके न समझनेमें) कोई आश्चर्य नहीं है; क्योंकि संसारमें ये चार प्रकारके व्यक्ति सदा ही (ठीक-ठीक) नहीं देख पाते। जन्मका अन्धा नहीं देखता, प्रेममें अन्धा हुआ नहीं देखता, मदोन्मत्त नहीँ देखता एवं लोभसे पराभूत भी नहीं देखता है। अतः अन्धक उस समय देखते हुए भी गिरिजाको नहीँ देख पा रहा था। उस दानवने उन सभीको युवती

English

Umasarirardhadhara, Gajacarmadhara, O great god of the destruction. O gracious god to devotees, be merciful to us.

अध्याय ४४

श्लोक 93

भृङ्गिरुवाच ।पापं प्रशममायातु त्रिविधं मम पार्वति ।तथेश्वरे च सततं भक्तिरस्तु ममाम्विके

bhṛṅgiruvāca / pāpaṃ praśamamāyātu trividhaṃ mama pārvati / tatheśvare ca satataṃ bhaktirastu mamāmvike

हिन्दी अर्थ

समझकर उनपर आघात नहीं किया, फिर तो शतावरीदेवीने (ही) उस दुष्टात्मापर आघात कर दिया। उत्कृष्ट कोटिके शस्त्रोंसे बिंधकर वह पृथ्वीपर गिर पड़ा। अन्धकको गिरा हुआ देखकर शतरूपोंबाली विभावरी अम्बिका उस

English

Umasarirardhadhara, Gajacarmadhara, O great god of the destruction. O gracious god to devotees, be merciful to us.

अध्याय ४४

श्लोक 94

पुलस्त्य उवाच ।बाढमित्यब्रवीद् गौरी हिरण्याक्षसुतं ततः ।स चास्ते पूजयञ्शर्वं गणानामधिपो ऽभवत्

pulastya uvāca / bāḍhamityabravīd gaurī hiraṇyākṣasutaṃ tataḥ / sa cāste pūjayañśarvaṃ gaṇānāmadhipo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

स्थानसे हटकर अन्तर्हित हो गयीं। अन्धकको गिरा हुआ देख हैत्यों एवं दानवोंके सेनापति युद्धके लिये ललकारते हुए दौड़ पड़े। आक्रमण करनेवाले उन (हैत्यों)-के शब्दको सुनकर गणेश्वर खड़े हो गये करुद्ध हुए गणेश्वर इन्द्रके समान वज्र लेकर मयसहित दानवोंको हराकर अम्बिकाके निकट गये और (उन्होंने) उनके शुभ चरणोंमें प्रणाम किया। देवीने भी अपनी उन मूर्तियोंसे कहा--तुम सभी इच्छानुरूप स्थानोंको जाओ

English

Umasarirardhadhara, Gajacarmadhara, O great god of the destruction. O gracious god to devotees, be merciful to us.

अध्याय ४४

श्लोक 95

एवं पुरा दानवसत्तमं तं महेश्वरेणाथ विरूपदृष्ट्या ।कृत्वैव रूपं भयदं च भैरवं भृङ्गित्वमीसेन कृतं स्वभक्त्या

evaṃ purā dānavasattamaṃ taṃ maheśvareṇātha virūpadṛṣṭyā / kṛtvaiva rūpaṃ bhayadaṃ ca bhairavaṃ bhṛṅgitvamīsena kṛtaṃ svabhaktyā

हिन्दी अर्थ

और मनुष्योंकी आराधना प्राप्त करती हुई पृथ्वीपर भ्रमण करो। तुम सबका निवास उद्यानों, वनों, बनस्पतियों एवं वृक्षोंमें होगा। अब तुम सभी निश्चिन्त होकर जाओ। पार्वतीके इस प्रकार कहनेपर वे सभी देवियाँ अम्बिकाको

English

Umasarirardhadhara, Gajacarmadhara, O great god of the destruction. O gracious god to devotees, be merciful to us.

अध्याय ४४

श्लोक 96

एतत् तवोक्तं हरकीर्तिवर्धनं पुण्यं पवित्रं शुभदं महर्षे ।संकीर्तनीयं द्विजसत्तमेषु धर्मायुरारोग्यधनैषिणा सदा

etat tavoktaṃ harakīrtivardhanaṃ puṇyaṃ pavitraṃ śubhadaṃ maharṣe / saṃkīrtanīyaṃ dvijasattameṣu dharmāyurārogyadhanaiṣiṇā sadā

हिन्दी अर्थ

प्रणामकर किन्नरोंसे स्तुत होती हुई (दसों) दिशाओंमें चली गयीं। अन्धक भी होशमें आनेके बाद गिरिजाको न देखकर तथा अपनी सेनाको हारी हुई समझकर पातालमें चला गया। मुने! उसके बाद कामबाणसे घायल एवं कामके वेगसे पीड़ित दुष्टात्मा अन्धक पातालमें जाकर गौरीका चिन्तन करता हुआ न दिनमें खाता था और न रातमें सोता था --वह बेचैन-सा हो गया था

English

Umasarirardhadhara, Gajacarmadhara, O great god of the destruction. O gracious god to devotees, be merciful to us.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 44
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.