Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
46
अध्याय 46 / 95

Adhyaya 46

75 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ75 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४६

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे पञ्चचत्वारिंशो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ नारद उवाच ।यदमी भवता प्रोक्ता मरुतो दितिजोत्तमाः ।तत् केन पूर्वमासन् वै मरुन्मार्गेण कथ्यताम्

iti śrīvāmanapurāṇe pañcacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ nārada uvāca / yadamī bhavatā proktā maruto ditijottamāḥ / tat kena pūrvamāsan vai marunmārgeṇa kathyatām

हिन्दी अर्थ

सकलत्रो महातेजाः सह देवैः सुतेन च कालिन्द्या दक्षिणे कूले निवेश्य स्वपुरं स्थित: । मुरुश्रापि महाभोगान् बुभुजे स्वर्गसंस्थितः

English

Pitragana derive clear water happily. gi

अध्याय ४६

श्लोक 2

पूर्वमन्वन्तरेष्वेव समतीतेषु सत्तम् ।के त्वासन् वायुमार्गस्थास्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

pūrvamanvantareṣveva samatīteṣu sattam / ke tvāsan vāyumārgasthāstanme vyākhyātumarhasi

हिन्दी अर्थ

एकाकी कुञ्जरारूढः सरयूं निम्नगां प्रति

English

The reservoir called Sarinihatya in Krtayuga is supreme to take a bath. The reservoir called Vayu is worth worship in Treta. The well called Rudrahrada is the best to bathe in Kali and Dvapara Yugas. A man of purity of heart receives supreme position by taking a bath in Rudrahrada on the fourteenth day of the dark fortnight in the month of Caitra (March).

अध्याय ४६

श्लोक 3

पुलस्त्य उवाच ।श्रूयतां पूर्वमरुतामुत्पत्तिं कथयामि ते ।स्वायंभुवं समारभ्य यावन्मन्वन्तरं त्विदम्

pulastya uvāca / śrūyatāṃ pūrvamarutāmutpattiṃ kathayāmi te / svāyaṃbhuvaṃ samārabhya yāvanmanvantaraṃ tvidam

हिन्दी अर्थ

स सरखय्वास्तटे वीरं राजानं सूर्यवंशजम्। ददृशे रघुनामानं दीक्षितं यज्ञकर्मणि तमुपेत्याब्रवीद् हैत्यो युद्धं मे दीयतामिति। नो चेन्निवर्ततां यज्ञो नेष्टव्या देवतास्त्वया

English

^ fwtTt TTaft 'iH&tHHI tWIUlljdU^ld ^ tTTOT 3 ?ll

अध्याय ४६

श्लोक 4

स्वायंभुवस्य पुत्रो ऽभून्मनोर्नाम प्रियव्रतः ।तस्यासीत् सवनो नाम पुत्रस्त्रैलोक्यपूजितः

svāyaṃbhuvasya putro 'bhūnmanornāma priyavrataḥ / tasyāsīt savano nāma putrastrailokyapūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रोवाच बुद्धिमान् ब्रह्मन् बसिष्ठस्तपतां वर:

English

The man who concentrate on god by sitting under a banyan tree, receives the desired fruit by the grace of Sthanu vata. Description of various lingas

अध्याय ४६

श्लोक 5

स चानपत्यो देवर्षे नृपः प्रेतगतिं गतः ।ततो ऽरुदत् तस्य पत्नी सुदेवा शोकविह्वला

sa cānapatyo devarṣe nṛpaḥ pretagatiṃ gataḥ / tato 'rudat tasya patnī sudevā śokavihvalā

हिन्दी अर्थ

किं ते जितै्नरैहैत्य अजिताननुशासय। प्रहर्तुमिच्छसि यदि तं निवारय चान्तकम् स बली शासनं तुभ्यं न करोति महासुर। तस्मिञ्जिते हि विजितं सर्व मन्यस्व भूतलम्

English

Sanatkumara said- O great Dvija! Sukra- tlrtha exists at north from Sthanuvata and Soma-tlrtha exists at the east.

अध्याय ४६

श्लोक 6

न ददाति तदा दग्धुं समालिङ्ग्य स्थिता पतिम् ।नाथ नातेति बहुशो विलपन्ती त्वनाथवत्

na dadāti tadā dagdhuṃ samāliṅgya sthitā patim / nātha nāteti bahuśo vilapantī tvanāthavat

हिन्दी अर्थ

जगाम धर्मराजानं विजेतुं दण्डपाणिनम्

English

Daksa-tlrtha at its south and Skanda-tlrtha exists at its west. A mere vision of it ensures supreme position to a man.

अध्याय ४६

श्लोक 7

तामन्तरिक्षादशरीरिणी वाक् प्रोवाच मा राजपत्नीह रोदीः ।यद्यस्ति ते सत्यमनुत्तमं तदा भवत्वयं ते पतिना सहाग्निः

tāmantarikṣādaśarīriṇī vāk provāca mā rājapatnīha rodīḥ / yadyasti te satyamanuttamaṃ tadā bhavatvayaṃ te patinā sahāgniḥ

हिन्दी अर्थ

स समारुह्य महिषं केशवान्तिकमागमत् स वासुदेववचनं श्रुत्वाऽभ्यागात् त्वरान्वितः एतस्मिन्नन्तरे हैत्यः सम्प्राप्तो नगरीं मुरः

English

II Sthanu holy place is situated in the middle

अध्याय ४६

श्लोक 8

सा तां वाणीमन्तरिक्षान्निशम्य प्रोवाचेदं राजपुत्री सुदेवा ।शोचाम्येनं पार्थिवं पुत्रहीनं नैवात्मानं मन्दभाग्यं विहङ्ग

sā tāṃ vāṇīmantarikṣānniśamya provācedaṃ rājaputrī sudevā / śocāmyenaṃ pārthivaṃ putrahīnaṃ naivātmānaṃ mandabhāgyaṃ vihaṅga

हिन्दी अर्थ

तमागतं यमः प्राह किं मुरो कर्त्तुमिच्छसि। वदस्व वचनं कर्त्ता त्वदीयं दानवेश्वर

English

A mere vision of it renders the man with emancipation.

अध्याय ४६

श्लोक 9

सो ऽथाब्रवीन्मा रुदस्वायताक्षि पुत्रास्त्वत्तो भूमिपालस्य सप्त ।भविष्यन्ति वह्निमारोह शीघ्रं सत्यं प्रोक्तं श्रद्दधत्स्व त्वमद्य

so 'thābravīnmā rudasvāyatākṣi putrāstvatto bhūmipālasya sapta / bhaviṣyanti vahnimāroha śīghraṃ satyaṃ proktaṃ śraddadhatsva tvamadya

हिन्दी अर्थ

यम प्रजासंयमनान्निवृत्तिं कर्त्तुमहसि। नो चेत् तवाद्य छित्त्वाउहं मूर्धानं पातये भुवि पुनः तेजःप्राप्तिके लिये शिवकी तपश्चर्या, केदारतीर्थकी उपलब्धि

English

The man who does Parikrama (round turn) on the eighth and fourteenth day of the fortnight (bright and dark both) receives the fruit equal to the yajna counted by steps so

अध्याय ४६

श्लोक 10

इत्येवमुक्ता खचरेण बाला चितौ समारोप्य पितं वरार्हम् ।हुताशमासाद्य पतिव्रता तं संचिन्तयन्ती ज्वलनं प्रवनन्ना

ityevamuktā khacareṇa bālā citau samāropya pitaṃ varārham / hutāśamāsādya pativratā taṃ saṃcintayantī jvalanaṃ pravanannā

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीपर विचरण करने लगे। उसके बाद (उस) शत्रुने इन्द्रके गजराज (ऐरावत) और वज्रको छीन लिया। महातेजस्वी इन्द्र अपनी पत्नी, पुत्र और देवताओंके साथ कालिन्दीके दक्षिण तटपर अपना नगर बसाकर रहने

English

The sages, sadhyas, adityas, vasus, marutas and fuel have made their dwelling in these holy places.

अध्याय ४६

श्लोक 11

ततो मुहूर्तान्नृपतिः श्रिया युतः समुत्तस्थौ सहितो भार्ययासौ ।खमुत्पपाताथ स कामचारी समं महिष्या च सुनाभपुत्र्या

tato muhūrtānnṛpatiḥ śriyā yutaḥ samuttasthau sahito bhāryayāsau / khamutpapātātha sa kāmacārī samaṃ mahiṣyā ca sunābhaputryā

हिन्दी अर्थ

लगे और मुर स्वर्गमें रहते हुए महान् भोगोंका उपभोग करने लगा॥ ३७--४१॥ मय और तारक आदि दूसरे भयङ्कर दानव भी मुरके निकट पहुँचकर स्वर्गमें पुण्यात्माओंके समान आमोद-प्रमोद करने लगे। वह महान् असुर किसी समय पृथ्वीपर आया और अकेला ही हाथीपर चढ़कर

English

Other organisms also receive supreme position by their entrance only into this holiest holy place Sthanu.

अध्याय ४६

श्लोक 12

तस्याम्बरे नारद पार्थिवस्य जाता रजोगा महिषी तु गच्छतः ।स दिव्ययोगात् प्रतिसंस्थितो ऽम्बरे भार्यासहायो दिवसानि पञ्च

tasyāmbare nārada pārthivasya jātā rajogā mahiṣī tu gacchataḥ / sa divyayogāt pratisaṃsthito 'mbare bhāryāsahāyo divasāni pañca

हिन्दी अर्थ

सरयू नदीके तटपर उपस्थित हुआ। उसने सरयूके किनारे सूर्यवंशमें उत्पन्न हुए एवं यज्ञकर्ममें दीक्षित रघु नामके राजाको देखा। उनके पास जाकर उस हैत्यने कहा- मुझसे संग्राम करो, नहीं तो यज्ञ करना बंद कर दो। तुम

English

A linga of the god of gods Mahadeva has existed near it. Uma existed there in the form of linga does not abandon her collateral conduct with Sankara.

अध्याय ४६

श्लोक 13

ततस्तु षष्ठे ऽहनि पार्थिवेन ऋतुर्न वन्ध्यो ऽद्य भवेद् विचिन्त्य ।रराम तन्व्या सह कामचारी ततो ऽम्बरात् प्राच्यवतास्य शुक्रम्

tatastu ṣaṣṭhe 'hani pārthivena ṛturna vandhyo 'dya bhaved vicintya / rarāma tanvyā saha kāmacārī tato 'mbarāt prācyavatāsya śukram

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मन्! मित्रावरुणके पुत्र महातेजस्वी, बुद्धिमान् और तपस्वियोंमें श्रेष्ठ वसिष्ठने उस हैत्यके पास जाकर 'कहा--हैत्य! मनुष्योंको जीत लेनेसे तुम्हें क्या लाभ होगा? जो नहीं जीते गये हैं उनको पराजित करो। यदि तुम (चढ़ाई कर) प्रहार करना चाहते हो तो उन 'यमराजका अवरोध करो। महासुर! वे बलशाली हैं। तुम्हारा शासन नहीं मानते। उनको जीत लेनेपर समस्त भूतलको पराजित हुआ समझो। वसिष्ठका वह वचन

English

WW ftrfiig; y I Hi id Tnqg: i JlfwfOT H^lfcH^ <H4chlMU^I^chHI

अध्याय ४६

श्लोक 15

शुक्रोत्सर्गावसाने तु नृपतिर्भार्यया सह ।जगाम दिव्यया गत्या ब्रह्मलोकं तपोधन ।।।४६।१४ ॥ तदम्बरात् प्रचलितमभ्रवर्णं शुक्रं समाना नलिनी वपुष्मती ।चित्रा विशाला हरितालिनी च सप्तर्षिपत्न्यो ददृशुर्यथेच्छया

śukrotsargāvasāne tu nṛpatirbhāryayā saha / jagāma divyayā gatyā brahmalokaṃ tapodhana / / / 46.14 // tadambarāt pracalitamabhravarṇaṃ śukraṃ samānā nalinī vapuṣmatī / citrā viśālā haritālinī ca saptarṣipatnyo dadṛśuryathecchayā

हिन्दी अर्थ

सुनकर दानवश्रेष्ठ दण्ड धारण करनेवाले धर्मराजको जीतनेके लिये चल पड़ा

English

WWFT ^f^TFt Wjjcfll 9 II faf fafeRTHlfd TTHct:l

अध्याय ४६

श्लोक 16

तद् दृष्ट्वा पुष्करे न्यस्तं प्रत्यैच्छन्त तपोधन ।मन्यमानास्तदमृतं सदा यौवनलिप्सया

tad dṛṣṭvā puṣkare nyastaṃ pratyaicchanta tapodhana / manyamānāstadamṛtaṃ sadā yauvanalipsayā

हिन्दी अर्थ

उसे आता हुआ सुनकर तथा संग्राममें वह अवध्य है--ऐसा विचारकर वे यमराज महिषपर सवार होकर भगवान् केशवके पास चले गये। उनके पास जाकर प्रणाम करनेके पश्चात् (यमराजने) मुरके कृत्योंको बताया। उन्होंने कहा-तुम जाकर अभी उस महासुरको मेरे पास भेज दो। वासुदेवके वचनको सुनकर वे शीघ्र चले आये। इतनेमें मुर हैत्य उनकी नगरीमें आया। उसके आनेपर यमने 'कहा-हे मुर! बतलाओ तुम क्या करना चाहते हो?

English

The man by a mere sight of them attains accomplishments. The great soul Taksaka has installed a Mahalinga at the north collateral contact of the banyan tree. A sight of the linga facing west endows supreme position to a

अध्याय ४६

श्लोक 17

ततः स्नात्वा च विधिवत् संपूज्य तान् निजान् पतीन् ।पतिभिः समनुज्ञाताः पपुः पुष्करसंस्थितम्

tataḥ snātvā ca vidhivat saṃpūjya tān nijān patīn / patibhiḥ samanujñātāḥ papuḥ puṣkarasaṃsthitam

हिन्दी अर्थ

दानवेश्वर! मैं तुम्हारी आज्ञाका पालन करूँगा

English

NCfUI ITSTFpT ’itaT (ct^fcfl gZTOf f&W faf 9PI W rilfd fOT H. ll Wl m: wpz ^gT ^nfa T<liyTOJi ^ ii

अध्याय ४६

श्लोक 18

तच्छुक्रं पार्थिवेन्द्रस्य मन्यमानास्तदामृतम् ।पीतमात्रेण शुक्रेण पार्थिवेन्द्रोद्भवेन ताः

tacchukraṃ pārthivendrasya manyamānāstadāmṛtam / pītamātreṇa śukreṇa pārthivendrodbhavena tāḥ

हिन्दी अर्थ

मुरु या मुरने कहा--यम! तुम प्रजाओंके ऊपर नियन्त्रण करना बंद कर दो, नहीं तो मैं तुम्हारा सिर तमाह धर्मराड् ब्रह्मन् यदि मां संयमाद् भवान्। गोपायति मुरो सत्यं करिष्ये वचनं तव

English

g^f ffl ifr f rn for 4<H gh i i srggRTi WHTt: xrianffo*fot TO: ^:ll^ll

अध्याय ४६

श्लोक 19

ब्रह्मतेजोविहीनास्ता जाताः पत्न्यस्तपस्विताम् ।ततस्तु तत्यजुः सर्वे सदोषास्ताश्च पत्नयः

brahmatejovihīnāstā jātāḥ patnyastapasvitām / tatastu tatyajuḥ sarve sadoṣāstāśca patnayaḥ

हिन्दी अर्थ

'यमस्तं प्राह मां विष्णुर्देवश्चक्रगदाधरः। श्वेतद्वीपनिवासी यः स मां संयमतेऽव्ययः

English

Goddess Sarasvatl has existed there in the form of a linga. The man gets wisdom and knowledge who salutes that place with obeisance. Lord Brahma had installed the linga at the collateral of the banyan tree. A mere sight of Sthanuvata and its pradaksina is considered as if the man has done pradaksina of the entire universe. A gana Nakulis'a has existed at the west to this linga.

अध्याय ४६

श्लोक 20

सुषुवुः सप्त तनयान् रुदतो भैरवं मुने ।तेषां रुदितशब्देन सर्वमापूरितं जगत्

suṣuvuḥ sapta tanayān rudato bhairavaṃ mune / teṣāṃ ruditaśabdena sarvamāpūritaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

तमाह हैत्यशार्दूलः क्वासौ वसति दुर्जयः। स्वयं तत्र गमिष्यामि तस्य संयमनोद्यतः तत्रास्ते भगवान् विष्णुर्लोकनाथो जगन्मयः

English

A man is absolved from all sins by doing worship of it. A holy place Rudrakara has existed at its south.

अध्याय ४६

श्लोक 21

अथाजगाम भगवान् ब्रह्म लोकपितामहः ।समभ्येत्याब्रवीद् बालान् मा रुदध्वं महाबलाः

athājagāma bhagavān brahma lokapitāmahaḥ / samabhyetyābravīd bālān mā rudadhvaṃ mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

मुरस्तद्वाक्यमाकर्ण्य प्राह गच्छामि केशवम्। किं तु त्वया न तावद्द्धि संयम्या धर्म मानवाः

English

tTR TPPfot M^IrMdl ll Wl atlH l tfq i ^ ^TT fTO Slfauifa rfiJ&Ttl

अध्याय ४६

श्लोक 22

मरुतो नाम यूयं वै भविष्यध्वं वियच्चराः ।इत्येवमुक्त्वा देवेशो ब्रह्म लोकपितामहः

maruto nāma yūyaṃ vai bhaviṣyadhvaṃ viyaccarāḥ / ityevamuktvā deveśo brahma lokapitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

यत्रास्ते शेषपर्यङ्के चचतुर्मू्तिर्जनार्दनः चतुर्मूत्तिः कथं विष्णुरेक एव निगद्यते। सर्वगत्वात् कथमपि अव्यक्तत्वाच्च तद्वद

English

The man taking a bath in it automatically is considered as if he has taken a bath in all holy places. A Mahaliriga Gokarna has existed at its north. It has been installed by Ravana. The man who does worship of Gokarna on the fourteenth day of the dark fortnight in the month of Asadha (July) receives the fruits as I am now going to tell you all.

अध्याय ४६

श्लोक 23

तानादाय वियच्चारी मारुतानादिदेश ह ।ते त्वासन् मरुतस्त्वाद्या मनोः स्वायंभुवे ऽन्तरे

tānādāya viyaccārī mārutānādideśa ha / te tvāsan marutastvādyā manoḥ svāyaṃbhuve 'ntare

हिन्दी अर्थ

चतुर्मूत्तिर्जगन्नाथो यथा ब्रह्मंस्तथा शृणु

English

He by virtue of homage to Hara is absolved from all the sins committed earlier innocently or deliberately.

अध्याय ४६

श्लोक 24

स्वारेचिषे तु मरुतो वक्ष्यामि शृणु नारद ।स्वारोचिषस्य पुत्रस्तु श्रीमानासीत् क्रतुध्वजः

svāreciṣe tu maruto vakṣyāmi śṛṇu nārada / svārociṣasya putrastu śrīmānāsīt kratudhvajaḥ

हिन्दी अर्थ

वासुदेवाख्यमव्यक्तं स्मृतं द्वादशपत्रकम् कथं शुक्लं कथं शान्तमप्रतकर्यमनिन्दितम्।

English

cfigTR TOJFT rT^ET 3IgElt 4ti44RtfdHJI *<SII

अध्याय ४६

श्लोक 25

तस्य पुत्राभवन् सप्त सप्तार्च्चिःप्रतिमा मुने ।तपोर्ऽथं ते गताः शैलं महामेरुं नरेश्वराः

tasya putrābhavan sapta saptārcciḥpratimā mune / tapor'thaṃ te gatāḥ śailaṃ mahāmeruṃ nareśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

कान्यस्य द्वादशैवोक्ता पत्रका तानि मे वद्

English

The man doing worship of god Siva on the eighth day of any fortnights (with bright or dark) receives the splendour had he received by observing Kaumara Brahmacarya.

अध्याय ४६

श्लोक 26

आराधयन्तो ब्रह्मणं पदमैन्द्रमथेप्सवः ।ततो विपश्चिन्नामाथ सहस्राक्षो भयातुरः

ārādhayanto brahmaṇaṃ padamaindramathepsavaḥ / tato vipaścinnāmātha sahasrākṣo bhayāturaḥ

हिन्दी अर्थ

काटकर पृथ्वीपर फेंक दूँगा । ब्रह्मन्! धर्मराजने उससे कहा-यदि तुम मेरे ऊपर संयम करनेवालेसे मेरी रक्षा कर सको तो मैं सत्य कहता हूँ कि तुम्हारे वचनका पालन करूँगा। मुरने उनसे कहा-मुझे बतलाओ कि तुम्हारा संयन्ता (शासक) कौन है? मैं निस्सन्देह उसे पराजित कर रोक दूँगा। यमने उससे कहा--जो श्चेतद्वीपके निवासी, चक्र-गदा धारण करनेवाले, अविनाशी भगवान् विष्णु हैं, वे ही मुझे शासित करते हैं ॥ ५४--५७॥

English

frfo s &mR to «rcTOft:i

अध्याय ४६

श्लोक 27

पूतनामप्सरोमुख्यां प्राह नारद वाक्यवित् ।गच्छस्व पूतने शैलं महामेरुं विशालिनम्

pūtanāmapsaromukhyāṃ prāha nārada vākyavit / gacchasva pūtane śailaṃ mahāmeruṃ viśālinam

हिन्दी अर्थ

हैत्योंमें श्रेष्ठ मुरने यमराजसे कहा--यम! वह कहाँ रहता है, जिसे कठिनतासे जीता जा सकता है? उसका संयमन करनेके लिये मैं तैयार होकर वहाँ स्वयं जाऊँगा। यमराजने उससे कहा--तुम क्षीरसागरमें जाओ। वहाँ

English

If the mere wishes were beautiful complexion, luck or wealth and property, the magnificence of Kumaresvara undoubtedly endows it with him.

अध्याय ४६

श्लोक 28

तत्र तप्यन्ति हि तपः क्रतुध्वजसुता महत् ।यथा हि तपसो विघ्नं तेषां भवति सुन्दरि

tatra tapyanti hi tapaḥ kratudhvajasutā mahat / yathā hi tapaso vighnaṃ teṣāṃ bhavati sundari

हिन्दी अर्थ

लोकस्वामी जगन्मूर्ति भगवान् विष्णु रहते हैं मुरने उनकी बात सुनकर कहा--धर्मराज ! मैं केशवके पास जा रहा हूँ, परंतु तुम तबतक मनुष्योंका नियमन मत करना। उस (मुर) -ने कहा--तुम जाओ । तबतक मैं तुम्हारे नियामकको जैसे भी हो जीतनेका प्रयत्न करूँगा। उसके बाद तुम युद्ध करना। इतना कहकर मुरु या मुर हैत्य क्षीरसागरमें जा पहुँचा । वहाँ (जाकर उसने देखा कि) चतुर्भुजाधारी जनार्दन अनन्त नागकी शय्यापर (पड़े हुए) हैं

English

Vibhlsana got immortality and freedom from old age pains as he had established linga on the north side of it and duly worshipped it.

अध्याय ४६

श्लोक 29

तथा कुरुष्व मा तेषां सिद्धिर्भवतु सुन्दरि ।इत्येवमुक्ता शक्रेण पूतना रूपशालिनी

tathā kuruṣva mā teṣāṃ siddhirbhavatu sundari / ityevamuktā śakreṇa pūtanā rūpaśālinī

हिन्दी अर्थ

जारदजीने पूछा--आप (कृपया) यह बतलायें कि विष्णु एक होनेपर भी चतुर्मूर्ति क्यों कहे जाते हैं। क्या सर्वगत एवं अव्यक्त होनेके कारण तो नहीं कहा जाता? (आप) उसे कहें

English

3TTTOR TOTR ^JcTO ^TTgTTt ^4^1 <trt fR: Ararat ^rgrororngroii ? V\

अध्याय ४६

श्लोक 30

तत्राजगाम त्वरिता यत्रातप्यन्त ते तपः ।आश्रमस्याविदूरे तु नदी मन्दोदवाहिनी

tatrājagāma tvaritā yatrātapyanta te tapaḥ / āśramasyāvidūre tu nadī mandodavāhinī

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले--ब्रह्मन् ! अव्यक्त एवं सर्वव्यापी होनेपर भी वे एक ही हैं। जिस कारणसे जगन्नाथ चतुर्मूर्त कहे जाते हैं, उसे बताता हूँ, सुनो वासुदेव नामक श्रेष्ठ पद (तर्क या अनुमानद्वारा अज्ञेय) एवं निर्देश किये जानेमें एवं द्वादशपत्रक (ॐ नमो भगवते वासुदेवाय'-) द्वादशाक्षर मन्त्रवाला कहा गया है

English

A man attains immortality if he observes fast on the eighth day of the bright fortnight in the month of Asadha (July) and worship.

अध्याय ४६

श्लोक 31

तस्यां स्नातुं समायाताः सर्व एव सहोदराः ।सापि स्नातुं सुचार्वङ्गी त्ववतीर्णा महानदीम्

tasyāṃ snātuṃ samāyātāḥ sarva eva sahodarāḥ / sāpi snātuṃ sucārvaṅgī tvavatīrṇā mahānadīm

हिन्दी अर्थ

नारदजीने पुनः पूछा--किस प्रकार वे शुक्ल, शान्त, अप्रतर्क्य एवं अनिन्दित हैं? मुझे बतलाइये कि उनके कथित द्वादशपत्रक कौन हैं

English

T§fojT TjdffR faf fjpfoftl t fjrfror ^for y 4 *mHeiiy-£ii^ii ^ ^ n

अध्याय ४६

श्लोक 32

ददृशुस्ते नृपाः स्नातां ततश्चुक्षुभिरे मुने ।तेषां च प्राच्यवच्छुक्रं तत्पपौ जलचारिणी

dadṛśuste nṛpāḥ snātāṃ tataścukṣubhire mune / teṣāṃ ca prācyavacchukraṃ tatpapau jalacāriṇī

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले--पितामह ब्रह्माने जिस परम गुह्य वचनको कहा है, उसे सुनिये। सनत्कुमारने उसे सुना था और उन्होंने मुझसे कहा था कोऽयं सनत्कुमारेति यस्योक्तं ब्रह्मणा स्वयम्। तवापि तेन गदितं वद मामनृपूर्वशः

English

O great Dvija! Here exists a linga which was worshipped by Kara. A worship here fulfils all desired things.

अध्याय ४६

श्लोक 33

शङ्खिना ग्राहमुख्यस्य महाशङ्खस्य वल्लभा ।ते ऽपि विभ्रष्टतपसो जग्मू राज्यं तु षैतृकम्

śaṅkhinā grāhamukhyasya mahāśaṅkhasya vallabhā / te 'pi vibhraṣṭatapaso jagmū rājyaṃ tu ṣaitṛkam

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्य उवाच धर्मस्य भार्याहिंसाख्या तस्यां पुत्रचतुष्टयम्। संजातं मुनिशार्दूल योगशास्त्रविचारकम्

English

II Dusana and Trisira worshipped Mahesvara there, became happy and their desires were

अध्याय ४६

श्लोक 34

सा चापसराः शक्रमेत्य याथातथ्यं न्यवेदयत् ।ततो बहुतिथे काले सा ग्राही शङ्खरूपिणी

sā cāpasarāḥ śakrametya yāthātathyaṃ nyavedayat / tato bahutithe kāle sā grāhī śaṅkharūpiṇī

हिन्दी अर्थ

तृतीयः सनको नाम चतुर्थश्च सनन्दनः सनत्कुमारश्चाभ्येत्य ब्रह्माणं कमलोद्भवम्। अपृच्छद् योगविज्ञानं तमुवाच प्रजापतिः

English

fro T# ^1 TTTO ippftj ?TR fo cpfo foft 3R^sfacnfe5^IRXII

अध्याय ४६

श्लोक 35

समुद्धृता महाजालौर्मत्स्यबन्धेन मानिनी ।स तां दृष्ट्वा महाशङ्खी स्थलास्थां मत्स्यजीविकः

samuddhṛtā mahājālaurmatsyabandhena māninī / sa tāṃ dṛṣṭvā mahāśaṅkhī sthalāsthāṃ matsyajīvikaḥ

हिन्दी अर्थ

पुत्र एवास्मि देवेश यतः शिष्योऽस्म्यहं विभो। न विशेषोऽस्ति पुत्रस्य शिष्यस्य च पितामह

English

The man who worships there in the bright fortnight of the month Caitra (March) receives desired fruits. Hastipadesvara Siva has existed at the east of Sthanuvata. A vision of god Siva there absolves the man from all sins committed by him in his other births.

अध्याय ४६

श्लोक 36

निवेदयामास तदा क्रतुध्वजसुतेषु वै ।तथाभ्येत्य महात्मानो योगिनो योगधारिणः

nivedayāmāsa tadā kratudhvajasuteṣu vai / tathābhyetya mahātmāno yogino yogadhāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

विशेषः शिष्यपुत्राभ्यां विद्यते धर्मनन्दन। धर्मकर्मसमायोगे तथापि गदतः श्रृणु पुन्नाम्नो नरकात् त्राति पुत्रस्तेनेह गीयते। शेषपापहरः शिष्य इतीयं वैदिकी श्रुतिः

English

Mt urc r Mtfrr siiM tf d Mre:iR5ii

अध्याय ४६

श्लोक 37

नीत्वा स्वमन्दिरं सर्वे पुरवाप्यां समुत्सृजन् ।ततः प्रमाच्छङ्खिनी सी सुषुवे सप्त वै शिशून्

nītvā svamandiraṃ sarve puravāpyāṃ samutsṛjan / tataḥ pramācchaṅkhinī sī suṣuve sapta vai śiśūn

हिन्दी अर्थ

कोऽयं पुन्नामको देव नरकात् त्राति पुत्रकः। 'कस्माच्छेषं ततः पापं हरेच्छिष्यश्च तद्दद

English

A lihga established by Harita hermit has existed at its south. A man achieves accomplishment (siddhi) by saluting this g ctnfcrer i i

अध्याय ४६

श्लोक 38

जातमात्रेषु पुत्रेषु मोक्षभावमगाच्च सा ।अमातृपितृका बाला जलमध्यविहारिणः

jātamātreṣu putreṣu mokṣabhāvamagācca sā / amātṛpitṛkā bālā jalamadhyavihāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

एतत् पुराणं परमं महर्षे योगाङ्गयुक्तं च सहैव यच्च। तथैव चोग्रं भयहारि मानवं पुनः तेजःप्राप्तिके लिये शिबकी तपश्चर्या, केदारतीर्थकी उपलब्धि

English

There exists another linga capable to absolve men from evils at its southern collateral contact. It was installed by the renowned hermit Harita.

अध्याय ४६

श्लोक 39

स्तान्यार्थिनो वै रुरुदुराथाभ्यागात् पितामहः ।मा रुदध्वमितीत्याह मरुतो नाम पुत्रकाः

stānyārthino vai rurudurāthābhyāgāt pitāmahaḥ / mā rudadhvamitītyāha maruto nāma putrakāḥ

हिन्दी अर्थ

नारदजीने फिर कहा--इस विषयमें स्वयं ब्रह्माने जिनसे कहा है, वे सनत्कुमार कौन हैं? और उन्होंने भी आपसे जो कहा है उसे क्रमशः मुझसे कहें

English

The great soul Rudra in the form of a skeleton has also established a Mahalinga capable to efface all evils.

अध्याय ४६

श्लोक 40

यूयं देवा भविष्यध्वं वायुस्कन्धविचारिणः ।इत्येवमुक्त्वाथादाय सर्वास्तान् दैवतान् प्रति

yūyaṃ devā bhaviṣyadhvaṃ vāyuskandhavicāriṇaḥ / ityevamuktvāthādāya sarvāstān daivatān prati

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले--धर्मकी पत्नी अहिंसा है। उससे चार पुत्र हुए। मुनिश्रेष्ठ! वे सभी योगशास्त्रके विचार करनेमें कुशल थे। उनमें सनत्कुमार ज्येष्ठ, सनातन द्वितीय, सनक तृतीय एवं चतुर्थ सनन्दन हुए। वे सभी सांख्यवेत्ता कपिल, वोढु, आसुरी एवं योगसे युक्त तपोनिधि श्रेष्ठ पञ्चशिख नामक (ऋषि)-को देखकर उनके पास गये। बड़े होनेपर भी उन लोगोंने अपनेसे छोटोंको ज्ञानयोगका उपदेश नहीं दिया। कपिल आदिकी

English

fc g fr re vi

अध्याय ४६

श्लोक 41

नियोज्य च मरुमार्गे वैराजं भवनं गतः ।एवमासंश्च मरुतो मनोः स्वारोचिषे ऽन्तरे

niyojya ca marumārge vairājaṃ bhavanaṃ gataḥ / evamāsaṃśca maruto manoḥ svārociṣe 'ntare

हिन्दी अर्थ

उपासना करनेवालोंको महायोगका परिणाममात्र बतला दिया। सनत्कुमारने कमलोद्भव ब्रह्माके पास जाकर योग- विज्ञान पूछा। प्रजापतिने उनसे कहा

English

That lihga renders both enjoyments and emancipation. A man receives the fruits equal to the Agnistoma yajna by a mere sight of that A lihga installed by siddha has existed at its west. It is famous as Siddhes'vara and provides all accomplishments.

अध्याय ४६

श्लोक 42

उत्तमे मरुतो ये च ताञ्छृणुष्व तपोधन ।उत्तमस्यान्ववाये तु राजासीन्निषधाधिपः

uttame maruto ye ca tāñchṛṇuṣva tapodhana / uttamasyānvavāye tu rājāsīnniṣadhādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माने कहा--साध्य! यदि तुम पुत्र होना चाहो तो मैं तुमसे कहूँगा। उसे जिस-किसीसे नहीं कहना चाहिए; क्योंकि यह सत्य है, अन्यथा नहीं है सनत्कुमारने कहा--देवेश! मैं पुत्र ही हूँ; क्योंकि विभो! मैं शिष्य हूँ। पितामह! पुत्र और शिष्यमें कोई भेद नहीं होता

English

The great soul Mrkanda has installed a lihga at its southern part. Its vision renders grand success.

अध्याय ४६

श्लोक 43

वपुष्मानिति विख्यातो वपुषा भास्करोपमः ।तस्य पुत्रो गुणश्रेष्ठो ज्योतिष्मान् धार्मिको ऽभवत्

vapuṣmāniti vikhyāto vapuṣā bhāskaropamaḥ / tasya putro guṇaśreṣṭho jyotiṣmān dhārmiko 'bhavat

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माने कहा--धर्मनन्दन! शिष्य और पुत्रमें धर्म-कर्मके संयोगमें (जो) कुछ भेद होता है उसे बताता हूँ, मुझसे सुनो। यह वैदिकी श्रुति है-जो “पुम्' नामक नरकसे उद्धार कर देता है उसे “पुत्र' कहा जाता

English

Ri vr^ i 13311 The great soul Aditya had also installed a lihga at its east. It is also powerful enough to efface the evils piled during one's preceding

अध्याय ४६

श्लोक 44

स पुत्रार्थो तपस्तेपे नदीं मन्दाकिनीमनु ।तस्य भार्या च सुश्रोणी देवाचार्यासुता शुभा

sa putrārtho tapastepe nadīṃ mandākinīmanu / tasya bhāryā ca suśroṇī devācāryāsutā śubhā

हिन्दी अर्थ

है और शेष पापोंका हरण करनेवाला होनेसे “शिष्य! कहा जाता है (-यही दोनोंमें भेद है) सनत्कुमारने कहा (पूछा)--देव! वह “पुम् नामक नरक कौन है? जिस नरकसे पुत्र रक्षा करता है और शिष्य किससे अवशिष्ट पापका हरण करता है; आप कृपया इन्हें बतलाइये

English

^gT -wng fsrfqwji witri

अध्याय ४६

श्लोक 45

तपश्चारणयुक्तस्य बभूव परिचारिका ।सा स्वयं फलपुष्पाम्बुसमित्कुशं समाहरत्

tapaścāraṇayuktasya babhūva paricārikā / sā svayaṃ phalapuṣpāmbusamitkuśaṃ samāharat

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माने कहा--महर्षे! मैं तुमको अत्यन्त प्राचीन,

English

The gandharva Citrangada and the best nymph Rambha jointly with their mutual love wished to see Sthanu, visited here, worshipped and installed Mahesvara, the great

अध्याय ४६

श्लोक 46

चकार पद्मपत्राक्षी सम्यक् चातिथिपूजनम् ।पतिं शुश्रूषमाणा सा कृशा धमनिसंतता

cakāra padmapatrākṣī samyak cātithipūjanam / patiṃ śuśrūṣamāṇā sā kṛśā dhamanisaṃtatā

हिन्दी अर्थ

योगाङ्गसे युक्त, उग्र भय दूर करनेवाली परम पवित्र कथा सुनाता हूँ। है साध्य! तुम इसे सुनो

English

format ^gr <rcnr u$m %ri

अध्याय ४६

श्लोक 47

तेजोयुक्ता सुचार्वङ्गीं दृष्टा सप्तर्षिभिर्वने ।तां तथा चारुसर्वाङ्गीं दृष्ट्वाथ तपसा कृसाम्

tejoyuktā sucārvaṅgīṃ dṛṣṭā saptarṣibhirvane / tāṃ tathā cārusarvāṅgīṃ dṛṣṭvātha tapasā kṛsām

हिन्दी अर्थ

पुन्नाम नरकोंका वर्णन, पुत्र-शिष्यकी विशेषता एवं बारह प्रकारके पुत्रोंका वर्णन, सनत्कुमार-ब्रह्माका प्रसंग, चतुर्मूर्तिका वर्णन और मुरु-वध

English

O Dvija! A man receives luck, beauty and meritorious sons doing uplifhnent of their clan when he sees the Citrangadesvara and Rambhesvara here. Indra had established a lihga in the distant past at its south. A man gets the desired fruit by the grace of this lihga.

अध्याय ४६

श्लोक 48

पप्रच्छुस्तपसो हेतुं तस्यास्तद्भर्तुरेव च ।साब्रवीत् तनयार्थाय आवाभ्यां वै तपःक्रिया

papracchustapaso hetuṃ tasyāstadbhartureva ca / sābravīt tanayārthāya āvābhyāṃ vai tapaḥkriyā

हिन्दी अर्थ

परदाराभिगमनं पापीयांसोपसेवनम्। पारुष्यं सर्वभूतानां प्रथमं नरकं स्मृतम् 'फलस्तेयं महापापं फलहीनं तथाऽटनम्। छेदनं वृक्षजातीनां द्वितीयं नरकं स्मृतम्

English

Mlivftui tjErt rl^ciKisy

अध्याय ४६

श्लोक 49

ते चास्यै वरदा ब्रह्मन् जाताः सप्त सहर्षयाः ।व्रजध्वं तनयाः सप्त भविष्यन्ति न सशं यः

te cāsyai varadā brahman jātāḥ sapta saharṣayāḥ / vrajadhvaṃ tanayāḥ sapta bhaviṣyanti na saśaṃ yaḥ

हिन्दी अर्थ

भ्रंशनं निजधर्माणां चतुर्थं नरकं स्मृतम्

English

Mi Similarly, Parasara worshipped Sankara and got poetic talents by seeing it.

अध्याय ४६

श्लोक 50

युवयोर्गुणसंयुक्ता महर्षीणां प्रसादतः ।इत्येवमुक्त्वा जग्मुस्ते सर्व एव महर्षयः

yuvayorguṇasaṃyuktā maharṣīṇāṃ prasādataḥ / ityevamuktvā jagmuste sarva eva maharṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

मिष्टैकाशनमित्युक्तं पञ्चमं तु नृपाचनम् लुब्धत्वं लोलुपत्वं च लब्धधर्मार्थनाशनम्। 'लालासंकीर्णमेवोक्तमष्टमं नरकं स्मृतम्

English

'gfMT otttsot wrjtri

अध्याय ४६

श्लोक 51

स चापि राजर्षिरगात् सभार्यो नगरं निरम् ।ततो बहुतिथे काले सा राज्ञो महिषी प्रिया

sa cāpi rājarṣiragāt sabhāryo nagaraṃ niram / tato bahutithe kāle sā rājño mahiṣī priyā

हिन्दी अर्थ

विप्रोष्यं ब्रह्महरणं ब्राह्मणानां विनिन्दनम्।

English

The hermit Vedavyasa had got omniscience and Brahmajnana, by virtue of worship of Paramesvara and his pleasure.

अध्याय ४६

श्लोक 52

अवाप गर्भं तन्वङ्गी तस्मान्नृपतिसत्तमात् ।गुर्विण्यामथ भार्यायां ममारासौ नराधिपः

avāpa garbhaṃ tanvaṅgī tasmānnṛpatisattamāt / gurviṇyāmatha bhāryāyāṃ mamārāsau narādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माने कहा--परस्त्रीसे संगत होना, पापियोंके साथ रहना और सब प्राणियोंके प्रति (किसी भी प्राणीके साथ) कठोरताका व्यवहार करना पहला नरक कहा गया है। फलोंकी चोरी, (अच्छे) उद्देश्यसे रहित घूमना (अवारापन) एवं वृक्ष आदि वनस्पतियोंका 'काटना घोर पाप तथा दूसरा नरक कहा गया है। दोषयुक्त एवं वर्जित--ग्रहण न करने योग्य--वस्तुओंका लेना, जो वधके योग्य नहीं है उसे मारना अथवा

English

Vayu has also installed a lihga at west to Sthanu. As Vayu is in the form of the life¬ span, its vision effaces the evils of a man

अध्याय ४६

श्लोक 53

सा चाप्यारोढुमिच्छन्ती भर्तारं वै पतिव्रता ।निवारिता तदामात्यैर्न तथापि व्यतिष्ठता

sā cāpyāroḍhumicchantī bhartāraṃ vai pativratā / nivāritā tadāmātyairna tathāpi vyatiṣṭhatā

हिन्दी अर्थ

बन्धनमें डालना (बन्दी बनाना) और अर्थ (धन- रुपये-पैसे)-के लिये किया जानेवाला विवाद (मुकदमा उठाना) तीसरा नरक होता है। सभी प्राणियोंको भय देना, संसारकी सार्वजनिक सम्पत्तिको नष्ट करना तथा

English

A lihga called Himavatesvara has also existed at its south. It gives grand success to a man by merely seeing it.

अध्याय ४६

श्लोक 54

समारोप्याथ भर्तारं चितायामारुहच्च सा ।ततो ऽग्निमध्यात् सलिले मांसपेश्यपतन्मुने

samāropyātha bhartāraṃ citāyāmāruhacca sā / tato 'gnimadhyāt salile māṃsapeśyapatanmune

हिन्दी अर्थ

अपने नियत धर्म-नियमोंसे विचलित होना चौथे प्रकारका नरक कहलाता है पुरश्चरण आदि तान्त्रिक अभिचारोंसे किसौको मारना, मृत्यु-जैसा अपार कष्ट देना तथा मित्रके साथ 'छल-छद्य, झूठी शपथ और अकेले मधुर पदार्थ खाना

English

cFTOfa Wf efe | <$<M(J | Fnffeftfl

अध्याय ४६

श्लोक 55

साम्भसा सुखशीतेन संसिक्ता सप्तधाभवत् ।ते ऽजायन्ताथ मरुत उत्तमस्यान्तरे मनोः

sāmbhasā sukhaśītena saṃsiktā saptadhābhavat / te 'jāyantātha maruta uttamasyāntare manoḥ

हिन्दी अर्थ

चोराना, किसीको बाँध (बन्धुवा बनाये) रखना, किसीके प्राप्तव्यकी प्राप्तिमें विघ्न-बाधा डालकर उसे नष्ट कर देना, घोड़ा-गाड़ी आदि सवारीके जूए (आदि सामानों)-

English

Kartavlrya has also installed a liriga at its west. It is effacing sins and immediate success is rendered when a man visits here and takes a

अध्याय ४६

श्लोक 56

तामसस्यान्तरे ये च मरुतो ऽप्यभवन् पुरा ।तानहं कीर्तयिष्यामि गीतनृत्यकलिप्रिय

tāmasasyāntare ye ca maruto 'pyabhavan purā / tānahaṃ kīrtayiṣyāmi gītanṛtyakalipriya

हिन्दी अर्थ

पड्कर राजाके अंशका चुरा लेना एवं मूर्खतावश साहस कर राजपत्रीका संसर्ग एवं राज्यका अमङ्गल (नुकसान) करना सातवाँ नरक कहा जाता है। किसी वस्तु या व्यक्तिपर लुभा जाना, लालच करना, पुरुषार्थसे प्राप्त धर्मयुक्त अर्थका विनाश करना और लारमिली वाणीको आठवाँ नरक कहते हैं

English

ottos sjjfesmr ^TOTFR<T: ii *? ii

अध्याय ४६

श्लोक 57

तामसस्य मनोः पुत्रो ऋतध्वज इति श्रुतः ।स पुत्रर्थो जुहावाग्नौ स्वमांसं रुधिरं तथा

tāmasasya manoḥ putro ṛtadhvaja iti śrutaḥ / sa putrartho juhāvāgnau svamāṃsaṃ rudhiraṃ tathā

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणको देशसे निकाल देना, ब्राह्मणका धन चुराना, ब्राह्मणोंकी निन्दा करना तथा बन्धुओंसे विरोध

English

Hanuman had worshipped the linga installed in its collateral at north and achieved grand success in his mission by the grace of

अध्याय ४६

श्लोक 58

अस्थीनि रोमकेशांश्च स्नायुमज्जायकृद्ःअनम् ।शुक्रं च चित्रगौ राजा सुतार्थो इति नः श्रुतम्

asthīni romakeśāṃśca snāyumajjāyakṛdḥanam / śukraṃ ca citragau rājā sutārtho iti naḥ śrutam

हिन्दी अर्थ

हानिर्धर्मार्थकामानामपवर्गस्य हारणम्। कृपणं धर्महीनं च यद् वर्ज्यं यच्च वह्िदम्।

English

At its eastern direction, lord Visnu had worshipped the god and got Sudarsana-cakra

अध्याय ४६

श्लोक 59

सप्तस्वेवार्चिषु ततः शुक्रपातादनन्तरम् ।मा मा क्षिपस्वेत्यभवच्छब्दः सो ऽपि मृतो नृपः

saptasvevārciṣu tataḥ śukrapātādanantaram / mā mā kṣipasvetyabhavacchabdaḥ so 'pi mṛto nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

अज्ञानं चाप्यसूयत्वमशौचमशुभावहम्।

English

wroift Tj^ntFt fifeur wIr wi iiftfadi fer^yr! Titoni^iTO^iuvii

अध्याय ४६

श्लोक 60

ततस्तस्माद्धुतवहात् सप्त तत्तेजसोपमाः ।शिशवः समजायन्त ते रुदन्तो ऽभवन् मुने

tatastasmāddhutavahāt sapta tattejasopamāḥ / śiśavaḥ samajāyanta te rudanto 'bhavan mune

हिन्दी अर्थ

सर्वस्य चाततायित्वमावासेष्वग्रिदीपनम् इच्छा च परदारेषु नरकाय निगद्यते। ईर्ष्याभावश्च सत्येषु उद्वृत्तं तु विगर्हितम्

English

Mitra and Varuna had installed two lingas at its east direction. These fulfil all desires of

अध्याय ४६

श्लोक 61

तेषां तु ध्वनिमाकर्ण्य भगवान् पद्मसंभवः ।समागम्य निवार्य्याथ स चक्रे मरुतः सुतान्

teṣāṃ tu dhvanimākarṇya bhagavān padmasaṃbhavaḥ / samāgamya nivāryyātha sa cakre marutaḥ sutān

हिन्दी अर्थ

एतैस्तु पापैः पुरुषः पुन्नामाद्यर्न संशयः। संयुक्तः प्रीणयेद् देवं संतत्या जगतः पतिम्

English

i^difn Tjjfefr: TOe^rfs^rgf^pRwri •ftfronfe frafer TOJsrasnfoT tirsmi

अध्याय ४६

श्लोक 62

ते त्वासन् मरुतो ब्रह्मंस्तमसे देवतागणाः ।ये ऽभवन् रैवते तांश्च शृणुष्व त्वं तपोधनः

te tvāsan maruto brahmaṃstamase devatāgaṇāḥ / ye 'bhavan raivate tāṃśca śṛṇuṣva tvaṃ tapodhanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रीतः सृष्टया तु शुभया स पापाद् येन मुच्यते। पुन्नामनरकं घोरं विनाशयति सर्वतः एतस्मात् कारणात् साध्य सुतः पुत्रेति गद्यते। अतः परं प्रवक्ष्यामि शेषपापस्य लक्षणम्

English

All these lingas are duly surrounded by sages, Sadhyas, Adityas and Vasus and these efface all sins.

अध्याय ४६

श्लोक 63

रैवतस्यान्ववाये तु राजासीद् रिपुजिद् वशी ।रिपुजिन्नामतः ख्यातो न तस्यासीत् सुतः किल

raivatasyānvavāye tu rājāsīd ripujid vaśī / ripujinnāmataḥ khyāto na tasyāsīt sutaḥ kila

हिन्दी अर्थ

ऋणं देवर्षिभूतानां मनुष्याणां विशेषत: । पितृणां च द्विजश्रेष्ठ सर्ववर्णेषु चैकता

English

afe f stiiEi fcifliPi frst tosst t frofeii^ii qgafr* felfRf ^ctqQjUft : fFEFflUVall

अध्याय ४६

श्लोक 64

स समाराध्य तपसा भास्करं तेजसां निधिम् ।अवाप कन्यां सुरतिं तां प्रगृह्य गृहं ययौ

sa samārādhya tapasā bhāskaraṃ tejasāṃ nidhim / avāpa kanyāṃ suratiṃ tāṃ pragṛhya gṛhaṃ yayau

हिन्दी अर्थ

ओंकारादपि निर्वृत्तिः पापकार्यकृतश्च यः। मत्स्यादश्च महापापमगम्यागमनं तथा स्वदोषाच्छादनं पापं परदोषप्रकाशनम्

English

Uncountable lingas have been installed at the back side of the linga made of gold by the hermits having knowledge in depth (tattvadarsl). Similarly, one thousand lingas are installed at the rear to god up to the river

अध्याय ४६

श्लोक 65

तस्यां पितृगृहे ब्रह्मन् वसन्त्यां स पिता मृतः ।सापि दुःखपरीताङ्गीं स्वां तनुं त्यक्तुमुद्यता

tasyāṃ pitṛgṛhe brahman vasantyāṃ sa pitā mṛtaḥ / sāpi duḥkhaparītāṅgīṃ svāṃ tanuṃ tyaktumudyatā

हिन्दी अर्थ

टाकित्वं तालवादित्वं नाम्ना वाचाऽप्यधर्मजम्

English

The great soul Balakhilyas had installed one crore Rudra at the east direction up to Sarinhita reservoir.

अध्याय ४६

श्लोक 66

ततस्तां वारयामासुरृषयः सप्त मानसाः ।तस्यामासक्तचित्तास्तु सर्व एव तपोधनाः

tatastāṃ vārayāmāsurṛṣayaḥ sapta mānasāḥ / tasyāmāsaktacittāstu sarva eva tapodhanāḥ

हिन्दी अर्थ

पुन्नाम नरकोंका वर्णन, पुत्र-शिष्यकी विशेषता एवं बारह प्रकारके पुत्रोंका वर्णन करना नवाँ नरक कहा जाता है। शिष्टाचारका नाश, शिष्टजनोंसे विरोध, नादान बालककी हत्या, शास्त्रग्रन्थोंकी चोरी तथा स्वधर्मका नाश करना दसवाँ नरक कहा जाता है। षङङ्गनिधन अर्थात् छः अङ्गोंवाली वेद-विद्याको नष्ट

English

Mtdfwifi (Hfflfr frit Ml T fefell * s II

अध्याय ४६

श्लोक 67

अपारयन्ती तद्दुःखं प्रज्वाल्याग्निं विवेश ह ।ते चापश्यन्त ऋषयस्तच्चित्ता भावितास्तथा

apārayantī tadduḥkhaṃ prajvālyāgniṃ viveśa ha / te cāpaśyanta ṛṣayastaccittā bhāvitāstathā

हिन्दी अर्थ

करना और षाड्गुण्य अर्थात् सन्धि-विग्रह, यान, आसन- द्वैधीभाव, समाश्रय (राजनीति-गुणों)-का प्रतिषेध ग्यारहवाँ घोर नरक कहा गया है। सज्जनोंसे सदा वैर-भाव, आचारसे रहित रहना, बुरे कार्यमें लगे रहना एवं संस्कार-

English

The gandharvas, yaksas and kinnaras have installed numerous lingas at the south direction from here. few

अध्याय ४६

श्लोक 68

तां मृतामृषयो दृष्ट्वा कष्टं कष्टेति वादिनः ।प्रजग्मुर्ज्वलनाच्चापि सप्ताजायन्त दारकाः

tāṃ mṛtāmṛṣayo dṛṣṭvā kaṣṭaṃ kaṣṭeti vādinaḥ / prajagmurjvalanāccāpi saptājāyanta dārakāḥ

हिन्दी अर्थ

विहीनताको बारहवाँ नरक कहा गया है धर्म, अर्थ एवं सत्कामनाकी हानि, मोक्षका नाश एवं इनके समन्वयमें विरोध उत्पन्न करनेको तेरहवाँ नरक कहा जाता है। कृपण, धर्महीन, परित्याज्य एवं आग लगानेवालेको चौदहवाँ निन्दित नरक कहते हैं।

English

3FFTO1TO: F^wrfer ^ FIITOI&dIMmoll

अध्याय ४६

श्लोक 69

ते च मात्रा विनाभूता रुरुदुस्तान् पितामहः ।निवारयित्वा कृतवांल्लोकनाथो मरुद्गणान्

te ca mātrā vinābhūtā rurudustān pitāmahaḥ / nivārayitvā kṛtavāṃllokanātho marudgaṇān

हिन्दी अर्थ

विवेकहीनता, दूसरेके गुणमें दोष निकालना, अमङ्गल करना, अपवित्रता एवं असत्य वचन बोलनेको पंद्रहवाँ नरक कहते हैं। आलस्य करना, विशेष रूपसे क्रोध करना, सभीके प्रति आततायी बन जाना एवं घरमें आग

English

Vayu has described three and a half crore lingas. Numerous thousand lingas of Rudra have existed in Sthanu-tlrtha. TO

अध्याय ४६

श्लोक 70

रैवतस्यान्तरे जाता मरुतो ऽमी तपोधन ।शृणुष्व कीर्तयिष्यामि चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

raivatasyāntare jātā maruto 'mī tapodhana / śṛṇuṣva kīrtayiṣyāmi cākṣuṣasyāntare manoḥ

हिन्दी अर्थ

लगाना सोलहवाँ नरक कहलाता है परस्त्रीकी कामना, सत्यके प्रति ईर्ष्या रखना, निन्दित एवं उद्दण्ड व्यवहार करना नरक देनेवाला कहा गया है। इन पुन्नाम आदि पापोंसे युक्त पुरुष (भी) निस्सन्देह "पुत्र के द्वारा जगत्पति जनार्दनको

English

wft sramdiicilfe FTOT ferfefe wr;ii ^ ui

अध्याय ४६

श्लोक 71

आसीन्मङ्किरिति ख्यातस्तपस्वी सत्यवाक् शुचिः ।सप्तसारस्वते तीर्थे सो ऽतप्यत महत् तपः

āsīnmaṅkiriti khyātastapasvī satyavāk śuciḥ / saptasārasvate tīrthe so 'tapyata mahat tapaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसन्न कर सकता है। पापहारी सुसन्ततिसे प्रसन्न होकर भगवान् जनार्दन पुन्नामके घोर नरकको पूर्णतया नष्ट कर देते हैं। साध्य! इसीलिये सुतको 'पुत्र' कहा जाता है। अब इसके बाद मैं शेष पापोंका लक्षण

English

Taking in notice the above points about Sthanu linga one should follow the procedure systematically provided for worship and visit. A man doing this always receives the desired OTOTTl TO TOETOt TO

अध्याय ४६

श्लोक 72

विघ्नार्थं तस्य तुषिता देवाः संप्रेषयन् वपुम् ।सा चाभ्येत्य नदीतीरे क्षोभयामास भामिनी

vighnārthaṃ tasya tuṣitā devāḥ saṃpreṣayan vapum / sā cābhyetya nadītīre kṣobhayāmāsa bhāminī

हिन्दी अर्थ

द्विजश्रेष्ठ! देवऋण, ऋषिऋण, प्राणियोंके ग्रहण-- विशेषतः मनुष्यों एवं पितरोंका ऋण, सभी वर्णोको एक समझना, 3»कारके उच्चारणमें उपेक्षा-भाव रखना, पापकामोंका करना, मछली खाना तथा अगम्या स्त्रीसे संगत होना--ये महापाप हैं। घृत-तैल आदिका बेचना, चाण्डाल आदिसे दान लेना, अपना दोष छिपाना और दूसरेका दोष प्रकट करना-ये घोर पाप हैं। दूसरेका उत्कर्ष देखकर जलना, कड़वी बात बोलना, निर्दयपना,

English

The man getting entrance into Sthanu temple either with or without a desire receives supreme position after liberty from the bondage of gross sins.

अध्याय ४६

श्लोक 73

ततो ऽस्य प्राच्यवच्छ्रुक्रं सप्तसारस्वते जले ।तां चैवाप्यशपन्मूढां मुनिर्मङ्कणको वपुम्

tato 'sya prācyavacchrukraṃ saptasārasvate jale / tāṃ caivāpyaśapanmūḍhāṃ munirmaṅkaṇako vapum

हिन्दी अर्थ

नाम कहनेसे भी अधर्मजनक टाकिता और तालवादिता,

English

^ X) TOtfeyTO feTO^TFTFPT:l sfafes FtTUjfelf- HiawirFJiu

अध्याय ४६

श्लोक 74

गच्छ लब्धासि मूढे त्वं पापस्यास्य महत् फलम् ।विध्वंसयिष्यति हयो भवतीं यज्ञसंसदि

gaccha labdhāsi mūḍhe tvaṃ pāpasyāsya mahat phalam / vidhvaṃsayiṣyati hayo bhavatīṃ yajñasaṃsadi

हिन्दी अर्थ

दारूणत्वमधार्मिक्यं नरकावहमुच्यते। एतैश्च पापैः संयुक्तः प्रीणयेद् यदि शङ्करम् ज्ञानाधिकमशेषेण शेषपापं जयेत् ततः। शारीरं वाचिकं यत् तु मानसं कायिकं तथा

English

Ufefe Wfe: TOTT:im^ll

अध्याय ४६

श्लोक 75

एवं शप्त्वा ऋषिः श्रीमान् जगामाथ स्वमाश्रमम् ।सरस्वतीभ्यः सप्तभयः सप्त वै मरुतो ऽभवन्

evaṃ śaptvā ṛṣiḥ śrīmān jagāmātha svamāśramam / sarasvatībhyaḥ saptabhayaḥ sapta vai maruto 'bhavan

हिन्दी अर्थ

श्रातृभिर्बान्धवैश्चापि तस्मिञ्जन्मनि धर्मज

English

The lokapitamaha Brahma had installed Sthanu linga on the thirteenth day of Caitra (March) month. When divine constellations were taking sextile and the days so falling are Friday, Sunday and Monday on a supreme selected best day. The hermits and gods worship it always or for everlasting period.

अध्याय ४६

श्लोक 76

एतत् तवोक्ता मरुतः पुरा यथा जाता वियद्व्याप्तिकरा महर्षे ।येषां श्रुते जन्मनि पापहानिर्भवेच्च धर्माभ्युदयो महान् वै

etat tavoktā marutaḥ purā yathā jātā viyadvyāptikarā maharṣe / yeṣāṃ śrute janmani pāpahānirbhavecca dharmābhyudayo mahān vai

हिन्दी अर्थ

तत्सर्वं विलयं याति स धर्मः सुतशिष्ययोः। त्रिः सत्यं तव पुत्रोऽहं देव योगं वदस्व मे

English

TpFlffe fera ^ cfc % TOffe sro stoiiivmi

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 46
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.