Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
49
अध्याय 49 / 95

Adhyaya 49

52 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ52 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४९

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे अष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ पुलस्त्य उवाच ।ततो गतेषु देवेषु ब्रह्मलोकं प्रति द्विज ।त्रैलोक्यं पालयामास बलिर्धर्मान्वितः सदा

iti śrīvāmanapurāṇe aṣṭacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ pulastya uvāca / tato gateṣu deveṣu brahmalokaṃ prati dvija / trailokyaṃ pālayāmāsa balirdharmānvitaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

संवत्सरान् कायविशोषणार्थम्

English

Formation of the Caturmukha-lingas and Siva’s eulogy by Brahma Markandeya said- O innocent! I am curious to listen about the origin of four mouthed Brahma and

अध्याय ४९

श्लोक 2

कलिस्तदा धर्मयुतं जगद् दृष्ट्वा कृते यथा ।ब्रह्माणं शरणं भेजे स्वभावस्य निषेणात्

kalistadā dharmayutaṃ jagad dṛṣṭvā kṛte yathā / brahmāṇaṃ śaraṇaṃ bheje svabhāvasya niṣeṇāt

हिन्दी अर्थ

ततोऽनृपश्यामि करात् क्षतोत्थं निर्गच्छते शाकरसं ममेह।

English

Sanatkumara said- O innocent! Listen now to the complete detail on Brahma, the god bom from the lotus flower- I am going to

अध्याय ४९

श्लोक 3

गत्वा स ददृशे देवं सेन्द्रैर्देवैः समन्वितम् ।स्वदीप्त्या द्योतयन्तं च स्वदेशं ससुरासुरम्

gatvā sa dadṛśe devaṃ sendrairdevaiḥ samanvitam / svadīptyā dyotayantaṃ ca svadeśaṃ sasurāsuram

हिन्दी अर्थ

सभी देवताओंने उनसे कहा कि शंकर! कृपया महाब्रतको शीघ्र छोड़ दीजिये। आपके तेजसे व्याप्त होकर तीनों लोक क्षुब्ध हो गये हैं। उसके बाद महादेवने कहा कि (लीजिये), मैंने महात्रतका त्याग

English

Brahma with his birth created immediately the movable and immovable

अध्याय ४९

श्लोक 4

प्रणिपत्य तमाहाथ तिष्यो ब्रह्माणमीश्वरम् ।मम स्वभावो बलिना नाशितो देवसत्तम

praṇipatya tamāhātha tiṣyo brahmāṇamīśvaram / mama svabhāvo balinā nāśito devasattama

हिन्दी अर्थ

कर दिया। तत्पश्चात् देवता प्रसन्न हो गये और शान्तचित्त होकर स्वर्ग चले गये। मुने! तो भी समुद्र, द्वीप और पर्वतोंसहित पृथ्वी काँप रही थी। तब रही है? फिर त्रिशूल धारण करनेवाले (शङ्कर) कुरुक्षेत्रके चारों ओर विचरण करने लगे। उन्होंने ओघवतीके किनारे (तपस्या करते) तपोनिधि उशनाको देखा। उसके बाद देवाधिदेव शंकरने उनसे कहा--

English

I M I intll In next turn, a beautiful virgin, having a dark complexion analogous to a blue petal lotus, thin loins and attractive eyes.

अध्याय ४९

श्लोक 5

तं प्राह भगवान् योगी स्वभावं जगतो ऽपि हि ।न केवलं हि भवतो हृतं तेन बलीयसा

taṃ prāha bhagavān yogī svabhāvaṃ jagato 'pi hi / na kevalaṃ hi bhavato hṛtaṃ tena balīyasā

हिन्दी अर्थ

विप्र! आप जगत्को क्षुब्ध करनेवाला तप क्यों कर रहे हैं? उसे मुझे शीघ्र बतलाइये॥ ३७--४१॥ उशनाने कहा आपकी आराधना (प्रसन्नता- प्राप्ति)-की इच्छासे मैं महान् तप कर रहा हूँ। त्रिनयन!

English

Brahma called her for coition. It being an evil, Brahma lost his head immediately. He picked up that fallen head and visited Sannihatya reservoir, a place capable to absolve all evils.

अध्याय ४९

श्लोक 6

पश्यस्व तिष्य देवेन्द्रं वरुणं च समारुतम् ।भास्करो ऽपि हि दीनत्वं प्रयातो हि बलाद् बलेः

paśyasva tiṣya devendraṃ varuṇaṃ ca samārutam / bhāskaro 'pi hi dīnatvaṃ prayāto hi balād baleḥ

हिन्दी अर्थ

मैं मङ्गलमयी संजीवनी विद्याको जानना चाहता हुँ महादेवने कहा--तपोधन! मैं भलीभाँति की गयी आपकी तपस्यासे प्रसन्न हूँ। इसलिये आप संजीवनी विद्याको यथार्थरूपमें जान जायँगे। शुक्र (शुक्राचार्य) वर पाकर तपस्यासे विरत हो गये। फिर

English

In that sacred place Sthanu surrounded by hermits and siddhas, he installed a Siva-liriga having four mouths at the north facing bank of He then began worship regularly by offering Dhupa, fragrance, beautiful gifts and chanting Rudra

अध्याय ४९

श्लोक 7

न तस्य कश्चित् त्रैलोक्ये प्रतिषेद्धास्ति कर्मणः ।ऋते सहस्रं शिरसं हरिं दशशताङ्घ्रिकम्

na tasya kaścit trailokye pratiṣeddhāsti karmaṇaḥ / ṛte sahasraṃ śirasaṃ hariṃ daśaśatāṅghrikam

हिन्दी अर्थ

भी सागर, पर्वत, वृक्ष आदिके साथ सारी पृथ्वी काँप रही थी। उसके बाद परमपावन महादेव सप्तसारस्वतमें गये। वहाँ उन्होंने मङ्कण नामके महर्षिको नाचते हुए देखा। वे बालकके समान भाव-विभोर होकर दोनों

English

II Impressed by the worship so made, god Nllalohita Siva himself appeared there.

अध्याय ४९

श्लोक 8

म भूमिं च तथा नाकं राज्यं लक्ष्मीं यसो ऽव्ययः ।समाहरिष्यति बलेः कर्तुः सद्धर्मगोचरम्

ma bhūmiṃ ca tathā nākaṃ rājyaṃ lakṣmīṃ yaso 'vyayaḥ / samāhariṣyati baleḥ kartuḥ saddharmagocaram

हिन्दी अर्थ

हाथ फैलाकर वेगसे (उछल-उछलकर) नाच रहे थे। उसके (उछलनेके) वेगसे आहत हो पृथ्वी पर्वतोंसहित बड़े जोरसे काँप रही थी-हिल रही थी॥ ४३--४६॥ शंकरने उनके पास जाकर एवं उनका हाथ पकड़कर हँसते हुए कहा-महर्षे! किस भावनासे प्रभावित होकर एवं किस कारणसे आप नाच रहे हैं? आप (मेरे पास) आकर मुझसे यह बतलाइये कि आपको इस विषयमें क्यों संतुष्टि है? उस ब्राह्मणने

English

UMlMU f?ia ^gT IRpT c^«hlvrtlH5;l MU|U| fvBW rTW rtoRTT f|| II

अध्याय ४९

श्लोक 9

इत्येवमुक्तो देवेन ब्रह्मणा कलिरव्ययः ।दीनान् दृष्ट्वा स शक्रादीन् विभीतकवनं गतः

ityevamukto devena brahmaṇā kaliravyayaḥ / dīnān dṛṣṭvā sa śakrādīn vibhītakavanaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

कहा-द्विजेन्द्र! आज मुझे जिस कारणसे प्रसन्नता हो रही है, उसे सुनिये। शरीरको दुर्बल करनेके लिये तपस्या करते हुए मेरे अनेक वर्ष बीत गये हैं। अब मैं देखता हूँ कि मेरे हाथके घावसे शाकरस निकल रहा है।

English

Brahma saluted Siva and started praying him- O Mahadeva! You are the only shelter for the past, present and future. I salute you. Salute to the nourisher of this entire world and you are worshipped daily. i Rt xt Uchivi^ ii

अध्याय ४९

श्लोक 10

कृतः प्रावर्त्तत तदा कलेर्नासात् जगत्त्रये ।धर्मो ऽभवच्चतुष्पादश्चातुर्वर्ण्ये ऽपि नारद

kṛtaḥ prāvarttata tadā kalernāsāt jagattraye / dharmo 'bhavaccatuṣpādaścāturvarṇye 'pi nārada

हिन्दी अर्थ

संताडनादेव न च प्रहर्षो ममास्ति नूनं हि भवान् प्रमत्तः मत्वा मुनिर्मङ्कणको महर्षे।

English

Salute to the god having pure body and who efface the evils of the devotees. O preceptor of the movable and immovable world! You disclose even the mystery of Tfo a fort: i VH i

अध्याय ४९

श्लोक 11

तपो ऽहिंसा च सत्यं च शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।दया दानं त्वानृशंस्यं शुश्रुषा यज्ञकर्म च

tapo 'hiṃsā ca satyaṃ ca śaucamindriyanigrahaḥ / dayā dānaṃ tvānṛśaṃsyaṃ śuśruṣā yajñakarma ca

हिन्दी अर्थ

तमाह शम्भुर्िज गच्छ लोकं

English

You eradicate the ailments so chronic as recovery not possible by the physicians. O god you put the hide of Ruru stag on body. You are free from the agony. I salute you.

अध्याय ४९

श्लोक 12

एतानि सर्वजगतः परिव्याप्य स्थितानि हि ।बलिना बलवान् ब्रह्मन् तिष्यो ऽपि हि कृतः कृतः

etāni sarvajagataḥ parivyāpya sthitāni hi / balinā balavān brahman tiṣyo 'pi hi kṛtaḥ kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

तं ब्रह्मणो दुर्गममव्ययस्य। सदाऽस्तु धर्मस्य निधानमग्र्यं

English

O organiser of great wisdom! The Ganges water flows with musical tone from your matted hair. The people chanting your name never fall dump in the world sea.

अध्याय ४९

श्लोक 13

स्वधर्मस्थायिनो वर्णा ह्याश्रमांश्चाविश्न् द्विजाः ।प्रजापालनधर्मस्थाः सदैव मनुजर्षभाः

svadharmasthāyino varṇā hyāśramāṃścāviśn dvijāḥ / prajāpālanadharmasthāḥ sadaiva manujarṣabhāḥ

हिन्दी अर्थ

सारस्वतं पापमलापहारि

English

TO^ fTOltHrtl l d TO^cfTOFR I yia rcrarifona oq Efr ri wrm snumt

अध्याय ४९

श्लोक 14

धर्मोत्तरे वर्तमाने ब्रह्मन्नस्मिञ्जगत्त्रये ।त्रैलोक्यलक्ष्मीर्वरदा त्वायाता दानवेश्वरम्

dharmottare vartamāne brahmannasmiñjagattraye / trailokyalakṣmīrvaradā tvāyātā dānaveśvaram

हिन्दी अर्थ

सुप्रभा काञ्चनाक्षी च सुवेणुर्विमलोदका। मनोहरा चौघवती विशाला च सरस्वती गमिष्यति महापुण्यं ब्रह्मलोकं सुदुर्गमम्

English

Salute to everlasting god. Salute to the nourisher of three-worlds, Sankara, Aprameya (Immeasurable) and destroyer of ills. aroroffona ai

अध्याय ४९

श्लोक 15

तामागतां निरीक्ष्यैव सहस्राक्षश्रियं बलिः ।पप्रच्छ कासि मां ब्रूहि केनास्यर्थेन चागता

tāmāgatāṃ nirīkṣyaiva sahasrākṣaśriyaṃ baliḥ / papraccha kāsi māṃ brūhi kenāsyarthena cāgatā

हिन्दी अर्थ

इत्येवमुक्तो देवेन शङ्करेण तपोधनः। मूर्ति स्थाप्य कुरुक्षेत्रे ्रह्मलोकमगाद् वशी

English

Salute to Para (Supreme), Illimitable, dear to all creatures, master in yoga, god and the remover of all evils. to

अध्याय ४९

श्लोक 16

सा तद्वचनमाकर्ण्य प्राह श्रीः पद्ममालिनी ।बले शृणुष्व यास्मि त्वामायाता महिषि बलात्

sā tadvacanamākarṇya prāha śrīḥ padmamālinī / bale śṛṇuṣva yāsmi tvāmāyātā mahiṣi balāt

हिन्दी अर्थ

गते मङ्कणके पृथ्वी निश्चला समजायत। अथागान्मन्दरं शम्भुर्निजमावसथं शुचि: एतत् तवोक्तं द्विज शङ्करस्तु

English

Salute to god worshipped by Sthanu, 1 siddha 2 an the people chanting hymns. You are first to the world of organisms and you are in universal form.

अध्याय ४९

श्लोक 17

अप्रमेयबलो देवो यो ऽसौ चक्रगदाधरः ।तेन त्यक्तस्तु मघवा ततो ऽहं त्वामिहागता

aprameyabalo devo yo 'sau cakragadādharaḥ / tena tyaktastu maghavā tato 'haṃ tvāmihāgatā

हिन्दी अर्थ

गतस्तदासीत् तपसेऽथ शैले।

English

TOt TO:II nil O magnificent as described by the king serpent, you hold the Angada of serpent king, garland of serpent king and the form of BMskara (the Sun).

अध्याय ४९

श्लोक 18

स निर्ममे युवतयश्चास्रो रूपसंयुताः ।श्वेताम्बरधरा चैव श्वेतस्रगनुलेपना

sa nirmame yuvatayaścāsro rūpasaṃyutāḥ / śvetāmbaradharā caiva śvetasraganulepanā

हिन्दी अर्थ

शून्येऽभ्यगाद् दुष्टमतिर्हि देव्या संयोधितो येन हि कारणेन द्विजेन्द्र! इसी कारण मुझे बहुत आनन्द मिल रहा है और मैं भावविभोर होकर नृत्य कर रहा हूँ। शम्भुने उनसे कहा--द्विज! मुझे देखो। चोट करनेसे ही मेरी अङ्गुलिसे अत्यन्त स्वच्छ सफेद भस्म निकल रहा है,

English

Sankara said to Brahma when he was pleased by virtue of worship- "You should not weep for the things about which preponderance of possibility has existed."

अध्याय ४९

श्लोक 19

श्वेतवृन्दारकारूढा सत्त्वाढ्या श्वेतविग्रहा ।रक्ताम्बरधरा चान्या रक्तस्रगनुलेपना

śvetavṛndārakārūḍhā sattvāḍhyā śvetavigrahā / raktāmbaradharā cānyā raktasraganulepanā

हिन्दी अर्थ

परंतु इससे मुझे तो उत्कृष्ट प्रसन्नता नहीं होती। आप निश्चय ही उन्मत्त हो गये हैं॥ ४७--५०॥

English

I had cut-off your head during Varahakalpa. 1 It has now been replaced by four mouths and it will never destroy.

अध्याय ४९

श्लोक 20

रक्तवाजिसामारूढा रक्ताङ्गी राजसी हि सा ।पीताम्बरा पीरवर्णा पीतमाल्यानुलेपना

raktavājisāmārūḍhā raktāṅgī rājasī hi sā / pītāmbarā pīravarṇā pītamālyānulepanā

हिन्दी अर्थ

महर्षे! शंकरकी बात सुनकर और उसे मानकर मङ्कणक मुनिने नृत्य करना छोड़ दिया और आश्चर्यसहित तथा विनम्र भावसे झुककर उनके चरणोंमें प्रणाम किया। शम्भुने उनसे कहा-द्विज! तुम अविनाशी ब्रह्मके दुर्गम लोकको जाओ। और, यह श्रेष्ठ तीर्थ पृथूदकतीर्थके सदृश पृथ्वीमें फल देनेवाला प्रसिद्ध

English

arfpRrfgfpr fafift tR «rfg«r:i nfd gr m ^Ml^byiyii?^11

अध्याय ४९

श्लोक 21

सौवर्णस्यन्दनचरा तामसं गुणमाश्रिता ।नीलाम्बरा नीमाल्या नीलगन्धामनुलेपना

sauvarṇasyandanacarā tāmasaṃ guṇamāśritā / nīlāmbarā nīmālyā nīlagandhāmanulepanā

हिन्दी अर्थ

सदा यहाँ उपस्थित रहेंगे। यह श्रेष्ठ 'सारस्वत' तीर्थ सदा धर्मका निधान एवं पाप-मलका अपहरण करनेवाला होगा। यहाँ सुप्रभा, काञ्चनाक्षी, सुवेणु, विमलोदका, मनोहरा, ओघवती, विशाला, सरस्वती

English

By installing my lingas with devotion in this Sannihita Tlrtha, you will escape from all qfg4> l fa

अध्याय ४९

श्लोक 22

नीलवृषसमारूढा त्रिगुणा सा प्रकीर्तिता ।या सा श्वेताम्भरा श्वेता सत्त्वाढ्या कुञ्जरस्थिता

nīlavṛṣasamārūḍhā triguṇā sā prakīrtitā / yā sā śvetāmbharā śvetā sattvāḍhyā kuñjarasthitā

हिन्दी अर्थ

नामकी सात नदियाँ नित्य निवास करेंगी। ये सभी पुण्य प्रदान करनेवाली नदियाँ यज्ञीय सोमरसके पीनेसे होनेवाले फलको देनेवाली हैं तुम भी कुरुक्षेत्रमें अत्यन्त उत्तम मूर्ति स्थापित करके परम पवित्र सुदुर्गम ब्रह्मलोकमें जाओगे। महादेवके इस प्रकार कहनेपर जितेन्द्रिय तपस्वी मङ्कणक ऋषि कुरुक्षेत्रमें मूर्ति स्थापित करके ब्रह्मलोक

English

i tgt ^raftfagii ? ? n flvfalH dMWkcll TTR: fecT: I

अध्याय ४९

श्लोक 23

सा ब्रह्माणं समायाता चन्द्रं चन्द्रानुगानपि ।या रक्ता रक्तवसना वाजिस्था रजसान्विता

sā brahmāṇaṃ samāyātā candraṃ candrānugānapi / yā raktā raktavasanā vājisthā rajasānvitā

हिन्दी अर्थ

चले गये। मङ्कणक ऋषिके चले जानेपर पृथ्वी शान्त हो गयी। महादेव भी अपने पवित्र निवास-स्थान मन्दर- पर्वतपर चले गये। (पुलस्त्यजीने कहा--) द्विज! मैने तुमसे यह बतलाया कि उस समय शङ्कुरके तपस्या-

English

II 9 3 u You had inspired me during ancient period for the creation of this universe. I had undertaken the responsibility. I observed

अध्याय ४९

श्लोक 24

तां प्रादाद् देवराजाय मनेव तत्समेषु च ।पीताम्बरा या सुभगा रथस्था कनकप्रभा

tāṃ prādād devarājāya maneva tatsameṣu ca / pītāmbarā yā subhagā rathasthā kanakaprabhā

हिन्दी अर्थ

हेतु जानेके कारण शून्य (उनकी उपस्थितिसे रहित) पर्वतपर जाकर दुष्टमति (अन्धक)-ने जिस कारणसे देवीसे युद्ध किया अन्धकासुरका प्रसङ्ग, दण्डकाख्यानका कथन, दण्डकका अरजासे चित्राङ्गदाका वृत्तान्त-कथन

English

Sannihita reservoir with thoughts about creation. You had waited on me for a longer period.

अध्याय ४९

श्लोक 25

प्रजापतिभ्यस्तां प्रादात् शुक्राय च विशःसु च ।नीलवस्त्रालिसदृशी या चुर्थी वृषस्थिता

prajāpatibhyastāṃ prādāt śukrāya ca viśaḥsu ca / nīlavastrālisadṛśī yā curthī vṛṣasthitā

हिन्दी अर्थ

शङ्करो मन्दरस्थोऽपि यच्चकार तदुच्यताम्

English

You then concentrated on the creator of all creatures in mind. He saw me immersed in water and said to you.

अध्याय ४९

श्लोक 26

सा दानवान् नैऋतांश् च शूद्रान् विद्याधरानपि ।विप्राद्याः श्वेतरूपां तां कथयन्ति सरस्वतीम्

sā dānavān naiṛtāṃś ca śūdrān vidyādharānapi / viprādyāḥ śvetarūpāṃ tāṃ kathayanti sarasvatīm

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्य उवाच पातालस्थोऽन्धको ब्रह्मन् बाध्यते मदनाग्निना संतप्तविग्रहः सर्वान् दानवानिदमब्रवीत् एवं ब्रुवति हैत्येन्द्रं अन्धके मदनान्धके। मेघगम्भीरनिर्घोषं प्रह्लादो वाक्यमब्रवीत्

English

If nobody other is senior to me, I will do creation. You said- "no other person than him

अध्याय ४९

श्लोक 27

स्तुवन्ति ब्रह्मणा सार्धं मखे मन्त्रादिभिः सदा ।क्षत्रिया रक्तवर्णां तां जयश्रीमिति शंसिरे

stuvanti brahmaṇā sārdhaṃ makhe mantrādibhiḥ sadā / kṣatriyā raktavarṇāṃ tāṃ jayaśrīmiti śaṃsire

हिन्दी अर्थ

येयं गिरिसुता वीर सा माता धर्मतस्तव। पिता त्रिनयनो देवः श्रूयतामत्र कारणम्

English

This Sthanu is immersed in water and not in position to do any act. Do a good for me. He created Daksa etc. Prajapatis and all creatures.

अध्याय ४९

श्लोक 28

सा चेन्द्रेणासुरश्रेष्ठ मनुना च यशस्विनी ।वैश्यास्तां पीतवसनां कनकाङ्गीं सदैव हि

sā cendreṇāsuraśreṣṭha manunā ca yaśasvinī / vaiśyāstāṃ pītavasanāṃ kanakāṅgīṃ sadaiva hi

हिन्दी अर्थ

तव पित्रा ह्यपुत्रेण धर्मनित्येन दानव। आराधितो महादेवः पुत्रार्थाय पुरा किल पुत्रकः पुत्रकामस्य प्रोक्त्वेत्थं वचनं विभो

English

atsiRit g 3 RRt gfggkgi^i gw iet gaicuiuri g#ug):ii^n

अध्याय ४९

श्लोक 29

स्तुवन्ति लक्ष्मीमित्येवं प्रजापालास्तथैव हि ।शूद्रास्तां नीलवर्णाङ्गीं स्तुवन्ति च सुभक्तितः

stuvanti lakṣmīmityevaṃ prajāpālāstathaiva hi / śūdrāstāṃ nīlavarṇāṅgīṃ stuvanti ca subhaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

तदिदं गृह्यतां हैत्य तवौपयिकमात्मजम्

English

vrt^miH g ggift shI^hi fgf^dwi: 3T3TT: ggf: gg^&TFRrgii^oii

अध्याय ४९

श्लोक 30

श्रिया देवीति नाम्ना तां समं दैत्यैश्च राक्षसैः ।एवं विभक्तास्ता नार्यस्तेन देवेन चक्रिणा

śriyā devīti nāmnā tāṃ samaṃ daityaiśca rākṣasaiḥ / evaṃ vibhaktāstā nāryastena devena cakriṇā

हिन्दी अर्थ

यदा तु लोकविद्िष्टं दुष्टं कर्म करिष्यति। त्रैलोक्यजननीं चापि अभिवाञ्छिष्यतेऽधमः तदास्य स्वयमेवाहं करिष्ये कायशोधनम्

English

Thus, he made him to originate the Bhutagrama. O Brahman! The subject of their generation, he felt hunger and ran to gobble up even Prajapati on account of starring. He ran to Pitamaha for giving defence and said- "Make provision for the profession of subjects. You have provided them food. The medicines became food for immovable and the weak movable became the food for the strongly built creatures, when the subject got food they returned to their respective places. m ggfift ggf: iuwhj 'ijnrm g gl cgfaii 3 g i

अध्याय ४९

श्लोक 31

एतासां च स्वरूपस्तास्तिष्ठन्ति निधयो ऽव्ययाः ।इतिहासपुराणानि वेदाः साङ्गास्तथोक्तयः

etāsāṃ ca svarūpastāstiṣṭhanti nidhayo 'vyayāḥ / itihāsapurāṇāni vedāḥ sāṅgāstathoktayaḥ

हिन्दी अर्थ

एतेन कारणेनाम्बा शैलेयी भविता तव।

English

Then they all began to prosper in a mutually loving and cordial atmosphere. The created beings attaining prosperity, and you the Lord of the Universe being pleased, I emerged out of the water and saw the progeny, and seeing them, I endowed them

अध्याय ४९

श्लोक 32

चतुःषष्टिकलाः श्वेता महापद्मो निधिः स्थितः ।मुक्तासुवर्णरजतं रथाश्वगजभूषणम्

catuḥṣaṣṭikalāḥ śvetā mahāpadmo nidhiḥ sthitaḥ / muktāsuvarṇarajataṃ rathāśvagajabhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

नेदृशे पापसंकल्पे मतिं कुर्याद् भवद्विधः नारदजीने पूछा--मुने! अन्धक दानवने पातालमें जाकर क्या किया? शङ्करने मन्दरपर्वतपर रहकर जो कुछ किया उसे भी बतलाइये

English

Then seeing the subject, I eradicated Linga and hurled it down immediately into the lake, and it stood there TOT

अध्याय ४९

श्लोक 33

शस्त्रास्त्रादिकवस्त्राणि रक्ता पद्मो निधिः स्मृतः ।गोमहिष्यः खरोष्ट्रं च सुवर्णाम्बरभूमयः

śastrāstrādikavastrāṇi raktā padmo nidhiḥ smṛtaḥ / gomahiṣyaḥ kharoṣṭraṃ ca suvarṇāmbarabhūmayaḥ

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले--ब्रह्मन्! पातालमें रहता हुआ अन्धक कामाग्निसे दुःखी हो गया; उसका शरीर सन्तप्त होने लगा। उसने सभी दानवोंसे यह कहा- (दानवो !) वही मेरा मित्र, वही मेरा बन्धु, वही भाई और वही

English

TOSfihlc«dti:ll3'kll TO# UTO u^ldl 3# p:i

अध्याय ४९

श्लोक 34

ओषध्यः पशवः पीता महानीलो निधिः स्थितः ।सर्वासामपि जातीनां जातिरेका प्रतिष्ठिता

oṣadhyaḥ paśavaḥ pītā mahānīlo nidhiḥ sthitaḥ / sarvāsāmapi jātīnāṃ jātirekā pratiṣṭhitā

हिन्दी अर्थ

पिता है, जो उस पर्वतपुत्रीको मेरे पास शीघ्र ला दे। 'कामसे अधीर हुए हैत्येद्र अन्धकके ऐसा कहनेपर प्रह्मदने बादलके समान गम्भीर शब्दमें कहा-वीर! ये जो गिरिजा हैं, वे धर्मतः तुम्हारी माता हैं और त्रिलोचन शङ्कर तुम्हारे पिता हैं; इसका जो कारण है, उसे तुम सुनो-॥ २--५॥

English

^ W$ P)d^wiigw)i «qif|r(:ii^mi Shekel| MUdl^dM^dHtdiddII 3 ^ II

अध्याय ४९

श्लोक 35

अन्येषामपि संहर्त्री नीला शङ्खो निधिः स्थितः ।एतासु संस्थितानां च यानि रूपाणि दानव ।भवन्ति सुरुषाणां वै तान् विबोध वदामि ते

anyeṣāmapi saṃhartrī nīlā śaṅkho nidhiḥ sthitaḥ / etāsu saṃsthitānāṃ ca yāni rūpāṇi dānava / bhavanti suruṣāṇāṃ vai tān vibodha vadāmi te

हिन्दी अर्थ

दानव! पहले समयमें धर्ममें सदा तत्पर रहनेवाले पुत्रहीन तुम्हारे पिताने पुत्रकी कामनासे महादेवकी आराधना की थी। दानव! त्रिलोचन शङ्के पुत्रकी कामनावाले उसको अन्ध पुत्र दिया और यह कहा कि शक्तिशाली हिरण्याक्ष!

English

Since then the linga became famous as Sthanu. A man at a mere vision is absolved from all sins and attains emancipation. He does not return again to the cycle of birth and death. The person residing in his holy place with well controlled mind and heart on the eighth day of dark fortnight is absolved from all evils causing on account of irregularity in diet and arbitrary actions. With these words, Mahadeva vanished from there.

अध्याय ४९

श्लोक 36

सत्यशौचाभिसंयुक्ता मखदानोत्सवे रताः ।भवन्ति दावनपते महापद्माश्रिता नराः

satyaśaucābhisaṃyuktā makhadānotsave ratāḥ / bhavanti dāvanapate mahāpadmāśritā narāḥ

हिन्दी अर्थ

एक समय मैं योगमें स्थित था और उमाने परिहासार्थ मेरे तीनों नेत्रोंको बन्द कर दिया था। उसके बाद अन्धकारस्वरूप तम उत्पन्न हुआ। उस तमसे नीले मेघके समान शब्द करनेवाला एक भूत (प्राणी) उत्पन्न हुआ। हैत्य! तुम इसे ग्रहण करो। यह तुम्हारे योग्य पुत्र है

English

Brahma purified from sins, worshipped Mahadeva and installed lirigas of the god of gods in the middle of the reservoir. He first installed Brahmasara collateral to Hari and then constructed Brahmasadana in this asrama.

अध्याय ४९

श्लोक 37

यज्विनः सुभगा दृप्ता मानिनो बहुदक्षिणाः ।सर्वसामान्यसुखिनो नराः पद्माश्रिताः स्मृताः

yajvinaḥ subhagā dṛptā mānino bahudakṣiṇāḥ / sarvasāmānyasukhino narāḥ padmāśritāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

(किंतु) यह अधम जब संसारके विरोधमें बुरा कर्म करेगा तथा त्रैलोक्य-जननीकी चाह करेगा अथवा असुरोंको भेजकर जब यह विप्रोंका वध करायेगा, तब मैं स्वयं इसके शरीरकी शुद्धि करूँगा। ऐसा कहकर

English

II Brahma installed the third linga at its east and installed the fourth linga on the bank of

अध्याय ४९

श्लोक 38

सत्यानृतसमायुक्ता दानाहरणदक्षिणाः ।न्यायान्यायव्ययोपेता महानीलाश्रिता नराः

satyānṛtasamāyuktā dānāharaṇadakṣiṇāḥ / nyāyānyāyavyayopetā mahānīlāśritā narāḥ

हिन्दी अर्थ

पिता तुमको लेकर रसातलमें चले आये। इसी कारण शैलपुत्री तुम्हारी माता एवं समस्त जगतूके गुरु शम्भु निश्चय ही तुम्हारे पिता हैं आप भी तपस्या करनेवाले एवं शास्त्रके ज्ञाता तथा अनेक अलौकिक गुणोंसे भूषित हो। अतः आप-जैसे पुरुषको इस प्रकारके पाप करनेमें मानसिक निश्चय भी

English

Wdltu# JTO# TOR# TO TO#r fii l TO# UTTO II The people observing fast and seeing these holy places of Brahma receive supreme position. All these places are capable of removing evils.

अध्याय ४९

श्लोक 39

नास्तिकाः शौचरहिताः कृपणा भोगवर्जिताः ।स्तेयानृतकथायुक्ता नराः शङ्खश्रिता बले

nāstikāḥ śaucarahitāḥ kṛpaṇā bhogavarjitāḥ / steyānṛtakathāyuktā narāḥ śaṅkhaśritā bale

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्यप्रभुरव्यक्तो भवः सर्वैर्नमस्कृतः। अजेयस्तस्य भार्येयं न त्वमर्होऽमरार्दन

English

f# TOt #: TO$ TOTTO wrosmt ft# TTTO TO#T tHtdrTOtdd. TO^II* *11

अध्याय ४९

श्लोक 40

इत्येवं कथितस्तुभ्यं तेषां दानव निर्णयः

ityevaṃ kathitastubhyaṃ teṣāṃ dānava nirṇayaḥ

हिन्दी अर्थ

अजित्वा सगणं रुद्रं स च कामोऽद्य दुर्लभः यस्तरेत् सागरं दोर्भ्यां पातयेद् भुवि भास्करम्। मेरुमुत्पाटयेद् वापि स जयेच्छूलपाणिनम्

English

TjjnfR fsrfron 3 ^gT i

अध्याय ४९

श्लोक 41

अहं सा रागिणी नाम जायश्रीस्त्वामुपागता ।ममास्ति दावनपते प्रतिज्ञा साधुसंमता

ahaṃ sā rāgiṇī nāma jāyaśrīstvāmupāgatā / mamāsti dāvanapate pratijñā sādhusaṃmatā

हिन्दी अर्थ

उताहोस्विदिमाः शक्याः क्रियाः कर्तु न॑रै्बलात्। न च शक्यो हरो जेतुं सत्यं सत्यं मयोदितम्

English

TOT# UTOT ##irk*ll The people who merely see the linga installed at collateral to Hari in Krtayuga, at Brahma's asrama in Treta, at its east in Dvapara and on the bank of Sarasvatl in Kaliyuga and who worship them, achieve supreme position by making them free from the net of all evils.

अध्याय ४९

श्लोक 42

समाश्रयामि शौर्यढ्यं न च क्लीबं कथञ्चन ।न चास्ति भवतस्तुल्यो त्रैलोक्ये ऽपि बलाधिकः

samāśrayāmi śauryaḍhyaṃ na ca klībaṃ kathañcana / na cāsti bhavatastulyo trailokye 'pi balādhikaḥ

हिन्दी अर्थ

किं त्वया न श्रुतं हैत्य यथा दण्डो महीपति: । परस्त्रीकामवान् मूढः सराष्ट्रो नाशमाप्तवान् अरजा स्वगृहे वह्निं शुश्रूषन्ती महासुर। अतिष्ठत सुचार्वङ्गी ततोऽभ्यगान्नराधिपः

English

'totot ufrorg to&jt-. i

अध्याय ४९

श्लोक 43

त्वया बलविभूत्या हि प्रीतिर्मे जनिता ध्रुवा ।यत्त्वया युधि विक्रम्य देवराजो विनिर्जितः

tvayā balavibhūtyā hi prītirme janitā dhruvā / yattvayā yudhi vikramya devarājo vinirjitaḥ

हिन्दी अर्थ

स पप्रच्छ क्क शुक्रेति तमूचुः परिचारिकाः । गतः स भगवान् शुक्रो याजनाय दनोः सुतम्

English

II At the time of creation Mahesvara was worshipped by the Lord on the northern bank of Sarasvatl, popularly known as

अध्याय ४९

श्लोक 44

अतो मम परा प्रीतिर्जाता दानव शाश्वती ।दृष्ट्वा ते परमं सत्त्वं सर्वेभ्यो ऽपि बलाधिकम्

ato mama parā prītirjātā dānava śāśvatī / dṛṣṭvā te paramaṃ sattvaṃ sarvebhyo 'pi balādhikam

हिन्दी अर्थ

पप्रच्छ नृपतिः का तु तिष्ठते भार्गवाश्रमे। तास्तमूचुर्गुरोः पुत्री संतिष्ठत्यरजा नृप तां दृष्टा कामसंतप्तस्ततक्षणादेव पार्थिव: । संजातोऽन्धक दण्डस्तु कृतान्तबलचोदितः:

English

^TOtiditfr^tdTO ^TOTOTO 5 ^:ll'k'kll

अध्याय ४९

श्लोक 45

शौण्डीर्यमानिनं वीरं ततो ऽहं स्वयमागता ।नाश्चर्य दानवश्रेष्ठ हिरण्यकशिपोः कुले

śauṇḍīryamāninaṃ vīraṃ tato 'haṃ svayamāgatā / nāścarya dānavaśreṣṭha hiraṇyakaśipoḥ kule

हिन्दी अर्थ

शुक्रशिष्यानपि बली एकाकी नृप आब्रजत्

English

The man saluting him gets absolved from all sins originated from Lolasankarya and Vaibhandasankarya. TOR I# TOT?# TO

अध्याय ४९

श्लोक 46

प्रसूतस्यासुरेन्द्रस्य तव कर्म यदीदृशम् ।विशेषितस्त्वया राजन् दैतेयः प्रपितामहः

prasūtasyāsurendrasya tava karma yadīdṛśam / viśeṣitastvayā rājan daiteyaḥ prapitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं करना चाहिए। है देवताओंको कष्ट देनेवाले (अमरर्दन!), तीनों लोकोंपर शासन करनेवाले और सबसे वन्दित अव्यक्त भगवान् शङ्कर (सर्वथा) अजेय हैं। उनकी ये भार्या हैं। तुम न तो इनके योग्य हो और न समर्थ ही। गणोंके सहित शङ्करको बिना जीते तुम उस पर्वतराजकी कन्याको प्राप्त करना चाहते हो, सो तो यह मनोरथ पूरा होना कठिन है। शूलपाणि शङ्करको वही जीत सकता है, जो अपनी भुजाओंसे समुद्रको पार कर जाय अथवा सूर्यको पृथ्वीपर

English

Similarly, Brahma freed him from the Rejasatic temperament originated from Varnasarikarya 1 by worshipping Sankara in his as'rama at the advent of Dvapara.

अध्याय ४९

श्लोक 47

विजितं विक्रमाद् येन त्रैलोक्यं वै परैर्हृतम् ।इत्येवमुक्त्वा वचनं दानवैन्द्रं तदा बलिम्

vijitaṃ vikramād yena trailokyaṃ vai parairhṛtam / ityevamuktvā vacanaṃ dānavaindraṃ tadā balim

हिन्दी अर्थ

गिरा दे या मेरुपर्वतको उखाड़ दे

English

TO#: The man worshipping there on the fourteenth day of the dark fortnight is absolved from the evils stuck due to taking the food not eatable.

अध्याय ४९

श्लोक 48

जयश्रीश्चन्द्रवदना प्रविष्टाद्योतयच्छुभा ।तस्यां चाथ प्रविष्टायां विधवा इव योषितः

jayaśrīścandravadanā praviṣṭādyotayacchubhā / tasyāṃ cātha praviṣṭāyāṃ vidhavā iva yoṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

उपर्युक्त सभी कार्य भले ही मनुष्य बलसे कर ले, किंतु शङ्कर नहीं जीते जा सकते; यह मैंने सच- सच कह दिया है। हैत्य! क्या तुमने यह नहीं सुना है कि परस्त्रीकी अभिलाषा करनेवाला दण्ड नामका मूर्ख राजा अपने राष्ट्रके साथ विनष्ट हो गया। (सुनो, प्राचीन कालमें) प्रचुर सेना एवं वाहनोंसे भरा-पूरा दण्ड नामका एक राजा था। उस महातेजस्वीने पुरोहितके स्थानपर शुक्राचार्यको वृत किया था। शुक्राचार्यके निर्देशनमें उस

English

<T TOT# dfaBWMmf&W: I

अध्याय ४९

श्लोक 49

समाश्रयन्ति बलिनं ह्रीश्रीधीधृतिकीर्त्तयः ।प्रभा मतिः श्रमा भूतिर्विद्या नीतिर्दया तथा

samāśrayanti balinaṃ hrīśrīdhīdhṛtikīrttayaḥ / prabhā matiḥ śramā bhūtirvidyā nītirdayā tathā

हिन्दी अर्थ

राजाने भाँति-भाँतिके यज्ञोंका अनुष्ठान किया । शुक्राचार्यकी अरजा नामकी एक कन्या थी

English

Brahma got grand success (siddhi) by installing Caturmukha at Vasisthasrama when there entered the Kaliyuga.

अध्याय ४९

श्लोक 50

श्रुतिः स्मृतिर्धृतिः कीर्तिर्मूर्तिः शान्ति क्रियान्विताः ।पुष्टिस्तुष्टी रुचिस्त्वन्या तथा सत्त्वाश्रिता गुणाः ।ताः सर्वा बलिमाश्रित्य व्यश्राम्यन्त यथासुखम्

śrutiḥ smṛtirdhṛtiḥ kīrtirmūrtiḥ śānti kriyānvitāḥ / puṣṭistuṣṭī rucistvanyā tathā sattvāśritā guṇāḥ / tāḥ sarvā balimāśritya vyaśrāmyanta yathāsukham

हिन्दी अर्थ

किसी समय शुक्राचार्य वृषपर्वा नामके असुरके पास गये हुए थे। भार्गव बंशमें श्रेष्ठ वे (शुक्र) उससे पूजित-सत्कृत होकर बहुत समयतक वहीं रुके रह गये। महासुर ! सुन्दरी अरजा अपने घरमें अग्निकी सेवा- हवनादि कार्य करती हुई रह गयी थी। इतनेमें एक दिन राजा दण्ड वहाँ पहुँच गया। उसने पूछा-शुक्राचार्य कहाँ हैं? घरकी सेविकाओंने उससे कहा--वे भगवान् शुक्र दनुनन्दन (वृषपर्वा)-के यहाँ यज्ञ कराने गये हैं । राजाने

English

I. Inter-mixing of castes.

अध्याय ४९

श्लोक 51

एवं गुणो ऽभृद् दनुपुङ्गवो ऽसौ बलिर्महात्मा शुभबुद्धिरात्मवान् ।यज्वा तपस्वी मृदुरेव सत्यवाक् दाता विभर्ता स्वजनाभिगोप्ता

evaṃ guṇo 'bhṛd danupuṅgavo 'sau balirmahātmā śubhabuddhirātmavān / yajvā tapasvī mṛdureva satyavāk dātā vibhartā svajanābhigoptā

हिन्दी अर्थ

पूछा-शुक्राचार्यके आश्रममें (यह) कौन स्त्री रह रही है। उन लोगोंने उत्तर दिया--राजन्! (यह) गुरुजीकी कन्या अरजा है

English

The people who worship Mahadeva by observing fast, with reverence and by putting strong control on their senses definitely attain the supreme position.

अध्याय ४९

श्लोक 52

त्रिविष्टपं शासति दानवेन्द्रे नासीन् क्षुधार्तो मलिनो न दीनः ।सदोज्ज्वलो धर्मरतो ऽथ दान्तः कामोपभोक्ता मनुजो ऽपि जातः

triviṣṭapaṃ śāsati dānavendre nāsīn kṣudhārto malino na dīnaḥ / sadojjvalo dharmarato 'tha dāntaḥ kāmopabhoktā manujo 'pi jātaḥ

हिन्दी अर्थ

महाबाहु इक्ष्वाकुनन्दन (दण्ड) शुक्राचार्यकी उस कन्याको देखनेके लिये आश्रममें प्रविष्ट हुआ और उसने अरजाको देखा। अन्धक! कालबलसे प्रेरित होकर राजा उसे देखकर तत्काल ही कामसे पीडित हो गया। उसके बाद बलवान् राजाने भृत्यों, भाइयों, घनिष्ठ मित्रों एवं शुक्राचार्यके शिष्योंको भी (वहाँसे) हय दिया और (वहाँ) अकेला आ गया। शुक्राचार्यकी यशस्विनी कन्याने आये हुए उस राजाका भ्रातृभावसे

English

I have explained the magnificence of Sthanu-tirtha to you. The person hearing it is absolved from all sins.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 49
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.