Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
51
अध्याय 51 / 95

Adhyaya 51

57 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ57 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५१

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे पञ्चाशो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ पुलस्त्य उवाच ।देवमातुः स्थिते उदरे वामनाकृतौ ।निस्तेजसो ऽसुरा जाता यथोक्तं विश्वयोनिना

iti śrīvāmanapurāṇe pañcāśo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ pulastya uvāca / devamātuḥ sthite udare vāmanākṛtau / nistejaso 'surā jātā yathoktaṃ viśvayoninā

हिन्दी अर्थ

भौंहों और दाँतोंवाली चित्राङ्गदासे कहा--सुभगे ! कल्याण- दायक सप्तगोदावर नामके देशमें जाओ । वहाँ महान् हाटकेधर भगवान्की पूजा करते हुए निवास करो। रम्भोरु! वहाँपर रहती हुई हैत्य कन्दरमालीकी प्रसिद्ध देववती नामकी

English

Brahma said- O evil mind Kutila! As you have not given honour to my words, I curse you to loss your body and turn in water.

अध्याय ५१

श्लोक 2

निस्तेजसो ऽसुरान् दृष्ट्वा प्रह्लादं दानवेश्वरम् ।बलिर्दानवशार्दूल इदं वचनमब्रवीत्

nistejaso 'surān dṛṣṭvā prahlādaṃ dānaveśvaram / balirdānavaśārdūla idaṃ vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

कल्याणकारिणी पुत्री तुम्हारे पास आयेगी इसके सिवाय बहींपर अञ्जन नामक गुह्यमककी प्रसिद्ध नन्दयन्ती नामकी तपस्विनी पुत्री तथा वेदवती नामक पर्जन्यकी कल्याणमयी पुत्री भी आयेगी। जब वे तीनों हाटकेश्वर महादेवके पास सप्तगोदावरमें आयेंगी

English

O sage! The so cursed daughter of Himalaya turned into water and forcibly it began to sway Brahmaloka with her.

अध्याय ५१

श्लोक 3

बलिरुवाच ।तात निस्तेजसो दैत्याः केन जातास्तु हेतुना ।कथ्यतां परमज्ञो ऽसि शुभाशुभविशारद

baliruvāca / tāta nistejaso daityāḥ kena jātāstu hetunā / kathyatāṃ paramajño 'si śubhāśubhaviśārada

हिन्दी अर्थ

उस समय तुम उनसे मिलोगी। मुनिके इस प्रकार कहनेपर बाला चित्राङ्गदा वहाँसे शीघ्र सप्तगोदावर नामके तीर्थमें गयी। वहाँ जानेके बाद वह देवाधिदेव त्रिलोचनकी पूजा तथा फल-मूलका भक्षण करती हुई

English

Pitamaha put checks on such devastating flow of water with the bonds of Rk, Sama, Atharva and Yajus.

अध्याय ५१

श्लोक 4

पुलस्त्य उवाच ।तत्पौत्रवचनं श्रुत्वा मुहूर्तं ध्यानमास्तितः ।किमर्थं तेजसो हानिरिति कस्मादतीव च

pulastya uvāca / tatpautravacanaṃ śrutvā muhūrtaṃ dhyānamāstitaḥ / kimarthaṃ tejaso hāniriti kasmādatīva ca

हिन्दी अर्थ

पवित्रतापूर्वक रहने लगी और उन ज्ञानसम्पन्न ऋषिने उसकी हित-कामनासे प्रेरित होकर श्रीकण्ठके मन्दिरमें महान् आख्यानसे युक्त एक श्लोक लिखा--'ऐसा कोई पराक्रमसे इस मृगनयनीका दुःख दूर कर सके।' इस प्रकार श्लोक कहने (लिखने)-के बाद उस विशालाक्षीके

English

O Brahmin! That daughter of mountain then began to live within grip of Brahma's matted hair and could not take any outer flow.

अध्याय ५१

श्लोक 5

स ज्ञात्वा वासुदेवोत्थं भयं दैत्येष्वनुत्तमम् ।चिन्तयामास योगात्मा क्व विष्णुः सांप्रतं स्थितः

sa jñātvā vāsudevotthaṃ bhayaṃ daityeṣvanuttamam / cintayāmāsa yogātmā kva viṣṇuḥ sāṃprataṃ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

पुष्करनाथका दर्शन करनेके लिये मुनिवृन्दसे वन्द्य पयोष्णी नदीके तटपर चले गये

English

Tit dmun? The gods took Ragavatl also in the heaven and offered her to Brahma. She was told the same thing by Brahma.

अध्याय ५१

श्लोक 6

अधो नाभेः स पातालान् सप्त संचिन्त्य नारद ।नाबेरुपरि भूरादिल्लोकांश्चर्तुमियाद् वशी

adho nābheḥ sa pātālān sapta saṃcintya nārada / nāberupari bhūrādillokāṃścartumiyād vaśī

हिन्दी अर्थ

चित्राड्रदा-सन्दर्भ, विश्वकर्माका बन्दर होना, वेदवती आदिका उपाख्यान, जाबालिका बन्धन-मोचन चित्राङ्गदा-सन्दर्भ, विश्वकर्माका बन्दर होना, वेदवती आदिका उपाख्यान, जाबालिका बन्धन-मोचन

English

TTTSfh TWT rP^f R?rPT:l W qyiqq^Thl qf^trCTt tlfasifdll ^11

अध्याय ५१

श्लोक 7

भूमिं स पङ्कजाकारां तन्मध्ये पङ्कजाकृतिम् ।मेरुं ददर्श शैलेन्द्रं शातकौम्भं महर्द्धिमत्

bhūmiṃ sa paṅkajākārāṃ tanmadhye paṅkajākṛtim / meruṃ dadarśa śailendraṃ śātakaumbhaṃ maharddhimat

हिन्दी अर्थ

स्मरन्त्याः सुरथं वीरं महान् कालः समभ्यगात्

English

She also became angry and said- "I will definitely do such a penance as the killer of Mahisa will be known after my name. Brahma cursed her also- "O evil doer lady! You will become Sandhya as you have violated my words which always complied by

अध्याय ५१

श्लोक 8

तस्योपरि महापुर्यस्त्वष्टौ लोकपतीस्तथा ।तेषामातुः स ददृशे मृगपक्षिगणैर्वृतम्

tasyopari mahāpuryastvaṣṭau lokapatīstathā / teṣāmātuḥ sa dadṛśe mṛgapakṣigaṇairvṛtam

हिन्दी अर्थ

विश्वकर्माऽपि मुनिना शप्तो वानरतां गतः। न्यपतन्मेरुशिखराद् भूपृष्ठ विधिचोदितः कालोऽत्यगाद् वरारोहे बहुवर्षगणो वने

English

O great sage! That daughter of mountain Ragavatl became Sandhya and began waiting for Krttika Yoga for her joining therewith.

अध्याय ५१

श्लोक 9

तदधस्तान्महापुण्यमाश्रमं सुरपूजितम् ।देवमातुः स ददृशे मृगपक्षिगणैर्वृतम्

tadadhastānmahāpuṇyamāśramaṃ surapūjitam / devamātuḥ sa dadṛśe mṛgapakṣigaṇairvṛtam

हिन्दी अर्थ

एकदा हैत्यशार्दूलः कन्दराख्यः सुतां प्रियाम्। प्रतिगृह्ण समभ्यागात् ख्यातां देववतीमिति

English

rPTT n?T gprfa; | ^TT duffa^l dWt dHqm i q TTTII ? ^11

अध्याय ५१

श्लोक 10

तां दृष्ट्वा देवजननीं सर्वतेजोधिकां मुने ।विवेश दानवपतिरन्वेष्टुं मधुसूदनम्

tāṃ dṛṣṭvā devajananīṃ sarvatejodhikāṃ mune / viveśa dānavapatiranveṣṭuṃ madhusūdanam

हिन्दी अर्थ

ददर्शं वानरश्रेष्ठः प्रजग्राह बलात् करे ततो गृहीतां कपिना स हैत्यः स्वसुतां शुभे। कन्दरो वीक्ष्य संक्रुद्धः खड्गमुद्यम्य चाद्रवत्

English

The chaste Mena resisted her third daughter Kali from doing penance as she had seen the result of her two girls. She therefore addressed her as 'Uma'.

अध्याय ५१

श्लोक 11

स दृष्टवाञ्जगन्नाथं माधवं वामनाकृतिम् ।सर्वभीतवरेण्यं तं देवमातुरथोदरे

sa dṛṣṭavāñjagannāthaṃ mādhavaṃ vāmanākṛtim / sarvabhītavareṇyaṃ taṃ devamāturathodare

हिन्दी अर्थ

तमापतन्तं हैत्येन्द्रं दृष्टा शाखामृगो बली। तथैव सह चार्वङ्ग्या हिमाचलमुपागतः

English

II The daughter of Pitrs, the philanthropic and affectionate mother Mena gave the same name Uma to her youngest daughter. She also went to Tapovana (the forest suitable for penance).

अध्याय ५१

श्लोक 12

तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं शङ्खचक्रगदाधरम् ।सुरासुरगणैः सर्वैः सर्वतो व्याप्तविग्रहम्

taṃ dṛṣṭvā puṇḍarīkākṣaṃ śaṅkhacakragadādharam / surāsuragaṇaiḥ sarvaiḥ sarvato vyāptavigraham

हिन्दी अर्थ

ददर्श च महादेवं श्रीकण्ठं यमुनातटे। तस्याविदूरे गहनमाश्रमं ऋषिवर्जितम् तस्मिन् महाश्रमे पुण्ये स्थाप्य देववतीं कपिः । न्यमज्जत स कालिन्द्यां पश्यतो दानवस्य हि

English

She then kept in mind Ssulapani Vrsadhvaja Rudra and seated on gross penance.

अध्याय ५१

श्लोक 13

तेनैव क्रमयोगेन दृष्ट्वा वामनतां गतम् ।दैत्यतेजोहरं विष्णुं प्रकृतिस्थो ऽभवत् ततः

tenaiva kramayogena dṛṣṭvā vāmanatāṃ gatam / daityatejoharaṃ viṣṇuṃ prakṛtistho 'bhavat tataḥ

हिन्दी अर्थ

स चापि वानरो देव्या कालिन्द्या वेगतो हृतः। नीतः शिवीति विख्यातं देशं शुभजनावृत्म्

English

Brahma then said to gods one day- "Go at Kali, the daughter of Himalaya and call her here. She is observing penance there." hm T ll ?mi

अध्याय ५१

श्लोक 14

अथोवाच महाबुद्धिर्विरोजनसुतं बलिम् ।प्रह्लादो मधुरं वाक्यं प्रणम्य मधुसूदनम्

athovāca mahābuddhirvirojanasutaṃ balim / prahlādo madhuraṃ vākyaṃ praṇamya madhusūdanam

हिन्दी अर्थ

गन्तुकामो महातेजा यत्र न्यस्ता सुलोचना दण्डने कहा--अरजे! वहाँ वीर सुरथका स्मरण करते हुए आनन्दपूर्वक चित्राङ्गदाका लंबा समय व्यतीत हो गया। मुनिद्वारा शापित हो जानेके कारण विश्वकर्मा भी बन्दर हो गये। होनहारवश वे मेरुकी ऊँची चोटीसे

English

Then the god came at that place and saw the daughter of Himalaya. They however, dazzled of the radiance around her aura and could not go near to her.

अध्याय ५१

श्लोक 15

प्रह्लाद उवाच ।श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये यतो वो भयमागतम् ।येन निस्तेजसो दैत्या जाता दैत्येन्द्र हेतुना

prahlāda uvāca / śrūyatāṃ sarvamākhyāsye yato vo bhayamāgatam / yena nistejaso daityā jātā daityendra hetunā

हिन्दी अर्थ

गिरकर पृथ्वीपर आ गये। सुन्दरि! (फिर) वे शालूकिनी नदीके निकट घने झुरमुटोंसे भरे भयङ्कर वनवाले पर्वतश्रेष्ठ शाल्वेयपर रहने लगे। वरारोहे! उस वनमें "फल-मूल खाकर रहते हुए उनके बहुत वर्षोके युग

English

Indra including over gods were faded of her radiance. They came back and reported Brahma that due to excessity of the radiant complexion, their efforts met failure. m ft

अध्याय ५१

श्लोक 16

भवता निर्जिता देवाः सेन्द्ररुद्रार्कपावकाः ।प्रयाताः शरणं देवं हरिं त्रिभुवनेश्वरम्

bhavatā nirjitā devāḥ sendrarudrārkapāvakāḥ / prayātāḥ śaraṇaṃ devaṃ hariṃ tribhuvaneśvaram

हिन्दी अर्थ

एक समय कन्दर नामका हैत्य वीर 'देववती' नामसे प्रसिद्ध अपनी प्रिय पुत्रीको साथ लेकर वहाँ आया। उसके बाद पिताके साथ वनमें आ रही उस सुन्दरीको उस वानशश्रेष्ठने देखा, (उसने) बलपूर्वक उसका हाथ पकड़ लिया। शुभे! हैत्य कन्दर अपनी कन्याको बन्दरसे पकड़ी गयी देखकर अत्यन्त क्रुद्ध हो गया और तलवार उठाकर दौड़ पड़ा। बलशाली बन्दर (अपने पीछे) उस हैत्येन्द्रको आते देखकर उस सुन्दरी

English

Brahma said- "She will definitely become the wife of god Sankara as you all have dazzled of her splendour."

अध्याय ५१

श्लोक 17

स तेषामभयं दत्त्वा शक्रादिनां जगद्गुरुः ।अवतीर्णो महाबाहुरदित्या जठरे हरिः

sa teṣāmabhayaṃ dattvā śakrādināṃ jagadguruḥ / avatīrṇo mahābāhuradityā jaṭhare hariḥ

हिन्दी अर्थ

कन्याको साथ लिये हिमालयपर चला गया

English

Hence, O gods! Be worriless and return to your respective places. Consider it confirm that Mahisa along with Taraka shall be killed irat ci

अध्याय ५१

श्लोक 18

हृतानि वस्तेन बले तेजांसीति मतिर्मम ।नालं तमो विषहितुं स्थातुं सूर्योदयं बले

hṛtāni vastena bale tejāṃsīti matirmama / nālaṃ tamo viṣahituṃ sthātuṃ sūryodayaṃ bale

हिन्दी अर्थ

उसने यमुनाके तटपर महादेव श्रीकण्ठका दर्शन किया! (उसने) उससे थोड़ी दूरपर ऋषियॉसे रहित एक दुर्गम आश्रम भी देखा। उस पवित्र महाश्रममें देववतीको रखकर वह बन्दर हैत्य कन्दरके देखते- देखते कालिन्दी (-के जल)-में डूब गया। उस कन्दरने बन्दरके साथ पुत्रीको (डूबकर) मरी हुई समझ लिया। अतः (निराश होकर) वह महातेजस्वी पातालमें स्थित अपने घरमें चला गया और वेगपूर्वक उस बन्दरको भी

English

All gods including Indra became tension free and returned to their respective places immediately when they heard this declaration from Brahma.

अध्याय ५१

श्लोक 19

पुलस्त्य उवाच ।प्रह्लादवचनं श्रुत्वा क्रोधप्रस्फुरिताधरः ।प्रह्लादमाहाथ बलिर्भाविकर्मप्रचोदितः

pulastya uvāca / prahlādavacanaṃ śrutvā krodhaprasphuritādharaḥ / prahlādamāhātha balirbhāvikarmapracoditaḥ

हिन्दी अर्थ

देवी कालिन्दी शुभजनोंसे व्याप्त शिवि नामसे प्रसिद्ध स्थानमें बहाकर ले गयी

English

Himalaya went at Tapovana with his wife Mena and brought Uma at home when the penance was over. The great learned Mahadeva also observed that fierce fast called Nirasraya (nothing to take for survival) and began strolling on the great mountains like Meru etc.

अध्याय ५१

श्लोक 20

बलिरुवाच ।तात को ऽय हरिर्नाम यतो नो भयमागतम् ।सन्ति मे शतशो दैत्या वासुदेवबलाधिकाः

baliruvāca / tāta ko 'ya harirnāma yato no bhayamāgatam / santi me śataśo daityā vāsudevabalādhikāḥ

हिन्दी अर्थ

उसके बाद महातेजस्वी उस बन्दरने तेजीसे तैरकर उसे पार करनेके बाद उस पर्वतपर जानेकी इच्छा की, अथापश्यत् समायान्तमञ्जनं गुह्मकोत्तमम्। नन्दयन्त्या समं पुत्र्या गत्वा जिगमिषुः कपिः

English

One he went at the great mountain of Himalaya. He stayed for a night when it was requested by Himalaya. On the next day, the king mountain invited Mahadeva and said- "O sovereign god! Live here for penance.”

अध्याय ५१

श्लोक 21

सहस्रशो यैरमराः सेन्द्ररुद्राग्निमारुताः ।निर्जित्य त्याजिताः स्वर्गं भग्नदर्पा रणाजिरे

sahasraśo yairamarāḥ sendrarudrāgnimārutāḥ / nirjitya tyājitāḥ svargaṃ bhagnadarpā raṇājire

हिन्दी अर्थ

तां दृष्ट्राऽमन्यत श्रीमान् सेयं देववती ध्रुवम्। तन्मे वृथा श्रमो जातो जलमज्जनसम्भवः

English

On request of Himalaya, Siva thought it right suggestion. He abandoned nomadic movement and began to live in asrama.

अध्याय ५१

श्लोक 22

येन सूर्यरथाद् वेगात् चक्रं कृष्टं महाजवम् ।स विप्रचित्तिर्बलवान् मम सैन्यपुरस्सरः

yena sūryarathād vegāt cakraṃ kṛṣṭaṃ mahājavam / sa vipracittirbalavān mama sainyapurassaraḥ

हिन्दी अर्थ

गुह्यको वीक्ष्य तनयां पतितामापगाजले। दुःखशोकसमाक्रान्तो जगामाञ्जनपर्वतम् तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव समन्तादवलोकयत्

English

The most handsome third daughter of Himalaya (king of mountains) Kali visited that place when Sankara, the lord of gods was becoming an

अध्याय ५१

श्लोक 23

अयःशुङ्कु शिवः शंभुरसिलोमा विलोमकृत् ।त्रिशिरा मकराक्षश्च वृषपर्वा नतेक्षमः

ayaḥśuṅku śivaḥ śaṃbhurasilomā vilomakṛt / triśirā makarākṣaśca vṛṣaparvā natekṣamaḥ

हिन्दी अर्थ

'प्राह केनासि बद्धस्त्वं पापिना वद बालक

English

Siva provided entertainment as possible when saw that Satl had come in her rebirth and again engrossed with meditation. That beautiful virgin put her folded hands on the feet of Mahadeva along with her girl¬ friends (viz. She saluted with keen reverence).

अध्याय ५१

श्लोक 24

एते चानये च बलिनो नानायुधविसारदाः ।येषामेकैकशो विष्णुः कलां नार्हति षोडशीम्

ete cānaye ca balino nānāyudhavisāradāḥ / yeṣāmekaikaśo viṣṇuḥ kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm

हिन्दी अर्थ

पुरोन्मत्तपुरेत्येव तत्र देवो महेश्वरः। तत्रास्ति तपसो राशिः पिता मम ऋतध्वजः जहाँ वह सुनयना रखी गयी थी। इसके बाद उसने नन्दयन्ती नामकी पुत्रीके साथ आते हुए श्रेष्ठ गुह्यक अञ्जनको देखा। जानेकी इच्छा करनेवाला वह बन्दर (उसके) निकट गया। उसे देखकर श्रीमान् कपिने

English

Sankara stared at Kali for several minutes, bluttered as- "It is not good” and vanished immediately with his ganas. Tfe

अध्याय ५१

श्लोक 25

पुलस्त्य उवाच ।पौत्रस्यैतद् वचः श्रुत्वा प्रह्लादः क्रोधमूर्छितः ।धिग्धिगित्याह स बलिं वैकुण्ठाक्षेपवादिनम्

pulastya uvāca / pautrasyaitad vacaḥ śrutvā prahlādaḥ krodhamūrchitaḥ / dhigdhigityāha sa baliṃ vaikuṇṭhākṣepavādinam

हिन्दी अर्थ

सोचा कि सचमुच यह वही देववती है। अतः जलमें डूबनेका मेरा परिश्रम व्यर्थ हो गया। इस प्रकार सोचता हुआ वह बन्दर उस सुन्दरीकी ओर दौड़ा। उसके भयसे वह कन्या हिरण्वती नदीमें कूद पड़ी॥ १३--१६॥

English

The words delivered by Sankara shocked in depth Parvatl and she aptly submitted her resolution before her father.

अध्याय ५१

श्लोक 26

धिक्त्वां पापसमारारं दुषुटबुद्धिं सुबालिशम् ।हरिं निन्दयतो जिह्वा कथं न पतिता तव

dhiktvāṃ pāpasamārāraṃ duṣuṭabuddhiṃ subāliśam / hariṃ nindayato jihvā kathaṃ na patitā tava

हिन्दी अर्थ

कन्याको नदीके जलमें कूदती हुई देखकर गुह्यक दुःख और शोकसे विह्ृल होता हुआ अझ्जनपर्वतपर चला गया। वह महातेजस्वी वहाँ पवित्रतापूर्वक मौन- ब्रत धारण करके बहुत वर्षोतक तप करता रहा। हिरण्वती भी (जलधाराके) वेगसे नन्दयन्तीको भी बहा 'ले गयी और सज्जनोंसे सेवित महापवित्र कोशल देशमें उसे पहुँचा दिया। जाते समय रोती हुई उसने जटा- धारी शङ्करकी भाँति बरोहोंसे घिरी हुई जड़वाले एक

English

"O father! I will set out for strict penance in a dense forest for the cause of pleasing god The father said- "Very well". Lalita (Parvatl) then began worship for Siva's pleasure at the broad valley of Himalaya when so permitted by her father.

अध्याय ५१

श्लोक 27

शोच्यस्त्वमसि दुर्बुद्धे निन्दनीयश् च साधुभिः ।यत् त्रैलोक्यगुरुं विष्णुमभिनिन्दसि दुर्मते

śocyastvamasi durbuddhe nindanīyaś ca sādhubhiḥ / yat trailokyaguruṃ viṣṇumabhinindasi durmate

हिन्दी अर्थ

वह सुमुखी घनी छायावाले उस वृक्षको देखकर 'एक पत्थरपर बैठ गयी और विश्राम करने लगी। उसके बाद उसने यह वाणी सुनी--' क्या कोई ऐसा पुरुष नहीं है जो उस तपोधन (ऋतध्वज)-से कहे कि तुम्हारा वह

English

TOT: Wsq4d<t ^T: xrfreRlf f f^l yfa<g»*>i4jcd y<rll?<uiHiRd:in£^ll

अध्याय ५१

श्लोक 28

शोच्यश्चास्मि न संदेहो येन जातः पिता तव ।यस्य त्वं कर्कशः पुत्रो जातो देवावमान्यकः

śocyaścāsmi na saṃdeho yena jātaḥ pitā tava / yasya tvaṃ karkaśaḥ putro jāto devāvamānyakaḥ

हिन्दी अर्थ

पुत्र वटवृक्षमें बँधा हुआ है।' उसने उस समय सुस्पष्ट अक्षरोंसे युक्त उस वाणीको सुनकर चारों ओर ऊपर- नीचे देखा। शुभे! (तब) उसने वृक्षकी सबसे ऊँची चोटीपर यत्रपूर्वक पिङ्गलवर्णकी जटाओंसे बँधे पाँच वर्षके एक बालकको देखा

English

Her girl friends also began attending her. They supplied woods, kusa, fruits and roots etc. for her worshi

अध्याय ५१

श्लोक 29

भवान् किल विजानाति तथा चामी महासुराः ।यता नान्यः प्रियः कश्चिन्मम तस्माज्जनार्दनात्

bhavān kila vijānāti tathā cāmī mahāsurāḥ / yatā nānyaḥ priyaḥ kaścinmama tasmājjanārdanāt

हिन्दी अर्थ

बोलनेवालेको ऊपर देखकर कहा-अरे बालक! बतलाओ, किस पापीने तुम्हें बाँधा है? उस बालकने उससे कहा-महाभागे! एक महादुष्ट बन्दरने मुझे जटाओंद्वारा इस वटमें बाँध दिया है। मैं अपने तपोबलसे ही जी

English

Those (girl friends) constructed an icon of god Sankara with trident in his hand for recreation of Parvati. Parvati appreciated and liked their effort and said- "well done".

अध्याय ५१

श्लोक 30

जानन्नपि प्रियतरं प्राणेभ्यो ऽपि हरिं मम् ।सर्वेश्वरेश्वरं देवं कथं निन्दितवानसि

jānannapi priyataraṃ prāṇebhyo 'pi hariṃ mam / sarveśvareśvaraṃ devaṃ kathaṃ ninditavānasi

हिन्दी अर्थ

रहा हूँ। पहले उन्मत्तपुरमें देव महे श्वर प्रतिष्ठित थे। वहाँ तपके राशिस्वरूप (महातपस्वी) मेरे पिता ऋतध्वज निवास करते थे। महायोगका जप-तप कर रहे उन महात्माका मैं सभी शास्त्रोंमें निपुण एवं भौंरोंके समूहसे युक्त पुत्र उत्पन्न हुआ॥ २५--२८॥

English

She engrossed with worship to that icon and gaze frequently to it. With the passage of time, god Sankara pleased on her worship.

अध्याय ५१

श्लोक 31

गुरुः पूज्यस्तव पिता पूज्यस्तस्याप्यहं गुरुः ।ममापि पूज्यो भगवान् गुरुर्लोकगुरुर्हरिः

guruḥ pūjyastava pitā pūjyastasyāpyahaṃ guruḥ / mamāpi pūjyo bhagavān gururlokagururhariḥ

हिन्दी अर्थ

पञ्चवर्षशतान् बालो भोक्ष्यसे बन्धनं दृढम्

English

He then picked up a stick of Palasa in hand, put mekhala of Mufija, sacred thread, umbrella, hide of stag on body, kamandalu in hand, ash smeared on body and became a beggar. He reached at the asrama of Kali finally on his visit to all other asramas. TOTTOTRi M:IU'3II O Narada! Kali and her girl-mates stood up in his honour, provided entertainment and

अध्याय ५१

श्लोक 32

गुरोर्गुरुगुरुर्मूढ पूज्यः पज्यतमस्तव ।पूज्यं निन्दयसे पाप कथं न पतितो ऽस्यधः

gurorgurugururmūḍha pūjyaḥ pajyatamastava / pūjyaṃ nindayase pāpa kathaṃ na patito 'syadhaḥ

हिन्दी अर्थ

दशवर्षशतान्येव कौमारे कायपीडनम्। यौवने परमान् भोगान् द्विसहर्त्रसमास्तथा चत्वारिंशच्छतान्येव वार्धके क्लेशमुत्तमम्। लप्स्यसे भूमिशय्याढ्यं कदन्नाशनभोजनम्

English

Uma said- 0 beggar! Tell me immediately the place from where you came. Where is your asrama and where will you go now?

अध्याय ५१

श्लोक 33

शोचनीया दुराचारा दानवामी कृतास्त्वया ।येषां त्वं कर्कशो राजा वासुदेवस्य निन्दकः

śocanīyā durācārā dānavāmī kṛtāstvayā / yeṣāṃ tvaṃ karkaśo rājā vāsudevasya nindakaḥ

हिन्दी अर्थ

इमां देववतीं गुह्यं मूढ न्यस्तां महाश्रमे

English

The beggar said- ”0 virgin on sacred fast! My asrama is at Varanasi. I am on pilgrimage. I will go at Prthudaka from here. fsifc H&t i fa <er

अध्याय ५१

श्लोक 34

यस्माद् पूज्योर्ऽचनीयश्च भवता निन्दितो हरिः ।तस्मात् पापसमाचरा राज्यनाशमवाप्नुहि

yasmād pūjyor'canīyaśca bhavatā nindito hariḥ / tasmāt pāpasamācarā rājyanāśamavāpnuhi

हिन्दी अर्थ

भवती का महारण्ये ललना परिवर्जिता। समायाता सुचार्वङ्गी केन सार्थेन मां बद साऽब्रवीदञ्जनो नाम गुह्यकेन्द्रः पिता मम। नन्दयन्तीति मे नाम प्रम्लोचागर्भसम्भवा

English

The goddess further enquired- "O great Vipra! What will the fruit you gain in Prthudaka? What fruits have you already obtained as a result of bath in holy places visited by you on way to here?"

अध्याय ५१

श्लोक 35

यता नान्यत् प्रियतरं विद्यते मम केशवात् ।मनसा कर्मणा वाचा राज्यभ्रष्टस्तथा पत

yatā nānyat priyataraṃ vidyate mama keśavāt / manasā karmaṇā vācā rājyabhraṣṭastathā pata

हिन्दी अर्थ

तत्र मे जातके प्रोक्तमृषिणा मुद्गलेन हि। इयं नरेन्द्रमहिषी भविष्यति न संशयः

English

cfijfedl# Xf fT 33 T% rf febiiRt wi iratreiFri dcfwrqH.il ^ 3 n

अध्याय ५१

श्लोक 36

यता न तस्मादपरं व्यतिरिक्तं हि विद्यते ।चतुर्दशसु लोकेषु रपाज्यभ्रष्टस्तथा पत

yatā na tasmādaparaṃ vyatiriktaṃ hi vidyate / caturdaśasu lokeṣu rapājyabhraṣṭastathā pata

हिन्दी अर्थ

चित्राङ्गदा-सन्दर्भ, विश्वकर्माका बन्दर होना, वेदवती आदिका उपाख्यान, जाबालिका बन्धन-मोचन शुभानने! पिताजीने मेरा नाम जाबालि रखकर मुझसे जो कुछ कहा, उसे सुनो। उन्होंने कहा-तुम

English

The beggar replied- O thin roin virgin! I have first taken bath in Prayaga and in a serial to my way here I took bath in Kubjamra, Jayanta, Bandhuvrnda, Karkandha, Kanakhala, Sarasvatl, Agnikunda, Bhadra, Trivistapa, Konata, Koti-tlrtha and

अध्याय ५१

श्लोक 37

सर्वेषामंपि भूतानां नान्यल्लोके परायणम् ।यथा तथानुपस्येयं भवन्तं राज्यविच्युतम्

sarveṣāmaṃpi bhūtānāṃ nānyalloke parāyaṇam / yathā tathānupasyeyaṃ bhavantaṃ rājyavicyutam

हिन्दी अर्थ

यौवन रहेगा और उसके बाद उसके दुगुने समयतक बुढ़ापेकी स्थिति रहेगी। बाल्यावस्थामें पाँच सौ वर्षोंतक तुम्हें दृढ़ बन्धन भोगना पड़ेगा। उसके बाद एक हजार वर्षोतक कुमारावस्थामें तुम्हें शारीरिक कष्ट भोगना

English

After conversation with you, my next visit will be at Prthudaka. Don’t be angry if I ask some questions to you. at?

अध्याय ५१

श्लोक 38

पुलस्त्य उवाच ।एवमुच्चारिते वाक्ये बलिः सत्वरितस्तदा ।अवतीर्यासनाद् ब्रह्मन् कृताञ्जलिपुटो बली

pulastya uvāca / evamuccārite vākye baliḥ satvaritastadā / avatīryāsanād brahman kṛtāñjalipuṭo balī

हिन्दी अर्थ

पड़ेगा तथा युवावस्थामें दो हजार वर्षोंतक तुम उत्तम भोगोंको प्राप्त करोगे बुढ़ापेमें चालीस सौ वर्षोतक अत्यन्त क्लेश

English

O thin belly virgin! It is all good for Brahmanas if he utilises his youth for penance and I am on the same path.

अध्याय ५१

श्लोक 39

शिरसा प्रणिपत्याह प्रसादं यातु मे गुरुः ।कृतापराधानपि हि क्षमन्ति गुरवः शिशून्

śirasā praṇipatyāha prasādaṃ yātu me guruḥ / kṛtāparādhānapi hi kṣamanti guravaḥ śiśūn

हिन्दी अर्थ

कुत्सित-अन्न-कदन्न-साँवा, कोदो (आदि)-का भोजन करना पड़ेगा। पिताके इस प्रकार कहनेके बाद पाँच वर्षकी अवस्थामें मैं हिरण्वतीमें स्नान करनेके उद्देश्यसे पृथ्वीपर विचरता हुआ जा रहा था। उस समय मैंने एक

English

I4>m 4 stcRft iren) iwTi Wf: ^rf?RTT ^ Ttfd'qiR ^IIV^II

अध्याय ५१

श्लोक 40

तत्साधु यदहं शप्तो भवता दानवेश्वर ।न बिभेमि परेभ्यो ऽहं न च राज्यपरिक्षयात्

tatsādhu yadahaṃ śapto bhavatā dānaveśvara / na bibhemi parebhyo 'haṃ na ca rājyaparikṣayāt

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ बन्दरको देखा। उसने मुझसे कहा-अरे मूढ़! इस महान् आश्रममें रखी हुई इस देववतीको लेकर तू कहाँ जा रहा है? सुन्दरि! उसके बाद उसने छटपटाते हुए मुझको पकड्कर प्रयत्नपूर्वक इस वटवृक्षके शिखरपर जटाओं (बरोहों)-से बाँध दिया

English

But O delicate virgin! Why are you observing such strict penance even at so young age? It fills my mind with suspicion.

अध्याय ५१

श्लोक 41

नैव दुःखं मम विभो यदहं राज्यविच्युतः ।दुःखं कृतापराधत्वाद् भवतो मे महत्तरम्

naiva duḥkhaṃ mama vibho yadahaṃ rājyavicyutaḥ / duḥkhaṃ kṛtāparādhatvād bhavato me mahattaram

हिन्दी अर्थ

भीरु! उस कुमति बन्दरने बहुत-से लता- जालोंसे एक महान् यन्त्र (छज्जा) बनाकर उसके नीचे मुझे स्थापित कर दिया और सदा मेरी रक्षा करता रहा। सभी दिशाओंमें चारों ओरसे बनाया गया यह लतायन्त्र

English

O spinster! O charming virgin! The women generally live in close touch of their husbands and enjoy the carnal and material pleasures. O daughter of mountain! The creatures generally observe penance for attaining complexion, noble family and luxury but all these are already rested with you.

अध्याय ५१

श्लोक 42

तत् क्षम्यतां तात ममापराधो बालो ऽस्मयनाथो ऽस्मि सुदुर्मतिश्च ।कृते ऽपि दोषे गुरवः शिशूनां क्षमन्ति दैत्यं समुपागतानाम्

tat kṣamyatāṃ tāta mamāparādho bālo 'smayanātho 'smi sudurmatiśca / kṛte 'pi doṣe guravaḥ śiśūnāṃ kṣamanti daityaṃ samupāgatānām

हिन्दी अर्थ

न तो टूट सकता है और न किसी प्रकार ऊपर या नीचेसे इसके ऊपर आक्रमण ही किया जा सकता है। वह श्रेष्ठ बन्दर मुझको बाँधकर स्वेच्छासे अमर- पर्वतपर चला गया। शुभे! मैंने जो कुछ देखा था उसे तुमसे कह दिया। सुन्दरि! मुझे बतलाओ कि तुम कौन हो एवं इस विस्तृत वनमें अकेली तुम किसके साथ

English

dR*M«faqit4dHH*m$l<tl ?WT:I dldt^jd) qffa'xil f% <4 grebdyiRuilii v ||

अध्याय ५१

श्लोक 43

पुलस्त्य उवाच ।स एवमुक्तो वचनं महात्मा विमुक्तमोहो हरिपादभक्तः ।चिरं विचिन्त्याद्भुतमेतदित्थमुवाच पौत्रं मधुरं वचो ऽथ

pulastya uvāca / sa evamukto vacanaṃ mahātmā vimuktamoho haripādabhaktaḥ / ciraṃ vicintyādbhutametaditthamuvāca pautraṃ madhuraṃ vaco 'tha

हिन्दी अर्थ

उसने कहा-गुह्यकराज अञ्जन मेरे पिता हैं। मेरा नाम नन्दयन्ती है। मेरा जन्म प्रम्लोचाके गर्भसे हुआ है। मेरे जन्मके समय मुद्गल ऋषिने

English

Why has you then put mated hair instead of putting ornaments on body? Why has you put tree bark on body by setting aside the silk and garments?

अध्याय ५१

श्लोक 44

प्रह्लाद उवाच ।तात मोहेन मे ज्ञानं विवेकश्च तिरस्कृतः ।येन सर्वगतं विष्णुं जानंस्त्वां सप्तवानहम्

prahlāda uvāca / tāta mohena me jñānaṃ vivekaśca tiraskṛtaḥ / yena sarvagataṃ viṣṇuṃ jānaṃstvāṃ saptavānaham

हिन्दी अर्थ

कहा था कि यह कन्या भविष्यमें राजरानी बनेगी। तद्वाक्यसमकालं च व्यनदद् देवदुन्दुभिः । शिवा चाशिवनिर्घोषा ततो भूयोऽब्रवीन्मुनिः

English

Pulastya said- O Narada! Somaprabha, one of girl-friends to Parvatl then told the factual position for which she was observing the fast.

अध्याय ५१

श्लोक 45

नूनमेतेन भाव्यं वै भवतो येन दानव ।ममाविशन्महाबाहो विवेकप्रतिषेधकः

nūnametena bhāvyaṃ vai bhavato yena dānava / mamāviśanmahābāho vivekapratiṣedhakaḥ

हिन्दी अर्थ

ततो जगाम स ऋषिरेवमुक्त्वा वचोऽद्भुतम्

English

Somaprabha said- O great Brahmin! Listen to the cause for which Parvatl is engaged in penance. This Kali, wants to see Siva as her

अध्याय ५१

श्लोक 46

तस्माद् राज्यं प्रति विभो न ज्वरं कर्तुमर्हसि ।अवश्यं भाविनो ह्यर्था न विनश्यन्ति कर्हिचित्

tasmād rājyaṃ prati vibho na jvaraṃ kartumarhasi / avaśyaṃ bhāvino hyarthā na vinaśyanti karhicit

हिन्दी अर्थ

तस्मै निबेदयात्मानं तत्र श्रेयोऽधिलप्स्यसे 'ततस्तु त्वरिता काले नन्दयन्ती तपोनिधिम्। परित्राणार्थमगमद्द्धिमा्रेर्यमुनां नदीम्

English

I Pulastya said- The beggar laughed with head gestures on listening it and replied.

अध्याय ५१

श्लोक 47

पुत्रमित्रकलत्रार्थ राज्यभोगधनाय च ।आगमे निर्गमे प्राज्ञो न विषादं समाचरेत्

putramitrakalatrārtha rājyabhogadhanāya ca / āgame nirgame prājño na viṣādaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

सा त्वदीर्घेण कालेन कन्दमूलफलाशना। सम्प्राप्ता शङ्करस्थानं यत्रागच्छति तापसः

English

The beggar said- "O Parvatl! I ask you the name of person so inspired you. How your hands delicate as a leaf would join the serpent moving hand of Siva?

अध्याय ५१

श्लोक 48

यथा यथा समायान्ति पूर्वकर्मविधानतः ।सुखदुःखानि दैत्येन्द्र नरस्तानि सहेत् तथा

yathā yathā samāyānti pūrvakarmavidhānataḥ / sukhaduḥkhāni daityendra narastāni sahet tathā

हिन्दी अर्थ

ततः सा देवदेवेशं श्रीकण्ठं लोकवन्दितम्। प्रतिवन्द्य 'ततो5पश्यदक्षरांस्तान्महामुने तज्जाबाल्युदितं शलोकमलिखच्चान्यमात्मनः

English

You put beautiful garments while Siva put tigers’ hide on body. You smear sandal on body while Siva smear the ash. Hence, it is not matching anyhow to my mind.

अध्याय ५१

श्लोक 49

आपदामागमं दृष्ट्वा न विष्ण्णो भवेद् वशी ।संपदं च सुविस्तीर्णां प्राप्य नो ऽधृतिमान् भवेत्

āpadāmāgamaṃ dṛṣṭvā na viṣṇṇo bhaved vaśī / saṃpadaṃ ca suvistīrṇāṃ prāpya no 'dhṛtimān bhavet

हिन्दी अर्थ

ददृशे चाश्रमवरं मत्तकोकिलनादितम्

English

TJcj enfeft farcin urspft Ri§jMsi4h}J *TT ar? R# ^ ?T: 4tcJjJuii|i|ch:ii^Mi

अध्याय ५१

श्लोक 50

धनक्षये न मुह्यन्ति न हृष्यन्ति धनागमे ।धीराः कार्येषु च सदा भवन्ति पुरुषोत्तमाः

dhanakṣaye na muhyanti na hṛṣyanti dhanāgame / dhīrāḥ kāryeṣu ca sadā bhavanti puruṣottamāḥ

हिन्दी अर्थ

ततो ददर्श देवाभां स्थितां देववतीं शुभाम्। संशुष्कास्यां चलनेत्रां परिम्लानामिवाब्जिनीम् उनके कहनेके समय ही स्वर्गमें दुन्दुभि बजने लगी तथा तत्काल ही अमङ्गलसूचक शब्दवाली सियारिन बोलने लगी। उसके बाद मुनिने पुनः कहा-इसमें संदेह नहीं कि यह बालिका महाराजकी महारानी

English

Pulastya said- O great Brahmin! Parvatl replied immediately to him- O beggar! Don’t say such thing. Sankara is the best among all

अध्याय ५१

श्लोक 51

एवं विदित्वा दैत्येन्द्र न विषादं कथञ्चन ।कर्तुमर्हसि विद्वांस्त्वं पण्डितो नावसीदति

evaṃ viditvā daityendra na viṣādaṃ kathañcana / kartumarhasi vidvāṃstvaṃ paṇḍito nāvasīdati

हिन्दी अर्थ

होगी। परंतु कन्या-अवस्थामें ही यह भयङ्कर विपत्तिमें पड़ जायगी। इस प्रकारका अद्भुत वचन कहकर वे ऋषि चले गये

English

Irrespective of Siva's being fierce or gentle, rich or poor, ornamented or without ornament. Whatever he is, he will definitely become my husband. O Sasiprabha! Prohibit him from advancing as his lips indicate that he will again say something wrong for Siva. The person criticising is not considered so evil¬ doer as who listens it.

अध्याय ५१

श्लोक 52

तथान्यच्च महाबाहो हितं शृणु महार्थकम् ।भवतो ऽथ तथान्येषां श्रुत्वा तच्च समाचर

tathānyacca mahābāho hitaṃ śṛṇu mahārthakam / bhavato 'tha tathānyeṣāṃ śrutvā tacca samācara

हिन्दी अर्थ

उसके बाद मेरे पिताने तीर्थयात्रा करनेकी इच्छा की। इसी बीच मुझे (अपने साथ) लेकर बन्दर हिरण्वतीके तटसे उछला। उसके डरसे मैंने अपनेको समुद्रमें गिरनेवाली नदीके जलमें गिरा दिया (मैं नदीमें कूद पड़ी) । उस नदीके भीषण प्रवाहसे मैं इस निर्जन देशमें आ गयी हूँ। जाबालिने उसकी कही हुई बातको सुनकर कहा-सुन्दरि! तुम यमुनाके किनारे श्रीकण्ठके पास जाओ। वहाँ मेरे पिताजी मध्याहमें शिवजीकी पूजा करनेके लिये आते हैं। तुम वहाँ

English

II Pulastya said- With these word, Parvatl wished to go anywhere. God Siva in the

अध्याय ५१

श्लोक 53

शरण्यं शरणं गच्छ तमेव पुरुषोत्त्मम् ।स ते त्राता भयादस्माद् दानवेन्द्र भविष्यति

śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gaccha tameva puruṣottmam / sa te trātā bhayādasmād dānavendra bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

जाकर उनको अपना समाचार सुनाओ। इससे तुम्हार

English

He said- O beloved! Go back to your father's mansion. I will send the great hermits to the home of Himavat. sreft wrr ^ o ii

अध्याय ५१

श्लोक 54

ये संश्रिता हरिमनन्तमनादिमध्यं विष्णुं चराचरगुरुं हरिमीशितारम् ।संसारगर्तपतितस्य करावलम्बं नूनं न ते भुवि नरा ज्वरिणो भवन्ति

ye saṃśritā harimanantamanādimadhyaṃ viṣṇuṃ carācaraguruṃ harimīśitāram / saṃsāragartapatitasya karāvalambaṃ nūnaṃ na te bhuvi narā jvariṇo bhavanti

हिन्दी अर्थ

उसके बाद नन्दयन्ती अपनी रक्षाके लिये शीघ्रतापूर्वक हिमाचलसे चल पड़ी और यमुनाके तीरपर स्थित तपोनिधि (ऋतध्वज)-के पास पहुँच गयी। कन्द-मूल-फल खाती हुई वह कुछ ही समयमें शङ्करके (भी) उस स्थानपर पहुँची जहाँ तपस्वी आया करते थे। महामुने! उसके बाद उसने विश्ववन्दित देवाधिदेव श्रीकण्ठकी पूजा कर उन (लिखे) अक्षरोंको देखा। उनका अर्थ जानकर मधुर मुस्कान करती हुई

English

This clay icon made by you were in order to focus your mind for, Sankara shall gain popularity in the world as Bhadresvara. The gods, demons, gandharva, yaksa, kinnaras (eunuch), serpent and human-beings will worship this icon for fulfilment of their

अध्याय ५१

श्लोक 55

तन्मना दानवश्रेष्ठ तद्भक्तश्च भवाधुना ।स एष भवतः श्रेयो विधास्यति जनार्धनः

tanmanā dānavaśreṣṭha tadbhaktaśca bhavādhunā / sa eṣa bhavataḥ śreyo vidhāsyati janārdhanaḥ

हिन्दी अर्थ

उसने जाबालिद्वारा कथित श्लोक तथा अपना एक अन्य श्लोक लिखा-

English

O sage! Parvatl immediately complied with the instructions of Siva and went back through sky route at Himalaya.

अध्याय ५१

श्लोक 56

अहं च पापोपशमार्थमीशमाराध्य यास्ये प्रतितीर्थयात्राम् ।विमुक्तपापश्च ततो गमिष्ये यत्राच्युतो लोकपतिर्नृसिंहः

ahaṃ ca pāpopaśamārthamīśamārādhya yāsye pratitīrthayātrām / vimuktapāpaśca tato gamiṣye yatrācyuto lokapatirnṛsiṃhaḥ

हिन्दी अर्थ

“महर्षि मुद्गलने कहा था कि मैं राजपत्नी होऊँगी, किंतु मैं इस अवस्थामें आ गयी हूँ। क्या कोई मेरा उद्धार करनेमें समर्थ है ?' शिलापट्टपर यह लिखकर वह स्रान करनेके लिये यमुनाके किनारे चली गयी और उस स्थानपर मतवाली कोकिलोंके स्वरों (काकली )-से निनादित एक सुन्दर आश्रम देखा। उसने सोचा--इस स्थानपर श्रेष्ठ ऋषि अवश्य रहते होंगे। ऐसा सोचती हुई उस महान् आश्रममें प्रविष्ट हुई। उसके बाद उसने हैवी शोभासे युक्त,

English

The great god Sankara too visited at Prthudaka and took bath after seeing up the daughter of mountain king. The god of gods Mahesvara absolved from impurity by virtue of bath in Prthudaka and then returned to the great mountain Mandara with his Nandi, ganas and carrier

अध्याय ५१

श्लोक 57

पुलस्त्य उवाच ।इत्येवमाश्वास्य बलिं महात्मा संस्मृत्य योगाधिपतिं च विष्णुम् ।आमन्त्र्य सर्वान् दनुयूथपालान् जगाम कर्तुं त्वथ तीर्थयात्राम्

pulastya uvāca / ityevamāśvāsya baliṃ mahātmā saṃsmṛtya yogādhipatiṃ ca viṣṇum / āmantrya sarvān danuyūthapālān jagāma kartuṃ tvatha tīrthayātrām

हिन्दी अर्थ

मुर्झायी हुई कमलिनीके समान सूखे मुख एवं चञ्चल नेत्रोंवाली देववतीको वहाँ बैठी हुई देखा॥ ५३ --५६॥

English

The mountain king was exhilarated seeing seven hermits, the ganas and Sankara came at his abode. He entertained them by offering divine fruits, roots, tubers (kanda) and clean sik i

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 51
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.