Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
52
अध्याय 52 / 95

Adhyaya 52

90 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ90 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५२

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे एकपञ्चाशो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ नारद उवाच ।कानि तीर्थानि विप्रेन्द्र प्रह्लादो ऽनुजगाम ह ।प्रह्लादतीर्थयात्रां मे सम्यगाख्यातुमर्हसि

iti śrīvāmanapurāṇe ekapañcāśo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ nārada uvāca / kāni tīrthāni viprendra prahlādo 'nujagāma ha / prahlādatīrthayātrāṃ me samyagākhyātumarhasi

हिन्दी अर्थ

सा चापतन्तीं ददृशे यक्षजां हैत्यनन्दिनी। केयमित्येव संचिन्त्य समुत्थाय स्थिताभवत् स तत्त्वज्ञो मुनिश्रेष्ठो अक्षराण्यबलोकयन्

English

Prayer of Gods to Himalaya for settlement of marriage of Uma with Siva

अध्याय ५२

श्लोक 2

पुलस्त्य उवाच ।शृणुष्व कथयिष्यामि पापपङ्कप्रणाशिनीम् ।प्रह्लादतीर्थयात्रां ते शुद्धपुण्यप्रदायिनीम्

pulastya uvāca / śṛṇuṣva kathayiṣyāmi pāpapaṅkapraṇāśinīm / prahlādatīrthayātrāṃ te śuddhapuṇyapradāyinīm

हिन्दी अर्थ

ततः सम्पूज्य देवेशं त्वरया स ऋतध्वजः । अयोध्यामगमत् क्षिप्रं दरष्टमिक्ष्वाकुमीश्वरम्

English

m: -HMfjld l #1T M>fd* TF ngcf l

अध्याय ५२

श्लोक 3

संत्यज्य मेरुं कनकाचलेन्द्रं तीर्थं जगामामरसंघजुष्टम् ।ख्यातं पृतिव्यां शुभदं हि मानसं यत्र स्थितो मत्स्यवपुः सुरेशः

saṃtyajya meruṃ kanakācalendraṃ tīrthaṃ jagāmāmarasaṃghajuṣṭam / khyātaṃ pṛtivyāṃ śubhadaṃ hi mānasaṃ yatra sthito matsyavapuḥ sureśaḥ

हिन्दी अर्थ

तन्मुनेर्वाक्यमाकर्ण्य पिता मम कृशोदरि। आदिदेश प्रियं पुत्रं शकुनिं तापसान्वये दृष्ठा स मुनिपुत्रं तं स्वजटासंयतं वटे

English

Pulastya said- Rudra pleased on getting such entertainment from the mountain king and he then remembered all hermits including

अध्याय ५२

श्लोक 4

तस्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा संतर्प्य पितृदेवताः ।संपूज्य च जगन्नाथमच्युतं श्रुतिभिर्युतम्

tasmiṃstīrthavare snātvā saṃtarpya pitṛdevatāḥ / saṃpūjya ca jagannāthamacyutaṃ śrutibhiryutam

हिन्दी अर्थ

धनुरादाय बलवानधिज्यं स॒ चकार ह। लाघवादृषिपुत्रं तं रक्षंश्चिच्छेद मार्गणैः

English

t U^dKj W: ?'raftu| M^IrMHIl

अध्याय ५२

श्लोक 5

उपोष्य भूयः संपूज्य देवर्षिपितृमानवान् ।जगाम कच्छपं द्रष्टुं कौशिक्यां पापनाशनम्

upoṣya bhūyaḥ saṃpūjya devarṣipitṛmānavān / jagāma kacchapaṃ draṣṭuṃ kauśikyāṃ pāpanāśanam

हिन्दी अर्थ

चित्राङ्गदा-सन्दर्भ, विश्वकर्माका बन्दर होना, वेदवती आदिका उपाख्यान, जाबालिका बन्धन-मोचन देववतीने यक्षपुत्रीको आती हुई देखा और यह कौन है-एऐसा विचारकर वह उठ खड़ी हुई। उसके बाद सखीभावसे उन दोनोंने आपसमें गाढ़ आलिङ्गन किया-वे एक-दूसरेके गले लगीं तथा परस्पर पूछ-

English

On so summoned by Sankara, those hermits came at the great mountain Mandara where beautiful caves were existing.

अध्याय ५२

श्लोक 6

तस्यां स्नात्वा महानद्यां संपूज्य च जगत्पतिम् ।समुपोष्य शुचिर्भूत्वा दत्वा विप्रेषु दक्षिणाम्

tasyāṃ snātvā mahānadyāṃ saṃpūjya ca jagatpatim / samupoṣya śucirbhūtvā datvā vipreṣu dakṣiṇām

हिन्दी अर्थ

ताछ और बातचीत करने लगीं। वे दोनों उत्तम ललनाएँ एक दूसरीकी सच्ची घटनाओंको जानकर बैठ गयीं एवं आदरपूर्वक अनेक प्रकारकी कथाएँ कहने लगीं। इसी बीच वे तत्त्वज्ञाता मुनिश्रेष्ठ श्रीकण्ठके निकट स्त्रान

English

^ryi-qifaM^dlfad ^ERW^II 3 II

अध्याय ५२

श्लोक 7

नमस्कृत्य जगन्नाथमथो कूर्मवपुर्धरम् ।ततो जगाम कृष्णाख्यं द्रष्टुं वाजिमुखं प्रभुम् ।तत्र देवह्रदे स्नात्वा तर्पयित्वा पितॄन् सुरान्

namaskṛtya jagannāthamatho kūrmavapurdharam / tato jagāma kṛṣṇākhyaṃ draṣṭuṃ vājimukhaṃ prabhum / tatra devahrade snātvā tarpayitvā pitṝn surān

हिन्दी अर्थ

करनेके लिये आये और उन्होंने पत्थरपर लिखे हुए अक्षरोंको देखा उन्हें देख और पढ़कर तथा उनका अर्थ समझकर चे तपोनिधि एक क्षणमें ध्यान लगाकर (सब कुछ ठीक- ठीक) जान गये। उसके बाद महर्षि ऋतध्वज शीप्रतासे देवेश्वरकी पूजा कर राजा इक्ष्वाकुका दर्शन करनेके लिये

English

Mahadeva, the killer of Tripura monster, stood up in their honour, saluted and then

अध्याय ५२

श्लोक 8

संपूज्य हयशीर्षं च जगाम गजसाह्वयम् ।तत्र देवं जगन्नाथं गोविन्दं चक्रपाणिनम्

saṃpūjya hayaśīrṣaṃ ca jagāma gajasāhvayam / tatra devaṃ jagannāthaṃ govindaṃ cakrapāṇinam

हिन्दी अर्थ

तुरंत ही अयोध्या चले गये। श्रेष्ठ नरपतिका दर्शन करके तपस्वी ऋतध्वजने कहा-नरशार्दूल ! राजन्! मेरी विज्ञप्ति (याचिका) सुनिये-राजन्! आपके ही राज्यकी सीमामें एक बन्दरने सर्वशास्त्रोमें निपुण, अच्छे गुणोंसे युक्त मेरे

English

fdbiq-Rlsn ^TTcft ^ToRtt WIft:imi

अध्याय ५२

श्लोक 9

स्नात्वा संपूज्य विधिवत् जगाम यमुनां नीम् ।तस्यां स्नातः शुचिर्भूत्वा संतर्प्यार्षिसुरान् पितॄन् ।ददर्श देवदेवेशं लोकनाथं त्रिविक्रमम्

snātvā saṃpūjya vidhivat jagāma yamunāṃ nīm / tasyāṃ snātaḥ śucirbhūtvā saṃtarpyārṣisurān pitṝn / dadarśa devadeveśaṃ lokanāthaṃ trivikramam

हिन्दी अर्थ

पुत्रको बाँध रखा है राजेन्द्र! अस्त्र-विधिमें पारङ्गत आपके शकुनि नामक पुत्रके सिवाय दूसरा कोई उसे छुड़ा नहीं सकता। कृशोदरि! मुनिके उस वचनको सुनकर मेरे पिताने अपने पुत्र (मेरे भाई) शकुनिको उन तपस्वीके पुत्रके (बन्धन

English

This best mountain is graced, appreciated by gods and adorable but now with your lotus feet here, it has been absolved of all sins.

अध्याय ५२

श्लोक 10

नारद उवाच ।साम्प्रतं भगवान् विष्णुस्त्रैलोक्याक्रमणं वपुः ।करिष्यति जगत्स्वामी बलेर्बन्धनमीश्वरः

nārada uvāca / sāmprataṃ bhagavān viṣṇustrailokyākramaṇaṃ vapuḥ / kariṣyati jagatsvāmī balerbandhanamīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

छुड्ानेके) सम्बन्धमें उचित आदेश दिया। उसके बाद पिताके द्वारा भेजा गया वह शक्तिशाली मेरा भाई उन श्रेष्ठ ऋषिके साथ ही बन्धनके स्थानपर आया। चारों ओर बरोहोंसे ढके हुए अत्यन्त ऊँचे वटवृक्षको देखनेके बाद

English

f?irn$ TRrau% ^ ^gfaiimi

अध्याय ५२

श्लोक 11

तत्कथं पूर्वकाले ऽपि विभुरासीत् त्रिविक्रमः ।कस्य वा बन्धनं विष्णुः कृतवांस्तच्च मे वद

tatkathaṃ pūrvakāle 'pi vibhurāsīt trivikramaḥ / kasya vā bandhanaṃ viṣṇuḥ kṛtavāṃstacca me vada

हिन्दी अर्थ

उसने वृक्षकी ऊँची चोटीपर बँधे हुए ऋषिके पुत्रको (बँधा हुआ) देखा (फिर) उसने (फैले हुए) उन समस्त लताजालोंको चारों ओरसे (अच्छी तरह) देखा एवं बड़के पेड़में अपनी जटाओंसे बँधे मुनिपुत्रको देखकर उस पराक्रमीने धनुष लेकर उसकी प्रत्यञ्चा (डोरी) चढ़ायी एवं वह ऋषि-

English

Please, be seated on the lotus colour

अध्याय ५२

श्लोक 12

पुलस्त्य उवाच ।श्रूयतां कथियिष्यामि यो ऽयं प्रोक्तस्त्रिविक्रमः ।यस्मिन् काले संबभूव यं च वञ्चितवानसौ

pulastya uvāca / śrūyatāṃ kathiyiṣyāmi yo 'yaṃ proktastrivikramaḥ / yasmin kāle saṃbabhūva yaṃ ca vañcitavānasau

हिन्दी अर्थ

पुत्रकी रक्षा करते हुए निपुणतासे बाणोंद्वारा लताजालोंको

English

smooth and soft boulders of this huge

अध्याय ५२

श्लोक 13

आसीद् धुन्धुरिति ख्यातः कश्यपस्यौरसः सुतः ।दनुगर्भसमुद्भूतो माबलपराक्रमः

āsīd dhundhuriti khyātaḥ kaśyapasyaurasaḥ sutaḥ / danugarbhasamudbhūto mābalaparākramaḥ

हिन्दी अर्थ

पञ्चवर्षशते काले गते शक्तस्तदा शरैः 'लताच्छन्नं ततस्तूर्णमारुरोह मुनिर्वटम्। प्राप्तं स्वपितरं दृष्टा जाबालिः संयताऽपि सन्

English

attractive, plain and beautiful ridge.

अध्याय ५२

श्लोक 14

स समाराद्य वरदं ब्रह्माणं तपसासुरः ।अवध्यत्वं सुरैः सेन्द्रैः प्रार्थयत् स तु नारद

sa samārādya varadaṃ brahmāṇaṃ tapasāsuraḥ / avadhyatvaṃ suraiḥ sendraiḥ prārthayat sa tu nārada

हिन्दी अर्थ

सम्परिष्वज्य स मुनिर्मू्ध््याघ्राय सुतं ततः

English

Pulastya said- the hermits seated on ridge with Arundhatl when so suggested by god

अध्याय ५२

श्लोक 15

तद् वरं तस्य च प्रादात् तपसा पङ्कजोद्भवः ।परितुष्टः स च बली निर्जगाम त्रिविष्टपम्

tad varaṃ tasya ca prādāt tapasā paṅkajodbhavaḥ / parituṣṭaḥ sa ca balī nirjagāma triviṣṭapam

हिन्दी अर्थ

जग्राह च धनुर्बाणांश्रकार शरमण्डपम्। 'लाघवादरद्धचन्दरैस्तां शाखां चिच्छेद स त्रिधा जाबालिना भारवहेन संयुतः

English

a raffo r fw s! fw: wrftct:iL9Ii

अध्याय ५२

श्लोक 16

चतुर्थस्य कलेरादौ जित्वा देवान् सवासवान् ।धुन्धुः शक्रत्वमकरोद्धिरण्यकशिपौ सति

caturthasya kalerādau jitvā devān savāsavān / dhundhuḥ śakratvamakaroddhiraṇyakaśipau sati

हिन्दी अर्थ

काटने लगा। पाँच सौ वर्ष बीत जानेपर चारों ओर बन्दरके द्वारा बनाया गया लताजाल बाणोंसे जब काट दिया गया तब ऋषि ऋतध्वज लताओंसे ढके उस वटवृक्षपर शीघ्र चढ़ गये। जाबालिने अपने पिताको आया देखकर बंधे

English

When the hermits so seated comfortably, the pioneer gana Nandi stood up after offering arghya etc. to them.

अध्याय ५२

श्लोक 17

तस्मिन् काले स बलवान् हिरण्यकशिपुस्ततः ।चचार मन्दरगिरौ दैत्यं धुन्धुं समाश्रितः

tasmin kāle sa balavān hiraṇyakaśipustataḥ / cacāra mandaragirau daityaṃ dhundhuṃ samāśritaḥ

हिन्दी अर्थ

रहनेपर भी अत्यन्त आदरके साथ यथाविधि सिरसे (सिर झुकाकर) प्रणाम किया। उन मुनिने (पुत्रका) मस्तक सूँघकर उसको अच्छी तरह गले लगाया बन्धनको वे खोल न सके। तब पराक्रमी शकुनि शीघ्र ही धनुष और बाणोंको रखकर जटा खोलनेके लिये बरगदके पेड़पर चढ़ गया। पर (वह भी) कपिद्वारा दृढ़तापूर्वक बनाये गये बन्धनको खोल न सका। जब

English

Siva then most humbly said illustrious, benevolent and religion abiding words.

अध्याय ५२

श्लोक 18

ततो ऽसुरा यथा कामं विहरन्ति त्रिविष्टपे ।ब्रह्मलोके च त्रिदशाः संस्थिता दुःखसंयुताः

tato 'surā yathā kāmaṃ viharanti triviṣṭape / brahmaloke ca tridaśāḥ saṃsthitā duḥkhasaṃyutāḥ

हिन्दी अर्थ

वह जटाओंको नहीं खोल सका, तब श्रेष्ठ ऋषिके साथ

English

fsraT ITT ^T<*|CRi:|

अध्याय ५२

श्लोक 19

ततो ऽमरान् ब्रह्मसदो निवासिनः श्रुत्वाथ धुन्धुर्दितिजानुवाच ।ब्रजाम दैत्य वयमग्रजस्य सदो विजेतुं त्रिदशान् सशक्रान्

tato 'marān brahmasado nivāsinaḥ śrutvātha dhundhurditijānuvāca / brajāma daitya vayamagrajasya sado vijetuṃ tridaśān saśakrān

हिन्दी अर्थ

लिया तथा एक शरमण्डप बनाया। उसके बाद उसने हल्के हाथ अर्द्धचन्द्राकार बाणोंसे उस शाखाको तीन टुकड़ोंमें काट दिया। कटी हुई शाखाके साथ ही भारवाही तपोधन बाणकी सीढ़ियोंके मार्गसे वृक्षके नीचे उतर आये। राजाके धनुर्धारी पुत्रद्वारा अपने पुत्रकी रक्षा हो जानेके बाद ऋतध्वज भारवाही जाबालिके साथ सूर्यपुत्री (यमुना) नदीके तटपर गये

English

Sankara said- “Listen, O Kasyapa! O Atri! O Vasistha! O Vis'vamitra! O Gautama! O Bharadvaja! O Angira!” You all know, Satl, the daughter of Daksa was my beloved during ancient period. She abandoned her life by practising profound and abstract contemplation in the past.

अध्याय ५२

श्लोक 20

ते धुन्धुवाक्यं तु निशम्य दैत्याः प्रोचुर्न नो विद्यति लोकपाल ।गतिर्यया याम पितामहाजिरं सुदुर्गमो ऽयं परतो हि मार्गः

te dhundhuvākyaṃ tu niśamya daityāḥ procurna no vidyati lokapāla / gatiryayā yāma pitāmahājiraṃ sudurgamo 'yaṃ parato hi mārgaḥ

हिन्दी अर्थ

गालव-प्रसङ्ग, चित्राङ्गदा-वेदवती-वृत्तान्त, कन्याओंकी खोज, घृताची-वृत्तान्त, जाबालिकी

English

■mss ijet: *tg%di '^Htra’gdi otti

अध्याय ५२

श्लोक 21

इतः सहस्रैर्बहुयोजनाख्यैर्लोको महर्नाम महर्षिजुष्टः ।येषां हि दृष्ट्यार्ऽपणचोदितेन दह्यन्ति दैत्याः सहसेक्षितेन

itaḥ sahasrairbahuyojanākhyairloko maharnāma maharṣijuṣṭaḥ / yeṣāṃ hi dṛṣṭyār'paṇacoditena dahyanti daityāḥ sahasekṣitena

हिन्दी अर्थ

जटाओंसे मुक्ति, विश्वकर्माकी शाप-मुक्ति, इन्द्रद्युम्नादिका सप्तगोदावरमें आना, शिव-स्तुति, सप्तगोदावरमें सम्मेलन, कन्याओंका विवाह दण्डकने कहा--बाले! इसी बीच यक्ष और असुरकी दोनों कन्याएँ योगीश्वर श्रीकण्ठ महादेवका दर्शन करनेके लिये आयीं। उन ऋतध्वजके चले जानेपर उन दोनोंने महादेवके चारों ओर मुझाये तथा सूखे हुए फूल

English

tit TT^sifa iiroiirfi %mrnn:ii uh

अध्याय ५२

श्लोक 22

ततो ऽपरो योजनकोटिना वै लोको जनो नाम वस्न्ति यत्र ।गोमातरो ऽस्मासु विनाशकारि यासां रजो ऽपीह महासुरेन्द्र

tato 'paro yojanakoṭinā vai loko jano nāma vasnti yatra / gomātaro 'smāsu vināśakāri yāsāṃ rajo 'pīha mahāsurendra

हिन्दी अर्थ

गते तस्मिन् ऋतध्वजे॥ २ और विसर्जनके बाद समर्पित की गयी अन्य बहुत-सी

English

She has bom as daughter of Himalaya now. O great Dvijas! I therefore, request you all to ask her hand for me from Himalaya.

अध्याय ५२

श्लोक 23

ततो ऽपरो योजनकोटिभिस्तु षड्भिस्तपो नाम तपस्विजुष्टः ।तिष्ठन्ति यत्रासुर साध्यवर्या येषां हि नश्वासमरुत् त्वसह्यः

tato 'paro yojanakoṭibhistu ṣaḍbhistapo nāma tapasvijuṣṭaḥ / tiṣṭhanti yatrāsura sādhyavaryā yeṣāṃ hi naśvāsamarut tvasahyaḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्तं वीक्ष्य देवेशं ते उभे अपि कन्यके। स्रापयेतां विधानेन पूजयेतामहर्निशम् ताभ्यां स्थिताभ्यां तत्रैव ऋषिरभ्यागमद् वनम्। द्रष्टुं श्रीकण्ठमव्यक्तं गालवो नाम नामतः

English

Pulastya said- "On these words, the seven hermits said- ’Very good’ and visited at Himalaya with 'Orh Namah Sarikaraya' on

अध्याय ५२

श्लोक 24

ततो ऽपरो योजनकोटिभिस्तु त्रिंशद्भिरादित्यसहस्रदीप्तिः ।सत्याभिधानो भगवन्निवासो वरप्रदो ऽभुद् भवतो हि यो ऽसौ

tato 'paro yojanakoṭibhistu triṃśadbhirādityasahasradīptiḥ / satyābhidhāno bhagavannivāso varaprado 'bhud bhavato hi yo 'sau

हिन्दी अर्थ

स दृष्टा कन्यकायुग्मं कस्येदमिति चिन्तयन्। प्रविवेश शुचिः स्त्रात्वा कालिन्द्या विमले जले

English

% gryluii 1 # spfcn i fgg: n ^ n

अध्याय ५२

श्लोक 25

यस्य वेदध्वनिं श्रुत्वा विकसन्ति सु रादयः ।संकोचमसुरा यान्ति ये च तेषां सधर्मिणः

yasya vedadhvaniṃ śrutvā vikasanti su rādayaḥ / saṃkocamasurā yānti ye ca teṣāṃ sadharmiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ततोऽनृपूजयामास श्रीकण्ठं गालवो मुनिः। गायेते सुस्वरं गीतं यक्षासुरसुते ततः ततः स्वरं समाकर्ण्य गालवस्ते अजानत। गन्धर्वकन्यके चैते संदेहो नात्र विद्यते

English

Siva then instructed Arundhatl! O beautiful lady! Accompany them to Himalaya as the women only know the feminine maters better than the men.

अध्याय ५२

श्लोक 26

तस्मान्मा त्वं महाबाहो मतिमेतां समादधः ।वैराजभुवनं धुन्धो दुरारोहं सदा नृभिः

tasmānmā tvaṃ mahābāho matimetāṃ samādadhaḥ / vairājabhuvanaṃ dhundho durārohaṃ sadā nṛbhiḥ

हिन्दी अर्थ

सम्मूज्य देवमीशानं गालवस्तु विधानतः। कृतजप्यः समध्यास्ते कन्याभ्यामभिवादितः

English

S^dgrRl Hk>MK rcRWdtl

अध्याय ५२

श्लोक 27

तेषां वचनमाकर्ण्य धुन्धुः प्रोवाच दानवान् ।गन्तुकामः स सदनं ब्रह्मणो जेतुमीश्वरान्

teṣāṃ vacanamākarṇya dhundhuḥ provāca dānavān / gantukāmaḥ sa sadanaṃ brahmaṇo jetumīśvarān

हिन्दी अर्थ

ततः पप्रच्छ स मुनिः कन्यके कस्य कथ्यताम्। कुलालङ्कारकरणे भक्तियुक्ते भवस्य हि तमूचतुर्मुनिश्रेष्ठं याथातथ्यं शुभानने। जातो विदितवृत्तान्तो गालवस्तपतां वरः

English

5 <^ch^i 'dniM yfrHI TI?II ?VII

अध्याय ५२

श्लोक 28

कथं तु कर्मणा केन गम्यते दानवर्षभाः ।कथं तत्र सहस्राक्षः संप्राप्तः सह दैवतैः

kathaṃ tu karmaṇā kena gamyate dānavarṣabhāḥ / kathaṃ tatra sahasrākṣaḥ saṃprāptaḥ saha daivataiḥ

हिन्दी अर्थ

समुष्य तत्र रजनीं ताभ्यां सम्पूजितो मुनिः। प्रातरुत्थाय गौरीशं सम्पूज्य च विधानतः

English

Arundhatl, the most popular chest woman in this world, chanted "salute to Rudra" and accompanied with her husband.

अध्याय ५२

श्लोक 29

ते धुन्धुना दानवेन्द्राः पृष्टाः प्रोचुर्वचो ऽधिपम् ।कर्म तन्न वयं विद्मः शुक्रस्तद् वेत्त्यसंशयम्

te dhundhunā dānavendrāḥ pṛṣṭāḥ procurvaco 'dhipam / karma tanna vayaṃ vidmaḥ śukrastad vettyasaṃśayam

हिन्दी अर्थ

ते उपेत्याब्रवीद्यास्ये पुष्करारण्यमुत्तमम्। आमन्त्रयामि वां कन्ये समनुञ्ञातुमहथः ततस्ते ऊचतुर्ब्रह्मन् दुर्लभं दर्शनं तव। किमर्थ पुष्करारण्यं भवान् यास्यत्यथादरात्

English

They all saw the city of Himalaya analogous to the heaven from one of its ridges. It was covered by the medicinal plants grown everywhere.

अध्याय ५२

श्लोक 30

दैत्यानां वचनं श्रुत्वा धुनधुर्दैत्यपुरोहितम् ।पप्रच्छ शुक्रं किं कर्म कृत्वा ब्रह्मसदोगतिः

daityānāṃ vacanaṃ śrutvā dhunadhurdaityapurohitam / papraccha śukraṃ kiṃ karma kṛtvā brahmasadogatiḥ

हिन्दी अर्थ

ते उवाच महातेजा महत्कार्यसमन्वितः। कार्तिकी पुण्यदा भाविमासान्ते पुष्करेषु हि

English

•g^miRRuoitj): u’jyttHRd q#:ii^i

अध्याय ५२

श्लोक 31

ततो ऽस्मै कथयामास दैत्यचार्यः कलिप्रिय ।शक्रस्य चरितं श्रीमान् पुरा वृत्ररिपोः किल

tato 'smai kathayāmāsa daityacāryaḥ kalipriya / śakrasya caritaṃ śrīmān purā vṛtraripoḥ kila

हिन्दी अर्थ

न त्वया स्म विना ब्रह्मन्निह स्थातुं हि शक्नुवः बाढमाह ऋषिश्रेष्ठस्ततो नत्वा महेश्वरम्। गते ते ऋषिणा सार्द्ध पुष्करारण्यमादरात्

English

The wives of Himalaya, Sunabha etc. stable mountains, Gandharvas, Kinnaras, Yaksas and other gave them due entertainment and they entered finally in the golden shade palace of

अध्याय ५२

श्लोक 32

शक्रः शतं तु पुण्यानां क्रोतूनामजयत् पुरा ।दैत्येन्द्र वाजिमेधानां तेन ब्रह्मसदो गतः

śakraḥ śataṃ tu puṇyānāṃ krotūnāmajayat purā / daityendra vājimedhānāṃ tena brahmasado gataḥ

हिन्दी अर्थ

गालव-प्रसङ्ग, चित्राङ्गदा-वेदवती-वृत्तान्त, कन्याओंकी खोज, घृताची-वृत्तान्त

English

Tnumar n?Tsrt :^«ranTaii<tii \6 n

अध्याय ५२

श्लोक 33

तद्वाक्यं दानवपतिः श्रुत्वा शुक्रस्य वीर्यवान् ।यष्टुं तुरगमेधानां चकार मतिमुत्तमाम् ।अथामन्त्र्यासुरगुरुं दानवांश्चाप्यनुत्तमान्

tadvākyaṃ dānavapatiḥ śrutvā śukrasya vīryavān / yaṣṭuṃ turagamedhānāṃ cakāra matimuttamām / athāmantryāsuraguruṃ dānavāṃścāpyanuttamān

हिन्दी अर्थ

वस्तुएँ पड़ी हुई देखीं। उसके बाद उन देवेशका दर्शन कर वे दोनों कन्याएँ विधिसे दिन-रात श्रीकण्ठ भगवानको स्त्रान कराती एवं उनका पूजन करती थीं। उसी स्थानपर उन दोनोंके रहते हुए गालव नामके ऋषि अव्यक्तस्वरूपवाले श्रीकण्ठका दर्शन करनेके लिये इस वनमें आये

English

Then the high-souled ones who had shaken off their sins by penance, reaching the principal gate had to stop at the gate for enquiry of the gate-keeper.

अध्याय ५२

श्लोक 34

प्रोवाच यक्ष्ये ऽहं यज्ञैरश्वमेधैः सदक्षिमैः ।तदागच्छध्वमवनीं गच्छामो वसुधाधिपान्

provāca yakṣye 'haṃ yajñairaśvamedhaiḥ sadakṣimaiḥ / tadāgacchadhvamavanīṃ gacchāmo vasudhādhipān

हिन्दी अर्थ

उन्होंने उन दोनों कन्याओंको देखकर “ये किसकी कन्याएँ हैं '--इस प्रकार सोचते-विचारते हुए कालिन्दीके विमल जलमें प्रवेश किया। गालव ऋषिने स्नान करनेके बाद पवित्र होकर श्रीकण्ठ महादेवकी पूजा की। उसके

English

«rrw4 gri TRRFm Ritfii ^ n

अध्याय ५२

श्लोक 35

विजित्य हयमेधान् वै यथाकामगुणन्विनतान् ।आहूयन्तां च निधयस्त्वाज्ञाप्यनातां च गुह्यकाः

vijitya hayamedhān vai yathākāmaguṇanvinatān / āhūyantāṃ ca nidhayastvājñāpyanātāṃ ca guhyakāḥ

हिन्दी अर्थ

बाद यक्ष और असुरकी दोनों कन्याओंने मधुर स्वरसे गीत गाया। तब (उनके) स्वरको सुनकर गालवने यह जान लिया कि ये दोनों निस्सन्देह गन्धर्वकी ही कन्याएँ हैं। गालवने विधिसे श्रीकण्ठदेवकी पूजा कर जप किया। उसके बाद दोनों कन्याओंसे अभिवन्दित होकर वे बैठ गये

English

The door-keeper Gandhamadana mountain with a huge log of Padmaraga immediately

अध्याय ५२

श्लोक 36

आमन्त्र्यन्तां च ऋषयः प्रयामो देविकाटतम् ।सा हि पुण्या सरिच्छ्रेष्ठ सर्वसिद्धिकरी शुभा ।स्थानं प्राचीनमासाद्य वाजिसेधान् यजामहे

āmantryantāṃ ca ṛṣayaḥ prayāmo devikāṭatam / sā hi puṇyā saricchreṣṭha sarvasiddhikarī śubhā / sthānaṃ prācīnamāsādya vājisedhān yajāmahe

हिन्दी अर्थ

उसके बाद उन मुनिने उन दोनों कन्याओंसे पूछा-कन्याओ! तुम दोनों यह बतलाओ कि शङ्करमें भक्ति करनेवाली कुलकी शोभारूपा तुम दोनों किनकी कन्याएँ हो ? शुभानने! उन दोनों कन्याओंने उन मुनिश्रेष्ठसे

English

The hermits said- "Give message to the king mountain that we have come with important matter to

अध्याय ५२

श्लोक 37

इत्थं सुरारेर्वचनं निशम्यासुरयाजकः ।बाढमित्यब्रवीद् हृष्टो निधयः संदिदेश सः

itthaṃ surārervacanaṃ niśamyāsurayājakaḥ / bāḍhamityabravīd hṛṣṭo nidhayaḥ saṃdideśa saḥ

हिन्दी अर्थ

सत्य बातें बतलायीं। तब तपस्वियोंमें श्रेष्ठ गालवने सम्पूर्ण वृत्तान्त (पूर्णतः) जान लिया। उन दोनोंसे सत्कृत होकर मुनिने वहाँ रात्रिमें निवास किया और प्रातःकाल उठकर विधिपूर्वक गौरीपति शङ्करका पूजन किया। उसके बाद उन दोनोंके पास जाकर उन्होंने कहा--मैं परम उत्तम पुष्कर वनमें जाऊँगा। मैं तुम दोनोंसे अनुरोधकर विदा लेना चाहता हूँ। तुम दोनों मुझे अनुज्ञा (अनुमति) दो

English

Complying with their message, Gandhamadana went to Himalaya, surrounded by several mountains.

अध्याय ५२

श्लोक 38

ततो धुन्धुर्देविकायाः प्राचीने पापनाशने ।भार्गवेन्द्रेण शुक्रेण वाजिमेधाय दीक्षितः

tato dhundhurdevikāyāḥ prācīne pāpanāśane / bhārgavendreṇa śukreṇa vājimedhāya dīkṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

उसके बाद उन दोनोंने कहा--ब्रह्मन्! आपका दर्शन दुर्लभ हैं। किस कारण आप पुष्करारण्यमें जा रहे हैं। इसके बाद धार्मिक कृत्य करनेवाले महातेजस्वी (मुनि)-ने उन दोनोंसे आदरपूर्वक कहा--आगे महीनेके

English

ftMUUrl STRUTT ^Sf f*lfT:l

अध्याय ५२

श्लोक 39

सदस्या ऋत्विजश्चापि तत्रासन् भार्गवा द्विजाः ।शुक्रस्यानुमते ब्रह्मन् शुक्रशिष्याश्च पण्यिताः

sadasyā ṛtvijaścāpi tatrāsan bhārgavā dvijāḥ / śukrasyānumate brahman śukraśiṣyāśca paṇyitāḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तमें पुष्करमें पुण्यदायिनी कार्तिकी पूर्णिमा होगी। उन दोनोंने कहा-(तो) आप जहाँ जायँगे, वहीं हम भी चलेंगी। ब्रह्मन्! आपके बिना हम दोनों यहाँ नहीं रह सकतीं। ऋषिश्रेष्ठने कहा-ठीक है। उसके बाद आदरपूर्वक महेश्वरको प्रणामकर ऋषिके साथ वे दोनों (कन्याएँ) पुष्करारण्य चली गयीं॥ १३--१६॥

English

He knelt down on the ground, placed both hands near mouth, putting the stick in the armpit replied as follows

अध्याय ५२

श्लोक 40

यज्ञभागभुजस्तत्र स्वर्भानुप्रमुखा मुने ।कृताश्चासुरनाथेन शुक्रस्यानुमते ऽसुराः

yajñabhāgabhujastatra svarbhānupramukhā mune / kṛtāścāsuranāthena śukrasyānumate 'surāḥ

हिन्दी अर्थ

तततः स्त्राताश्च कार्तिक्यामृषयः पुष्करेष्वथ। राजानश्च महाभागा नाभागेक्ष्वाकुसंयुताः

English

3TTHT vWm dd l ®H :l

अध्याय ५२

श्लोक 41

ततः प्रवृत्तो यज्ञस्तु समुत्सृष्टस्तथा हयः ।हयस्यानु ययौ श्रीमानसिलोमा महासुरः

tataḥ pravṛtto yajñastu samutsṛṣṭastathā hayaḥ / hayasyānu yayau śrīmānasilomā mahāsuraḥ

हिन्दी अर्थ

गालवोऽपि समं ताभ्यां कन्यकाभ्यामवातरत्। स्नातुं स पुष्करे तीर्थे मध्यमे धनुषाकृतौ स ताश्चाह तिमिर्मुग्धा यूयं धर्म न जानथ। जनापवादं घोरं हि न शक्तः सोढुमुल्बणम्

English

sftfWrTT: ch i Hiu i ^ Wt qyRM T?T M T:ll?3ll

अध्याय ५२

श्लोक 42

ततो ऽग्निधूमेन मही सशैला व्याप्ता दिशः खं विदिशश्च पूर्णाः ।तेनोग्रगन्धेन दिवस्पृसेन मरुद् ववौ ब्रह्मलोके महर्षे

tato 'gnidhūmena mahī saśailā vyāptā diśaḥ khaṃ vidiśaśca pūrṇāḥ / tenogragandhena divaspṛsena marud vavau brahmaloke maharṣe

हिन्दी अर्थ

तापसं कन्यकाभ्यां वै विचरन्तं यथेच्छया

English

Gandhamadana said- "O king mountain! Some hermits have come with some important mater to discuss with you and they are stood at the gate waiting to see you.

अध्याय ५२

श्लोक 43

तं गन्धमाघ्राय सुरा विषण्णा जानन्त धुन्धुं हयमेधदीक्षितम् ।ततः शरण्यं शरणं जनार्धनं जग्मुः सशक्रा जगातः परयणम्

taṃ gandhamāghrāya surā viṣaṇṇā jānanta dhundhuṃ hayamedhadīkṣitam / tataḥ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ janārdhanaṃ jagmuḥ saśakrā jagātaḥ parayaṇam

हिन्दी अर्थ

यद्यसावपि धर्मात्मा न बिभेति तपोधनः। जनापवादात् तत्किं त्वं बिभेषि जलमध्यगः प्रतीक्षन्त्यौ मुनिवरं तद्दर्शनसमुत्सुके

English

Pulastya said- Himalaya stood up, pick-up arghya in hands and approached himself at the

अध्याय ५२

श्लोक 44

प्रणम्य वरदं देवं पद्मनाभं जनार्दनम् ।प्रोचुः सर्वे सुरगणा भयगद्गदया गिरा

praṇamya varadaṃ devaṃ padmanābhaṃ janārdanam / procuḥ sarve suragaṇā bhayagadgadayā girā

हिन्दी अर्थ

वृत्ता च पुष्करे यात्रा गता लोका यथागतम्। ऋषयः पार्थिवाश्चान्ये नाना जानपदास्तदा

English

He gave arghya, pay homage, brought them in assembly and said when they seated comfortably.

अध्याय ५२

श्लोक 45

भगवन् देवदेवेश चराचरपरायण ।विज्ञप्तिः श्रूयतां विष्णो सुराणामार्तिनाशन

bhagavan devadeveśa carācaraparāyaṇa / vijñaptiḥ śrūyatāṃ viṣṇo surāṇāmārtināśana

हिन्दी अर्थ

तत्र स्थितैका सुदती विश्वकर्मतनूरुहा। चित्राङ्गदा सुचार्वङ्गी वीक्षन्ती तनुमध्यमे वहाँ केवल उन ऋतध्वजके सिवाय अन्य हजारों ऋषि, राजा एवं जनपद-निवासी भी आये। उसके बाद ऋषियों एवं नाभाग तथा इक्ष्वाकु आदि महाभाग्यवान् राजाओंने कार्तिकी पूर्णिमाके दिन पुष्करतीर्थमें स्नान

English

PT MH Himalaya said- "How this sudden visit have you taken today as your arrival here is beyond imagination and unexpected."

अध्याय ५२

श्लोक 46

धुन्धुर्नामासुरपतिर्बलवान् वरबृंहितः ।सर्वान् सुरान् विनिर्जित्य त्रैलोक्यमहारद् बलिः

dhundhurnāmāsurapatirbalavān varabṛṃhitaḥ / sarvān surān vinirjitya trailokyamahārad baliḥ

हिन्दी अर्थ

किया। गालव भी उन दोनों कन्याओंके साथ धनुषकी आकृतिवाले मध्यम पुष्करतीर्थमें स्नान करनेके लिये उतरे। (जलमें ) निमग्न होनेपर उन्होंने देखा कि एक जलचर महामत्स्य जलमें स्थित है और अनेक मत्स्य-कन्याएँ

English

sramjfr «r=4rsfw vW'iwa wtt:i

अध्याय ५२

श्लोक 47

ऋते पिनाकिनो देवात् त्रात्ऽस्मान् न यतो हरे ।अतो विवृद्धिमगमद् यथा व्याधिरुपेक्षितः

ṛte pinākino devāt trāt'smān na yato hare / ato vivṛddhimagamad yathā vyādhirupekṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

उसे पुनः-पुनः प्रसन्न करनेमें लगी हुई हैं ॥ १७--२०॥ उस मत्स्यने उन (मछलियों)-से कहा-भोली प्रकृति होनेके कारण तुम सभी लोक-धर्म नहीं जानती

English

atlffTOMjfTnj p g frd ' 3-dl P&4ldm :l M^IA RT tM MK4cld ^TTIRdll

अध्याय ५२

श्लोक 48

साम्प्रतं ब्रह्मलोकस्थानपि जेतुं समुद्यतः ।शुक्रस्य मतमास्ताय सो ऽश्वमेधाय दीक्षितः

sāmprataṃ brahmalokasthānapi jetuṃ samudyataḥ / śukrasya matamāstāya so 'śvamedhāya dīkṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

(निन्दा) सहन नहीं कर सकता। (तब) उन सभी (मछलियों) -ने कहा-क्या तुम स्वच्छन्दतासे विचरते हुए तपस्वी गालवको दो कन्याओंके साथ नहीं देख रहे हो? यदि धर्मात्मा एवं तपस्वी होते हुए भी वे लोक-

English

O great hermits! I am graced today and for my real position as king mountain. As you have purified my palace by your sight, feet and by contact of your great soul like a bath in Sarasvata holy place; my body is purified

अध्याय ५२

श्लोक 49

शतं क्रतूनामिष्ट्वासौ ब्रह्मलोकं महासुरः ।अरोढुमिच्छति वशी विजेतुं त्रिदशानपि

śataṃ kratūnāmiṣṭvāsau brahmalokaṃ mahāsuraḥ / aroḍhumicchati vaśī vijetuṃ tridaśānapi

हिन्दी अर्थ

निन्दासे नहीं डरते तो जलमें रहनेवाले तुम क्यों डर रहे हो? उसके बाद उस तिमि (मत्स्य) -ने उनसे कहा- तपस्वी लोक-निन्दाको नहीं जानते एवं प्रेममें अन्धा होनेसे प्रचण्डमूर्ख बनकर लोक-निन्दाके भयको भी नहीं समझते ॥ २१--२४॥

English

O Brahmins! I am slave to you all. I have got the fruit for noble deeds today. Please, order me what should I do for you all.

अध्याय ५२

श्लोक 50

तस्मादकालहीनं तु चिन्तयस्व जगद्गुरो ।उवायं मखविध्वंसे येन स्याम सुनिर्वृताः

tasmādakālahīnaṃ tu cintayasva jagadguro / uvāyaṃ makhavidhvaṃse yena syāma sunirvṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

मत्स्यके उस वचनको सुनकर गालव लज्जित हो गये। (फिर तो) वे जितेन्द्रिय मुनि जलमें निमग्न होनेपर भी ऊपर नहीं आये, भीतर ही डूबे रहे। वे दोनों कदली-सदूश ऊरूवाली सुन्दरियाँ स्नान करनेके

English

fagRtefTM frepTT jp e na i a T fl d^ m n n^ii

अध्याय ५२

श्लोक 51

श्रुत्वा सुराणां वचनं भगवान् मधुसूदनः ।दत्त्वाभयं महाबाहुः प्रेषयामास साम्प्रतम् ।विसृज्य देवताः सर्वा ज्ञात्वाजेयं महासुरम्

śrutvā surāṇāṃ vacanaṃ bhagavān madhusūdanaḥ / dattvābhayaṃ mahābāhuḥ preṣayāmāsa sāmpratam / visṛjya devatāḥ sarvā jñātvājeyaṃ mahāsuram

हिन्दी अर्थ

बाद जलसे बाहर निकल कर तीरपर खड़ी हो गर्यी एवं मुनिश्रेष्ठका दर्शन करनेके लिये उत्कण्ठित होकर उनकी प्रतीक्षा करने लगीं। पुष्करकी यात्रा पूरी होनेपर सभी ऋषि, राजा और नगरवासी लोग जहाँसे आये थे, वहाँ चले गये। वहाँ केवल सुन्दर दाँतोंवाली एवं पतली सुन्दर शरीरवाली विश्वकर्माकी कन्या चित्राङ्गदा उन दोनों कृशोदरियों (कन्याओं)-को देखती हुई रह गयी

English

O hermits! I am mere servant to you with wife, sons, grandsons and all servants. Hence, please, order me. V i

अध्याय ५२

श्लोक 52

बन्धनाय मतिं चक्रे धुन्धोर्धर्मध्वजस्य वै ।ततः कृत्वा स भगवान् वामनं रूपमीश्वरः

bandhanāya matiṃ cakre dhundhordharmadhvajasya vai / tataḥ kṛtvā sa bhagavān vāmanaṃ rūpamīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

वे दोनों भी (उसे) देखती एवं गालवकी प्रतीक्षा करती हुई निर्जन तीर्थमें पड़ी रहीं और गालव जलके

English

Pulastya said- The hermits said Angira, the renowned sage- "Please, tell the purpose of our arrival here to Himalaya."

अध्याय ५२

श्लोक 53

देहं त्यक्त्वा निरालम्बं काष्टवद् देविकाजले ।क्षणान्मज्जंस्तथोन्मज्जन्मुक्तकेशो यदृच्छया

dehaṃ tyaktvā nirālambaṃ kāṣṭavad devikājale / kṣaṇānmajjaṃstathonmajjanmuktakeśo yadṛcchayā

हिन्दी अर्थ

ततोऽभ्यागाद् वेदवती नाम्ना गन्धर्वकन्यका। पर्जन्यतनया साध्वी घुृताचीगर्भसम्भवा सा चाभ्येत्य जले पुण्ये स्त्रात्वा मध्यमपुष्करे। ददर्श कन्यात्रितयमुभयोस्तटयोः स्थितम्

English

Angira so requested by all Rsis with Kasyapa etc. spoke the most excellent words to the king of mountains Himalaya.

अध्याय ५२

श्लोक 54

दृष्टो ऽथ दैत्यपतिना दैत्यैश्चान्यैस्तथर्षिभिः ।ततः कर्म परित्यज्य यज्ञियं ब्राह्मणोत्तमाः

dṛṣṭo 'tha daityapatinā daityaiścānyaistatharṣibhiḥ / tataḥ karma parityajya yajñiyaṃ brāhmaṇottamāḥ

हिन्दी अर्थ

कासि केन च कार्येण निर्जने स्थितवत्यसि

English

Angira said- 0 king of mountains! Listen to the purpose of our arrival at your home with

अध्याय ५२

श्लोक 55

समुत्तारयितुं विप्रमाद्रवन्त समाकुलाः ।सदस्या यजमानश्च ऋत्विजो ऽथ महौजसः

samuttārayituṃ vipramādravanta samākulāḥ / sadasyā yajamānaśca ṛtvijo 'tha mahaujasaḥ

हिन्दी अर्थ

सा तामुवाच पुत्रीं मां विन्दस्व सुरवर्धकेः। चित्राङ्गदेति सुश्रोणि विख्यातां विश्वकर्मणः नैमिषे काञ्चनाक्षी तु विख्यातां धर्ममातरम्

English

4tSTTf MfTcMT MdfcMI wftw ck< 44» f?i4 Tsmj , m4 sthiismii

अध्याय ५२

श्लोक 56

निमज्जमानमुज्जह्रुः सर्वे ते वामनं द्विजम् ।समुत्तार्य प्रसन्नास्ते पप्रच्छुः सर्व एव हि ।किमर्थं पतितो ऽसीह केनाक्षिप्तो ऽसि नो वद

nimajjamānamujjahruḥ sarve te vāmanaṃ dvijam / samuttārya prasannāste papracchuḥ sarva eva hi / kimarthaṃ patito 'sīha kenākṣipto 'si no vada

हिन्दी अर्थ

तत्रागताथ राज्ञाऽहं दृष्टा वैदर्भकेण हि। सुरथेन स कामार्तो मामेव शरणं गतः

English

gfggir MeSviH ■'rfwqj

अध्याय ५२

श्लोक 57

तेषामाकर्ण्य वचनं कम्पमानो मुहुर्मुहुः ।प्राह धुन्धुपुरोगांस्ताञ् छ्रूयतामत्र कारणम्

teṣāmākarṇya vacanaṃ kampamāno muhurmuhuḥ / prāha dhundhupurogāṃstāñ chrūyatāmatra kāraṇam

हिन्दी अर्थ

मर्तु कृतमतिर्भद्रे वारिता गुह्यकेन च। श्रीकण्ठमगमं द्रष्टं ततो गोदावरं जलम् भवती चात्र का बाले वृत्ते यात्राफलेऽधुना। समागता हि तच्छंस मम सत्येन भामिनि

English

O king mountain! The great soul, universal soul, destroyer of Daksa's yajna, Sula holder, Sarva, three eyed, bull rider, Jlmutaketu, enemy killer, consumer to yajna, god Sankara known by a few people as Siva, Sthanu, Bhava, Hara, Bhlma, Ugra, Mahesana, Mahadeva and Pasupati has sent us to you.

अध्याय ५२

श्लोक 58

ब्राह्मणो गुणवानासीत् प्रभास इति विश्रुतः ।सर्वसास्त्रार्थवित् प्राज्ञो गोत्रतश् चापि वारुणः

brāhmaṇo guṇavānāsīt prabhāsa iti viśrutaḥ / sarvasāstrārthavit prājño gotrataś cāpi vāruṇaḥ

हिन्दी अर्थ

यथा यात्राफले वृत्ते समायाताऽस्मि पुष्करम्

English

Your most beautiful daughter Kali is wished as bride by Deves'a (Sankara). Please, give your consent.

अध्याय ५२

श्लोक 59

तस्य पुत्रद्वयं जातं मन्दप्रज्ञं सुदुःखितम् ।तत्र ज्येष्ठो मम भ्राता कनीयानपरस्त्वहम्

tasya putradvayaṃ jātaṃ mandaprajñaṃ suduḥkhitam / tatra jyeṣṭho mama bhrātā kanīyānaparastvaham

हिन्दी अर्थ

पर्जन्यस्य घृताच्यां तु जाता वेदवतीति हि। रममाणा वनोद्देशे दृष्टाऽस्मि कपिना सखि स चाभ्येत्याब्रवीत् का त्वं यासि देववतीति हि। आनीतास्याश्रमात् केन भूपृष्ठान्मेरुपर्वंतम्

English

g xrg ggfr f| iw g*g ggt I fiM l IWi R liMTg T M I Hltd Rl RmH II 3 6 II

अध्याय ५२

श्लोक 60

नेत्रभास इति ख्यातो ज्येष्ठो भ्राता ममासुर ।मम नाम पिता चक्रे गतिभासेति कौतुकात्

netrabhāsa iti khyāto jyeṣṭho bhrātā mamāsura / mama nāma pitā cakre gatibhāseti kautukāt

हिन्दी अर्थ

ततो मयोक्तो नैवास्मि कपे देववतीत्यहम्। नाम्ना वेदवतीत्येवं मेरोरपि कृताश्रया

English

O great mountain! Only the father is graced whose daughter gets a man bom in noble family, rich in earning and of good complexion as her husband.

अध्याय ५२

श्लोक 61

रम्यश्चावसथो बन्धो शुभश्चासीत् पितुर्मम ।त्रिविष्टपगुणैर्युक्तश्चारुरूपो महासुर

ramyaścāvasatho bandho śubhaścāsīt piturmama / triviṣṭapaguṇairyuktaścārurūpo mahāsura

हिन्दी अर्थ

गालव-प्रसङ्क, चित्राङ्गदा-वेदवती-वृत्तान्त, कन्याओंकी खोज, घृताची -वृत्तान्त भीतर ही स्थित रहे। उसके बाद वेदवती नामकी गन्धर्व-कन्या वहाँ आयी। वह साध्वी घृताचीके गर्भसे उत्पन्न हुई थी एवं पर्जन्य नामक गन्धर्वकी पुत्री थी। उसने आकर मध्यम पुष्करतीर्थके पवित्र जलमें स्नान

English

gjeRTt nftrnnzn ftn ggfgm:i ttar wr fog g<T: jfo>: fog

अध्याय ५२

श्लोक 62

ततः कालेन महता आवयोः स पिता मृतः ।तस्योर्ध्वदेहिकं कृत्वा गृहमावां समागतौ

tataḥ kālena mahatā āvayoḥ sa pitā mṛtaḥ / tasyordhvadehikaṃ kṛtvā gṛhamāvāṃ samāgatau

हिन्दी अर्थ

किया और दोनों तटोंपर स्थित (उन) तीनों कन्याओंको देखा। इसके बाद चित्राङ्गदाके समीप जाकर उसने सरलतासे पूछा-तुम कौन हो? और किस कार्यसे इस निर्जन स्थानमें स्थित हो ?

English

O mountain! As Hara is considered the father of all creatures, this goddess is the mother of this movable and immovable world.

अध्याय ५२

श्लोक 63

ततो मयोक्तः स भ्राता विभजाम गृहं वयम् ।तेनोक्तो नैव भवतो विद्यते भागा इत्यहम्

tato mayoktaḥ sa bhrātā vibhajāma gṛhaṃ vayam / tenokto naiva bhavato vidyate bhāgā ityaham

हिन्दी अर्थ

उस (चित्राङ्गदा)-ने उस (वेदवती)-से कहा-हे सुश्रोणि! मुझे देवशिल्पी विश्वकर्माकी चित्राङ्गदा नामसे प्रसिद्ध पुत्री जानो। भद्रे! मैं नैमिषमें धर्मकी जननी काञ्चनाक्षी नामसे प्रसिद्ध पवित्र सरस्वती नदीमें त्रान करने आयी थी। वहाँ आनेपर विदर्भवंशमें उत्पन्न राजा सुरथने मुझे देखा और कामपीडित होकर मेरी शरणमें आया। सखियोंके रोकनेपर भी मैंने उन्हें अपनेको समर्पित कर दिया। उसके बाद पिताजीने मुझे शाप दे

English

May all gods salute your daughter after Sankara. Put your foot with ash on the head of your enemies.

अध्याय ५२

श्लोक 64

कुब्जवामनखञ्जानां क्लीबानां श्वित्रिणामपि ।उन्मत्तानां तथान्धानां धनभागो न विद्यते

kubjavāmanakhañjānāṃ klībānāṃ śvitriṇāmapi / unmattānāṃ tathāndhānāṃ dhanabhāgo na vidyate

हिन्दी अर्थ

दिया और मैं राजासे वियोगिनी हो गयी

English

g i kid rft gg ?igf gfr grar gwtti gf: g^riFTRTT fg ggfog ggii^n

अध्याय ५२

श्लोक 65

शय्यासनस्थानमात्रं स्वेच्छयान्नभुजक्रिया ।एतावद् दीयते तेभ्यो नार्थभागहरा हि ते

śayyāsanasthānamātraṃ svecchayānnabhujakriyā / etāvad dīyate tebhyo nārthabhāgaharā hi te

हिन्दी अर्थ

भद्रे! मैंने मरनेका विचार किया; परंतु गुह्यकने मुझे रोक दिया। उसके बाद मैं श्रीकण्ठभगवानूका दर्शन 'करनेके लिये गयी और वहाँसे गोदावर जलके निकट गयी, (और अब) वहाँसे मैं इस श्रेष्ठ उत्तम तीर्थमें आ गयी हूँ। किंतु मनको आनन्दित करनेवाले उन सुरथ पतिको मैंने नहीं देखा। बाले! यात्राफलके समाप्त होनेपर (पर्वकी समाप्ति हो जानेपर) आज यहाँ आनेवाली आप कौन हैं? भामिनि! मुझे सच-सच

English

We are donee, Sankara is bridegroom, you are donor and Uma, the mother of entire world is bride. Do as do deem fit.

अध्याय ५२

श्लोक 66

एवमुक्ते मया सोक्तः किमर्थं पैतृकाद् गृहात् ।धनार्थभागमर्हामि नाहं न्यायेन केन वै

evamukte mayā soktaḥ kimarthaṃ paitṛkād gṛhāt / dhanārthabhāgamarhāmi nāhaṃ nyāyena kena vai

हिन्दी अर्थ

बतलाओ। उसने कहा-कृशोदरि! मैं मन्दभागिनी कौन हूँ तथा यात्राफलके समाप्त होनेपर पुष्करमें क्यों आयी हूँ, उसे सुनो

English

Pulastya said- Kali bowed her head down when she heard the plea of Arigira. She

अध्याय ५२

श्लोक 67

इत्युक्तावति वाक्ये ऽसौ भ्राता मे कोपसंयुतः ।समुत्क्षिप्याक्षिपन्नद्यामस्यां मामिति कारणात्

ityuktāvati vākye 'sau bhrātā me kopasaṃyutaḥ / samutkṣipyākṣipannadyāmasyāṃ māmiti kāraṇāt

हिन्दी अर्थ

मैं पर्जन्य नामक गन्धर्वकी पुत्री हूँ तथा घृताचीके गर्भसे उत्पन्न हुई हूँ। मेरा नाम वेदवती है। सखि! वनप्रदेशमें भ्रमण कर रही मुझको एक बन्दरने देखा। उसने समीपमें आकर मुझसे कहा-तुम कौन हो? कहाँ जा रही हो? (निश्चय ही तुम) देववती हो। पृथ्वीपर रहनेवाले आश्रमसे मेरुपर्वतपर तुम्हें कौन लाया है? इसपर मैंने कहा-कपे! मैं देववती नहीं हूँ, मेरा नाम वेदवती है। मेरुपर्वतपर ही मैंने अपना

English

suddenly gleamed with joy but on next moment became sad again.

अध्याय ५२

श्लोक 68

ममास्यां निम्नगायां तु मध्येन प्लवतो गतः ।कालः संवत्सराख्यस्तु युष्माभिरिह चोद्धृतः

mamāsyāṃ nimnagāyāṃ tu madhyena plavato gataḥ / kālaḥ saṃvatsarākhyastu yuṣmābhiriha coddhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

ततोऽस्य विपुलां शाखां समालिङ्गय स्थिता त्वहम्

English

gg? yVnnum-sg ugfogj^Ri ii^ii

अध्याय ५२

श्लोक 69

के भवन्तो ऽत्र संप्राप्ताः सस्नेहा बान्धवा इव ।को ऽयं च शक्रप्रतिमो दीक्षितो यो महाभुजः

ke bhavanto 'tra saṃprāptāḥ sasnehā bāndhavā iva / ko 'yaṃ ca śakrapratimo dīkṣito yo mahābhujaḥ

हिन्दी अर्थ

सह तेनैव वृक्षेण पतितास्म्यहमाकुला ततो हाहाकृतं लोकैर्मा पतन्तीं निरीक्ष्य हि। ऊचुश्च सिद्धगन्धर्वाः कष्टं सेयं महात्मन:

English

The king mountain ordered Gandhamadana- "Go and invite here all mountains. Gandhamadana (the mountain) moved to the places of other mountains are brought there all of them including Meru etc.

अध्याय ५२

श्लोक 70

तन्मे सर्वं समाख्याता याथातथ्यं तपोधनाः ।महर्द्धिसंयुता यूयं सानुकम्पाश्च मे भृशम्

tanme sarvaṃ samākhyātā yāthātathyaṃ tapodhanāḥ / maharddhisaṃyutā yūyaṃ sānukampāśca me bhṛśam

हिन्दी अर्थ

इन्द्रद्युप्रस्य महिषी गदिता ब्रह्मणा स्वयम्। मनोः पुत्रस्य वीरस्य सहस्त्रक्रतुयाजिन:

English

All these mountains came immediately calculating any urgency of the matter. They seated with surprise on the gold made

अध्याय ५२

श्लोक 71

तद् वामनवचः श्रुत्वा भार्गवा द्विजसत्तमाः ।प्रोचुर्वं द्विजा ब्रह्मन् गोत्रश्चापि भार्गवाः

tad vāmanavacaḥ śrutvā bhārgavā dvijasattamāḥ / procurvaṃ dvijā brahman gotraścāpi bhārgavāḥ

हिन्दी अर्थ

न च जाने स केनापि वृक्षश्छिन्न: सहस्त्रधा समानीतास्म्यहमिमं त्वं दृष्टा चाद्य सुन्दरि

English

sggt irirgjzgj Ttggf gRMigr grfo ggsTgg:ii*5ii

अध्याय ५२

श्लोक 72

असावपि महातेजा धुन्धुर्नाम महासुरः ।दाता भोक्ता विभक्ता च दीक्षितो यज्ञकर्मणि

asāvapi mahātejā dhundhurnāma mahāsuraḥ / dātā bhoktā vibhaktā ca dīkṣito yajñakarmaṇi

हिन्दी अर्थ

कन्यके अनृपश्ये हि पुष्करस्योत्तरे तटे

English

grf wgr Rrwis^ dulggi: wgf % uFuimn

अध्याय ५२

श्लोक 73

इत्येवमुक्त्वा देवेशं वामनं भार्गवास्ततः ।प्रोचुर्दैत्यपतिं सर्वे वामनार्थकरं वचः

ityevamuktvā deveśaṃ vāmanaṃ bhārgavāstataḥ / procurdaityapatiṃ sarve vāmanārthakaraṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

जगाम कन्यके द्रष्टुं प्रष्टु कार्यसमुत्सुका सम्प्राप्य तीर्थे तिष्ठन्ति अर्चन्त्यो हाटकेश्वरम्

English

The prominent mountains like Udaya, Hemakuta, Ramayak, Mandara, Uddalaka, Varuna, Varaha, Garudasana, Suktiman, Vegasanu, Drdasrriga, Srhgavan, Citrakflta, Trikuta, Mandaracala, Vindhya, Malaya, Pariyatra, Durdara, Kailasa, Mahendra, Nisadha, Ahjana and other small mountains saluted hermits and took their place in the

अध्याय ५२

श्लोक 74

दीयतामस्य दैत्येन्द्र सर्वोपस्करसंयुतम् ।श्रीमदावसथं दास्यो रत्नानि विविधानि च

dīyatāmasya daityendra sarvopaskarasaṃyutam / śrīmadāvasathaṃ dāsyo ratnāni vividhāni ca

हिन्दी अर्थ

भारवाही ततः खिन्नो दशाब्दशतिके गते। काले जगाम निर्वेदात् समं पित्रा तु शाकलम्

English

ggngsg g^giuilr gg grfgghmoii

अध्याय ५२

श्लोक 75

इति द्विजानां वचनं श्रुत्वा दैत्यपतिर्वचः ।प्राह द्विजेन्द्र ते दद्मि यावदिच्छसि वै धनम्

iti dvijānāṃ vacanaṃ śrutvā daityapatirvacaḥ / prāha dvijendra te dadmi yāvadicchasi vai dhanam

हिन्दी अर्थ

आश्रम बना लिया है। उसके बाद अत्यन्त दुष्ट उस बन्दरसे खदेड़ी जाती हुई मैं बन्धुजीव (गुलदुपहरिया)- के उत्तम वृक्षपर शीघ्रतासे चढ़ गयी उसने शीघ्र ही पैरके आघातसे उस वृक्षको तोड़ दिया। उसके बाद मैं उस वृक्षकी एक बड़ी डालीको पकड्कर स्थित रही। फिर बन्दरने उस वृक्षको समुद्रके जलमें फेंक दिया। मैं अत्यन्त घबड़ाकर उस वृक्षके

English

The king mountain then called his wife Mena. “Come, blessed lady, together with She then bowed her head before the hermits, saw for permission from courtiers and took seat with her son.

अध्याय ५२

श्लोक 76

दास्ते गृहं हिरण्यं च वाजिनः स्यन्दनान् गजान् ।प्रयच्छाम्यद्य भवतो व्रियतामीप्सितं विभो

dāste gṛhaṃ hiraṇyaṃ ca vājinaḥ syandanān gajān / prayacchāmyadya bhavato vriyatāmīpsitaṃ vibho

हिन्दी अर्थ

साथ ही जलमें गिर पड़ी। उसके बाद चर और अचर सभी प्राणियोने आकाशसे गिरनेवाले उस वृक्षको देखा। उसके बाद उसीके साथ मुझको भी गिरती हुई देखकर सभी लोग हाहाकार करने लगे। सिद्ध और गन्धर्बलोग

English

O Narada! When all mountains seated comfortably, Himalaya sought their permission and said

अध्याय ५२

श्लोक 77

तद्वाक्यं दानवपतेः श्रुत्वा देवो ऽथ वामनः ।प्राहासुरपतिं धुन्धुं स्वार्थसिद्धिकरं वचः

tadvākyaṃ dānavapateḥ śrutvā devo 'tha vāmanaḥ / prāhāsurapatiṃ dhundhuṃ svārthasiddhikaraṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

कहने लगे-हाय! यह कष्टकी बात है। इसके सम्बन्धमें तो ब्रह्माने स्वयं कहा था कि यह कन्या हजारों यजञोंके करनेवाले मनुके वीर पुत्र इन्द्रद्यु्रकी राजरानी होगी (पर यह क्या हो गया!) उस मधुर वाणीको सुननेके बाद मुझे मूर्च्छां आ गयी। मैं यह नहीं जानती कि उस वृक्षको किसने सहस्रों टुकड़ोंमें काट डाला। उसके बाद अग्निके सखा बलवान् वायुने मुझे शीघ्रतासे यहाँ ला दिया है। सुन्दरि!

English

f*r gtnn *nfadR: pt xnri ■qlwta f diii^ti ehm^n

अध्याय ५२

श्लोक 78

सोदरेणापि हि भ्रात्रा ह्रियन्ते यस्य संपदः ।तस्याक्षमस्य यद्दत्तं किमन्यो न हरिष्यति

sodareṇāpi hi bhrātrā hriyante yasya saṃpadaḥ / tasyākṣamasya yaddattaṃ kimanyo na hariṣyati

हिन्दी अर्थ

तुमको आज मैंने यहाँ देखा है। इसलिये उठो, हम दोनों चलें; और फिर पूछें तथा देखें कि पुष्करतीर्थके उत्तरी तटपर दिखायी देनेवाली ये दोनों कन्याएँ कौन हैं? ऐसा कहकर इस कार्यके करनेमें उत्कण्ठित वह सुन्दरी उस

English

Himavan said- these noble soul seven hermits are begging hand of my daughter for god Sankara. I have to put this only matter before you all.

अध्याय ५२

श्लोक 79

दासीदासांश्च भृत्यांश्च गृहं रत्नं परिच्छदम् ।समर्थेषु द्विजेन्द्रेषु प्रयच्छस्व महाभुज

dāsīdāsāṃśca bhṛtyāṃśca gṛhaṃ ratnaṃ paricchadam / samartheṣu dvijendreṣu prayacchasva mahābhuja

हिन्दी अर्थ

सुन्दर तथा दुर्बल देहवाली कन्याके साथ उस पारकी दोनों कन्याओंको देखने तथा वस्तुस्थिति पूछनेके लिये वहाँ गयी उसके बाद वहाँ जाकर उसने उन दोनोंसे पूछा। उन दोनोंने अपनी सच्ची घटना उन दोनोंसे बतायीं। उसके बाद चारों कन्याएँ सप्तगोदावर जलके समीप जाकर हारकेश्वर भगवान्की पूजा करती हुई तीर्थमें

English

You all are my sanguine and siblings. Please, forward your well thought submissions. I will not offer my daughter in violation to your opinion. Hence, please, give your valuable suggestion on the matter.

अध्याय ५२

श्लोक 80

मम प्रमाणमालोक्य मामकं च पदत्रयम् ।संप्रयच्छस्व दैत्येन्द्र नाधिकं रक्षितुं क्षमः

mama pramāṇamālokya māmakaṃ ca padatrayam / saṃprayacchasva daityendra nādhikaṃ rakṣituṃ kṣamaḥ

हिन्दी अर्थ

तीनों व्यक्ति उन कन्याओंके लिये अनेक वर्षोतक भ्रमण करते रहे। तब एक हजार वर्ष बीत जानेपर भार- वहन करनेवाले (जाबालि) खिन्न होकर पिताके साथ शाकल जनपदमें चले गये

English

Pulastya said : Listening to the words of Himavata, Meru and all other great mountains suggested happily.

अध्याय ५२

श्लोक 81

इत्येवमुक्ते वचने महात्मना विहस्य दैत्याधिपतिः सऋत्विजः ।प्रादाद् द्विजेन्द्राय पदत्रयं तदा यदा स नान्यं प्रगृहाण किञ्चित्

ityevamukte vacane mahātmanā vihasya daityādhipatiḥ saṛtvijaḥ / prādād dvijendrāya padatrayaṃ tadā yadā sa nānyaṃ pragṛhāṇa kiñcit

हिन्दी अर्थ

ततो वाक्यं मुनिः प्राह इन्द्रद्युप्मृतथ्वज: । राजन् नष्टाऽबलास्माकं नन्दयन्तीति विश्रुता तस्मादुत्तिष्ठ मार्गस्व साहाय्यं कर्तुमर्हसि

English

When Saptarsis are begging Kali for Sankara, the killer of Tripura monster, there should be no delay in saying O.K. we request you king to give the hand of your daughter in the hand of Sankara. We give our consent to see Sankara as son-in-law.

अध्याय ५२

श्लोक 82

क्रमत्रयं तावदवेक्ष्य दत्तं महासुरेन्द्रेण विभुर्यशस्वी ।चक्रे ततो लङ्घयितुं त्रिविक्रमं रूपमनन्तशक्तिः

kramatrayaṃ tāvadavekṣya dattaṃ mahāsurendreṇa vibhuryaśasvī / cakre tato laṅghayituṃ trivikramaṃ rūpamanantaśaktiḥ

हिन्दी अर्थ

अथोवाच नृपो ब्रह्मन् ममापि ललनोत्तमा। नष्टा कृतश्रमस्यापि कस्याहं कथयामि ताम्

English

WR*TT pirffHI pt intTf *lfemfd l

अध्याय ५२

श्लोक 83

कृत्वा च रूपं दितिजांश्च हत्वा प्रणम्य चर्षिन् प्रथमक्रमेण ।महीं महीध्रैः सहितां सहार्मवां जहार रत्नाकरपत्तनैर्युताम्

kṛtvā ca rūpaṃ ditijāṃśca hatvā praṇamya carṣin prathamakrameṇa / mahīṃ mahīdhraiḥ sahitāṃ sahārmavāṃ jahāra ratnākarapattanairyutām

हिन्दी अर्थ

आकाशात् पर्वताकारः पतनामो नगोत्तमः। सिद्धानां वाक्यमाकर्ण्य बाणैश्छिन्नः सहस्त्रधा तपसा कर्शितं दीनं मलपङ्कजटाधरम्। निःश्वासायासपरमं प्रथमे वयसि स्थितम्

English

Mena said to her husband- O king mountain! Listen to me. The gods had offered me to you by paying homage to ancestors with a purpose that my daughters son will take birth from Sankara and he shall kill the demon king Mahisa and Taraka.

अध्याय ५२

श्लोक 84

भुवं सनाकं त्रिदसाधिवासं सोमार्कऋक्षैर् अभिमण्डितं नभः ।देवो द्वितीयेन जहार वेगात् क्रमेण देवप्रियमीप्सुरीश्वरः

bhuvaṃ sanākaṃ tridasādhivāsaṃ somārkaṛkṣair abhimaṇḍitaṃ nabhaḥ / devo dvitīyena jahāra vegāt krameṇa devapriyamīpsurīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

तमुपेत्याब्रवीद् राजा इन्द्रद्युप्मो महाभुजः। तपस्विन् यौवने घोरमास्थितोऽसि सुदुश्चरम्

English

When so suggested by Mena and mountains, Himavan said to his daughter- O daughter! I have given you this day to

अध्याय ५२

श्लोक 85

क्रमं तृतीयं न यदास्य पूरितं तदातिकोपाद् दनुपुङ्गवस्य ।पपात पृष्ठे भगवांस्त्रिविक्रमो मेरुप्रमाणेन तु विग्रहेण

kramaṃ tṛtīyaṃ na yadāsya pūritaṃ tadātikopād danupuṅgavasya / papāta pṛṣṭhe bhagavāṃstrivikramo merupramāṇena tu vigraheṇa

हिन्दी अर्थ

सोऽब्रवीत् को भवान् ब्रूहि ममात्मानं सुहत्तया परिपृच्छसि शोकार्त परिखिन्नं तपोऽन्वितम्। स प्राह राजाऽस्मि विभो तपस्विञ्शाकले पुरे

English

I He said to hermits- O austere sages! My daughter and now Sankara's bride humbly salutes you all.

अध्याय ५२

श्लोक 86

पतता वासुदेवेन दानवोपरि नारद ।त्रिंशद्योजनसाहस्री भूमेर्गर्ता दृढीकृता

patatā vāsudevena dānavopari nārada / triṃśadyojanasāhasrī bhūmergartā dṛḍhīkṛtā

हिन्दी अर्थ

मनोः पुत्रः प्रियो भ्राता इक्ष्वाकोः कथितं तव। स चास्मै पूर्वचरितं सर्वं कथितवान् नृपः

English

H'jjmMI qmyiHt '6'HIMlR^: ^J$:ii^ll

अध्याय ५२

श्लोक 87

ततो दैत्यं समुत्पाट्य तस्यां प्रक्षिप्य वेगतः ।अवर्षत् सिकतावृष्ट्या तां गर्तामपूरयत

tato daityaṃ samutpāṭya tasyāṃ prakṣipya vegataḥ / avarṣat sikatāvṛṣṭyā tāṃ gartāmapūrayata

हिन्दी अर्थ

गालव-प्रसङ्ग, चित्राङ्गदा-वेदवती-वृत्तान्त, कन्याओंकी खोज, घृताची-वृत्तान्त वहाँ मनुके पुत्र श्रीमान् राजा इन्द्र्ुप्न निवास कर रहे थे। वे इस समाचारको जानकर अर्घपात्र हाथमे लिये बाहर निकले। उन्होंने विधिपूर्वक सुन्दर रीतिसे जाबालि और ऋतध्वजकी पूजा की तथा उस इक्ष्वाकुनन्दन

English

Arundhati picked up Kali in her lap and effaced her hesitation with chanting the noble names of Sankara. XT II

अध्याय ५२

श्लोक 88

ततः स्वर्गं सहस्राक्षो वासुदेवप्रसादतः ।सुराश्च सर्वे त्रैलोक्यमवापुर्निरुपद्रवाः

tataḥ svargaṃ sahasrākṣo vāsudevaprasādataḥ / surāśca sarve trailokyamavāpurnirupadravāḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्धिमान् भतीजे शकुनिकी भी अर्चना की। उसके बाद ऋतध्वज मुनिने इन्द्र्युम्रसे कहा-राजन्! हमलोगोंकी नन्दयन्ती नामसे प्रसिद्ध (अयानी) कन्या खो गयी है। राजन्! उसके लिये हमलोगोंने सारी पृथ्वीपर भ्रमण

English

Saptarsis then said- O king mountain! Listen to now the auspicious day matching with the quality of Jamata. On the third day from today, the moon will join the constellation Uttaraphalguni. It is called "Maitra" ceremony.

अध्याय ५२

श्लोक 89

भगवानपि दैत्येन्द्रं प३क्षिप्य सिकतार्णवे ।कालिन्द्य रूपमाधाय तत्रैवान्तरधीयत

bhagavānapi daityendraṃ pa3kṣipya sikatārṇave / kālindya rūpamādhāya tatraivāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

किया है। इसलिये (कृपया) उठिये, पता लगाइये और हमारी सहायता कीजिये इसके बाद राजाने कहा--ब्रह्मन्! मेरी भी एक उत्तम लाडिली कन्या खो गयी है। उसे ढूँढनेमें मैं परिश्रम कर चुका हूँ। उसके विषयमें मैं किससे कहूँ। सिद्धोंका वचन सुनकर आकाशसे नीचे गिरनेवाले

English

rreri feta ?rt: wtarfa twwji rra pn eta ^reppipitfaii s*ii

अध्याय ५२

श्लोक 90

एवं पुरा विष्णुरभूच्च वामनो धुन्धुं विजेतुं च त्रिविक्रमो ऽभूत् ।यस्मिन् स दैत्येन्द्रसुतो जगाम महाश्रमे पुण्ययुतो महर्षे

evaṃ purā viṣṇurabhūcca vāmano dhundhuṃ vijetuṃ ca trivikramo 'bhūt / yasmin sa daityendrasuto jagāma mahāśrame puṇyayuto maharṣe

हिन्दी अर्थ

पर्वतके समान श्रेष्ठ वृक्षको मैंने बाणोंसे हजारों टुकड़ोंमें काट डाला। मेरे हस्तकौशलसे उस सुन्दरी कन्याको चोट नहीं लगी। मैं नहीं जानता हूँ कि वह कहाँ है? अतः उसे ढूँढ़नेके लिये मैं (भी) चल रहा हूँ। ऐसा कहनेके

English

God Sankara will accept the hand of your daughter with Vedic procedure on that day. Now, we ask your permission to return from

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 52
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.