Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
45
अध्याय 45 / 95

Adhyaya 45

41 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ41 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४५

श्लोक 1

इति श्रीवामपुराणे चतुश्चत्वारिशो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ नारद उवाच ।मलये ऽपि महेन्द्रेण यत्कृतं ब्राह्मणर्षभ ।निष्पादितं स्वकं कार्यं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

iti śrīvāmapurāṇe catuścatvāriśo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ nārada uvāca / malaye 'pi mahendreṇa yatkṛtaṃ brāhmaṇarṣabha / niṣpāditaṃ svakaṃ kāryaṃ tanme vyākhyātumarhasi

हिन्दी अर्थ

पुनः तेजःप्राप्तिके लिये शिवकी तपश्चर्या, केदारतीर्थकी उपलब्धि, शिवका सरस्वतीमें निमग्न होना, मुरासुरका प्रसंग और सनत्कुमारका प्रसंग

English

Description of Sthanu linga

अध्याय ४५

श्लोक 2

पुलस्त्य उवाच ।श्रूयतां यन्महेन्द्रेण मलये पर्वतोत्तमे ।कृतं लोकहितं ब्रह्मन्नात्मनश्च तथा हितम्

pulastya uvāca / śrūyatāṃ yanmahendreṇa malaye parvatottame / kṛtaṃ lokahitaṃ brahmannātmanaśca tathā hitam

हिन्दी अर्थ

क्व गतः शङ्करो ह्यासीद् येनाम्बा नन्दिना सह। अन्धकं योधयामास एतन्मे वक्तुमर्हसि स महाब्रतमुत्पाद्य समाश्चास्याम्बिकां विभुः । शैलादिं स्थाप्य गोप्तारं विचचार महीतलम्

English

Sanatkumara said- God told about the best magnificence of holy place to Brahma etc. gods in the presence of hermits.

अध्याय ४५

श्लोक 3

अन्धासुरस्यानुचरा मयतापुरोगमाः ।ते निर्जिताः सुरगणैः पातालगमनोत्सुकाः

andhāsurasyānucarā mayatāpurogamāḥ / te nirjitāḥ suragaṇaiḥ pātālagamanotsukāḥ

हिन्दी अर्थ

एकाहवासी वृक्षे हि शैलसानुनदीष्वटन्

English

HtlcUlfeSti 3TtrH 7T7: ^1

अध्याय ४५

श्लोक 4

ददृशुर्मलयं शैलं सिद्धाध्युषितकन्दरम् ।लतावितासंछन्नं मत्तसत्त्वसमाकुलम्

dadṛśurmalayaṃ śailaṃ siddhādhyuṣitakandaram / latāvitāsaṃchannaṃ mattasattvasamākulam

हिन्दी अर्थ

स्थानं त्रैलोक्यमास्थाय मूलाहारोऽम्बुभोजनः । वाय्वाहारस्तदा तस्थौ नववर्षशतं क्रमात् जातस्तीर्थवरः पुण्यः केदार इति विश्रुतः

English

This reservoir has been considered supremely holy and called Sannihita. As it is enriched with my presence, it renders emancipation.

अध्याय ४५

श्लोक 5

चन्दनैरुरगाक्रान्तैः सुशीतैरभिसेवितम् ।माधवीकुसुमामोदं ऋष्यर्चितहरं गिरिम्

candanairuragākrāntaiḥ suśītairabhisevitam / mādhavīkusumāmodaṃ ṛṣyarcitaharaṃ girim

हिन्दी अर्थ

ततो हरो वरं प्रादात् केदाराय वृषध्वजः। पुण्यवृद्धिकरं ब्रह्मन् पापघ्नं मोक्षसाधनम्

English

^fa^lflluTT: ^nfa^T:i

अध्याय ४५

श्लोक 6

तं दृष्ट्वा शीतलच्छायं श्रान्ता व्यायामकर्षिताः ।मयतारपुरोगास्ते निवासं समरोचयन्

taṃ dṛṣṭvā śītalacchāyaṃ śrāntā vyāyāmakarṣitāḥ / mayatārapurogāste nivāsaṃ samarocayan

हिन्दी अर्थ

नारदने कहा (पूछा)--आप मुझे यह बतलायें कि शङ्कर कहाँ चले गये थे, जिससे नन्दिसहित अम्बिकाने अन्धकसे (स्वयं) युद्ध किया पुलस्त्यजी बोले-वे (शंकरजी) जिस समय एक हजार वर्षतक महामोहमें पड़ गये थे, उस समयसे वे तेजरहित एवं शक्तिहीन-से दिखायी दे रहे थे। मतिमानोंमें श्रेष्ठ महेश्वरने स्वयं अपने अङ्गोंको निस्तेज देखकर तप

English

The people of Brahmana, Ksatriya and Vaisya varna, receive the supreme position by seeing the linga. -g g i uj tm mt

अध्याय ४५

श्लोक 7

तेषु तत्रोपविष्टेषु प्राणतृप्तिप्रदो ऽनिलः ।विवाति शीतः शनकैर्दक्षिणो गन्धसंयुतः

teṣu tatropaviṣṭeṣu prāṇatṛptiprado 'nilaḥ / vivāti śītaḥ śanakairdakṣiṇo gandhasaṃyutaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेके लिये निश्चय किया । उन व्यापक शङ्करने महात्रतका निर्णय करनेके बाद अम्बिकाको धैर्य धारण कराया और वे शैल आदि (नन्दी)-को उनकी रक्षाके लिये नियुक्त कर पृथ्वीपर विचरण करने लगे । उन्होंने गलेमें तन्त्रानुसार

English

All holy places from the oceans to the reservoir come and mix with Sthanu-tlrtha at

अध्याय ४५

श्लोक 8

तत्रैव च रतिं चक्रः सर्व एव महासुराः ।कुर्वन्तो लोकसंपूज्ये विद्धेषं देवतागणे

tatraiva ca ratiṃ cakraḥ sarva eva mahāsurāḥ / kurvanto lokasaṃpūjye viddheṣaṃ devatāgaṇe

हिन्दी अर्थ

महामुद्रा पहन ली। महासर्पोके कुण्डल एवं कमरमें महाशङ्ककी मेखला धारण कर ली दाहिने हाथमें कपाल एवं बायें हाथमें कमण्डलु लेकर वे वृक्षोंके नीचे (कभी) पड़े रहते, कभी पहाड़ोंकी चोटियोपर तथा नदियोंके तटपर चक्कर लगाते रहते। प्रथम (आरम्भमें) मूल-फल खाकर फिर जल पीकर,

English

I will appear and grace the person who, will pray to me with these hymns. I undertake it.

अध्याय ४५

श्लोक 9

ताञ्ज्ञात्वा शङ्करः शक्रं प्रेषयन्मलये ऽसुरान् ।स चापि ददृशे गच्छन् पथि गोमातरं हरिः

tāñjñātvā śaṅkaraḥ śakraṃ preṣayanmalaye 'surān / sa cāpi dadṛśe gacchan pathi gomātaraṃ hariḥ

हिन्दी अर्थ

उसके बाद वायु पीकर (यम-नियमका) ब्रत पालन करनेवाले उन्होंने क्रमशः तीनों लोकोंमें नौ सौ वर्ष व्यतीत किये। उसके बाद उन्होंने हिमालयके ऊपर रमणीय

English

widi-fcftl fRrafa m: jhj:i ^T2J Tti FSHrft

अध्याय ४५

श्लोक 10

तस्याः प्रदक्षिणां कृत्वा दृष्ट्वा शैलं च सुप्रभम् ।ददृशे दानवान् सर्वान् संहृष्टान् भोगसंयुतान्

tasyāḥ pradakṣiṇāṃ kṛtvā dṛṣṭvā śailaṃ ca suprabham / dadṛśe dānavān sarvān saṃhṛṣṭān bhogasaṃyutān

हिन्दी अर्थ

अपने मुखमें काष्ठकी बनी गुल्ली डालकर श्वास रोक लिया-कुम्भक प्राणायाम कर लिया। उसके बाद शंकरके कपालको फोड़कर ज्चालामयी वह गुल्ली (उनकी) जटाके बीचसे निकलकर पृथ्वीपर गिर पड़ी उस गुल्लीके गिरनेसे पर्वत टूट-फूटकर पृथ्वीके समान (समतल) हो गया और वहाँ केदार नामका प्रसिद्ध तीर्थं बन गया। ब्रह्मन्! उसके बाद वृषध्वज महादेवने केदारको पुण्यकी वृद्धि करनेवाले एवं पापके

English

With these words, god Rudra vanished. All gods and hermits then returned to their respective places. Then the entire heaven was filled with people. It is the magnificence of Sthanu-liriga that a man gets to heaven by merely seeing it.

अध्याय ४५

श्लोक 11

अथाजुहाव बलहा सर्वानेव महासुरान् ।ते चाप्याययुरव्यग्रा विकिरन्तः शेरोत्करान्

athājuhāva balahā sarvāneva mahāsurān / te cāpyāyayuravyagrā vikirantaḥ śerotkarān

हिन्दी अर्थ

विनाश करनेवाले और मोक्षके साधनका वर दिया तथा

English

rfcTt Fief IT^ q^nui yituj |

अध्याय ४५

श्लोक 12

तानागतान् बाणजालैः रथस्थो ऽद्भुतदर्शना ।छादयामास विप्रर्षे गिरीन् वृष्ट्या यथा घनः

tānāgatān bāṇajālaiḥ rathastho 'dbhutadarśanā / chādayāmāsa viprarṣe girīn vṛṣṭyā yathā ghanaḥ

हिन्दी अर्थ

ये जलं तावके तीर्थे पीत्वा संयमिनो नराः। मधुमांसनिवृत्ता ये ब्रह्मचारिव्रते स्थिताः न चास्य पापाभिरतिर्भविष्यति कदाचन। पितृणामक्षयं श्राद्धं भविष्यति न संशयः

English

II 6 II Then all gods sheltered themselves under god Brahma. Brahma then asked- "For what purpose, have all of you come here?"

अध्याय ४५

श्लोक 13

ततो बाणैरवच्छाद्य मयादीन् दानवान् हरिः ।पाकं जघान तीक्ष्णाग्रैर्मार्गणैः कङ्गवाससैः

tato bāṇairavacchādya mayādīn dānavān hariḥ / pākaṃ jaghāna tīkṣṇāgrairmārgaṇaiḥ kaṅgavāsasaiḥ

हिन्दी अर्थ

स्त्रानदानतपांसीह होमजप्यादिकाः क्रियाः। भविष्यन्त्यक्षया नृणां मृतानामपुनर्भवः

English

Then all gods said- O I am extremely afraid of people. Please, defend us

अध्याय ४५

श्लोक 14

तत्र नाम विभुर्लोभे शासनत्वात् शरैर्दृढैः ।पाकशासनतां शक्रः सर्वामरपतिर्विभुः

tatra nāma vibhurlobhe śāsanatvāt śarairdṛḍhaiḥ / pākaśāsanatāṃ śakraḥ sarvāmarapatirvibhuḥ

हिन्दी अर्थ

एतद् बरं हरात् तीर्थ प्राप्य पुष्णाति देवताः । पुनाति पुंसां केदारसित्रनेत्रवचनं यथा केदाराय वरं दत्त्वा जगाम त्वरितो हरः। स्त्रातुं भानुसुतां देवीं कालिन्दीं पापनाशिनीम्

English

flljcim fT^T «T5fT ^tiS^c!VMNd):l FTTT: V&feci fFill $0II

अध्याय ४५

श्लोक 15

तथान्यं पुरनामानं बाणासुरसुतं शरैः ।सुपुङ्खैर्दारयामास ततो ऽभूत् स पुरन्दरः

tathānyaṃ puranāmānaṃ bāṇāsurasutaṃ śaraiḥ / supuṅkhairdārayāmāsa tato 'bhūt sa purandaraḥ

हिन्दी अर्थ

वृतां तीर्थशतैः पुण्यैः प्लक्षजां पापनाशिनीम्

English

Then god Brahma said to those gods- "0 Indra! fill the reservoir immediately with the dust and fulfil your desire."

अध्याय ४५

श्लोक 16

हत्वेत्थं समरे ऽजैषीद् गोत्रभिद् दानवं बलम् ।तच्चापि विजितं ब्रह्मन् रसातलमुपागमत्

hatvetthaṃ samare 'jaiṣīd gotrabhid dānavaṃ balam / taccāpi vijitaṃ brahman rasātalamupāgamat

हिन्दी अर्थ

निमग्ने शङ्करे देव्यां सरस्वत्यां कलिप्रिय। एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन् भुवनाः सप्त सार्णवाः।

English

rfdt itfrraPli^pn Mieh?ll*H:l TfHTi ^RFTFTTT TRt f(T:ll HU

अध्याय ४५

श्लोक 17

एतदर्थं सहस्राक्षः प्रेषितो मलयाचलम् ।त्र्यम्बकेन मुनिश्रेष्ठ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

etadarthaṃ sahasrākṣaḥ preṣito malayācalam / tryambakena muniśreṣṭha kimanyacchrotumicchasi

हिन्दी अर्थ

आसनेभ्यः प्रचलिता देवाः शक्रपुरोगमाः । स्वस्त्यस्तु लोकेभ्य इति जपन्तः परमर्षयः

English

God Indra, the killer of Pakaraksasa surrounded by gods, rained dust and filled the reservoir with it.

अध्याय ४५

श्लोक 18

नारद उवाच ।किमर्थं दैवतपतिर्गौन्त्रभित् कथ्यते हरिः ।एष मे संशयो ब्रह्मन् हृदि संपरिवर्तते

nārada uvāca / kimarthaṃ daivatapatirgauntrabhit kathyate hariḥ / eṣa me saṃśayo brahman hṛdi saṃparivartate

हिन्दी अर्थ

ततः क्षुब्धेषु लोकेषु देवा ब्रह्माणमागमन्। दृष्ठोचु: किमिदं लोका: क्षुब्धाः संशयमागताः तानाह पद्मसम्भूतो नैतद् वेद्मि च कारणम्। तदागच्छत वो युक्तं द्रष्टुं चक्रगदाधरम्

English

II Mahesvara, the greatest god held linga and tlrtha Vata, in his hand when the dust was being filled in it.

अध्याय ४५

श्लोक 19

पुलस्त्य उवाच ।श्रुयतां गोत्रभिच्छक्रः कीर्तितो हि यथा मया ।हते हिरण्यकशिपौ यच्चकारारिमर्दनः

pulastya uvāca / śruyatāṃ gotrabhicchakraḥ kīrtito hi yathā mayā / hate hiraṇyakaśipau yaccakārārimardanaḥ

हिन्दी अर्थ

पितामहेनैवमुक्ता देवाः शक्रपुरोगमाः। पितामहं पुरस्कृत्य मुरारिसदनं गताः

English

d^m^uudM wt&ntr fw^i

अध्याय ४५

श्लोक 20

दितिर्विनष्टपुत्रा तु कश्यपं प्राह नारद ।विभो नाथो ऽसि मे देहि शक्रहन्तारमात्मजम्

ditirvinaṣṭaputrā tu kaśyapaṃ prāha nārada / vibho nātho 'si me dehi śakrahantāramātmajam

हिन्दी अर्थ

पुनः तेज:प्राप्तिके लिये शिवकी तपश्चर्या, केदारतीर्थकी उपलब्धि यह भी वर दिया कि जो संयमी मनुष्य परान्न- भोजनको त्यागकर तथा ब्रह्मचर्यव्रत धारणकर तुम्हारा जल पीते हुए यहाँ छः महीनेतक निवास करेंगे उनके हदयकमलमें निश्चय ही मेरे लिङ्गकी सत्ता प्रत्यक्ष प्रकट

English

Thus, the reservoir filled with water earlier has become the holiest place. The man who

अध्याय ४५

श्लोक 21

कश्यपस्तामुवाचाथ यदि त्वमसितेक्षणे ।शौचाचारसमायुक्ता स्थास्यसे दशतीर्दश

kaśyapastāmuvācātha yadi tvamasitekṣaṇe / śaucācārasamāyuktā sthāsyase daśatīrdaśa

हिन्दी अर्थ

उन्हें कभी पापमें अभिरुचि नहीं होगी तथा उनसे किया गया पितरोंका श्राद्ध अक्षय होगा-इसमें कोई सन्देह नहीं है। मनुष्योंद्वारा यहाँ की गयी स्नान, दान, तपस्या, होम एवं जप आदिकी क्रियाएँ अक्षय होंगी तथा

English

takes a bath in it, is considered as if he has taken a bath in all holy places.

अध्याय ४५

श्लोक 22

संवत्सराणां दिव्यानां ततस्त्रैलोक्यनायकम् ।जनयिष्यसि पुत्रं त्वं शत्रुघ्नं नान्यथा प्रिये

saṃvatsarāṇāṃ divyānāṃ tatastrailokyanāyakam / janayiṣyasi putraṃ tvaṃ śatrughnaṃ nānyathā priye

हिन्दी अर्थ

इस स्थानपर मनुष्योंके मरनेपर उनका पुनर्जन्म नहीं होगा। महादेवसे इस प्रकारका वर पाकर वह केदारतीर्थ त्रिनेत्र महादेवके वचनके अनुकूल प्राणिवर्गको पवित्र एबं देवताओंका पोषण करने लगा। केदारतीर्थको वर देकर महादेव पापविनाशिनी रवितनया देवी कालिन्दी (यमुना)- में स्नान करनेके लिये शीघ्र चले गये

English

The devotee doing sraddha in the middle of banyan and liriga thus appeases his Pitrs and gets rare things on the earth under their grace.

अध्याय ४५

श्लोक 23

इत्येवमुक्ता सा भर्त्रा दितिर्नियममास्थिता ।गर्भाधानं ऋषिः कृत्वा जगामोदयपर्वतम्

ityevamuktā sā bhartrā ditirniyamamāsthitā / garbhādhānaṃ ṛṣiḥ kṛtvā jagāmodayaparvatam

हिन्दी अर्थ

वहाँ स्नान करके पवित्र होकर भगवान् शंकर सैकड़ों पवित्र तीर्थोसे घिरी (वृत) और प्लक्षवृक्षसे उत्पन्न पापनाशिनी सरस्वतीके निकट गये। उसके बाद वे ख्रान करनेके लिये उसमें उतरे एवं अगाध जलमें

English

ut^tt ^Tnaifbi t^itd wi:ii *mi

अध्याय ४५

श्लोक 24

गते तस्मिन् मुनिश्रेष्ठे सहस्राक्षो ऽपि सत्वरम् ।तमाश्रममुपागम्य दितिं वचनमब्रवीत्

gate tasmin muniśreṣṭhe sahasrākṣo 'pi satvaram / tamāśramamupāgamya ditiṃ vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

भलीभाँति स्नान कर द्रुपदा गायत्रीका जप करने लगे। कलिप्रिय! देवी सरस्वतीके जलमें शङ्करको डुबकी लगाये हुए एक वर्षसे अधिक बीत गया; परंतु भगवान् ऊपर नहीं उठे। ब्रह्मन्! उस समय समुद्रोंसहित सातों भुवन काँपने लगे और ताराओंके साथ नक्षत्र (टूट- टूटकर) भूतलपर गिरने लगे

English

All those hermits began to smear dust on their body when they saw the reservoir filled Those sages also went to Brahmaloka, praised by gods and became free from evils.

अध्याय ४५

श्लोक 25

करिष्याम्यनुशुश्रूषां भवत्या यदि मन्यसे ।बाञमित्यब्रवीद् देवी भाविकर्मप्रचोदिता

kariṣyāmyanuśuśrūṣāṃ bhavatyā yadi manyase / bāñamityabravīd devī bhāvikarmapracoditā

हिन्दी अर्थ

इन्द्र प्रमुख हैं जिनमें, ऐसे देवता अपने-अपने आसनोंसे उचक पड़े और महर्षिंगण 'संसारका कल्याण

English

^ <J fW Mij l rHHfrl Rdf ^PlP l «TI

अध्याय ४५

श्लोक 26

समिदाहरणादीनि तस्याश्चक्रे पुरन्दरः ।विनीतात्मा च कार्यार्था छिद्रान्वेषी भुजङ्गवत्

samidāharaṇādīni tasyāścakre purandaraḥ / vinītātmā ca kāryārthā chidrānveṣī bhujaṅgavat

हिन्दी अर्थ

'—इस भावनासे जप करने लगे। तत्पश्चात् जगतूके अशान्त हो जानेपर देवगण ब्रह्मके निकर आये और उन्हें देखकर उन लोगोंने पूछा--ब्रह्मन्! संसार अशान्त होकर क्यों सन्देहके झोके खा रहा है? कमलयोनि ब्रह्माने उनसे कहा--मैं इसके कारणको नहीं जान पा

English

The ascetics used to worship that linga began to receive supreme accomplishments making them free from the cycle of birth and aira Rdf im

अध्याय ४५

श्लोक 27

एकदा सा तपोयुक्ता शौचे महति संस्थिता ।दशवर्षशतान्ते तु शिरःस्नाता तपस्विनी

ekadā sā tapoyuktā śauce mahati saṃsthitā / daśavarṣaśatānte tu śiraḥsnātā tapasvinī

हिन्दी अर्थ

रहा हूँ। तुमलोग जाओ, (इसके लिये) चक्र-गदाधारी विष्णुका दर्शन करना उचित है। पितामहके इस प्रकार कहनेपर इन्द्र आदि सभी देवता पितामहको आगे कर मुरारिलोक (विष्णुलोक)-में गये॥ २२--२५॥

English

Brahma pressed linga a little bit more and kept the linga made of stone in it.

अध्याय ४५

श्लोक 28

जानुभ्यामुपरि स्थाप्य मुक्तकेशा निजं शिरः ।सुष्वाप केशप्रान्तैस्तु संश्लिष्टचरणाभवत्

jānubhyāmupari sthāpya muktakeśā nijaṃ śiraḥ / suṣvāpa keśaprāntaistu saṃśliṣṭacaraṇābhavat

हिन्दी अर्थ

कोऽसौ मुरारिर्देवर्षे देवो यक्षो नु किन्नरः। हैत्यो राक्षसो वापि पार्थिवो वा तदुच्यताम् कथं च निहतः संख्ये विष्णुना तद् वदस्व मे

English

II With the passage of some time the linga made of boulder also became powerful as it had got the influence of the first linga put at its base. Its touch began to lead man for emancipation.

अध्याय ४५

श्लोक 29

तमन्तरमशौचस्य ज्ञात्वा देवः सहस्रदृक् ।विवेश मातुरुदरं नासारन्ध्रेण नारद

tamantaramaśaucasya jñātvā devaḥ sahasradṛk / viveśa māturudaraṃ nāsārandhreṇa nārada

हिन्दी अर्थ

विचित्रमिदमाख्यानं पुण्यं पापप्रणाशनम्

English

Hdt U#?TT RpRt r^ydUl: I

अध्याय ४५

श्लोक 30

प्रविश्य जठरं क्रुद्धो दैत्यमातुः पुरन्दरः ।ददर्शोर्ध्वमुकं बालं कटिन्यस्तकरं महत्

praviśya jaṭharaṃ kruddho daityamātuḥ purandaraḥ / dadarśordhvamukaṃ bālaṃ kaṭinyastakaraṃ mahat

हिन्दी अर्थ

आराधयामास विभुं ब्रह्माणमपराजितम् स च वब्रे वरं हैत्यो वरमेनं पितामहात्

English

Rtfig II ? o O great Dvija! The gods then informed Brahma again that the people are receiving greater achievements merely by touching the linga made of stone.

अध्याय ४५

श्लोक 31

तस्यैवास्ये ऽथ ददृशे पेशीं मांसस्य वासवः ।शुद्धस्फटिकसंकाशां कराभ्यां जगृहे ऽथ ताम्

tasyaivāsye 'tha dadṛśe peśīṃ māṃsasya vāsavaḥ / śuddhasphaṭikasaṃkāśāṃ karābhyāṃ jagṛhe 'tha tām

हिन्दी अर्थ

यं यं करतलेनाहं स्पृशेयं समरे विभो।

English

dTticcll «PI9Hnin (^dd>l«tdll

अध्याय ४५

श्लोक 32

ततः कोपसमाध्मातो मांसपेशीं शतक्रतुः ।कराभ्यं मर्दयामास ततः सा कठिनाभवत्

tataḥ kopasamādhmāto māṃsapeśīṃ śatakratuḥ / karābhyaṃ mardayāmāsa tataḥ sā kaṭhinābhavat

हिन्दी अर्थ

बाढमित्याह भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः। ततोऽभ्यागान्महातेजा मुरः सुरगिरिं बली समेत्याह्नयते देवं यक्षं किन्नरमेव वा। न कश्चिद् युयुधे तेन समं हैत्येन नारद्

English

God Brahma took the welfare of gods in mind and established seven lirigas one on the

अध्याय ४५

श्लोक 33

ऊर्ध्वेनार्धं च ववृधे त्वधोर्ऽधं ववृधे तथा ।शतपर्वाथ कुलिशः संजातो मांसपेशितः

ūrdhvenārdhaṃ ca vavṛdhe tvadhor'dhaṃ vavṛdhe tathā / śataparvātha kuliśaḥ saṃjāto māṃsapeśitaḥ

हिन्दी अर्थ

त्ततः स करमुद्यम्य प्रविवेशामरावतीम्। प्रविशन्तं न तं कश्चिन्निवारयितुमुत्सहेत्

English

The siddhaganas detached by worldly enjoyments and desirous of emancipation then started putting the dust on their head and got emancipation.

अध्याय ४५

श्लोक 34

तेनैव गर्भं दितिजं वज्रेण शतपर्वणा ।चिच्छेद सप्तधा ब्रह्मन् स रुरोद च विस्वरम्

tenaiva garbhaṃ ditijaṃ vajreṇa śataparvaṇā / ciccheda saptadhā brahman sa ruroda ca visvaram

हिन्दी अर्थ

इत्येवमुक्तो मुरुणा ब्रह्मन् हरिहयस्तदा। स्वर्गराज्यं परित्यज्य भूचरः समजायत नारदने पूछा-देवर्षे! आप यह बतलायें कि ये मुरारि कौन हैं ? ये देवता हैं या यक्ष, किन्नर हैं या हैत्य, राक्षस हैं या मनुष्य ?

English

The dust flown by wind in Kuruksetra too renders even the evil-doers with supreme

अध्याय ४५

श्लोक 35

ततो ऽपयबुध्यत दितिरजानाच्छक्रचोष्टितम् ।शुश्राव वाचं पुत्रस्य रुदमानस्य नारद

tato 'payabudhyata ditirajānācchakracoṣṭitam / śuśrāva vācaṃ putrasya rudamānasya nārada

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजीने कहा--देवताओ! जो ये मुरारि हैं वे मधु नामके राक्षसके विनाशकारी हैं; बे सत्त्वगुण, रजोगुण, तमोगुणसे युक्त हैं; निर्गुण और सगुण हैं; सर्वगामी और सर्वव्यापी हैं

English

siw ^irdl ^sRr gr «m

अध्याय ४५

श्लोक 36

शक्रो ऽपि प्राह मा मूढ रुदस्वेति सुघर्घरम् ।इत्येवमुक्त्वा चैकैकं भूयश्चिच्छेद सप्तधा

śakro 'pi prāha mā mūḍha rudasveti sughargharam / ityevamuktvā caikaikaṃ bhūyaściccheda saptadhā

हिन्दी अर्थ

नारदने (पुलस्त्यजीसे) पूछा--आप मुझे यह बतलायें कि यह मुर-नामधारी दानव किसका पुत्र है और लड़ाईके मैदानमें भगवान् विष्णुने उसे किस प्रकार मारा ? पुलस्त्यजी बोले--नारद! मुर असुरके विनाशकी कथा अद्भुत है; वह पापका विनाश करनेवाली और पवित्रकारिणी है; मैं उसे कहूँगा; तुम सुनो । दनुकी कोखसे कश्यपका औरस पुत्र मुर उत्पन्न हुआ। उसने श्रेष्ठ

English

The evils committed either innocently or deliberately are destroyed by the influence of Sthanu-tlrtha.

अध्याय ४५

श्लोक 38

ते जाता मरुतो नाम देवभृत्याः शतक्रतोः ।मातुरेवापचारेण चलन्ते ते पुरस्कृताः ।४५।३७ ततः सकुलिशः शक्रो निर्गम्य जठरात् तदा ।दितिं कृताञ्जलिपुटः प्राह भीतस्तु शापतः

te jātā maruto nāma devabhṛtyāḥ śatakratoḥ / māturevāpacāreṇa calante te puraskṛtāḥ / 45.37 tataḥ sakuliśaḥ śakro nirgamya jaṭharāt tadā / ditiṃ kṛtāñjalipuṭaḥ prāha bhītastu śāpataḥ

हिन्दी अर्थ

देवोंद्वारा संग्राममें हैत्योंको पराजित देखा। उसके बाद मृत्युसे भयभीत होकर उसने बहुत वर्षोतक तपस्या करते हुए व्यापक अजेय ब्रह्माकी आराधना की। उसके बाद उसके ऊपर संतुष्ट होकर ब्रह्माने कहा-वत्स! वर माँगो।

English

A sight of the linga and a touch ensures emancipation. The man receives deserved fruit when he takes a bath in the water near to it.

अध्याय ४५

श्लोक 39

ममास्ति नापराधो ऽयं यच्छास्तस्तनयस्तव ।तवैवापनयाच्छस्तस्तन्मे न क्रोद्धमर्हसि

mamāsti nāparādho 'yaṃ yacchāstastanayastava / tavaivāpanayācchastastanme na kroddhamarhasi

हिन्दी अर्थ

उस हैत्यने पितामहसे यह श्रेष्ठ वर माँगा- ॥ २९--३२॥ विभो! युद्धमें मैं जिसे हाथसे छू दूँ वह मेरे हाथसे छूते ही अमर (देवता) होनेपर भी मृत्युको प्राप्त हो 'जाय। लोकपितामह भगवान् ब्रह्माने कहा--बहुत ठीक; ऐसा ही होगा। उसके बाद महातेजस्वी बलशाली मुर

English

The person doing tarpana of his ancestors gets unending fruits as countless quantity of drops conglomerated with the river water.

अध्याय ४५

श्लोक 40

दितिरुवाच ।न तावत्रापराधो ऽस्ति मन्ये दिष्टमिदं पुरा ।संपूर्णे त्वपि काले वै या शौचत्वमुपागता

ditiruvāca / na tāvatrāparādho 'sti manye diṣṭamidaṃ purā / saṃpūrṇe tvapi kāle vai yā śaucatvamupāgatā

हिन्दी अर्थ

देवगिरिपर जा पहुँचा। पुलस्त्यजी कहते हैं कि नारदजी! वहाँ पहुँचकर उसने देवता, यक्ष, किन्नर आदिको युद्धके लिये ललकारा, किंतु किसीने भी उसके साथ युद्ध नहीं किया। उसके बाद क्रुद्ध होकर

English

ch«ufric^: Trfgft f^RT:l

अध्याय ४५

श्लोक 41

पुलस्त्य उवाच ।इत्येवमुक्त्वा तान् बालान् परिसान्त्व्य दितिः स्वयम् ।देवाराज्ञा सहैतांस्तु प्रेषयामास भामिनि

pulastya uvāca / ityevamuktvā tān bālān parisāntvya ditiḥ svayam / devārājñā sahaitāṃstu preṣayāmāsa bhāmini

हिन्दी अर्थ

वह अमरावतीकी ओर चला गया और इन्द्रको संग्राम करनेके लिये ललकारने लगा। किंतु इन्द्रने भी उसके साथ युद्ध करनेका विचार नहीं किया उसके बाद हाथ उठाये हुए उसने अमरावतीमें प्रवेश किया। परंतु किसीने भी प्रवेश करते हुए उसको रोकनेका साहस नहीं किया। उसके बाद इन्द्रके भवनमें जाकर मुरने इन्द्रसे कहा-सहस्राक्ष! मुझसे संग्राम करो,

English

B: Mluiifd ^piip^ii T^vaii dictrfildtgr Rft: RwRd ^<sn

अध्याय ४५

श्लोक 42

एवं पुरा स्वानपि सोदरान् स गर्भस्थितानुज्जरितुं भयार्तः ।बिभेद वज्रेण ततः स गोत्रभित् ख्यातो महर्षे भगवान् महेन्द्रः

evaṃ purā svānapi sodarān sa garbhasthitānujjarituṃ bhayārtaḥ / bibheda vajreṇa tataḥ sa gotrabhit khyāto maharṣe bhagavān mahendraḥ

हिन्दी अर्थ

अन्यथा स्वर्गको छोड़ दो। ब्रह्मन्! मुरके इस प्रकार कहनेपर इन्द्र (युद्ध न कर) स्वर्गका राज्य छोड़कर

English

At the west from linga, tarpana with black sesamum is provided. The person who follows this procedure satiates his Pitrs as long as three ages. Up to the period of

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 45
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.